पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः चित्रकूटे रामाश्रमस्य अग्निध्वजं दृष्ट्वा सेनां पुनः निवेश्य गुहेन सह त्वरितः प्रस्थितः आसीत्। अस्मिन् सर्गे सः आश्रमम् एव प्राप्नोति। सेनायां निविष्टायाम् उत्सुकः भरतः भ्रातरं द्रष्टुं गच्छति, शत्रुघ्नाय च मार्गे दृश्यमानानि चिह्नानि दर्शयन् अग्रे चलति। गमनात् पूर्वं सः वसिष्ठम् ऋषिं संदिशति — ‘मम मातॄः शीघ्रम् आनय’ इति। एतेन कविः सूचयति यत् भरतः केवलं स्वस्य मिलनं न इच्छति, अपि तु सर्वस्य कुलस्य रामेण सह सङ्गमम्। गुरुवत्सलः सः त्वरितम् अग्रे गच्छति। सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नस्य समीपे अदूरात् अन्वपद्यत — तस्य अपि रामदर्शनजः तर्षः भरतस्य इव तीव्रः आसीत्। गच्छन् एव श्रीमान् भरतः तापसालयसंस्थितां भ्रातुः पर्णकुटीम् उटजं च पश्यति। शालायाः अग्रतः होमार्थं संगृहीतानि अवभग्नानि काष्ठानि, पूजार्थं संचितानि अपचितानि पुष्पाणि च दृश्यन्ते। आश्रमम् आगच्छतोः रामलक्ष्मणयोः कृतम् अभिज्ञानम् अपि सः पश्यति — कुशचीरैः क्वचित् क्वचित् वृक्षेषु बद्धानि चिह्नानि। एवं रामस्य साक्षाद्दर्शनात् पूर्वम् एव तस्य वासस्य साक्ष्यं क्रमेण भरतं प्रति प्रकाशते। कविः इमां यात्रां चिह्नात् चिह्नं प्रति गच्छन्तीं करोति, येन पाठकस्य अपि उत्कण्ठा वर्धते। एतत् सर्वं दर्शनात् पूर्वं दर्शनस्य सिद्धता — कविः रामं तावत् न दर्शयति, अपि तु तस्य वासस्य चिह्नानि एव क्रमशः उपस्थापयति। पर्णकुटी, उटजः, काष्ठानि, पुष्पाणि, वृक्षेषु बद्धानि कुशचीराणि — एतैः पदैः वनम् एव आश्रमरूपेण परिणमति। शत्रुघ्नः सुमन्त्रः च तस्य पार्श्वे, वसिष्ठः मातृभिः सह पश्चात् — एवं समग्रम् अयोध्यायाः कुलं वनं प्रति चलति।

अनन्तरं भरतः तस्मिन् वने मृगाणां महिषाणां च करीषैः कृतान् महतः संचयान् पश्यति — ते शीतकारणात् संगृहीताः आसन्। गच्छन् एव द्युतिमान् महाबाहुः भरतः हृष्टः सन् शत्रुघ्नं सर्वान् अमात्यांश्च आमन्त्र्य वदति — ‘मन्ये वयं तं देशं प्राप्ताः स्मः यं भरद्वाजः अब्रवीत्; मन्दाकिनी नदी इतः नातिदूरे इति मन्ये।’ ततः सः एकैकं चिह्नं व्याचष्टे। ‘उच्चैः बद्धानि एतानि चीराणि लक्ष्मणेन कृतानि स्युः; विकाले गन्तुम् इच्छता अभिज्ञानार्थं कृतः अयं पन्थाः भवेत्।’ ‘इतः उदात्तदन्तानां तरस्विनां कुञ्जराणाम् अन्योन्यम् अभिगर्जतां शैलपार्श्वे परिक्रान्तम् अस्ति।’ ‘यम् अग्निं तापसाः सततं वने आधातुम् इच्छन्ति, तस्य कृष्णवर्त्मनः अयं संकुलः धूमः दृश्यते।’ अन्ते सः स्वस्य आशाम् उद्घोषयति — ‘अत्र एव अहं गुरुसत्कारकारिणं पुरुषव्याघ्रम् आर्यं राघवं महर्षिम् इव संहृष्टः द्रक्ष्यामि।’ एषु श्लोकेषु भरतस्य दृष्टिः वनस्य भयानकतां न पश्यति, अपि तु प्रतिवस्तुनि भ्रातुः सान्निध्यम् एव पश्यति। तापसानाम् अग्निः, लक्ष्मणस्य चीरचिह्नानि, हस्तिनां पदानि — सर्वम् एकम् एव सूचयति, रामः समीपे अस्ति इति। अत्र च कविः भरतस्य नैपुण्यम् अपि दर्शयति — सः केवलं चिह्नानि न पश्यति, अपि तु तेषां कारणम् अपि निर्णयति। करीषसंचयाः शीतनिवारणाय, चीराणि मार्गबोधनाय, हस्तिपदानि परिहारार्थम्, धूमः च अग्निहोत्रस्य साक्ष्यम्। एवं प्रत्येकं चिह्नं तस्य आशां दृढीकरोति, अन्ते च ‘अत्र एव द्रक्ष्यामि’ इति निश्चयः जायते। ‘भरद्वाजः यम् अब्रवीत्’ इति वचनेन कविः पूर्वसर्गयोः यात्रां स्मारयति।

मुहूर्तं गत्वा राघवः भरतः चित्रकूटं मन्दाकिनीं च अनुप्राप्तः सन् साथिजनं प्रति वदति। तस्य वचनं न वार्ता, अपि तु आत्मनिन्दा एव। ‘पुरुषव्याघ्रः जनेन्द्रः निर्जनं देशं प्राप्य जगत्याम् एव वीरासने रतः आस्ते — धिक् मम जन्म, धिक् मम जीवितम्।’ ‘मत्कृते महाद्युतिः लोकनाथः व्यसनं प्राप्तः; सर्वान् कामान् परित्यज्य राघवः वने वसति।’ ‘इति सर्वैः लोकैः समाक्रुष्टः अहम् अद्य पादेषु प्रसादयन् रामं तस्य पादयोः पतिष्यामि, सीतायाः लक्ष्मणस्य च।’ अत्र भरतः स्वं निन्दति, न कैकेयीम्; एषा एव तस्य महत्ता। एवं विलपन् दशरथात्मजः तस्मिन् वने महतीं पुण्यां मनोरमां पर्णशालां पश्यति। एतेन सर्गस्य द्वितीयः भागः आरभ्यते — अधुना वर्णनं वस्तुतः रामस्य निवासस्य एव भवति। कविः प्रथमं शालां वर्णयति, ततः तत्र स्थितानि आयुधानि, ततः वेदिम्, अन्ते च रामम् — यथा दृष्टिः बहिः आरभ्य क्रमेण अन्तः प्रविशति। एषा वर्णनपद्धतिः पाठकम् अपि भरतेन सह तम् आश्रमं प्रवेशयति। मन्दाकिन्याः तीरं प्राप्तस्य तस्य मुखे न हर्षः, अपि तु आत्मगर्हा एव प्रथमं निःसरति — एषः एव भरतस्य स्वभावः सर्गे सर्गे दृश्यते। ‘मत्कृते’ इति पदं द्विः आवर्तते, तेन च तस्य आत्मनिन्दायाः केन्द्रं स्पष्टं भवति। अनन्तरं दृश्यमाना पर्णशाला तस्य विलापस्य प्रत्युत्तरम् इव उपतिष्ठते — यत्र सः दुःखं पश्यति, तत्र कविः शोभाम् एव वर्णयति।

सा पर्णशाला सालतालाश्वकर्णानां बहुभिः पर्णैः आवृता, विशाला, मृदुभिः कुशैः तीर्णा च आसीत् — अध्वरे वेदिः इव। तत्र शक्रायुधनिकाशानि भारसाधनानि रुक्मपृष्ठानि महासाराणि शत्रुबाधकानि कार्मुकाणि शोभन्ते स्म। तूणगतैः अर्करश्मिप्रतीकाशैः घोरैः शरैः सा शाला दीप्तवदनैः सर्पैः भोगवती इव विराजते। महारजतवासोभ्यां द्वाभ्याम् असिभ्यां रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां द्वाभ्यां चर्मभ्यां च सा शोभिता। चित्रैः काञ्चनभूषितैः आसक्तैः गोधाङ्गुलित्रैः युक्ता सा शाला मृगैः सिंहगुहा इव अरिसंघैः अनाधृष्या आसीत्। रामनिवेशने भरतः तत्र प्रागुदक्प्रवणां विशालां दीप्तपावकां पुण्यां वेदिम् अपि पश्यति। अस्मिन् वर्णने कविः सूक्ष्मं विरोधं स्थापयति — तापसस्य पर्णशाला, किन्तु तस्याम् एव क्षत्रियस्य धनूंषि तूणीराः खड्गाश्च; वल्कलधारी वनवासी, किन्तु सः एव लोकस्य रक्षकः। वेद्याः दीप्तपावकः च दर्शयति यत् रामः वने अपि गृहस्थधर्मम् अग्निहोत्रं च न त्यजति। एषा एव रामस्य मूर्तिः — तपः क्षात्रं च एकत्र स्थितम्। श्लोकाः पञ्च एव वर्णने व्ययिताः, किन्तु तेषु दृश्यमानं वस्तु वनवासिनः नैव, अपि तु राजपुत्रस्य एव — कार्मुकाणि, तूणीराः, असी, चर्माणि, अङ्गुलित्राणि। एतेन कविः सूचयति यत् रामः तपस्वी सन् अपि क्षत्रधर्मं न मुञ्चति, आश्रमः च तस्य दुर्गः इव अनाधृष्यः तिष्ठति। वेद्याः प्रागुदक्प्रवणत्वं शास्त्रोक्तं लक्षणम्, दीप्तपावकः च नित्याग्निहोत्रस्य साक्ष्यम्।

मुहूर्तं निरीक्ष्य भरतः उटजे आसीनं जटामण्डलधारिणं गुरुं रामं पश्यति। सः कृष्णाजिनधरः चीरवल्कलवासाः अभितः पावकोपमः आसीत् — वल्कलानि तस्य तेजः न आच्छादयन्ति, अपि तु अग्निम् इव तं प्रकाशयन्ति। कविः तम् एव पुनः क्षत्रियरूपेण वर्णयति — सिंहस्कन्धः, महाबाहुः, पुण्डरीकनिभेक्षणः, सागरान्तायाः पृथिव्याः धर्मचारी भर्ता। दर्भसंस्तीर्णे स्थण्डिले सीतया लक्ष्मणेन च सह उपविष्टः सः शाश्वतः ब्रह्मा इव प्रतीयते। एतत् एव दृश्यं सर्गस्य केन्द्रम् — यः समुद्रपर्यन्तायाः भूमेः स्वामी, सः अधुना कुशास्तरणे उपविष्टः; यस्य मूर्ध्नि छत्रं धार्यं तस्य मूर्ध्नि जटामण्डलम्। ब्रह्मोपमा अत्र सार्थका, यतः ब्रह्मा अपि निष्परिग्रहः तपोमयः च सन् एव लोकस्य अधिपतिः। द्वौ श्लोकौ रामस्य बाह्यं वेषं वर्णयतः, द्वौ च तस्य अन्तरङ्गं माहात्म्यम्। एवं भरतस्य दृष्टौ रामः न दीनः, अपि तु पूर्वापेक्षया अधिकतेजस्वी प्रतिभाति — किन्तु तेन एव तस्य शोकः अधिकः भवति। एवं सर्गस्य केन्द्रे प्रत्यक्षदर्शनं स्थापितम्। ‘मुहूर्तं निरीक्ष्य’ इति पदेन कविः तं क्षणं दीर्घीकरोति — भरतः तूर्णं न धावति, अपि तु स्तब्धः पश्यति एव। जटामण्डलम्, कृष्णाजिनम्, चीरवल्कले — एतानि त्रीणि तापसस्य लक्षणानि; सिंहस्कन्धः, महाबाहुत्वम्, पुण्डरीकनिभे ईक्षणे — एतानि त्रीणि च सार्वभौमस्य। उभयोः समावेशः एव अत्र वर्ण्यः।

तं दृष्ट्वा शोकमोहपरिप्लुतः धर्मात्मा कैकयीसुतः भरतः अभ्यधावत। दृष्ट्वा एव आर्तः सः बाष्पसंदिग्धया गिरा विललाप; धैर्येण वेगं वारयितुम् अशक्नुवन् वचनम् उक्तवान्। तस्य विलापः षड्भिः विरोधैः रचितः। ‘यः संसदि प्रकृतिभिः उपासितुं युक्तः भवेत्, सः एव मम अग्रजः वन्यैः मृगैः उपासीनः आस्ते।’ ‘यः महात्मा बहुसाहस्रैः वासोभिः पुरा उचितः, सः एव इह मृगाजिने धर्मम् आचरन् प्रवसति।’ ‘यः सदा विविधाः चित्राः सुमनसः अधारयत्, सः एव राघवः इमं जटाभारं कथं सहते।’ ‘यस्य यथादिष्टैः यज्ञैः धर्मस्य संचयः युक्तः, सः शरीरक्लेशसम्भूतं धर्मं परिमार्गते।’ ‘यस्य अङ्गं महार्हेण चन्दनेन उपसेवितम्, तस्य आर्यस्य अङ्गम् इदं मलेन कथं सेव्यते।’ अन्ते सः निर्णयं वदति — ‘मन्निमित्तम् इदं दुःखं सुखोचितः रामः प्राप्तः; नृशंसस्य मम लोकविगर्हितं जीवितं धिक्।’ प्रत्येकं वाक्यं पूर्वसुखस्य वर्तमानदुःखस्य च द्वन्द्वम् एव स्थापयति, दोषं च सर्वत्र आत्मनि एव आरोपयति। अष्टौ श्लोकाः एकम् एव भावम् आवर्तयन्ति, किन्तु प्रतिश्लोकं नूतनेन विरोधेन — सभा प्रति वनम्, सहस्रवस्त्राणि प्रति मृगाजिनम्, पुष्पाणि प्रति जटाभारः, यज्ञाः प्रति शरीरक्लेशः, चन्दनं प्रति मलः। एषा पुनरुक्तिः दोषः न, अपि तु शोकस्य स्वाभाविकी गतिः — शोचन् जनः एकम् एव वस्तु पुनः पुनः नूतनैः शब्दैः वदति। अन्ते च सर्वेषां विरोधानां हेतुः एकः एव इति सः स्वीकरोति — ‘मन्निमित्तम्’ इति। विलापस्य आरम्भे कविः ‘शोकमोहपरिप्लुतः’ इति पदेन तस्य अवस्थां सूचयति — शोकः मोहश्च युगपत्।

इत्येवं विलपन् दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः भरतः रामस्य पादौ अप्राप्य एव रुदन् भूमौ पपात — तस्य शोकः चरणस्पर्शात् पूर्वम् एव तं पातयति। दुःखाभितप्तः महाबलः राजपुत्रः सकृत् दीनम् ‘आर्य’ इति उक्त्वा पुनः किंचन न अवाच। बाष्पैः पिहितकण्ठः सः यशस्विनं रामं प्रेक्ष्य ‘आर्य’ इति एव अभिसंक्रुश्य ततः व्याहर्तुं न अशकत्। शत्रुघ्नः अपि रुदन् रामस्य चरणौ ववन्दे। रामः तौ उभौ समालिङ्ग्य स्वयम् अपि अश्रूणि अवर्तयत् — एतेन पूर्वसर्गाणां दीर्घः वियोगः अन्ते समाप्तिं प्राप्नोति। ततः राजसुतौ अरण्ये सुमन्त्रेण गुहेन च समीयतुः — यथा अम्बरे दिवाकरः निशाकरश्च शुक्रबृहस्पतिभ्यां सह मिलतः। अन्ते कविः दृष्टिं वनौकसां प्रति नयति — वारणयूथपार्हान् तान् पार्थिवान् महति अरण्ये समागतान् अभिसमीक्ष्य सर्वे वनवासिनः हर्षं प्रविहाय अश्रूणि अमुञ्चन्। एवं मिलनस्य आनन्दः एव शोकेन परिणमति, सर्गश्च एतेन करुणेन दृश्येन समाप्यते। अन्तिमौ श्लोकौ वृत्तान्तरेण (उपजातिवृत्तेन) रचितौ, यथा सर्गान्ते कवेः रीतिः। रामस्य अश्रुपातः अत्र प्रथमं दृश्यते — सः पितुः मरणं तावत् न जानाति, किन्तु भ्रातृसङ्गमेन एव विह्वलः भवति। वनौकसां शोकेन सर्गः समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे रामः कुशलप्रश्नान् आरभते।

మునుపటి సర్గలో భరతుడు చిత్రకూటంపై రామాశ్రమపు అగ్నిధ్వజాన్ని చూసి, సైన్యాన్ని మళ్ళీ నిలిపి, గుహునితో కలిసి త్వరగా బయలుదేరాడు. ఈ సర్గలో అతడు ఆశ్రమాన్నే చేరుకుంటాడు. సైన్యం విడిది చేశాక, ఉత్సుకుడైన భరతుడు అన్నగారిని చూడడానికి వెళ్తాడు; దారిలో కనిపించే గుర్తులను శత్రుఘ్నునికి చూపిస్తూ ముందుకు సాగుతాడు. బయలుదేరేముందు అతడు వసిష్ఠ మహర్షికి ‘నా తల్లులను త్వరగా తీసుకురండి’ అని సందేశం పంపుతాడు. దీనివల్ల భరతుడు తానొక్కడే కలవాలని కోరుకోవడం లేదని, కులమంతా రామునితో కలవాలని కోరుకుంటున్నాడని కవి సూచిస్తున్నాడు. గురువత్సలుడైన (అన్నపై భక్తిగల) అతడు త్వరగా ముందుకు వెళ్తాడు. సుమంత్రుడు కూడా శత్రుఘ్నుని వెనుకనే కొద్ది దూరంలో అనుసరించాడు — రాముని చూడాలనే అతని తపన కూడా భరతునిదానిలా తీవ్రంగా ఉంది. వెళ్తూనే శ్రీమంతుడైన భరతుడు తాపసుల నివాసాల మధ్య ఉన్న అన్నగారి పర్ణకుటినీ, ఉటజాన్నీ (కుటీరాన్నీ) చూస్తాడు. శాల ముందు హోమం కోసం సేకరించిన విరిచిన కట్టెలూ, పూజ కోసం కోసి కూర్చిన పూలూ కనిపిస్తాయి. ఆశ్రమానికి వచ్చే రామలక్ష్మణులు ఏర్పరచుకున్న గుర్తులను కూడా అతడు చూస్తాడు — అక్కడక్కడ చెట్లకు కట్టిన కుశలతో, నారచీరలతో చేసిన గుర్తులు. ఇలా రాముని ప్రత్యక్షంగా చూడకముందే అతని నివాసానికి సాక్ష్యం క్రమంగా భరతుని ముందు ప్రకాశిస్తుంది. కవి ఈ యాత్రను ఒక గుర్తు నుంచి మరొక గుర్తుకు సాగేదిగా చేస్తాడు, దానివల్ల పాఠకుని ఉత్కంఠ కూడా పెరుగుతుంది. ఇదంతా దర్శనానికి ముందు దర్శనానికి సన్నాహం — కవి రాముని ఇంకా చూపించడు, అతని నివాసపు గుర్తులను మాత్రమే క్రమంగా ముందుంచుతాడు. పర్ణకుటి, ఉటజం, కట్టెలు, పూలు, చెట్లకు కట్టిన కుశచీరలు — ఈ మాటలతో అడవే ఆశ్రమంగా మారిపోతుంది. శత్రుఘ్నుడూ సుమంత్రుడూ అతని పక్కన, వసిష్ఠుడు తల్లులతో కలిసి వెనుక — ఇలా అయోధ్య కులమంతా అడవి వైపు నడుస్తుంది.

తరువాత భరతుడు ఆ అడవిలో జింకల, దున్నల పేడతో (పిడకలతో) చేసిన పెద్ద పెద్ద కుప్పలను చూస్తాడు — అవి చలి కోసం సేకరించబడినవి. వెళ్తూనే కాంతిమంతుడూ మహాబాహువూ అయిన భరతుడు ఆనందంతో శత్రుఘ్నునీ, మంత్రులందరినీ పిలిచి ఇలా అంటాడు — ‘భరద్వాజుడు చెప్పిన ప్రదేశానికి మనం చేరుకున్నామని అనుకుంటున్నాను; మందాకినీ నది ఇక్కడికి ఎంతో దూరంలో లేదని నా తలంపు.’ తరువాత అతడు ఒక్కొక్క గుర్తునూ వివరిస్తాడు. ‘ఎత్తుగా కట్టిన ఈ నారచీరలు లక్ష్మణుడు చేసినవై ఉండాలి; వేళకాని వేళ వెళ్ళవలసి వచ్చినప్పుడు గుర్తుపట్టడానికి చేసిన దారి ఇది అయి ఉండాలి.’ ‘ఇక్కడ ఎత్తైన దంతాలు గల, వేగవంతమైన ఏనుగులు ఒకదానిపై ఒకటి గర్జిస్తూ కొండపక్కన తిరిగాయి.’ ‘అడవిలో తాపసులు నిరంతరం నిలుపుకోవాలని కోరుకొనే అగ్ని — ఆ నల్లని దారి గల అగ్ని యొక్క దట్టమైన పొగ ఇదిగో కనిపిస్తున్నది.’ చివరకు అతడు తన ఆశను ప్రకటిస్తాడు — ‘ఇక్కడే నేను గురువులను సత్కరించే పురుషవ్యాఘ్రుడూ, ఆర్యుడూ అయిన రాఘవుని మహర్షిని వలె ఆనందంతో చూస్తాను.’ ఈ శ్లోకాలలో భరతుని దృష్టి అడవి భయంకరత్వాన్ని చూడదు; ప్రతి వస్తువులోనూ అన్నగారి సాన్నిధ్యాన్నే చూస్తుంది. తాపసుల అగ్ని, లక్ష్మణుని చీరచిహ్నాలు, ఏనుగుల అడుగుజాడలు — అన్నీ ఒక్కటే సూచిస్తాయి, రాముడు దగ్గరలోనే ఉన్నాడని. ఇక్కడ కవి భరతుని నైపుణ్యాన్ని కూడా చూపిస్తున్నాడు — అతడు గుర్తులను చూడడమే కాదు, వాటి కారణాన్ని కూడా నిర్ణయిస్తాడు. పిడకల కుప్పలు చలి నివారణకు, చీరలు దారి తెలుపడానికి, ఏనుగుల అడుగులు జాగ్రత్తగా తప్పుకోవడానికి, పొగ అగ్నిహోత్రానికి సాక్ష్యం. ఇలా ప్రతి గుర్తూ అతని ఆశను దృఢపరుస్తుంది; చివరకు ‘ఇక్కడే చూస్తాను’ అనే నిశ్చయం కలుగుతుంది. ‘భరద్వాజుడు చెప్పిన’ అనే మాటతో కవి మునుపటి సర్గల యాత్రను గుర్తుచేస్తున్నాడు.

ముహూర్తకాలం నడిచి రాఘవుడైన భరతుడు చిత్రకూటాన్నీ మందాకినినీ చేరుకొని తన తోటివారితో మాట్లాడతాడు. అతని మాట వార్త కాదు, ఆత్మనిందే. ‘పురుషవ్యాఘ్రుడు, జనులకు ప్రభువు అయినవాడు నిర్జన ప్రదేశానికి చేరి నేలమీదే వీరాసనంలో కూర్చొని ఉన్నాడు — నా జన్మ వ్యర్థం, నా జీవితం వ్యర్థం.’ ‘నా కారణంగా మహాతేజస్వి, లోకనాథుడు ఆపదపాలయ్యాడు; అన్ని కోరికలనూ విడిచి రాఘవుడు అడవిలో నివసిస్తున్నాడు.’ ‘ఇలా లోకులందరిచేత నిందించబడిన నేను ఈ రోజు రాముని ప్రసన్నుని చేసుకుంటూ అతని పాదాలపై పడతాను, సీత పాదాలపై, లక్ష్మణుని పాదాలపై కూడా.’ ఇక్కడ భరతుడు తనను నిందించుకుంటాడు, కైకేయిని కాదు; ఇదే అతని గొప్పతనం. ఇలా విలపిస్తూ దశరథుని కుమారుడు ఆ అడవిలో విశాలమైన, పవిత్రమైన, మనోహరమైన పర్ణశాలను చూస్తాడు. దీనితో సర్గలోని రెండవ భాగం మొదలవుతుంది — ఇప్పుడు వర్ణన నిజంగా రాముని నివాసానిదే అవుతుంది. కవి మొదట శాలను వర్ణిస్తాడు, తరువాత అక్కడి ఆయుధాలను, తరువాత వేదికను, చివరకు రాముని — దృష్టి బయటినుంచి మొదలై క్రమంగా లోపలికి ప్రవేశించినట్లు. ఈ వర్ణనపద్ధతి పాఠకుని కూడా భరతునితోపాటు ఆ ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశపెడుతుంది. మందాకినీ తీరానికి చేరిన అతని నోట హర్షం కాదు, ఆత్మగర్హయే మొదట వెలువడుతుంది — భరతుని ఈ స్వభావం ప్రతి సర్గలోనూ కనిపిస్తుంది. ‘మత్కృతే’ (నా కారణంగా) అనే మాట రెండుసార్లు వస్తుంది, దానితో అతని ఆత్మనిందకు కేంద్రం స్పష్టమవుతుంది. తరువాత కనిపించే పర్ణశాల అతని విలాపానికి ప్రత్యుత్తరంలా నిలుస్తుంది — అతడు దుఃఖాన్ని చూస్తున్నచోట కవి శోభనే వర్ణిస్తాడు.

ఆ పర్ణశాల సాల, తాళ, అశ్వకర్ణ వృక్షాల అనేక ఆకులతో కప్పబడి, విశాలంగా, మెత్తని దర్భలు పరచినదై ఉంది — యజ్ఞంలోని వేదికలా. అక్కడ ఇంద్రధనుస్సుల వంటి, భారాన్ని సాధించగల, బంగారు వెన్నుగల, మహాబలమైన, శత్రువులను బాధించే విల్లులు శోభిస్తున్నాయి. అమ్ములపొదులలోని సూర్యకిరణాల వంటి భయంకరమైన బాణాలతో ఆ శాల, మెరిసే ముఖాలు గల సర్పాలతో భోగవతి (నాగలోకపు నగరం) వలె ప్రకాశిస్తున్నది. బంగారు వస్త్రాలలో చుట్టిన రెండు ఖడ్గాలతోనూ, బంగారు బిందువులతో చిత్రించిన రెండు డాళ్ళతోనూ అది శోభిల్లుతున్నది. బంగారంతో అలంకరించిన రంగురంగుల ఉడుముచర్మపు అంగుళిత్రాణాలు (వేలి కవచాలు) వేలాడుతున్న ఆ శాల, మృగాలకు సింహం గుహలా, శత్రుసమూహాలకు చొరరానిదిగా ఉంది. రాముని నివాసంలో భరతుడు తూర్పు-ఉత్తర దిశకు వాలిన, విశాలమైన, మండుతున్న అగ్ని గల, పవిత్రమైన వేదికను కూడా చూస్తాడు. ఈ వర్ణనలో కవి ఒక సూక్ష్మమైన వైరుధ్యాన్ని నిలుపుతాడు — తాపసుని పర్ణశాల, కాని దానిలోనే క్షత్రియుని విల్లులూ, అమ్ములపొదులూ, ఖడ్గాలూ; నారచీరలు ధరించిన వనవాసి, కాని అతడే లోకానికి రక్షకుడు. వేదికా, మండుతున్న అగ్నీ రాముడు అడవిలో కూడా గృహస్థధర్మాన్నీ అగ్నిహోత్రాన్నీ విడువలేదని చూపిస్తాయి. ఇదే రాముని మూర్తి — తపస్సూ క్షాత్రమూ ఒకేచోట నిలిచినవి. వర్ణనకు ఐదు శ్లోకాలే వెచ్చించబడ్డాయి, కాని వాటిలో కనిపించే వస్తువులు వనవాసివి ఏమాత్రం కావు, రాజకుమారునివే — విల్లులు, అమ్ములపొదులు, ఖడ్గాలు, డాళ్ళు, అంగుళిత్రాణాలు. దీనివల్ల రాముడు తపస్వి అయినా క్షత్రధర్మాన్ని విడువలేదని, అతని ఆశ్రమం కోటలా చొరరానిదిగా నిలిచిందని కవి సూచిస్తున్నాడు. వేదిక తూర్పు-ఉత్తర దిశకు వాలి ఉండడం శాస్త్రోక్త లక్షణం, మండుతున్న అగ్ని నిత్యాగ్నిహోత్రానికి సాక్ష్యం.

ముహూర్తకాలం పరికించి చూసి భరతుడు ఉటజంలో కూర్చొని ఉన్న, జటామండలం ధరించిన పూజ్యుడైన అన్న రాముని చూస్తాడు. అతడు కృష్ణాజినం ధరించి, నారచీరలు కట్టుకొని, చుట్టూ అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు — నారచీరలు అతని తేజస్సును కప్పివేయవు, అగ్నిలాగా అతనిని ప్రకాశింపజేస్తాయి. కవి అతనిని మళ్ళీ క్షత్రియరూపంలోనే వర్ణిస్తాడు — సింహం వంటి భుజాలు గలవాడు, మహాబాహువు, తెల్లతామర వంటి కన్నులు గలవాడు, సముద్రపర్యంతమైన భూమికి ధర్మాచరణుడైన భర్త. దర్భలు పరచిన వేదిక (స్థండిలం) మీద సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి కూర్చొని ఉన్న అతడు శాశ్వతుడైన బ్రహ్మవలె కనిపిస్తాడు. ఈ దృశ్యమే సర్గకు కేంద్రం — సముద్రపర్యంతమైన భూమికి స్వామి అయినవాడు ఇప్పుడు దర్భాసనంపై కూర్చొని ఉన్నాడు; ఎవరి తలపై ఛత్రం పట్టవలసి ఉందో అతని తలపై జటామండలం. బ్రహ్మతో పోలిక ఇక్కడ అర్థవంతమైనది, ఎందుకంటే బ్రహ్మ కూడా ఏ పరిగ్రహమూ లేనివాడై, తపోమయుడై ఉంటూనే లోకానికి అధిపతి. రెండు శ్లోకాలు రాముని బాహ్యవేషాన్ని వర్ణిస్తాయి, రెండు అతని అంతరంగ మాహాత్మ్యాన్ని. ఇలా భరతుని దృష్టిలో రాముడు దీనుడుగా కాక, మునుపటికంటే ఎక్కువ తేజస్విగా కనిపిస్తాడు — కాని దానివల్లనే అతని శోకం ఇంకా పెరుగుతుంది. ఇలా సర్గ కేంద్రంలో ప్రత్యక్షదర్శనం నిలుపబడింది. ‘ముహూర్తం నిరీక్ష్య’ (ముహూర్తకాలం పరికించి) అనే మాటతో కవి ఆ క్షణాన్ని దీర్ఘం చేస్తాడు — భరతుడు వెంటనే పరుగెత్తడు, స్తంభించి చూస్తూ ఉంటాడు. జటామండలం, కృష్ణాజినం, నారచీరలు — ఈ మూడూ తాపసుని లక్షణాలు; సింహం వంటి భుజాలు, మహాబాహుత్వం, తెల్లతామర వంటి కన్నులు — ఈ మూడూ సార్వభౌముని లక్షణాలు. ఈ రెండింటి కలయికే ఇక్కడ వర్ణించబడుతున్నది.

అతనిని చూసి శోకంతోనూ మోహంతోనూ మునిగిపోయిన ధర్మాత్ముడు, కైకేయి కుమారుడు భరతుడు అతని వైపు పరుగెత్తాడు. చూడగానే ఆర్తుడైన అతడు కన్నీటితో తడబడే గొంతుతో విలపించాడు; ధైర్యంతో ఆవేగాన్ని ఆపుకోలేక ఇలా పలికాడు. అతని విలాపం ఆరు వైరుధ్యాలతో రచించబడింది. ‘సభలో ప్రజలచేత సేవించబడదగినవాడు — ఆ నా అన్నగారే అడవి మృగాలచేత సేవించబడుతూ ఉన్నాడు.’ ‘ఒకప్పుడు అనేక వేల వస్త్రాలకు అలవాటుపడిన ఆ మహాత్ముడే ఇక్కడ జింకచర్మం ధరించి ధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ నివసిస్తున్నాడు.’ ‘ఎల్లప్పుడూ రకరకాల రంగురంగుల పూలను ధరించిన ఆ రాఘవుడే ఈ జటాభారాన్ని ఎలా భరిస్తున్నాడు?’ ‘విధివిహితమైన యజ్ఞాలతో ధర్మాన్ని కూడబెట్టుకోవడం ఎవనికి తగినదో, అతడు శరీరక్లేశం వల్ల కలిగే ధర్మాన్ని వెదుకుతున్నాడు.’ ‘ఎవరి శరీరం మిక్కిలి విలువైన చందనంతో సేవించబడేదో, ఆ ఆర్యుని ఈ శరీరం మాలిన్యంతో ఎలా సేవించబడుతున్నది?’ చివరకు అతడు తీర్పు చెబుతాడు — ‘సుఖానికి అలవాటుపడిన రాముడు నా కారణంగానే ఈ దుఃఖాన్ని పొందాడు; క్రూరుడనైన నా లోకనిందితమైన జీవితానికి ధిక్కారం.’ ప్రతి వాక్యమూ పూర్వసుఖానికీ వర్తమానదుఃఖానికీ మధ్య ద్వంద్వాన్నే నిలుపుతుంది; దోషాన్ని అంతటా తనపైనే మోపుకుంటుంది. ఎనిమిది శ్లోకాలు ఒకే భావాన్ని ఆవర్తిస్తాయి, కాని ప్రతి శ్లోకంలోనూ కొత్త వైరుధ్యంతో — సభకు బదులు అడవి, వేల వస్త్రాలకు బదులు జింకచర్మం, పూలకు బదులు జటాభారం, యజ్ఞాలకు బదులు శరీరక్లేశం, చందనానికి బదులు మాలిన్యం. ఈ పునరుక్తి దోషం కాదు, శోకానికి సహజమైన గతి — దుఃఖిస్తున్న మనిషి ఒకే విషయాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ కొత్త మాటలతో చెబుతాడు. చివరకు ఈ వైరుధ్యాలన్నిటికీ కారణం ఒక్కటే అని అతడు ఒప్పుకుంటాడు — ‘మన్నిమిత్తం’ (నా కారణంగా) అని. విలాపం మొదట్లో కవి ‘శోకమోహపరిప్లుతః’ (శోకమోహాలతో ముంచెత్తబడినవాడు) అనే మాటతో అతని స్థితిని సూచిస్తాడు — శోకమూ మోహమూ ఒకేసారి.

ఇలా విలపిస్తూ, దీనుడై, చెమట పట్టిన ముఖపద్మంతో భరతుడు రాముని పాదాలను అందుకోకముందే ఏడుస్తూ నేలపై పడిపోయాడు — అతని శోకం పాదస్పర్శకు ముందే అతనిని కూల్చివేస్తుంది. దుఃఖంతో తపించిపోయిన మహాబలుడైన ఆ రాజకుమారుడు ఒక్కసారి దీనంగా ‘ఆర్యా’ అని పలికి, మళ్ళీ ఏమీ మాట్లాడలేదు. కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయిన అతడు యశస్వి అయిన రాముని చూసి ‘ఆర్యా’ అని మాత్రమే ఎలుగెత్తి పిలిచి, ఆపై మాట్లాడలేకపోయాడు. శత్రుఘ్నుడు కూడా ఏడుస్తూ రాముని పాదాలకు నమస్కరించాడు. రాముడు ఆ ఇద్దరినీ కౌగిలించుకొని తాను కూడా కన్నీరు కార్చాడు — దీనితో మునుపటి సర్గల దీర్ఘ వియోగం చివరకు ముగుస్తుంది. తరువాత ఆ రాజకుమారులు అడవిలో సుమంత్రునితోనూ గుహునితోనూ కలిశారు — ఆకాశంలో సూర్యుడూ చంద్రుడూ శుక్రబృహస్పతులతో కలిసినట్లు. చివరలో కవి దృష్టిని వనవాసుల వైపు తిప్పుతాడు — గజయూథపతులకు తగిన ఆ రాజులు మహారణ్యంలో కలుసుకోవడం చూసి వనవాసులందరూ ఆనందాన్ని విడిచి కన్నీరు విడిచారు. ఇలా కలయిక ఆనందమే శోకంగా మారుతుంది, ఈ కరుణదృశ్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది. చివరి రెండు శ్లోకాలు మరొక వృత్తంలో (ఉపజాతి వృత్తంలో) రచించబడ్డాయి, సర్గాంతంలో కవి పద్ధతి ప్రకారం. రాముని కన్నీరు ఇక్కడ మొదటిసారి కనిపిస్తుంది — అతనికి తండ్రి మరణం ఇంకా తెలియదు, కాని తమ్ముళ్ళను కలవడంతోనే అతడు విహ్వలుడవుతాడు. వనవాసుల శోకంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాముడు కుశలప్రశ్నలు మొదలుపెడతాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் சித்திரகூடத்தில் ராமனின் ஆசிரமத்து அக்கினியின் கொடியைக் கண்டு, படையை மீண்டும் தங்கவைத்துக் குகனுடன் விரைந்து புறப்பட்டான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் ஆசிரமத்தையே அடைகிறான். படை தங்கியிருக்கையில் ஆவல் மிக்க பரதன் தமையனைக் காணச் செல்கிறான்; வழியில் தென்படும் அடையாளங்களைச் சத்ருக்னனுக்குக் காட்டியபடியே முன்னே நடக்கிறான். புறப்படுவதற்கு முன் அவன் வசிஷ்ட முனிவருக்குச் செய்தி அனுப்புகிறான்: ‘என் தாய்மார்களை விரைவில் அழைத்து வாருங்கள்.’ இதனால் பரதன் தான் மட்டும் ராமனைச் சந்திப்பதை விரும்பவில்லை, குலம் முழுவதும் ராமனோடு ஒன்றுகூடுவதையே விரும்புகிறான் என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். தமையனிடம் அன்பு கொண்ட அவன் விரைந்து முன்னே செல்கிறான். சுமந்திரனும் சத்ருக்னனின் அருகிலேயே சற்றுத் தொலைவில் பின்தொடர்ந்தான் — ராமனைக் காண வேண்டும் என்ற அவனுடைய தாகமும் பரதனுடையதைப் போலவே கடுமையாக இருந்தது. செல்லும்போதே செல்வம் மிக்க பரதன் தவசிகளின் இருப்பிடங்களிடையே அமைந்த தமையனின் இலைக்குடிலையும் குடிசையையும் காண்கிறான். குடிலின் முன்னே ஹோமத்துக்காகச் சேகரித்து ஒடித்து வைத்த விறகுகளும், பூஜைக்காகச் சேகரித்துக் கொய்த மலர்களும் காணப்படுகின்றன. ஆசிரமத்துக்கு வந்துபோகும் ராம லக்ஷ்மணர்கள் செய்துவைத்த அடையாளங்களையும் அவன் காண்கிறான் — ஆங்காங்கே மரங்களில் கட்டப்பட்ட தர்ப்பைப் புல்லும் மரவுரித் துண்டுகளும். இவ்வாறு ராமனை நேரில் காண்பதற்கு முன்னரே அவன் வாழ்வதற்கான சான்றுகள் ஒவ்வொன்றாகப் பரதனுக்குப் புலப்படுகின்றன. கவிஞர் இந்தப் பயணத்தை ஓர் அடையாளத்திலிருந்து அடுத்த அடையாளத்துக்குச் செல்வதாக அமைக்கிறார்; அதனால் வாசகரின் ஆவலும் வளர்கிறது. இவையெல்லாம் காட்சிக்கு முன் காட்சிக்கான ஆயத்தம் — கவிஞர் இன்னும் ராமனைக் காட்டவில்லை, அவன் வாழும் இடத்தின் அடையாளங்களையே ஒவ்வொன்றாக முன்வைக்கிறார். இலைக்குடில், குடிசை, விறகுகள், மலர்கள், மரங்களில் கட்டிய தர்ப்பையும் மரவுரியும் — இந்தச் சொற்களால் காடே ஆசிரமமாக மாறுகிறது. சத்ருக்னனும் சுமந்திரனும் அவனருகே, வசிஷ்டர் தாய்மார்களுடன் பின்னே — இவ்வாறு அயோத்தியின் குலம் முழுவதும் காட்டை நோக்கி நகர்கிறது.

பிறகு பரதன் அந்தக் காட்டில் மான்களும் எருமைகளும் இட்ட உலர்ந்த சாணத்தின் பெரிய குவியல்களைக் காண்கிறான் — குளிரைப் போக்குவதற்காக அவை சேகரிக்கப்பட்டிருந்தன. செல்லும்போதே ஒளிமிக்கவனும் நீண்ட கைகளை உடையவனுமான பரதன் மகிழ்ந்து, சத்ருக்னனையும் அமைச்சர்கள் அனைவரையும் அழைத்துச் சொல்கிறான்: ‘பரத்வாஜர் சொன்ன இடத்துக்கு நாம் வந்துவிட்டோம் என்று நினைக்கிறேன்; மந்தாகினி நதி இங்கிருந்து அதிகத் தொலைவில் இல்லை என்று எண்ணுகிறேன்.’ பிறகு அவன் ஒவ்வோர் அடையாளத்தையும் விளக்குகிறான். ‘உயரத்தில் கட்டப்பட்டுள்ள இந்த மரவுரித் துண்டுகள் லக்ஷ்மணன் செய்தவையாக இருக்கலாம்; அகாலத்தில் செல்ல விரும்பியவன் அடையாளத்துக்காக அமைத்த பாதை இதுவாக இருக்கலாம்.’ ‘இங்கே உயர்ந்த தந்தங்களுடைய வேகமிக்க யானைகள் ஒன்றையொன்று நோக்கிப் பிளிறியபடி மலைச்சரிவில் சுற்றித் திரிந்திருக்கின்றன.’ ‘தவசிகள் காட்டில் எப்போதும் மூட்டி வைக்க விரும்பும் அக்கினியின் — கரிய வழியுடைய அந்த நெருப்பின் — அடர்ந்த புகை இதோ தெரிகிறது.’ இறுதியில் அவன் தன் நம்பிக்கையை அறிவிக்கிறான்: ‘பெரியோரைப் போற்றுபவனும் ஆண்களில் புலி போன்றவனுமான என் மதிப்புக்குரிய ராகவனை, மகரிஷியைப் போல இங்கேயே மகிழ்ச்சியோடு காண்பேன்.’ இந்தச் சுலோகங்களில் பரதனின் பார்வை காட்டின் அச்சத்தைக் காணவில்லை; ஒவ்வொரு பொருளிலும் தமையன் அருகில் இருப்பதையே காண்கிறது. தவசிகளின் நெருப்பு, லக்ஷ்மணனின் மரவுரி அடையாளங்கள், யானைகளின் காலடிகள் — எல்லாமே ஒன்றையே சுட்டுகின்றன: ராமன் அருகில் இருக்கிறான். இங்கே கவிஞர் பரதனின் நுண்ணறிவையும் காட்டுகிறார் — அவன் அடையாளங்களைக் காண்பதோடு நில்லாமல் அவற்றின் காரணத்தையும் உய்த்துணர்கிறான். சாணக் குவியல்கள் குளிரைப் போக்க, மரவுரித் துண்டுகள் வழிகாட்ட, யானைக் காலடிகள் விலகிச் செல்வதற்கு, புகை அக்கினிஹோத்திரத்தின் சான்று. இவ்வாறு ஒவ்வோர் அடையாளமும் அவன் நம்பிக்கையை உறுதிப்படுத்துகிறது; இறுதியில் ‘இங்கேயே காண்பேன்’ என்ற உறுதி பிறக்கிறது. ‘பரத்வாஜர் சொன்ன’ என்ற சொற்களால் கவிஞர் முந்தைய இரண்டு சர்க்கங்களின் பயணத்தை நினைவூட்டுகிறார்.

சற்று நேரம் சென்ற பின் ரகுகுலத்தோனான பரதன் சித்திரகூடத்தையும் மந்தாகினியையும் அடைந்து உடன் வந்தவர்களிடம் பேசுகிறான். அவன் சொல் செய்தி அன்று, தன்னைத் தானே பழித்தலே. ‘ஆண்களில் புலி போன்ற மக்கள் தலைவன் ஆளரவமற்ற இடத்தை அடைந்து வெறுந்தரையிலேயே வீராசனத்தில் அமர்ந்திருக்கிறான் — என் பிறப்பு இழிவு, என் வாழ்வு இழிவு.’ ‘என்னால்தான் பேரொளி கொண்ட உலகத்தின் தலைவன் துன்பத்தை அடைந்தான்; எல்லா இன்பங்களையும் துறந்து ராகவன் காட்டில் வாழ்கிறான்.’ ‘இவ்வாறு எல்லா உலகத்தாராலும் பழிக்கப்பட்ட நான் இன்று ராமனின் பாதங்களில் விழுந்து அவனை மன்றாடி இணங்கச் செய்வேன்; சீதையின் பாதங்களிலும் லக்ஷ்மணனின் பாதங்களிலும் விழுவேன்.’ இங்கே பரதன் தன்னையே பழிக்கிறான், கைகேயியை அல்ல; அதுவே அவனுடைய பெருமை. இவ்வாறு புலம்பிக்கொண்டே தசரதனின் மகன் அந்தக் காட்டில் பெரிய, புனிதமான, மனத்துக்கினிய ஓர் இலைக்குடிலைக் காண்கிறான். இதிலிருந்து சர்க்கத்தின் இரண்டாம் பகுதி தொடங்குகிறது — இப்போது வருணனை உண்மையில் ராமனின் இருப்பிடத்தைப் பற்றியதாகிறது. கவிஞர் முதலில் குடிலை வருணிக்கிறார், பின் அங்கிருக்கும் ஆயுதங்களை, பின் வேதிகையை, இறுதியில் ராமனை — பார்வை வெளியிலிருந்து தொடங்கிப் படிப்படியாக உள்ளே நுழைவதைப் போல. இந்த வருணனை முறை வாசகரையும் பரதனோடு சேர்த்து அந்த ஆசிரமத்துக்குள் அழைத்துச் செல்கிறது. மந்தாகினிக் கரையை அடைந்தவனின் வாயிலிருந்து முதலில் வருவது மகிழ்ச்சி அன்று, தன்னைத் தானே பழித்தலே — பரதனின் இந்த இயல்பு சர்க்கந்தோறும் காணப்படுகிறது. ‘மத்க்ருதே’ (என்னால்) என்ற சொல் இருமுறை வருகிறது; அதனால் அவனுடைய சுயநிந்தனையின் மையம் தெளிவாகிறது. அதன் பின் தென்படும் இலைக்குடில் அவனுடைய புலம்பலுக்கு விடையைப் போல நிற்கிறது — அவன் துயரைக் காணும் இடத்தில் கவிஞர் அழகையே வருணிக்கிறார்.

அந்த இலைக்குடில் சாலம், பனை, அஸ்வகர்ணம் ஆகிய மரங்களின் ஏராளமான இலைகளால் வேயப்பட்டு, விசாலமாக, மென்மையான தர்ப்பைகள் பரப்பப்பட்டு, வேள்வியில் உள்ள வேதிகையைப் போல இருந்தது. அங்கே இந்திரனின் வில்லைப் போன்ற, பெரும் சுமையைத் தாங்கவல்ல, பொன் முதுகுடைய, மிக உறுதியான, பகைவரை வருத்தும் விற்கள் ஒளிர்ந்தன. அம்பறாத்தூணிகளில் இருந்த, சூரியக் கதிர்களைப் போன்ற கொடிய அம்புகளால் அந்தக் குடில், ஒளிரும் முகங்களுடைய பாம்புகளால் நிறைந்த போகவதி நகரம் போல விளங்கியது. பொன்னிற உறைகளில் இருந்த இரண்டு வாள்களாலும், பொன் புள்ளிகளால் அழகுபெற்ற இரண்டு கேடயங்களாலும் அது அழகுபெற்றது. பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்ட, வண்ணமயமான, உடும்புத் தோலால் ஆன விரல் காப்புகள் தொங்கவிடப்பட்ட அந்தக் குடில், மான்களால் சிங்கத்தின் குகை அணுக முடியாதது போல, பகைக் கூட்டங்களால் அணுக முடியாததாக இருந்தது. ராமனின் இருப்பிடத்தில் பரதன் வடகிழக்கு நோக்கிச் சரிந்த, விசாலமான, நெருப்பு கொழுந்துவிட்டெரியும் புனிதமான வேதிகையையும் காண்கிறான். இந்த வருணனையில் கவிஞர் ஒரு நுட்பமான முரணை அமைக்கிறார் — தவசியின் இலைக்குடில், ஆனால் அதிலேயே க்ஷத்திரியனின் விற்களும் அம்பறாத்தூணிகளும் வாள்களும்; மரவுரி அணிந்த காட்டுவாசி, ஆனால் அவனே உலகைக் காப்பவன். வேதிகையும் அதில் எரியும் நெருப்பும், ராமன் காட்டிலும் இல்லறத்தானுக்குரிய தர்மத்தையும் அக்கினிஹோத்திரத்தையும் கைவிடவில்லை என்பதைக் காட்டுகின்றன. இதுவே ராமனின் வடிவம் — தவமும் க்ஷத்திரிய வீரமும் ஓரிடத்தில் நிலைபெற்றவை. வருணனைக்கு ஐந்து சுலோகங்களே செலவிடப்பட்டுள்ளன; ஆனால் அவற்றில் காணப்படும் பொருள்கள் காட்டுவாசிக்கு உரியவை அல்ல, அரசகுமாரனுக்கே உரியவை — விற்கள், அம்பறாத்தூணிகள், வாள்கள், கேடயங்கள், விரல் காப்புகள். இதனால் ராமன் தவசியாக இருந்தபோதும் க்ஷத்திரிய தர்மத்தைக் கைவிடவில்லை என்றும், அவனுடைய ஆசிரமம் கோட்டையைப் போல அணுக முடியாததாக நிற்கிறது என்றும் கவிஞர் சுட்டுகிறார். வேதிகை வடகிழக்காகச் சரிந்திருப்பது சாஸ்திரங்கள் சொல்லும் இலக்கணம்; கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பு நாள்தோறும் செய்யப்படும் அக்கினிஹோத்திரத்தின் சான்று.

சற்று நேரம் உற்று நோக்கிய பின் பரதன் குடிசையில் அமர்ந்திருக்கும், சடைமுடி தரித்த, தன் மூத்தோனான ராமனைக் காண்கிறான். அவன் கருமான் தோலை அணிந்து, மரவுரி உடுத்தி, சுற்றிலும் நெருப்பைப் போல ஒளிர்ந்தான் — மரவுரிகள் அவன் ஒளியை மறைக்கவில்லை, மாறாக நெருப்பைப் போல அவனை ஒளிரச் செய்தன. கவிஞர் அவனை மீண்டும் க்ஷத்திரிய வடிவில் வருணிக்கிறார் — சிங்கத்தைப் போன்ற தோள்கள், நீண்ட கைகள், வெண்தாமரை போன்ற கண்கள், கடலை எல்லையாகக் கொண்ட பூமியின் தர்மம் தவறாத தலைவன். தர்ப்பை பரப்பிய வெறுந்தரையில் சீதையுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் அமர்ந்திருக்கும் அவன் நிலையான பிரம்மாவைப் போலத் தோன்றுகிறான். இந்தக் காட்சியே சர்க்கத்தின் மையம் — கடல்வரை பரந்த பூமிக்குத் தலைவனானவன் இப்போது தர்ப்பைப் பாயில் அமர்ந்திருக்கிறான்; எவன் தலைமேல் வெண்கொற்றக்குடை பிடிக்கப்பட வேண்டுமோ அவன் தலைமேல் சடைமுடி. பிரம்மாவோடு ஒப்பிடுவது இங்கே பொருள் நிறைந்தது, ஏனெனில் பிரம்மாவும் எதையும் உடைமையாகக் கொள்ளாமல், தவமே வடிவானவராக இருந்தும் உலகத்துக்குத் தலைவராக இருக்கிறார். இரண்டு சுலோகங்கள் ராமனின் புறத்தோற்றத்தையும், இரண்டு சுலோகங்கள் அவனுடைய உள்ளார்ந்த மேன்மையையும் வருணிக்கின்றன. இவ்வாறு பரதனின் பார்வையில் ராமன் எளியவனாகத் தோன்றவில்லை, முன்பைவிட மேலும் ஒளிமிக்கவனாகவே தோன்றுகிறான் — ஆனால் அதனாலேயே அவனுடைய துயரம் பெருகுகிறது. இவ்வாறு சர்க்கத்தின் மையத்தில் நேரடிக் காட்சி அமைக்கப்பட்டுள்ளது. ‘முஹூர்த்தம் நிரீக்ஷ்ய’ (சற்று நேரம் உற்று நோக்கி) என்ற சொற்களால் கவிஞர் அந்தக் கணத்தை நீட்டுகிறார் — பரதன் உடனே ஓடவில்லை, திகைத்து நின்று பார்த்துக்கொண்டே இருக்கிறான். சடைமுடி, கருமான் தோல், மரவுரி — இவை மூன்றும் தவசியின் அடையாளங்கள்; சிங்கத் தோள்கள், நீண்ட கைகள், வெண்தாமரைக் கண்கள் — இவை மூன்றும் பேரரசனின் அடையாளங்கள். இவ்விரண்டும் ஒன்றுசேர்வதே இங்கே வருணிக்கப்படுகிறது.

அவனைக் கண்டதும் துயரத்திலும் மயக்கத்திலும் மூழ்கிய, தர்மாத்மாவான கைகேயியின் மகன் பரதன் அவனை நோக்கி ஓடினான். கண்டவுடனேயே வேதனையுற்ற அவன் கண்ணீரால் தழுதழுத்த குரலில் புலம்பினான்; மன உறுதியால் உணர்ச்சியின் வேகத்தைத் தடுக்க முடியாமல் இவ்வாறு சொன்னான். அவனுடைய புலம்பல் ஆறு முரண்களால் அமைந்தது. ‘அவையில் குடிமக்களால் வணங்கப்படத் தக்கவனான என் தமையன், அவனே இப்போது காட்டு விலங்குகளால் சூழப்பட்டு அமர்ந்திருக்கிறான்.’ ‘முன்பு பல்லாயிரக்கணக்கான ஆடைகளுக்குப் பழகிய அந்த மகாத்மா, அவனே இங்கே மான்தோலை அணிந்து தர்மத்தைக் கடைப்பிடித்து வாழ்கிறான்.’ ‘எப்போதும் பலவகை வண்ண மலர்களைச் சூடியிருந்த அந்த ராகவன், இந்தச் சடைச் சுமையை எப்படித் தாங்குகிறான்?’ ‘முறைப்படி செய்யப்படும் வேள்விகளால் தர்மத்தைச் சேர்க்கத் தகுந்தவன், உடலை வருத்துவதால் உண்டாகும் தர்மத்தைத் தேடுகிறான்.’ ‘விலையுயர்ந்த சந்தனம் பூசப்பட்ட மதிப்புக்குரியவனின் உடல், இப்போது எப்படி அழுக்கால் மூடப்பட்டிருக்கிறது?’ இறுதியில் அவன் தன் முடிவைச் சொல்கிறான்: ‘இன்பத்துக்கே உரிய ராமன் என்னால்தான் இந்தத் துன்பத்தை அடைந்தான்; கொடியவனான என்னுடைய, உலகத்தால் பழிக்கப்பட்ட வாழ்வு இழிவானது.’ ஒவ்வொரு வாக்கியமும் முந்தைய இன்பத்துக்கும் இன்றைய துன்பத்துக்கும் இடையிலான இருமையையே நிறுவுகிறது; குற்றத்தை எங்கும் தன்மேலேயே சுமத்துகிறது. எட்டுச் சுலோகங்கள் ஒரே உணர்வைத் திரும்பத் திரும்பச் சொல்கின்றன, ஆனால் ஒவ்வொரு சுலோகத்திலும் புதிய முரணோடு — அவைக்கு எதிராகக் காடு, ஆயிரம் ஆடைகளுக்கு எதிராக மான்தோல், மலர்களுக்கு எதிராகச் சடைச் சுமை, வேள்விகளுக்கு எதிராக உடல்வருத்தம், சந்தனத்துக்கு எதிராக அழுக்கு. இந்தக் கூறியது கூறல் குற்றம் அன்று, துயரத்தின் இயல்பான போக்கே — துயருறுபவன் ஒரே விஷயத்தைப் புதுப்புதுச் சொற்களால் மீண்டும் மீண்டும் சொல்கிறான். இறுதியில் எல்லா முரண்களுக்கும் காரணம் ஒன்றே என்று அவன் ஒப்புக்கொள்கிறான் — ‘மந்நிமித்தம்’ (என் பொருட்டு). புலம்பலின் தொடக்கத்தில் கவிஞர் ‘சோகமோஹபரிப்லுத:’ (துயரிலும் மயக்கத்திலும் மூழ்கியவன்) என்ற சொல்லால் அவனுடைய நிலையைச் சுட்டுகிறார் — துயரமும் மயக்கமும் ஒருசேர.

இவ்வாறு புலம்பிய, வியர்த்த தாமரை முகத்துடன் வாடிய பரதன் ராமனின் பாதங்களை அடையும் முன்னரே அழுதபடி தரையில் விழுந்தான் — பாதங்களைத் தொடுவதற்கு முன்னரே அவனுடைய துயரம் அவனை வீழ்த்துகிறது. துயரத்தால் வெந்த பெருவலிமை கொண்ட அந்த அரசகுமாரன் ஒருமுறை பரிதாபமாக ‘ஆர்ய’ (மதிப்புக்குரியவரே) என்று சொல்லிவிட்டு மேற்கொண்டு எதுவும் பேசவில்லை. கண்ணீரால் தொண்டை அடைபட்ட அவன் புகழ்மிக்க ராமனைப் பார்த்து ‘ஆர்ய’ என்று மட்டுமே கதறினான்; அதற்கு மேல் பேச இயலவில்லை. சத்ருக்னனும் அழுதபடி ராமனின் பாதங்களை வணங்கினான். ராமன் அவ்விருவரையும் தழுவிக்கொண்டு தானும் கண்ணீர் சொரிந்தான் — இதனால் முந்தைய சர்க்கங்களின் நீண்ட பிரிவு இறுதியில் முடிவுக்கு வருகிறது. பிறகு அந்த அரசகுமாரர்கள் இருவரும் காட்டில் சுமந்திரனோடும் குகனோடும் ஒன்றுகூடினர் — வானில் சூரியனும் சந்திரனும் சுக்கிரனோடும் வியாழனோடும் கூடுவதைப் போல. இறுதியில் கவிஞர் பார்வையைக் காட்டுவாசிகளின் பக்கம் திருப்புகிறார் — யானைக் கூட்டத் தலைவர்களைப் போன்ற அந்த அரசர்கள் பெருங்காட்டில் ஒன்றுகூடியதைக் கண்டு காட்டுவாசிகள் அனைவரும் மகிழ்ச்சியை இழந்து கண்ணீர் சொரிந்தனர். இவ்வாறு சந்திப்பின் மகிழ்ச்சியே துயரமாக மாறுகிறது; இந்த உருக்கமான காட்சியோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது. இறுதி இரண்டு சுலோகங்கள் வேறு யாப்பில் (உபஜாதி விருத்தத்தில்) அமைந்துள்ளன — சர்க்கத்தின் முடிவில் இதுவே கவிஞரின் வழக்கம். ராமன் கண்ணீர் வடிப்பது இங்கே முதன்முறையாகக் காணப்படுகிறது — தந்தையின் மரணத்தை அவன் இன்னும் அறியவில்லை, ஆயினும் தம்பியரைச் சந்தித்ததாலேயே உணர்ச்சிவசப்படுகிறான். காட்டுவாசிகளின் துயரத்தோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் நலம் விசாரிக்கும் கேள்விகளைத் தொடங்குகிறான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಶ್ರಮದ ಅಗ್ನಿಧ್ವಜವನ್ನು ಕಂಡು, ಸೇನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಗುಹನೊಡನೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಶ್ರಮವನ್ನೇ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಸೇನೆ ನೆಲೆಸಿದ ಮೇಲೆ ಉತ್ಸುಕನಾದ ಭರತನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೊರಡುವ ಮುನ್ನ ಅವನು ವಸಿಷ್ಠ ಋಷಿಗೆ ‘ನನ್ನ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆತನ್ನಿ’ ಎಂದು ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಭರತನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಭೇಟಿಯನ್ನಲ್ಲ, ಇಡೀ ಕುಲವೇ ರಾಮನೊಡನೆ ಸೇರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಗುರುವತ್ಸಲನಾದ ಅವನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು — ಅವನಿಗೂ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ತವಕ ಭರತನಷ್ಟೇ ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಸಾಗುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನು ತಪಸ್ವಿಗಳ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅಣ್ಣನ ಎಲೆಗುಡಿಸಲನ್ನೂ ಉಟಜವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಶಾಲೆಯ ಮುಂದೆ ಹೋಮಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಮುರಿದಿಟ್ಟ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳೂ ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಕೊಯ್ದು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಹೂವುಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬರುವಾಗ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮಾಡಿಟ್ಟ ಗುರುತುಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರಗಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದ ದರ್ಭೆಯ ಚೀರಗಳು. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನಕ್ಕೂ ಮುನ್ನವೇ ಅವನ ವಾಸದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಭರತನ ಮುಂದೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಕವಿ ಈ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ಚಿಹ್ನೆಗೆ ಸಾಗುವಂತೆ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನ ಕುತೂಹಲವೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಸಿದ್ಧತೆ — ಕವಿ ಇನ್ನೂ ರಾಮನನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ವಾಸದ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಎಲೆಗುಡಿಸಲು, ಉಟಜ, ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು, ಹೂವುಗಳು, ಮರಗಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದ ದರ್ಭೆಯ ಚೀರಗಳು — ಈ ಪದಗಳಿಂದ ವನವೇ ಆಶ್ರಮವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಸುಮಂತ್ರನೂ ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ, ವಸಿಷ್ಠನು ತಾಯಂದಿರೊಡನೆ ಹಿಂದೆ — ಹೀಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಇಡೀ ಕುಲವೇ ವನದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಗಳ ಮತ್ತು ಕಾಡೆಮ್ಮೆಗಳ ಒಣಸಗಣಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ದೊಡ್ಡ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಅವನ್ನು ಚಳಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಸಾಗುತ್ತಲೇ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಆದ ಭರತನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಕರೆದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರದ್ವಾಜರು ಹೇಳಿದ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಾವು ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಒಂದೊಂದೇ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದ ಈ ಚೀರಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾಡಿರಬೇಕು; ಹೊತ್ತಲ್ಲದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೋಗಬಯಸಿದವನು ಗುರುತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ದಾರಿ ಇದಾಗಿರಬೇಕು.’ ‘ಇಲ್ಲಿ ಉನ್ನತವಾದ ದಂತಗಳುಳ್ಳ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ, ಒಂದನ್ನೊಂದು ಕುರಿತು ಘರ್ಜಿಸುವ ಆನೆಗಳು ಬೆಟ್ಟದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿವೆ.’ ‘ತಪಸ್ವಿಗಳು ವನದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲು ಬಯಸುವ ಆ ಅಗ್ನಿಯ — ಕಪ್ಪುದಾರಿಯುಳ್ಳವನ — ದಟ್ಟವಾದ ಹೊಗೆ ಇಗೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಆಸೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಾನು ಗುರುಸತ್ಕಾರಮಾಡುವ, ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಆರ್ಯ ರಾಘವನನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಯಂತೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಾಣುವೆನು.’ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿ ವನದ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲೂ ಅಣ್ಣನ ಸಾಮೀಪ್ಯವನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ವಿಗಳ ಅಗ್ನಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚೀರದ ಗುರುತುಗಳು, ಆನೆಗಳ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ಸೂಚಿಸುವುದು ಒಂದನ್ನೇ: ರಾಮನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಭರತನ ನೈಪುಣ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಕಾಣುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ಕಾರಣವನ್ನೂ ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಗಣಿಯ ರಾಶಿಗಳು ಚಳಿ ತಡೆಯಲು, ಚೀರಗಳು ದಾರಿ ತಿಳಿಯಲು, ಆನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಹೊಗೆ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಸಾಕ್ಷ್ಯ. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಿಹ್ನೆಯೂ ಅವನ ಆಸೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಗೆ ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುವೆನು’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ‘ಭರದ್ವಾಜರು ಹೇಳಿದ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕವಿ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಸಾಗಿ, ರಾಘವನಾದ ಭರತನು ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನೂ ಮಂದಾಕಿನಿಯನ್ನೂ ತಲುಪಿ ಜೊತೆಗಿದ್ದವರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತು ಸುದ್ದಿಯಲ್ಲ, ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೇ. ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಆ ಜನೇಂದ್ರನು ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸೇರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ವೀರಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುತ್ತಾನೆ — ನನ್ನ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ, ನನ್ನ ಬದುಕಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ.’ ‘ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಲೋಕನಾಥನು ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದನು; ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ತೊರೆದು ರಾಘವನು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ‘ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಂದಲೂ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ಇಂದು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಅವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುವೆನು, ಸೀತೆಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಾದಗಳಿಗೂ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನು ತನ್ನನ್ನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವನ ಹಿರಿಮೆ. ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ದಶರಥಾತ್ಮಜನು ಆ ವನದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾದ, ಪುಣ್ಯವಾದ, ಮನೋಹರವಾದ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗದ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಈಗ ವರ್ಣನೆ ನಿಜವಾಗಿ ರಾಮನ ನಿವಾಸದ್ದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಮೊದಲು ಶಾಲೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಂತರ ಅಲ್ಲಿರುವ ಆಯುಧಗಳನ್ನು, ನಂತರ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು, ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನನ್ನು — ದೃಷ್ಟಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ. ಈ ವರ್ಣನಪದ್ಧತಿ ಓದುಗನನ್ನೂ ಭರತನೊಡನೆ ಆ ಆಶ್ರಮದೊಳಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಮಂದಾಕಿನಿಯ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಮೊದಲು ಹೊರಬರುವುದು ಹರ್ಷವಲ್ಲ, ಆತ್ಮಗರ್ಹೆಯೇ — ಭರತನ ಈ ಸ್ವಭಾವ ಸರ್ಗಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಮತ್ಕೃತೇ’ (ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕಾಣುವ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಅವನ ವಿಲಾಪಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವೋ ಎಂಬಂತೆ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣುವಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶೋಭೆಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಸಾಲ, ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಕರ್ಣ ಮರಗಳ ಅನೇಕ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತು, ಮೃದುವಾದ ದರ್ಭೆಗಳಿಂದ ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು — ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿನ ವೇದಿಕೆಯಂತೆ. ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಭಾರವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಲ್ಲ, ಬೆನ್ನಿಗೆ ಚಿನ್ನ ಹೊದಿಸಿದ, ಮಹಾಸಾರವುಳ್ಳ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಬಾಧಿಸುವ ಬಿಲ್ಲುಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದ, ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಶಾಲೆ ಉರಿಯುವ ಮುಖದ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭೋಗವತೀ ನಗರಿಯಂತೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಚಿನ್ನದ ಕೋಶಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಎರಡು ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಎರಡು ಗುರಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ತೂಗುಹಾಕಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಉಡದ ಚರ್ಮದ ಬೆರಳುಗವಚಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಶಾಲೆ, ಮೃಗಗಳಿಗೆ ಸಿಂಹದ ಗುಹೆಯಂತೆ, ಶತ್ರುಸಮೂಹಗಳಿಗೆ ಅಜೇಯವಾಗಿತ್ತು. ರಾಮನ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಪೂರ್ವೋತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಇಳಿಜಾರಾಗಿದ್ದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯುಳ್ಳ, ಪುಣ್ಯವಾದ ವೇದಿಕೆಯನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಪಸ್ವಿಯ ಪರ್ಣಶಾಲೆ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು; ವಲ್ಕಲಧಾರಿಯಾದ ವನವಾಸಿ, ಆದರೆ ಅವನೇ ಲೋಕದ ರಕ್ಷಕ. ವೇದಿಕೆಯೂ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯೂ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನು ವನದಲ್ಲೂ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನೂ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನೂ ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರಾಮನ ಮೂರ್ತಿ — ತಪಸ್ಸೂ ಕ್ಷಾತ್ರವೂ ಒಂದೆಡೆ ನೆಲೆಸಿವೆ. ವರ್ಣನೆಗೆ ಐದೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ವಸ್ತುಗಳು ವನವಾಸಿಯವಲ್ಲ, ರಾಜಪುತ್ರನವೇ — ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಗುರಾಣಿಗಳು, ಬೆರಳುಗವಚಗಳು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನು ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆಶ್ರಮವು ಅವನ ಕೋಟೆಯಂತೆ ಅಜೇಯವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ. ವೇದಿಕೆ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಕ್ಕೆ ಇಳಿಜಾರಾಗಿರುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಲಕ್ಷಣ; ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿ ನಿತ್ಯ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಸಾಕ್ಷ್ಯ.

ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿ ಭರತನು ಉಟಜದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಜಟಾಮಂಡಲವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಗುರುವಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಚೀರ-ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದನು, ಸುತ್ತಲೂ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದನು — ವಲ್ಕಲಗಳು ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಮುಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅವನನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತವೆ. ಕವಿ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರೂಪದಲ್ಲೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಿಂಹದಂತಹ ಹೆಗಲುಳ್ಳವನು, ಮಹಾಬಾಹು, ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು, ಸಾಗರಪರ್ಯಂತವಾದ ಭೂಮಿಯ ಧರ್ಮಚಾರಿಯಾದ ಒಡೆಯ. ದರ್ಭೆ ಹಾಸಿದ ನೆಲದ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅವನು ಶಾಶ್ವತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೃಶ್ಯವೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಸಮುದ್ರಪರ್ಯಂತವಾದ ಭೂಮಿಯ ಸ್ವಾಮಿಯಾದವನು ಈಗ ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ; ಯಾರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಛತ್ರ ಹಿಡಿಯಬೇಕಿತ್ತೋ ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಜಟಾಮಂಡಲ. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಯಾವ ಪರಿಗ್ರಹವೂ ಇಲ್ಲದ, ತಪೋಮಯನಾಗಿದ್ದೇ ಲೋಕದ ಅಧಿಪತಿ. ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ರಾಮನ ಹೊರವೇಷವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ, ಎರಡು ಅವನ ಒಳಗಿನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು. ಹೀಗೆ ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ದೀನನಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿಂದಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಆದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಶೋಕ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಮುಹೂರ್ತಂ ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ’ (ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ನೋಡಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಆ ಕ್ಷಣವನ್ನು ದೀರ್ಘಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನು ಕೂಡಲೇ ಓಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ತಬ್ಧನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಜಟಾಮಂಡಲ, ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ, ಚೀರ-ವಲ್ಕಲಗಳು — ಇವು ಮೂರು ತಪಸ್ವಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ಸಿಂಹದಂತಹ ಹೆಗಲು, ಮಹಾಬಾಹುತ್ವ, ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳು — ಇವು ಮೂರು ಸಾರ್ವಭೌಮನ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇವೆರಡರ ಸಮಾವೇಶವೇ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯ ವಸ್ತು.

ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕ-ಮೋಹಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಕೈಕೇಯೀಸುತ ಭರತನು ಓಡಿಬಂದನು. ಕಾಣುತ್ತಲೇ ಆರ್ತನಾದ ಅವನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೊದಲುವ ದನಿಯಲ್ಲಿ ವಿಲಪಿಸಿದನು; ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಆವೇಗವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಅವನ ವಿಲಾಪವು ಆರು ವಿರೋಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಉಪಾಸಿಸಲ್ಪಡಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು, ಆ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನೇ ಕಾಡಿನ ಮೃಗಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ.’ ‘ಹಿಂದೆ ಸಾವಿರಾರು ವಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಒಗ್ಗಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನೇ ಇಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ‘ಸದಾ ಬಗೆಬಗೆಯ ಸುಂದರ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಮುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಘವನೇ ಈ ಜಟಾಭಾರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ?’ ‘ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಯಾರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವೋ, ಅವನು ದೇಹಕ್ಲೇಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ‘ಯಾರ ಅಂಗವು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಚಂದನದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿತ್ತೋ, ಆ ಆರ್ಯನ ಈ ಅಂಗವನ್ನು ಕೊಳೆ ಹೇಗೆ ಮುಸುಕಿದೆ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ರಾಮನು ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಈ ದುಃಖವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು; ಕ್ರೂರನಾದ ನನ್ನ ಲೋಕನಿಂದಿತವಾದ ಬದುಕಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ.’ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಾಕ್ಯವೂ ಹಿಂದಿನ ಸುಖ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ದುಃಖದ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ, ದೋಷವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ತನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಹೊರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಭಾವವನ್ನು ಮರುಕಳಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಹೊಸ ವಿರೋಧದೊಂದಿಗೆ — ಸಭೆ ಮತ್ತು ವನ, ಸಾವಿರ ವಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮ, ಹೂವುಗಳು ಮತ್ತು ಜಟಾಭಾರ, ಯಜ್ಞಗಳು ಮತ್ತು ದೇಹಕ್ಲೇಶ, ಚಂದನ ಮತ್ತು ಕೊಳೆ. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ, ಶೋಕದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಗತಿ — ಶೋಕಿಸುವವನು ಒಂದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊಸ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಿರೋಧಗಳಿಗೂ ಕಾರಣ ಒಂದೇ ಎಂದು ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮನ್ನಿಮಿತ್ತಮ್’ (ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ). ವಿಲಾಪದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕವಿ ‘ಶೋಕಮೋಹಪರಿಪ್ಲುತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶೋಕವೂ ಮೋಹವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ.

ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ದೀನನಾಗಿ, ಕಮಲದಂತಹ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಬೆವರು ಹನಿಗಟ್ಟಿದ ಭರತನು ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಅಳುತ್ತಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು — ಅವನ ಶೋಕವು ಚರಣಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೂ ಮುನ್ನವೇ ಅವನನ್ನು ಕೆಡವುತ್ತದೆ. ದುಃಖದಿಂದ ಬೆಂದ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಜಪುತ್ರನು ಒಮ್ಮೆ ದೀನವಾಗಿ ‘ಆರ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮತ್ತೇನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ ಅವನು ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ‘ಆರ್ಯ’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಕೂಗಿ, ಅನಂತರ ಮಾತನಾಡಲಾರದಾದನು. ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಅಳುತ್ತಾ ರಾಮನ ಚರಣಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ರಾಮನು ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು ತಾನೂ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು — ಇದರೊಂದಿಗೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ದೀರ್ಘ ವಿಯೋಗ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ರಾಜಪುತ್ರರಿಬ್ಬರೂ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನೂ ಗುಹನನ್ನೂ ಕೂಡಿದರು — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರು ಶುಕ್ರ-ಬೃಹಸ್ಪತಿಗಳೊಡನೆ ಸೇರುವಂತೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ವನವಾಸಿಗಳತ್ತ ಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯನನ್ನೇರಲು ಯೋಗ್ಯರಾದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರು ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳೂ ಹರ್ಷವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಮಿಲನದ ಆನಂದವೇ ಶೋಕವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ಕರುಣದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಬೇರೆ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ) ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ರೀತಿಯಂತೆ. ರಾಮನ ಅಶ್ರುಪಾತ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನಿಗೆ ತಂದೆಯ ಮರಣ ಇನ್ನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ತಮ್ಮಂದಿರ ಸಮಾಗಮದಿಂದಲೇ ವಿಹ್ವಲನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವನವಾಸಿಗಳ ಶೋಕದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ ചിത്രകൂടത്തിൽ രാമാശ്രമത്തിന്റെ അഗ്നിധ്വജം കണ്ട്, സേനയെ വീണ്ടും താവളമടിപ്പിച്ച്, ഗുഹനോടൊപ്പം ത്വരിതനായി പുറപ്പെട്ടിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ആശ്രമത്തിൽത്തന്നെ എത്തിച്ചേരുന്നു. സേന താവളമടിച്ചപ്പോൾ ഉത്സുകനായ ഭരതൻ ജ്യേഷ്ഠനെ കാണാൻ പോകുന്നു; വഴിയിൽ കാണുന്ന അടയാളങ്ങൾ ശത്രുഘ്നനു കാണിച്ചുകൊടുത്തുകൊണ്ട് മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു. പോകുന്നതിനുമുമ്പ് അദ്ദേഹം വസിഷ്ഠമഹർഷിക്ക് ‘എന്റെ അമ്മമാരെ വേഗം കൊണ്ടുവരണം’ എന്നു സന്ദേശം നൽകുന്നു. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഭരതൻ തന്റെ മാത്രം കൂടിക്കാഴ്ചയല്ല, കുലം മുഴുവൻ രാമനുമായി ഒത്തുചേരുന്നതാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത് എന്നാണ്. ഗുരുവത്സലനായ അദ്ദേഹം വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ടു പോകുന്നു. സുമന്ത്രനും ശത്രുഘ്നന്റെ അരികിൽ അധികം അകലെയല്ലാതെ പിന്തുടർന്നു — രാമനെ കാണാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദാഹവും ഭരതന്റേതുപോലെ തീവ്രമായിരുന്നു. നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ശ്രീമാനായ ഭരതൻ താപസന്മാരുടെ വാസസ്ഥലത്തു നിലകൊള്ളുന്ന ജ്യേഷ്ഠന്റെ പർണകുടീരവും ഉടജവും കാണുന്നു. ശാലയുടെ മുന്നിൽ ഹോമത്തിനായി ശേഖരിച്ചു മുറിച്ചിട്ട വിറകുകളും പൂജയ്ക്കായി ശേഖരിച്ച പറിച്ചെടുത്ത പൂക്കളും കാണപ്പെടുന്നു. ആശ്രമത്തിലേക്കു വരുമ്പോൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഉണ്ടാക്കിയ അടയാളങ്ങളും അദ്ദേഹം കാണുന്നു — അവിടവിടെ മരങ്ങളിൽ കെട്ടിയിരുന്ന ദർഭയും ചീരവുംകൊണ്ടുള്ള അടയാളങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ രാമനെ നേരിട്ടു കാണുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാസത്തിന്റെ സാക്ഷ്യങ്ങൾ ക്രമേണ ഭരതനു മുന്നിൽ തെളിയുന്നു. കവി ഈ യാത്രയെ അടയാളത്തിൽനിന്ന് അടയാളത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നതാക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് വായനക്കാരന്റെയും ഉത്കണ്ഠ വർധിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം ദർശനത്തിനുമുമ്പുള്ള ദർശനത്തിന്റെ ഒരുക്കമാണ് — കവി രാമനെ അപ്പോഴും കാണിക്കുന്നില്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാസത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ മാത്രം ക്രമമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. പർണകുടീരം, ഉടജം, വിറകുകൾ, പൂക്കൾ, മരങ്ങളിൽ കെട്ടിയ ദർഭയും ചീരവും — ഈ പദങ്ങളിലൂടെ വനംതന്നെ ആശ്രമമായി മാറുന്നു. ശത്രുഘ്നനും സുമന്ത്രനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അരികിൽ, വസിഷ്ഠൻ അമ്മമാരോടൊപ്പം പിന്നിൽ — ഇങ്ങനെ അയോധ്യയുടെ കുലം മുഴുവൻ വനത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു.

തുടർന്ന് ഭരതൻ ആ വനത്തിൽ മൃഗങ്ങളുടെയും പോത്തുകളുടെയും ഉണക്കച്ചാണകംകൊണ്ടുള്ള വലിയ കൂമ്പാരങ്ങൾ കാണുന്നു — തണുപ്പകറ്റാനായി ശേഖരിച്ചവയായിരുന്നു അവ. നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ദ്യുതിമാനും മഹാബാഹുവുമായ ഭരതൻ ഹൃഷ്ടനായി ശത്രുഘ്നനെയും എല്ലാ അമാത്യന്മാരെയും വിളിച്ചു പറയുന്നു: ‘ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞ ആ സ്ഥലത്ത് നാം എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; മന്ദാകിനീനദി ഇവിടെനിന്ന് അധികം ദൂരെയല്ലെന്നും ഞാൻ കരുതുന്നു.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ഓരോ അടയാളവും വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘ഉയരത്തിൽ കെട്ടിയിരിക്കുന്ന ഈ ചീരങ്ങൾ ലക്ഷ്മണൻ ഉണ്ടാക്കിയവയായിരിക്കണം; അസമയത്തു പോകേണ്ടിവരുമ്പോൾ തിരിച്ചറിയാനായി ഉണ്ടാക്കിയ വഴിയായിരിക്കണം ഇത്.’ ‘ഇവിടെ ഉയർന്ന കൊമ്പുകളുള്ള, ബലശാലികളായ, പരസ്പരം ഗർജിക്കുന്ന ആനകൾ പർവതപാർശ്വത്തിൽ ചുറ്റിനടന്നിട്ടുണ്ട്.’ ‘താപസന്മാർ വനത്തിൽ സദാ ജ്വലിപ്പിച്ചുനിർത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന, കറുത്ത വഴി പിന്നിൽ വിടുന്ന ആ അഗ്നിയുടെ ഇടതൂർന്ന പുകയാണ് ഇതാ കാണുന്നത്.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ പ്രതീക്ഷ ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു: ‘ഇവിടെത്തന്നെ, ഗുരുക്കന്മാരെ സത്കരിക്കുന്ന, പുരുഷവ്യാഘ്രനായ ആര്യനായ രാഘവനെ മഹർഷിയെപ്പോലെ ഞാൻ ആഹ്ലാദത്തോടെ കാണും.’ ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടി വനത്തിന്റെ ഭയാനകതയല്ല കാണുന്നത്; ഓരോ വസ്തുവിലും ജ്യേഷ്ഠന്റെ സാന്നിധ്യം മാത്രമാണ് കാണുന്നത്. താപസന്മാരുടെ അഗ്നി, ലക്ഷ്മണന്റെ ചീരയടയാളങ്ങൾ, ആനകളുടെ കാൽപ്പാടുകൾ — എല്ലാം ഒന്നുമാത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: രാമൻ അടുത്തുണ്ട്. ഇവിടെ കവി ഭരതന്റെ നൈപുണ്യവും കാണിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം അടയാളങ്ങൾ കാണുക മാത്രമല്ല, അവയുടെ കാരണവും നിർണയിക്കുന്നു. ചാണകക്കൂമ്പാരങ്ങൾ തണുപ്പകറ്റാൻ, ചീരങ്ങൾ വഴി അറിയിക്കാൻ, ആനകളുടെ കാൽപ്പാടുകൾ ഒഴിഞ്ഞുമാറാൻ, പുക അഗ്നിഹോത്രത്തിന്റെ സാക്ഷ്യം. ഇങ്ങനെ ഓരോ അടയാളവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷയെ ദൃഢമാക്കുന്നു; ഒടുവിൽ ‘ഇവിടെത്തന്നെ ഞാൻ കാണും’ എന്ന നിശ്ചയം ഉണ്ടാകുന്നു. ‘ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ കവി കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ യാത്ര ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

അല്പനേരം നടന്ന് ചിത്രകൂടത്തിലും മന്ദാകിനിയിലും എത്തിയ രാഘവനായ ഭരതൻ കൂടെയുള്ളവരോടു സംസാരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ വർത്തമാനമല്ല, ആത്മനിന്ദതന്നെയാണ്. ‘പുരുഷവ്യാഘ്രനായ ജനേന്ദ്രൻ ആളൊഴിഞ്ഞ ദേശത്തെത്തി വെറും നിലത്ത് വീരാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു — എന്റെ ജന്മം ധിക്കാരം, എന്റെ ജീവിതം ധിക്കാരം.’ ‘എന്റെ കാരണത്താൽ മഹാതേജസ്വിയായ ലോകനാഥൻ വിപത്തിൽ പെട്ടു; എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് രാഘവൻ വനത്തിൽ വസിക്കുന്നു.’ ‘ഇങ്ങനെ എല്ലാ ലോകരാലും നിന്ദിക്കപ്പെട്ട ഞാൻ ഇന്ന് രാമനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴും, സീതയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും പാദങ്ങളിലും.’ ഇവിടെ ഭരതൻ തന്നെത്തന്നെയാണ് നിന്ദിക്കുന്നത്, കൈകേയിയെ അല്ല; ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്ത്വം. ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ദശരഥപുത്രൻ ആ വനത്തിൽ വലുതും പുണ്യവും മനോഹരവുമായ ഒരു പർണശാല കാണുന്നു. ഇതോടെ സർഗത്തിന്റെ രണ്ടാംഭാഗം ആരംഭിക്കുന്നു — ഇനി വർണന യഥാർഥത്തിൽ രാമന്റെ വാസസ്ഥലത്തിന്റേതുതന്നെയാണ്. കവി ആദ്യം ശാലയെ വർണിക്കുന്നു, പിന്നെ അവിടെയുള്ള ആയുധങ്ങളെ, പിന്നെ വേദിയെ, ഒടുവിൽ രാമനെ — ദൃഷ്ടി പുറത്തുനിന്നു തുടങ്ങി ക്രമേണ അകത്തേക്കു കടക്കുന്നതുപോലെ. ഈ വർണനരീതി വായനക്കാരനെയും ഭരതനോടൊപ്പം ആ ആശ്രമത്തിലേക്കു പ്രവേശിപ്പിക്കുന്നു. മന്ദാകിനീതീരത്തെത്തിയ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിൽനിന്ന് ആദ്യം പുറപ്പെടുന്നത് ഹർഷമല്ല, ആത്മഗർഹണമാണ് — ഇതാണ് ഓരോ സർഗത്തിലും കാണുന്ന ഭരതന്റെ സ്വഭാവം. ‘മത്കൃതേ’ (എന്റെ കാരണത്താൽ) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മനിന്ദയുടെ കേന്ദ്രം വ്യക്തമാകുന്നു. തുടർന്നു കാണപ്പെടുന്ന പർണശാല അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിലാപത്തിനുള്ള മറുപടിപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു — അദ്ദേഹം ദുഃഖം കാണുന്നിടത്ത് കവി ശോഭ മാത്രം വർണിക്കുന്നു.

ആ പർണശാല സാലം, താലം, അശ്വകർണം എന്നീ വൃക്ഷങ്ങളുടെ അനേകം ഇലകളാൽ മേഞ്ഞതും വിശാലവും മൃദുവായ ദർഭകൾ വിരിച്ചതുമായിരുന്നു — യാഗത്തിലെ വേദിയെന്നപോലെ. അവിടെ ഇന്ദ്രധനുസ്സിനു സമാനവും ഭാരം താങ്ങാൻ കഴിവുള്ളതും സ്വർണംപൊതിഞ്ഞ പിൻഭാഗമുള്ളതും അതിബലിഷ്ഠവും ശത്രുക്കളെ പീഡിപ്പിക്കുന്നതുമായ വില്ലുകൾ ശോഭിച്ചിരുന്നു. ആവനാഴികളിൽ നിറഞ്ഞ, സൂര്യരശ്മികൾപോലെ തിളങ്ങുന്ന ഘോരമായ ശരങ്ങളാൽ ആ ശാല ജ്വലിക്കുന്ന മുഖങ്ങളുള്ള സർപ്പങ്ങളാൽ ഭോഗവതിയെന്നപോലെ വിളങ്ങി. സ്വർണഉറകളിലിട്ട രണ്ടു വാളുകളാലും സ്വർണബിന്ദുക്കളാൽ ചിത്രിതമായ രണ്ടു പരിചകളാലും അതു ശോഭിച്ചു. ചിത്രവും സ്വർണാലംകൃതവുമായി തൂക്കിയിട്ടിരുന്ന ഉടുമ്പിൻതോൽകൊണ്ടുള്ള വിരലുറകളോടുകൂടിയ ആ ശാല, മൃഗങ്ങൾക്കു സിംഹഗുഹയെന്നപോലെ, ശത്രുസംഘങ്ങൾക്ക് അനാക്രമണീയമായിരുന്നു. രാമന്റെ വാസസ്ഥലത്ത് വടക്കുകിഴക്കോട്ടു ചരിഞ്ഞ, വിശാലമായ, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയോടുകൂടിയ പുണ്യമായ വേദിയും ഭരതൻ കാണുന്നു. ഈ വർണനയിൽ കവി സൂക്ഷ്മമായ ഒരു വൈരുധ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു — താപസന്റെ പർണശാല, എന്നാൽ അതിൽത്തന്നെ ക്ഷത്രിയന്റെ വില്ലുകളും ആവനാഴികളും വാളുകളും; വല്കലധാരിയായ വനവാസി, എന്നാൽ അവൻതന്നെ ലോകത്തിന്റെ രക്ഷകൻ. വേദിയും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയും കാണിക്കുന്നത്, രാമൻ വനത്തിലും ഗൃഹസ്ഥധർമവും അഗ്നിഹോത്രവും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നാണ്. ഇതാണ് രാമന്റെ രൂപം — തപസ്സും ക്ഷാത്രവും ഒരിടത്തു സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. വർണനയ്ക്ക് അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ മാത്രമേ ചെലവിടുന്നുള്ളൂ; എന്നാൽ അവയിൽ കാണുന്ന വസ്തുക്കൾ വനവാസിയുടേതല്ല, രാജപുത്രന്റേതുതന്നെയാണ് — വില്ലുകൾ, ആവനാഴികൾ, വാളുകൾ, പരിചകൾ, വിരലുറകൾ. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമൻ തപസ്വിയായിരിക്കെയും ക്ഷത്രധർമം കൈവിടുന്നില്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശ്രമം ഒരു കോട്ടപോലെ അനാക്രമണീയമായി നിലകൊള്ളുന്നു എന്നാണ്. വേദി വടക്കുകിഴക്കോട്ടു ചരിഞ്ഞിരിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രം പറയുന്ന ലക്ഷണമാണ്; ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നി നിത്യാഗ്നിഹോത്രത്തിന്റെ സാക്ഷ്യവും.

അല്പനേരം നോക്കിനിന്ന ഭരതൻ ഉടജത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന, ജടാമണ്ഡലം ധരിച്ച ഗുരുവായ രാമനെ കാണുന്നു. അദ്ദേഹം കൃഷ്ണാജിനം ധരിച്ച്, ചീരവും വല്കലവും ഉടുത്ത്, ചുറ്റും അഗ്നിക്കു സമനായി ഇരുന്നു — വല്കലങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തേജസ്സിനെ മറയ്ക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അഗ്നിയെയെന്നപോലെ അദ്ദേഹത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. കവി അദ്ദേഹത്തെ വീണ്ടും ക്ഷത്രിയരൂപത്തിൽത്തന്നെ വർണിക്കുന്നു — സിംഹത്തിന്റേതുപോലുള്ള ചുമലുകൾ, മഹാബാഹു, വെൺതാമരപോലുള്ള കണ്ണുകൾ, സമുദ്രംവരെ നീളുന്ന ഭൂമിയുടെ ധർമചാരിയായ ഭർത്താവ്. ദർഭ വിരിച്ച വേദിത്തറയിൽ സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി ഇരിക്കുന്ന അദ്ദേഹം ശാശ്വതനായ ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഈ ദൃശ്യംതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — സമുദ്രപര്യന്തമായ ഭൂമിയുടെ സ്വാമിയായവൻ ഇപ്പോൾ ദർഭവിരിപ്പിൽ ഇരിക്കുന്നു; ശിരസ്സിനു മുകളിൽ വെൺകൊറ്റക്കുട പിടിക്കേണ്ടവന്റെ ശിരസ്സിൽ ജടാമണ്ഡലം. ബ്രഹ്മാവിനോടുള്ള ഉപമ ഇവിടെ അർഥവത്താണ്, കാരണം ബ്രഹ്മാവും പരിഗ്രഹമില്ലാത്തവനും തപോമയനുമായിരിക്കെത്തന്നെ ലോകത്തിന്റെ അധിപനാണ്. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ രാമന്റെ ബാഹ്യവേഷം വർണിക്കുന്നു, രണ്ടെണ്ണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആന്തരമാഹാത്മ്യവും. ഇങ്ങനെ ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാമൻ ദീനനായല്ല, മുമ്പത്തേതിലും അധികം തേജസ്വിയായാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് — എന്നാൽ അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശോകം വർധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ പ്രത്യക്ഷദർശനം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘മുഹൂർത്തം നിരീക്ഷ്യ’ (അല്പനേരം നോക്കിനിന്ന്) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ആ നിമിഷത്തെ നീട്ടുന്നു — ഭരതൻ ഉടനെ ഓടുന്നില്ല, സ്തബ്ധനായി നോക്കിനിൽക്കുന്നതേയുള്ളൂ. ജടാമണ്ഡലം, കൃഷ്ണാജിനം, ചീരവല്കലങ്ങൾ — ഈ മൂന്നും താപസന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ; സിംഹച്ചുമലുകൾ, മഹാബാഹുത്വം, വെൺതാമരപോലുള്ള കണ്ണുകൾ — ഈ മൂന്നും സാർവഭൗമന്റേതും. ഇവ രണ്ടിന്റെയും സമന്വയമാണ് ഇവിടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നത്.

അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട്, ശോകത്തിലും മോഹത്തിലും മുങ്ങിയ ധർമാത്മാവായ കൈകേയീപുത്രൻ ഭരതൻ ഓടിച്ചെന്നു. കണ്ടമാത്രയിൽ ആർത്തനായ അദ്ദേഹം കണ്ണീരിടറിയ സ്വരത്തിൽ വിലപിച്ചു; ധൈര്യംകൊണ്ട് ആവേഗം തടഞ്ഞുനിർത്താൻ കഴിയാതെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിലാപം ആറു വൈരുധ്യങ്ങളാൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്. ‘രാജസഭയിൽ പ്രജകളാൽ ഉപാസിക്കപ്പെടേണ്ടവനായ എന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻതന്നെ കാട്ടുമൃഗങ്ങളാൽ ഉപാസിക്കപ്പെട്ട് ഇരിക്കുന്നു.’ ‘മുമ്പ് ആയിരക്കണക്കിനു വസ്ത്രങ്ങൾ ശീലിച്ചിരുന്ന ആ മഹാത്മാവുതന്നെ ഇവിടെ മാൻതോലുടുത്ത് ധർമം ആചരിച്ചുകൊണ്ട് പ്രവാസം ചെയ്യുന്നു.’ ‘എപ്പോഴും വിവിധവും ചിത്രവുമായ പൂക്കൾ ചൂടിയിരുന്ന ആ രാഘവൻതന്നെ ഈ ജടാഭാരം എങ്ങനെ സഹിക്കുന്നു!’ ‘വിധിപ്രകാരമുള്ള യജ്ഞങ്ങളാൽ ധർമം സഞ്ചയിക്കേണ്ടവൻ ശരീരക്ലേശത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ധർമം തേടുന്നു.’ ‘വിലയേറിയ ചന്ദനംകൊണ്ട് പരിചരിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ആര്യന്റെ ഈ ശരീരത്തെ ഇപ്പോൾ അഴുക്ക് എങ്ങനെ പൊതിയുന്നു!’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തീർപ്പു പറയുന്നു: ‘സുഖം അനുഭവിക്കേണ്ടവനായ രാമൻ എന്റെ കാരണത്താലാണ് ഈ ദുഃഖം പ്രാപിച്ചത്; ക്രൂരനായ എന്റെ ലോകനിന്ദിതമായ ജീവിതത്തിനു ധിക്കാരം!’ ഓരോ വാക്യവും പഴയ സുഖത്തിന്റെയും ഇന്നത്തെ ദുഃഖത്തിന്റെയും ദ്വന്ദ്വം മാത്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു; കുറ്റം എല്ലായിടത്തും തന്നിൽത്തന്നെ ആരോപിക്കുന്നു. എട്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരേ ഭാവം ആവർത്തിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഓരോ ശ്ലോകത്തിലും പുതിയൊരു വൈരുധ്യത്തോടെ — സഭയ്ക്കെതിരെ വനം, ആയിരം വസ്ത്രങ്ങൾക്കെതിരെ മാൻതോൽ, പൂക്കൾക്കെതിരെ ജടാഭാരം, യജ്ഞങ്ങൾക്കെതിരെ ശരീരക്ലേശം, ചന്ദനത്തിനെതിരെ അഴുക്ക്. ഈ ആവർത്തനം ദോഷമല്ല, ശോകത്തിന്റെ സ്വാഭാവികഗതിയാണ് — ദുഃഖിക്കുന്നവൻ ഒരേ കാര്യം വീണ്ടും വീണ്ടും പുതിയ വാക്കുകളിൽ പറയുന്നു. ഒടുവിൽ എല്ലാ വൈരുധ്യങ്ങൾക്കും കാരണം ഒന്നുമാത്രമാണെന്ന് അദ്ദേഹം സമ്മതിക്കുന്നു — ‘മന്നിമിത്തം’ (എന്റെ കാരണത്താൽ). വിലാപത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ കവി ‘ശോകമോഹപരിപ്ലുതഃ’ (ശോകത്തിലും മോഹത്തിലും മുങ്ങിയവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശോകവും മോഹവും ഒരേസമയം.

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, ദീനനായി, താമരപോലുള്ള മുഖം വിയർത്ത്, ഭരതൻ രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ എത്തുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് നിലത്തുവീണു — പാദസ്പർശത്തിനുമുമ്പുതന്നെ ശോകം അദ്ദേഹത്തെ വീഴ്ത്തുന്നു. ദുഃഖത്താൽ തപിച്ച മഹാബലനായ ആ രാജപുത്രൻ ഒരിക്കൽ ദീനമായി ‘ആര്യാ’ എന്നു പറഞ്ഞിട്ട് പിന്നെ ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല. കണ്ണീരാൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞ അദ്ദേഹം യശസ്വിയായ രാമനെ നോക്കി ‘ആര്യാ’ എന്നുമാത്രം നിലവിളിച്ചു; പിന്നെ സംസാരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ശത്രുഘ്നനും കരഞ്ഞുകൊണ്ട് രാമന്റെ പാദങ്ങൾ വന്ദിച്ചു. രാമൻ അവർ ഇരുവരെയും ആലിംഗനം ചെയ്ത് സ്വയവും കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു — ഇതോടെ കഴിഞ്ഞ സർഗങ്ങളിലെ നീണ്ട വിയോഗം ഒടുവിൽ അവസാനിക്കുന്നു. പിന്നെ ആ രാജപുത്രന്മാർ വനത്തിൽവച്ച് സുമന്ത്രനോടും ഗുഹനോടും ചേർന്നു — ആകാശത്തിൽ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും ശുക്രനോടും ബൃഹസ്പതിയോടും ചേരുന്നതുപോലെ. ഒടുവിൽ കവി ദൃഷ്ടി വനവാസികളിലേക്കു തിരിക്കുന്നു — ഗജയൂഥപന്മാർക്കു യോഗ്യരായ ആ രാജാക്കന്മാർ മഹാവനത്തിൽ ഒത്തുചേർന്നതു കണ്ട് എല്ലാ വനവാസികളും ഹർഷം കൈവെടിഞ്ഞ് കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ഇങ്ങനെ സമാഗമത്തിന്റെ ആനന്ദംതന്നെ ശോകമായി പരിണമിക്കുന്നു; ഈ കരുണമായ ദൃശ്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ, സർഗാന്തത്തിലെ കവിയുടെ രീതിയനുസരിച്ച്, മറ്റൊരു വൃത്തത്തിൽ (ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ) രചിക്കപ്പെട്ടവയാണ്. രാമന്റെ കണ്ണീർ ഇവിടെ ആദ്യമായി കാണപ്പെടുന്നു — പിതാവിന്റെ മരണം അദ്ദേഹം ഇപ്പോഴും അറിയുന്നില്ല, എന്നിട്ടും സഹോദരസമാഗമംകൊണ്ടുമാത്രം വിഹ്വലനാകുന്നു. വനവാസികളുടെ ശോകത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ കുശലപ്രശ്നങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നു.

In the previous sarga Bharata had seen the smoke-banner of the fire at Rāma's hermitage on Citrakūṭa, camped the army once more and hurried on with Guha. In this sarga he reaches the hermitage itself. With the army settled, Bharata, eager to see his brother, set out, pointing out to Śatrughna the signs he saw along the way. Before going, devoted as he was to his elders, he sent word to the sage Vasiṣṭha: "Bring my mothers here quickly." By this the poet shows that Bharata wanted not only his own meeting with Rāma but the reunion of the whole family with him. Then he hurried on ahead. Sumantra followed close behind Śatrughna, for his longing to see Rāma was as keen as Bharata's. As he walked, Bharata caught sight of his brother's leaf hut and thatched cottage, set among the dwellings of ascetics. In front of the hut lay firewood broken up for the sacred fire and flowers gathered for worship. He saw too the marks Rāma and Lakṣmaṇa had made coming and going from the hermitage: strips of kuśa grass and bark tied to the trees here and there. So, before he saw Rāma himself, the evidence of his life there revealed itself to Bharata piece by piece. The poet makes the journey go from sign to sign, so that the reader's longing grows as well; he does not show Rāma yet, only the traces of his dwelling — hut, cottage, firewood, flowers, tokens on the trees — and through them the forest becomes a hermitage. Śatrughna and Sumantra at his side, Vasiṣṭha coming behind with the queens: the whole house of Ayodhyā was moving towards the forest.

Then Bharata saw in the forest great heaps of deer and buffalo dung, gathered against the cold. Still walking, the radiant prince spoke in delight to Śatrughna and all the ministers: "I think we have reached the place Bharadvāja spoke of; the Mandākinī cannot be far from here." Then he read the signs one by one. "These strips of bark tied high up must be Lakṣmaṇa's work: a path marked out by someone who wants to find his way at odd hours. Here is where tall-tusked, powerful elephants have circled the mountain slope, trumpeting at one another. And that thick smoke is from the black-pathed fire that ascetics in the forest always keep burning. Here I shall see, to my great joy, my noble brother Rāghava, tiger among men, who honours his elders, looking like a great sage." In these verses Bharata's eyes do not see the forest's terrors; in every object they find his brother's nearness. The ascetics' fire, Lakṣmaṇa's markers, the elephants' tracks all point to one thing: Rāma is close by. The poet also shows Bharata's shrewdness, for he not only sees the signs but works out their causes: the dung heaps are against the cold, the bark strips mark the path, the elephant tracks are ground to avoid, and the smoke is witness to the fire-offering. Each sign firms his hope until he is certain: "Here I shall see him." And the mention of Bharadvāja recalls the journey of the sargas before.

After walking a while, Bharata reached Citrakūṭa and the Mandākinī and spoke to those with him — not with news, but with self-reproach. "That tiger among men, lord of men, has come to this empty place and sits on the bare ground in the warrior's posture. A curse on my birth and on my life! It is because of me that the glorious lord of the world has met this calamity; giving up every pleasure, Rāghava lives in the forest. Reviled by all the world, I shall throw myself at his feet today to win him over — at Rāma's feet, and at Sītā's and Lakṣmaṇa's." Bharata blames himself here, not Kaikeyī; that is his greatness. Lamenting like this, Daśaratha's son saw in the forest a great leaf hut, holy and lovely. With this the second part of the sarga begins, and the description is now of Rāma's dwelling itself. The poet describes the hut first, then the weapons in it, then the altar, and last Rāma, as the eye moves from outside inward; the reader too enters the hermitage with Bharata. Reaching the Mandākinī's bank, what first came from Bharata's lips was not joy but self-blame, as it does sarga after sarga, and "because of me" is the centre of it. The leaf hut that then appears is like an answer to his lament: where he sees suffering, the poet describes beauty.

The hut was roofed with many leaves of sāla, palmyra and aśvakarṇa trees; it was broad and strewn with soft kuśa grass, like an altar at a sacrifice. It shone with bows like Indra's own weapon, gold-backed, immensely strong, fit for heavy work and a torment to enemies. The fearful arrows in their quivers, bright as the sun's rays, made it gleam like Bhogavatī, the serpent city, with its blazing-mouthed snakes. It was graced by two swords in golden scabbards and two shields dappled with gold. With bright gold-ornamented leather finger-guards hanging there, it could no more be assailed by hosts of enemies than a lion's cave by deer. And in Rāma's dwelling Bharata saw a broad and holy altar sloping to the north-east, with the sacred fire blazing on it. The poet sets a quiet contrast in this picture: an ascetic's leaf hut, yet holding a warrior's bows, quivers and swords; a forest-dweller in bark, yet the protector of the world. The altar and its blazing fire show that even in the forest Rāma kept up his household duties and the daily fire-offering. That is Rāma's image: austerity and warrior strength in one place. The things described belong not to a hermit but to a prince — bows, quivers, swords, shields, finger-guards — so Rāma, though living as an ascetic, has not let go of a warrior's duty, and his hermitage stands as unassailable as a fort. The altar's slope to the north-east is the one the scriptures prescribe, and the blazing fire is witness to the unbroken daily offering.

After looking about for a moment, Bharata saw his revered brother Rāma seated in the cottage, his matted hair coiled on his head. He wore a black antelope skin and garments of bark, and he glowed like fire on every side: the bark did not hide his splendour but made him shine like a flame. The poet describes him once more as a warrior: lion-shouldered, mighty-armed, with eyes like white lotuses, the righteous lord of the earth to its ocean shores. Seated with Sītā and Lakṣmaṇa on levelled ground strewn with darbha grass, he looked like the eternal Brahmā. This scene is the heart of the sarga: the master of the earth to the sea now sits on a mat of grass, and where the royal parasol should be held over his head there is a coil of matted hair. The comparison with Brahmā fits, for Brahmā too, owning nothing and made of austerity, is lord of the worlds. Two verses describe Rāma's outward dress and two his inner greatness. In Bharata's eyes Rāma was not pitiable but more radiant than before — and that only deepened his grief. "After looking for a moment" stretches the instant: Bharata did not rush forward but stood stunned, gazing. Matted hair, antelope skin and bark are the marks of an ascetic; lion shoulders, mighty arms and lotus eyes the marks of an emperor; what is described here is the two together.

At the sight, righteous Bharata, Kaikeyī's son, overwhelmed by grief and confusion, ran towards him. The moment he saw him he began to lament, unable to hold back the surge of feeling, and spoke in a voice choked with tears. His lament is built of contrasts. "He who should be attended by his subjects in the royal assembly, my eldest brother, sits here attended by the beasts of the forest. That great soul, once used to many thousands of garments, lives here in a deerskin, practising righteousness. He who always wore garlands of bright flowers of every kind — how does Rāghava bear this load of matted hair? He who should have gathered merit through sacrifices performed as the scriptures prescribe now seeks the merit that comes from punishing the body. His limbs were once anointed with precious sandal paste; how can my noble brother's limbs now be covered in dirt? It is because of me that Rāma, who deserves every comfort, has come to this suffering. A curse on my cruel life, which the whole world condemns!" Every sentence sets past comfort against present hardship, and every time he lays the blame on himself. Verse after verse repeats one feeling through a fresh contrast: assembly and forest, a thousand garments and a deerskin, flowers and matted hair, sacrifices and bodily hardship, sandal paste and dirt. This repetition is no flaw but the natural movement of grief, which says the same thing again and again in new words. At the end he admits the single cause of all of it: "because of me". "Overwhelmed by grief and confusion" at the lament's start shows him seized by both at once.

Lamenting like this, wretched, his lotus face damp with sweat, Bharata fell weeping to the ground before he could even reach Rāma's feet; his grief threw him down before he could touch them. Tormented by sorrow, the mighty prince cried "Noble brother!" once, piteously, and could say nothing more. His throat choked with tears, he looked at glorious Rāma, cried out "Noble brother!" and could not speak again. Śatrughna too wept as he bowed at Rāma's feet. Rāma embraced them both and shed tears himself, and so the long separation of the preceding sargas came at last to its end. Then the princes met Sumantra and Guha in the forest, as the sun and moon meet Venus and Jupiter in the sky. Finally the poet turns to the forest-dwellers: seeing those princes, fit to ride the leaders of elephant herds, come together in that great forest, they all let go of their joy and wept. So the joy of meeting turns to grief, and the sarga closes on this moving scene, its last two verses in a longer metre as the poet likes at a sarga's end. Here we see Rāma weep for the first time: he does not yet know of his father's death, but the meeting with his brothers alone overwhelms him. The sarga ends in the forest-dwellers' tears; in the next, Rāma begins to ask after everyone's welfare.