पूर्वसर्गान्ते भरतस्य सेना चित्रकूटस्य समन्तात् निविष्टा। अयं सर्गः तस्याः एव सेनायाः निवेशनानन्तरं भरतस्य प्रथमेन कर्मणा आरभ्यते। सेनां निवेश्य पादवतां वरः विभुः भरतः गुरुवर्तकं काकुत्स्थम् अभिगन्तुम् इयेष — रथेन न, अपि तु पद्भ्याम् एव। सैन्ये यथोद्देशं विनीतवत् निविष्टमात्रे सः भ्रातरं शत्रुघ्नम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे सौम्य, एभिः नरसंघैः लुब्धैः च सहितः त्वं समन्ततः इदं वनं क्षिप्रम् अन्वेषितुम् अर्हसि।’ ‘पद्भ्यां पादवतां वरः’ इति पदेन कविः भरतस्य विनयं सूचयति — यः रथारोहणयोग्यः सः पादाभ्यां गच्छति, यतः सः ज्येष्ठम् आश्रमे तापसं द्रष्टुं याति। ‘गुरुवर्तकम्’ इति रामस्य विशेषणम् अपि सार्थकम् — यः पितुः आज्ञायां वर्तते तं द्रष्टुं यः पितुः आज्ञायाः फलं वहति सः गच्छति।

अन्वेषणस्य व्यवस्था विस्तारेण कथ्यते — ‘शरचापासिपाणिना ज्ञातिसहस्रेण परिवृतः गुहः स्वयम् अस्मिन् वने काकुत्स्थौ समन्वेषतु। अहम् अपि अमात्यैः पौरैः गुरुभिः द्विजातिभिः च सह परिवृतः स्वयं पद्भ्यां सर्वं चरिष्यामि।’ एतौ द्वौ श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ, समीक्षितसंस्करणे न स्तः; तथापि तौ प्रसङ्गे सुसङ्गतौ, यतः गुहस्य निषादसेना पूर्वं शृङ्गवेरपुरे मिलिता आसीत्, सा च अद्यापि भरतेन सह वर्तते। अत्र त्रयः अन्वेषकसमूहाः विभक्ताः — शत्रुघ्नः नरसंघैः लुब्धैः च, गुहः ज्ञातिभिः, भरतः स्वयम् अमात्यादिभिः। किन्तु भरतस्य कृते अन्वेषणं केवलं व्यवस्था न; तत् एव तस्य प्रायश्चित्तस्य मार्गः, यतः सः पद्भ्याम् एव चरति।

इतः भरतस्य हृदयम् एव वदति। चत्वारः श्लोकाः एकेन एव पदेन समाप्यन्ते — ‘न मे शान्तिर्भविष्यति’। ‘यावत् रामं महाबलं लक्ष्मणं महाभागां वैदेहीं वा न द्रक्ष्यामि, न मे शान्तिः। यावत् भ्रातुः चन्द्रसंकाशं शुभाननं पद्मविशालाक्षं न द्रक्ष्यामि, न मे शान्तिः। यावत् पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ भ्रातुः चरणौ शिरसा न प्रग्रहीष्यामि, न मे शान्तिः। यावत् राज्यार्हः सः पितृपैतामहे राज्ये स्थितः अभिषिक्तः जलक्लिन्नः च न भविष्यति, न मे शान्तिः।’ मध्ये च सः लक्ष्मणं श्लाघते — ‘सिद्धार्थः खलु सौमित्रिः, यः चन्द्रविमलोपमं राजीवाक्षं महाद्युति रामस्य मुखं नित्यं पश्यति।’ पुनरुक्तिः अत्र दोषः न, अपि तु शिल्पम् — एकैकस्मिन् श्लोके इच्छा उच्चतरा भवति: प्रथमं दर्शनम्, ततः मुखदर्शनम्, ततः चरणस्पर्शः, अन्ते च अभिषेकः। ‘पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ’ इति चरणयोः विशेषणेन भरतः रामम् एव सत्यं राजानं मन्यते; ‘पितृपैतामहे राज्ये’ इति पदेन च कुलक्रमागतम् अधिकारं स्मारयति, न तु कैकेय्याः वरम्। ‘जलक्लिन्नः’ इति च अभिषेकजलेन आर्द्रः इत्यर्थः — भरतस्य कामना राज्यत्यागमात्रं न, अपि तु रामस्य अभिषेकदर्शनम्।

भरतस्य दृष्टिः इदानीं बहिः गच्छति, सर्वं च रामसम्बन्धेन एव धन्यं पश्यति। ‘सागरान्तायाः पृथिव्याः भर्तारं या अनुगच्छति, सा महाभागा जनकात्मजा वैदेही कृतकृत्या। गिरिराजसमः असौ चित्रकूटः सुशुभः, यस्मिन् काकुत्स्थः वसति — नन्दने कुबेरः इव। इदं व्यालनिषेवितं दुर्गं वनम् अपि कृतकार्यम्, यत् शस्त्रभृतां वरः रामः अत्र अध्यास्ते।’ एषा दृष्टिः भरतस्य चरित्रस्य केन्द्रम् — सः आत्मानं निन्दति, अन्यान् सर्वान् च धन्यान् मन्यते। सीता पतिम् अनुगच्छति इति कृतकृत्या, पर्वतः रामं धारयति इति सुशुभः, वनं च रामेण अधिष्ठितम् इति कृतकार्यम्। एकः एव भरतः स्वयम् अकृतार्थः इति तस्य अन्तर्भावः, यः अग्रिमे सर्गे स्पष्टं विलापरूपेण प्रकटिष्यते।

एवम् उक्त्वा महातेजाः पुरुषर्षभः महाबाहुः भरतः पद्भ्याम् एव महत् वनं प्रविवेश। गिरिसानुषु जातानि पुष्पिताग्राणि द्रुमजालानि तेषां मध्येन वदतां वरः सः जगाम। ततः चित्रकूटस्य गिरेः सालं सत्वरम् आरुह्य रामाश्रमगतस्य अग्नेः उच्छ्रितं ध्वजं ददर्श — धूमः एव तत्र ध्वजः। तं दृष्ट्वा सहबान्धवः श्रीमान् भरतः मुमोद, ‘अत्र रामः’ इति ज्ञात्वा अम्भसः पारं गतः इव। अन्ते उपजातिवृत्तेन कविः वदति — चित्रकूटे गिरौ पुण्यजनोपपन्नं रामाश्रमं निशम्य सः महात्मा चमूं पुनः निवेश्य एव गुहेन सार्धं त्वरितः जगाम। धूमध्वजस्य दर्शनम् एव अस्य सर्गस्य शिखरम् — यः दिनानि यावत् अन्विष्यति सः एकेन चिह्नेन तीर्णः इव भवति। लक्ष्मणः कोविदारध्वजं दृष्ट्वा शङ्कितः, भरतः तु अग्निध्वजं दृष्ट्वा हृष्टः — द्वयोः ध्वजयोः विरोधेन कविः द्वयोः हृदययोः भेदं दर्शयति। श्लोकद्वये मार्गः एव वर्ण्यते — प्रथमं समतले द्रुमजालानां मध्येन गमनम्, ततः पर्वतस्य सालवृक्षारोहणम्; अधः गत्वा ऊर्ध्वं दृष्टिं प्रसारयति इति क्रमः। पूर्वसर्गे लक्ष्मणः सालम् आरुह्य सेनां दृष्टवान्, अत्र भरतः सालम् आरुह्य आश्रमं पश्यति — एकम् एव कर्म, द्वौ विरुद्धौ भावौ।

మునుపటి సర్గ చివరలో భరతుని సైన్యం చిత్రకూటం చుట్టూ విడిది చేసింది. ఆ సైన్యాన్ని నిలిపిన తరువాత భరతుడు చేసిన మొదటి పనితో ఈ సర్గ మొదలవుతుంది. సైన్యాన్ని నిలిపిన తరువాత, పాదచారులలో శ్రేష్ఠుడైన ప్రభువు భరతుడు, గురువు (తండ్రి) ఆజ్ఞలో నడుచుకొనే కాకుత్స్థుని (రాముని) దగ్గరకు వెళ్ళాలని కోరుకున్నాడు — రథం మీద కాదు, కాలినడకనే. సైన్యం నిర్దేశించిన చోట్లలో వినయంగా విడిది చేయగానే అతడు తమ్ముడు శత్రుఘ్నునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యా, ఈ జనసమూహాలతోనూ వేటగాళ్ళతోనూ కలిసి నీవు ఈ అడవినంతా చుట్టూ త్వరగా వెదకాలి.’ ‘పద్భ్యాం పాదవతాం వరః’ (కాళ్ళతోనే, పాదచారులలో శ్రేష్ఠుడు) అనే మాటతో కవి భరతుని వినయాన్ని సూచిస్తున్నాడు — రథం ఎక్కడానికి అర్హుడైనవాడు కాలినడకన వెళ్తున్నాడు, ఎందుకంటే ఆశ్రమంలో తాపసుడుగా ఉన్న అన్నగారిని చూడడానికి వెళ్తున్నాడు. రామునికి ‘గురువర్తకం’ (గురువు ఆజ్ఞలో నడిచేవాడు) అనే విశేషణం కూడా అర్థవంతమైనదే — తండ్రి ఆజ్ఞలో నిలిచినవానిని చూడడానికి, తండ్రి ఆజ్ఞ ఫలాన్ని మోస్తున్నవాడు వెళ్తున్నాడు.

అన్వేషణ ఏర్పాటు విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది — ‘బాణాలూ, విల్లులూ, కత్తులూ చేతబట్టిన వెయ్యిమంది జ్ఞాతులతో కూడి గుహుడు స్వయంగా ఈ అడవిలో కాకుత్స్థులిద్దరినీ వెదకాలి. నేను కూడా మంత్రులతోనూ, పౌరులతోనూ, పెద్దలతోనూ, బ్రాహ్మణులతోనూ కలిసి స్వయంగా కాలినడకనే అంతటా తిరుగుతాను.’ ఈ రెండు శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అయినా అవి సందర్భానికి చక్కగా సరిపోతాయి, ఎందుకంటే గుహుని నిషాదసేన ఇంతకుముందే శృంగిబేరపురంలో కలిసింది, అది ఇప్పటికీ భరతునితోనే ఉంది. ఇక్కడ మూడు అన్వేషక బృందాలు విభజించబడ్డాయి — జనసమూహాలతోనూ వేటగాళ్ళతోనూ శత్రుఘ్నుడు, జ్ఞాతులతో గుహుడు, మంత్రులు మొదలైనవారితో భరతుడు స్వయంగా. కాని భరతునికి ఈ అన్వేషణ కేవలం ఏర్పాటు మాత్రమే కాదు; అదే అతని ప్రాయశ్చిత్తానికి మార్గం, అందుకే అతడు కాలినడకనే తిరుగుతాడు.

ఇక్కడినుంచి భరతుని హృదయమే మాట్లాడుతుంది. నాలుగు శ్లోకాలు ఒకే మాటతో ముగుస్తాయి — ‘న మే శాంతిర్భవిష్యతి’ (నాకు శాంతి కలుగదు). ‘మహాబలుడైన రాముని గాని, లక్ష్మణుని గాని, మహాభాగ్యవతి అయిన వైదేహిని గాని చూడనంతవరకు నాకు శాంతి లేదు. చంద్రుని వంటి, శుభమైన, పద్మాల వంటి విశాల నేత్రాలు గల అన్నగారి ముఖాన్ని చూడనంతవరకు నాకు శాంతి లేదు. రాజలక్షణాలతో కూడిన అన్నగారి పాదాలను శిరస్సుతో పట్టుకోనంతవరకు నాకు శాంతి లేదు. రాజ్యానికి అర్హుడైన అతడు తండ్రి తాతల రాజ్యంలో నిలిచి, అభిషిక్తుడై, అభిషేకజలంతో తడిసినవాడు కానంతవరకు నాకు శాంతి లేదు.’ మధ్యలో అతడు లక్ష్మణుని ప్రశంసిస్తాడు — ‘చంద్రునిలా నిర్మలమైన, కమలాల వంటి కన్నులు గల, మహాతేజస్సుతో కూడిన రాముని ముఖాన్ని నిత్యమూ చూస్తున్న సౌమిత్రి నిజంగా కృతార్థుడు.’ ఇక్కడి పునరుక్తి దోషం కాదు, శిల్పం — ప్రతి శ్లోకంలోనూ కోరిక మరింత ఉన్నతమవుతుంది: మొదట దర్శనం, తరువాత ముఖదర్శనం, ఆ తరువాత పాదస్పర్శ, చివరకు అభిషేకం. పాదాలకు ‘పార్థివవ్యంజనాన్వితౌ’ (రాజచిహ్నాలతో కూడినవి) అనే విశేషణం వల్ల భరతుడు రాముడినే నిజమైన రాజుగా భావిస్తున్నాడని తెలుస్తుంది; ‘పితృపైతామహే రాజ్యే’ (తండ్రి తాతల రాజ్యంలో) అనే మాటతో వంశపరంపరగా వచ్చిన అధికారాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు, కైకేయి వరాన్ని కాదు. ‘జలక్లిన్నః’ అంటే అభిషేకజలంతో తడిసినవాడు అని అర్థం — భరతుని కోరిక రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టడం మాత్రమే కాదు, రాముని అభిషేకాన్ని కనులారా చూడడం.

భరతుని దృష్టి ఇప్పుడు బయటికి మళ్ళుతుంది; అతడు ప్రతిదాన్నీ రామునితో సంబంధం వల్లనే ధన్యమైనదిగా చూస్తాడు. ‘సముద్రపర్యంతమైన భూమికి భర్త అయినవానిని అనుసరిస్తున్న మహాభాగ్యవతి, జనకుని కుమార్తె వైదేహి కృతకృత్యురాలు. పర్వతరాజు హిమవంతునితో సమానమైన ఈ చిత్రకూటం మిక్కిలి శుభమైనది, దీనిలో కాకుత్స్థుడు నందనవనంలో కుబేరునిలా నివసిస్తున్నాడు. క్రూరమృగాలు సంచరించే ఈ దుర్గమమైన అడవి కూడా కృతార్థమైనది, ఎందుకంటే శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు ఇక్కడ నివసిస్తున్నాడు.’ ఈ దృష్టే భరతుని శీలానికి కేంద్రం — అతడు తనను తాను నిందించుకుంటాడు, ఇతరులందరినీ ధన్యులుగా భావిస్తాడు. సీత పతిని అనుసరిస్తున్నది కాబట్టి కృతకృత్యురాలు, పర్వతం రాముని ధరిస్తున్నది కాబట్టి శుభమైనది, అడవి రామునిచే అధిష్ఠితమైనది కాబట్టి కృతార్థమైనది. తానొక్కడే అకృతార్థుడు అనేది భరతుని అంతరంగ భావం; అది తరువాతి సర్గలో స్పష్టంగా విలాపరూపంలో బయటపడుతుంది.

ఇలా పలికి మహాతేజస్వి, పురుషశ్రేష్ఠుడు, మహాబాహువు అయిన భరతుడు కాలినడకనే ఆ మహారణ్యంలోకి ప్రవేశించాడు. కొండచరియలపై పుట్టిన, కొనలు పూలతో నిండిన వృక్షసమూహాల మధ్యనుంచి వాగ్మిశ్రేష్ఠుడైన అతడు సాగిపోయాడు. తరువాత చిత్రకూట పర్వతం మీది ఒక సాలవృక్షాన్ని త్వరగా ఎక్కి, రామాశ్రమంలోని అగ్ని నుంచి పైకి లేచిన ధ్వజాన్ని చూశాడు — అక్కడ పొగయే ధ్వజం. దాన్ని చూసి బంధువులతో కూడిన శ్రీమంతుడైన భరతుడు, ‘రాముడు ఇక్కడే ఉన్నాడు’ అని గ్రహించి, జలరాశిని దాటి ఆవలి ఒడ్డు చేరినవానిలా ఆనందించాడు. చివరలో ఉపజాతి వృత్తంలో కవి చెబుతున్నాడు — చిత్రకూట పర్వతంపై పుణ్యజనులతో కూడిన రామాశ్రమం ఉందని తెలుసుకొని, ఆ మహాత్ముడు సైన్యాన్ని మళ్ళీ నిలిపి గుహునితో కలిసి త్వరత్వరగా వెళ్ళాడు. ధూమధ్వజ దర్శనమే ఈ సర్గకు శిఖరం — రోజుల తరబడి వెదుకుతున్నవాడు ఒకే ఒక్క గుర్తుతో గట్టెక్కినట్లవుతాడు. లక్ష్మణుడు కోవిదార ధ్వజాన్ని చూసి శంకించాడు, భరతుడు మాత్రం అగ్నిధ్వజాన్ని చూసి ఆనందించాడు — రెండు ధ్వజాల వైరుధ్యం ద్వారా కవి రెండు హృదయాల భేదాన్ని చూపిస్తున్నాడు. రెండు శ్లోకాలలో దారి మాత్రమే వర్ణించబడుతుంది — మొదట సమతలంలో వృక్షసమూహాల మధ్యనుంచి నడక, తరువాత పర్వతంపై సాలవృక్షాన్ని ఎక్కడం; కిందినుంచి వెళ్ళి పైకి దృష్టి సారించే క్రమం ఇది. మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు సాలవృక్షం ఎక్కి సైన్యాన్ని చూశాడు, ఇక్కడ భరతుడు సాలవృక్షం ఎక్కి ఆశ్రమాన్ని చూస్తున్నాడు — ఒకే పని, రెండు విరుద్ధ భావాలు.

முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் பரதனின் படை சித்திரகூடத்தைச் சுற்றிலும் தங்கவைக்கப்பட்டது. அந்தப் படையைத் தங்கவைத்த பின் பரதன் செய்த முதல் செயலோடு இந்தச் சர்க்கம் தொடங்குகிறது. படையைத் தங்கவைத்த பின், கால்நடையாகச் செல்வோரில் சிறந்தவனும் வல்லமை மிக்கவனுமான பரதன், தந்தையின் கட்டளைப்படி நடக்கும் காகுத்ஸ்தனை அணுக விரும்பினான் — தேரில் அல்ல, கால்நடையாகவே. படை உரிய இடங்களில் ஒழுங்காகத் தங்கியதுமே அவன் தன் தம்பி சத்ருக்னனிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘சௌம்யனே, இந்த மனிதக் கூட்டங்களோடும் வேடர்களோடும் சேர்ந்து நீ இந்தக் காட்டை எல்லாப் பக்கங்களிலும் விரைவாகத் தேட வேண்டும்.’ ‘பத்ப்யாம் பாதவதாம் வர:’ (கால்நடையாகச் செல்வோரில் சிறந்தவன், கால்களாலேயே) என்ற சொற்களால் கவிஞர் பரதனின் பணிவைச் சுட்டுகிறார் — தேரில் ஏறத் தகுதியுள்ளவன் கால்நடையாகச் செல்கிறான், ஏனெனில் அவன் ஆசிரமத்தில் தவசியாக வாழும் தமையனைக் காணச் செல்கிறான். ‘குருவர்த்தகம்’ (பெரியோரின் கட்டளைப்படி நடப்பவன்) என்ற ராமனின் அடைமொழியும் பொருள் நிறைந்தது — தந்தையின் கட்டளைப்படி நடப்பவனைக் காண, அந்தக் கட்டளையின் விளைவைச் சுமப்பவன் செல்கிறான்.

தேடுதலின் ஏற்பாடு விரிவாகச் சொல்லப்படுகிறது: ‘அம்பும் வில்லும் வாளும் கையில் ஏந்திய ஆயிரம் உறவினர்கள் சூழக் குகன் தானே இந்தக் காட்டில் காகுத்ஸ்தர்கள் இருவரையும் தேடட்டும். நானும் அமைச்சர்களும் நகரமக்களும் பெரியோர்களும் அந்தணர்களும் சூழ, நானே கால்நடையாக எங்கும் சுற்றித் தேடுவேன்.’ இந்த இரண்டு சுலோகங்களும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளவை, திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; ஆயினும் இந்தச் சூழலுக்கு அவை நன்கு பொருந்துகின்றன, ஏனெனில் குகனின் நிஷாதப் படை முன்பே சிருங்கிபேரபுரத்தில் வந்து சேர்ந்தது, அது இன்னும் பரதனுடனேயே இருக்கிறது. இங்கே தேடுவோர் மூன்று குழுக்களாகப் பிரிக்கப்படுகின்றனர் — சத்ருக்னன் மனிதக் கூட்டங்களோடும் வேடர்களோடும், குகன் தன் உறவினர்களோடும், பரதன் தானே அமைச்சர் முதலியோரோடும். ஆனால் பரதனுக்குத் தேடுதல் வெறும் ஏற்பாடு அன்று; அதுவே அவனுடைய பிராயச்சித்தத்தின் வழி, ஏனெனில் அவன் கால்நடையாகவே திரிகிறான்.

இனி பரதனின் இதயமே பேசுகிறது. நான்கு சுலோகங்கள் ஒரே சொற்றொடரில் முடிகின்றன — ‘ந மே சாந்திர் பவிஷ்யதி’ (எனக்கு அமைதி உண்டாகாது). ‘பெருவலிமை கொண்ட ராமனையோ, லக்ஷ்மணனையோ, பெரும்பேறு பெற்ற வைதேகியையோ நான் காணும் வரை எனக்கு அமைதி இல்லை. சந்திரனைப் போன்ற, தாமரைபோல் அகன்ற கண்களுடைய என் தமையனின் மங்கலமான முகத்தை நான் காணும் வரை எனக்கு அமைதி இல்லை. அரசச் சின்னங்கள் பொருந்திய என் தமையனின் பாதங்களை நான் தலையால் பற்றும் வரை எனக்கு அமைதி இல்லை. அரசுக்குத் தகுதியான அவன் தந்தை, பாட்டன் வழிவந்த அரசில் நிலைபெற்று, முடிசூட்டப்பெற்று, அபிஷேக நீரால் நனைந்தவனாக ஆகும் வரை எனக்கு அமைதி இல்லை.’ இடையில் அவன் லக்ஷ்மணனைப் புகழ்கிறான்: ‘சந்திரனைப் போலத் தூய்மையான, தாமரைக் கண்களுடைய, பேரொளி கொண்ட ராமனின் முகத்தை நாள்தோறும் காண்கிற சௌமித்ரி உண்மையில் தன் நோக்கத்தை அடைந்தவன்.’ இங்கே கூறியது கூறல் குற்றம் அன்று, கலைநுட்பம் — ஒவ்வொரு சுலோகத்திலும் விருப்பம் உயர்ந்துகொண்டே போகிறது: முதலில் காணுதல், பின் முகத்தைக் காணுதல், பின் பாதங்களைத் தொடுதல், இறுதியில் முடிசூட்டு. ‘பார்த்திவவ்யஞ்ஜனான்விதௌ’ (அரசச் சின்னங்கள் பொருந்திய) என்ற பாதங்களுக்கான அடைமொழியால் பரதன் ராமனையே உண்மையான அரசனாகக் கருதுகிறான்; ‘பித்ருபைதாமஹே ராஜ்யே’ (தந்தை, பாட்டன் வழிவந்த அரசில்) என்ற சொற்களால் குலமுறையாக வந்த உரிமையை நினைவூட்டுகிறான், கைகேயியின் வரத்தை அல்ல. ‘ஜலக்லின்ன:’ என்பது அபிஷேக நீரால் நனைந்தவன் என்று பொருள் — பரதனின் விருப்பம் அரசைத் துறப்பது மட்டுமன்று, ராமனின் முடிசூட்டைக் காண்பதும் ஆகும்.

பரதனின் பார்வை இப்போது வெளியே திரும்புகிறது; அவன் எல்லாவற்றையும் ராமனோடு கொண்ட தொடர்பாலேயே பேறு பெற்றவையாகக் காண்கிறான். ‘கடலை எல்லையாகக் கொண்ட பூமிக்குத் தலைவனானவனைப் பின்தொடர்ந்து செல்லும் பெரும்பேறு பெற்ற ஜனகனின் மகள் வைதேகி தன் வாழ்வின் நோக்கத்தை அடைந்தவள். மலையரசனுக்கு நிகரான இந்தச் சித்திரகூடம் மிக மங்கலமானது, ஏனெனில் நந்தனவனத்தில் குபேரனைப் போல இதில் காகுத்ஸ்தன் வாழ்கிறான். கொடிய விலங்குகள் வாழும் கடத்தற்கரிய இந்தக் காடும் தன் பயனை அடைந்துவிட்டது, ஏனெனில் ஆயுதம் தாங்குவோரில் சிறந்த ராமன் இங்கே தங்கியிருக்கிறான்.’ இந்தப் பார்வையே பரதனின் இயல்பின் மையம் — அவன் தன்னைத் தானே பழித்துக்கொள்கிறான், மற்ற அனைவரையும் பேறு பெற்றவர்களாகக் கருதுகிறான். சீதை கணவனைப் பின்தொடர்வதால் வாழ்வின் நோக்கத்தை அடைந்தவள், மலை ராமனைத் தாங்குவதால் மங்கலமானது, காடு ராமன் தங்குவதால் பயன் பெற்றது. பரதன் ஒருவனே தன் நோக்கத்தை அடையாதவன் — இதுவே அவனுடைய உள்ளுணர்வு; அது அடுத்த சர்க்கத்தில் வெளிப்படையான புலம்பலாக வெளிப்படும்.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுப் பேரொளி கொண்டவனும் ஆண்களில் காளை போன்றவனும் நீண்ட கைகளை உடையவனுமான பரதன் கால்நடையாகவே அந்தப் பெருங்காட்டுக்குள் புகுந்தான். மலைச் சாரல்களில் வளர்ந்து, நுனிகளில் மலர்ந்து நின்ற மரக்கூட்டங்களின் நடுவே பேசுவோரில் சிறந்த அவன் சென்றான். பிறகு சித்திரகூட மலையில் இருந்த ஒரு சால மரத்தின்மேல் விரைந்து ஏறி, ராமனின் ஆசிரமத்தில் இருந்த அக்கினியிலிருந்து உயர்ந்து எழுந்த கொடியைக் கண்டான் — புகையே அங்கே கொடியாக இருந்தது. அதைக் கண்டு, உறவினர்களுடன் கூடிய செல்வம் மிக்க பரதன், ‘ராமன் இங்கே இருக்கிறான்’ என்று அறிந்து, நீரைக் கடந்து கரை சேர்ந்தவனைப் போல மகிழ்ந்தான். இறுதியில் உபஜாதி விருத்தத்தில் கவிஞர் சொல்கிறார்: சித்திரகூட மலையில் புண்ணியவான்கள் நிறைந்த ராமனின் ஆசிரமத்தைப் பற்றி அறிந்து, அந்த மகாத்மா படையை மீண்டும் தங்கவைத்துவிட்டுக் குகனுடன் விரைந்து சென்றான். புகைக்கொடியைக் கண்டதே இந்தச் சர்க்கத்தின் உச்சம் — பல நாட்களாகத் தேடுபவன் ஒரே அடையாளத்தால் கரை கடந்தவனைப் போல ஆகிறான். லக்ஷ்மணன் கோவிதாரக் கொடியைக் கண்டு ஐயம் கொண்டான்; பரதனோ அக்கினியின் கொடியைக் கண்டு மகிழ்ந்தான் — இரண்டு கொடிகளின் முரணால் கவிஞர் இரண்டு இதயங்களின் வேறுபாட்டைக் காட்டுகிறார். இரண்டு சுலோகங்களில் வழியே வருணிக்கப்படுகிறது — முதலில் சமதளத்தில் மரக்கூட்டங்களின் நடுவே செல்லுதல், பின் மலையில் சால மரத்தின்மேல் ஏறுதல்; கீழே சென்று, பின் மேலே பார்வையை நீட்டுகிறான் என்பதே வரிசை. முந்தைய சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் சால மரத்தில் ஏறிப் படையைக் கண்டான்; இங்கே பரதன் சால மரத்தில் ஏறி ஆசிரமத்தைக் காண்கிறான் — செயல் ஒன்றே, உணர்வுகள் இரண்டு, ஒன்றுக்கொன்று எதிரானவை.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸೇನೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಸುತ್ತಲೂ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿತ್ತು. ಈ ಸರ್ಗವು ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಭರತನು ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೇನೆಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪ್ರಭು ಭರತನು ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿದನು — ರಥದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ. ಸೈನ್ಯವು ಸೂಚಿಸಿದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಯದಿಂದ ನೆಲೆಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಅವನು ತಮ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ಜನಸಮೂಹಗಳೊಡನೆಯೂ ಬೇಡರೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿ ನೀನು ಈ ವನವನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಬೇಗನೆ ಹುಡುಕಬೇಕು.’ ‘ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ಪಾದವತಾಂ ವರಃ’ (ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಭರತನ ವಿನಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಥವೇರಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿರುವ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಗುರುವರ್ತಕಮ್’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವನನ್ನು ಕಾಣಲು, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಫಲವನ್ನು ಹೊತ್ತವನು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಬಾಣ, ಬಿಲ್ಲು, ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಸಾವಿರ ಜ್ಞಾತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಗುಹನು ಸ್ವತಃ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಹುಡುಕಲಿ. ನಾನೂ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪೌರರು, ಗುರುಗಳು ಮತ್ತು ದ್ವಿಜರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸ್ವತಃ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುವೆನು.’ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವು ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಗುಹನ ನಿಷಾದಸೇನೆ ಹಿಂದೆಯೇ ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತ್ತು, ಅದು ಈಗಲೂ ಭರತನೊಂದಿಗೇ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಕರ ಮೂರು ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶತ್ರುಘ್ನನು ಜನಸಮೂಹಗಳೊಡನೆಯೂ ಬೇಡರೊಡನೆಯೂ, ಗುಹನು ತನ್ನ ಜ್ಞಾತಿಗಳೊಡನೆ, ಭರತನು ಸ್ವತಃ ಮಂತ್ರಿಗಳೇ ಮೊದಲಾದವರೊಡನೆ. ಆದರೆ ಭರತನ ಪಾಲಿಗೆ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಕೇವಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲ; ಅದೇ ಅವನ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಮಾರ್ಗ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಭರತನ ಹೃದಯವೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಪದಗುಚ್ಛದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ — ‘ನ ಮೇ ಶಾಂತಿರ್ಭವಿಷ್ಯತಿ’ (ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯದು). ‘ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನನ್ನಾಗಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನಾಗಲಿ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಕಾಣುವವರೆಗೆ ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲ. ಅಣ್ಣನ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಶುಭವಾದ ಮುಖವನ್ನೂ ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಕಾಣುವವರೆಗೆ ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲ. ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಣ್ಣನ ಚರಣಗಳನ್ನು ತಲೆಯಿಂದ ಹಿಡಿಯುವವರೆಗೆ ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲ. ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ ಅವನು ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ, ಅಭಿಷೇಕಜಲದಿಂದ ತೊಯ್ದವನಾಗುವವರೆಗೆ ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲ.’ ನಡುವೆ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಚಂದ್ರನಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಕಮಲನಯನವುಳ್ಳ, ಮಹಾತೇಜಸ್ಸಿನ ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಕಾಣುವ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ನಿಜಕ್ಕೂ ಕೃತಾರ್ಥನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ, ಶಿಲ್ಪ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಬಯಕೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಎತ್ತರಕ್ಕೇರುತ್ತದೆ: ಮೊದಲು ದರ್ಶನ, ನಂತರ ಮುಖದರ್ಶನ, ನಂತರ ಚರಣಸ್ಪರ್ಶ, ಕೊನೆಗೆ ಅಭಿಷೇಕ. ‘ಪಾರ್ಥಿವವ್ಯಂಜನಾನ್ವಿತೌ’ (ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ಚರಣಗಳ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಭರತನು ರಾಮನನ್ನೇ ನಿಜವಾದ ರಾಜನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಪಿತೃಪೈತಾಮಹೇ ರಾಜ್ಯೇ’ (ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕುಲಕ್ರಮದಿಂದ ಬಂದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೈಕೇಯಿಯ ವರವನ್ನಲ್ಲ. ‘ಜಲಕ್ಲಿನ್ನಃ’ ಎಂದರೆ ಅಭಿಷೇಕಜಲದಿಂದ ತೊಯ್ದವನು ಎಂದರ್ಥ — ಭರತನ ಬಯಕೆ ಕೇವಲ ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಾಣುವುದು.

ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿ ಈಗ ಹೊರಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ರಾಮನ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಧನ್ಯವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾಗರದವರೆಗೆ ಹರಡಿದ ಭೂಮಿಯ ಒಡೆಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ವೈದೇಹಿ ಕೃತಕೃತ್ಯಳು. ಪರ್ವತರಾಜನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಈ ಚಿತ್ರಕೂಟವು ಅತ್ಯಂತ ಶುಭವಾದುದು, ಇಲ್ಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನಂತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾವು-ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು ತುಂಬಿದ ಈ ದುರ್ಗಮ ವನವೂ ಕೃತಾರ್ಥವಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ.’ ಈ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಕೇಂದ್ರ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಉಳಿದವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಧನ್ಯರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಕೃತಕೃತ್ಯಳು, ಪರ್ವತವು ರಾಮನನ್ನು ಧರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಅತ್ಯಂತ ಶುಭವಾದುದು, ವನವು ರಾಮನಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೃತಾರ್ಥವಾದುದು. ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಅಕೃತಾರ್ಥನು ಎಂಬುದು ಭರತನ ಒಳಭಾವ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಆದ ಭರತನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಆ ಮಹಾವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ, ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ಗುಂಪುಗಳ ನಡುವಿನಿಂದ ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಸಾಗಿದನು. ಅನಂತರ ಚಿತ್ರಕೂಟಪರ್ವತದ ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಏರಿ, ರಾಮನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯ ಎತ್ತರವಾದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕಂಡನು — ಅಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯೇ ಧ್ವಜ. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನು ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು; ‘ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಅರಿತು ನೀರಿನ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಸೇರಿದವನಂತಾದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಚಿತ್ರಕೂಟಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಜನರಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಮಾಶ್ರಮವನ್ನು ಕುರಿತು ಕೇಳಿ, ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಗುಹನೊಡನೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ಧೂಮಧ್ವಜದ ದರ್ಶನವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಶಿಖರ — ದಿನಗಟ್ಟಲೆ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದವನು ಒಂದೇ ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ದಡ ಸೇರಿದವನಂತಾಗುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೋವಿದಾರಧ್ವಜವನ್ನು ಕಂಡು ಶಂಕಿಸಿದನು, ಭರತನಾದರೋ ಅಗ್ನಿಧ್ವಜವನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಿಸಿದನು — ಎರಡು ಧ್ವಜಗಳ ವೈರುಧ್ಯದ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಎರಡು ಹೃದಯಗಳ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದಾರಿಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಸಮತಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಗುಂಪುಗಳ ನಡುವೆ ನಡಿಗೆ, ನಂತರ ಪರ್ವತದ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಆರೋಹಣ; ಕೆಳಗೆ ನಡೆದು ಬಂದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುವ ಕ್ರಮ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನೇರಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು, ಇಲ್ಲಿ ಭರತನು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನೇರಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯೆ, ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಭಾವಗಳು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ഭരതന്റെ സേന ചിത്രകൂടത്തിനു ചുറ്റും താവളമടിച്ചു. ആ സേന താവളമടിച്ചശേഷം ഭരതൻ ചെയ്യുന്ന ആദ്യകർമത്തോടെയാണ് ഈ സർഗം ആരംഭിക്കുന്നത്. സേനയെ താവളമടിപ്പിച്ചശേഷം, കാൽനടക്കാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും പ്രഭുവുമായ ഭരതൻ ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചു വർത്തിക്കുന്ന കാകുത്സ്ഥനെ ചെന്നുകാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചു — രഥത്തിലല്ല, കാൽനടയായിത്തന്നെ. സൈന്യം നിർദിഷ്ടസ്ഥാനങ്ങളിൽ വിനീതമായി താവളമടിച്ച ഉടനെ അദ്ദേഹം സഹോദരനായ ശത്രുഘ്നനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യനായവനേ, ഈ ജനസംഘങ്ങളോടും വേടന്മാരോടുംകൂടി നീ ഈ വനം ചുറ്റും വേഗത്തിൽ അന്വേഷിക്കണം.’ ‘പദ്ഭ്യാം പാദവതാം വരഃ’ (കാൽനടക്കാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ കാൽനടയായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ഭരതന്റെ വിനയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രഥത്തിൽ കയറാൻ യോഗ്യനായവൻ കാൽനടയായി പോകുന്നു, കാരണം ആശ്രമത്തിൽ താപസനായി കഴിയുന്ന ജ്യേഷ്ഠനെ കാണാനാണ് അദ്ദേഹം പോകുന്നത്. ‘ഗുരുവർത്തകം’ (ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞയിൽ വർത്തിക്കുന്നവൻ) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണവും അർഥവത്താണ് — പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയിൽ വർത്തിക്കുന്നവനെ കാണാൻ, ആ ആജ്ഞയുടെ ഫലം ചുമക്കുന്നവൻ പോകുന്നു.

അന്വേഷണത്തിന്റെ ക്രമീകരണം വിസ്തരിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു: ‘ശരവും ചാപവും വാളും കൈയിലേന്തിയ ആയിരം ജ്ഞാതികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഗുഹൻ സ്വയം ഈ വനത്തിൽ കാകുത്സ്ഥന്മാരെ അന്വേഷിക്കട്ടെ. ഞാനും അമാത്യന്മാരാലും പൗരന്മാരാലും ഗുരുക്കന്മാരാലും ബ്രാഹ്മണരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് സ്വയം കാൽനടയായി എല്ലായിടത്തും ചുറ്റിനടക്കും.’ ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠത്തിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; എങ്കിലും അവ സന്ദർഭത്തിനു നന്നായി ഇണങ്ങുന്നു, കാരണം ഗുഹന്റെ നിഷാദസേന മുമ്പ് ശൃംഗവേരപുരത്തുവച്ച് ചേർന്നിരുന്നു, അത് ഇപ്പോഴും ഭരതനോടൊപ്പമുണ്ട്. ഇവിടെ അന്വേഷകർ മൂന്നു സംഘങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു — ശത്രുഘ്നൻ ജനസംഘങ്ങളോടും വേടന്മാരോടുംകൂടി, ഗുഹൻ ജ്ഞാതികളോടുകൂടി, ഭരതൻ സ്വയം അമാത്യന്മാർ മുതലായവരോടുകൂടി. എന്നാൽ ഭരതനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അന്വേഷണം വെറുമൊരു ക്രമീകരണമല്ല; അതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രായശ്ചിത്തത്തിന്റെ മാർഗം, അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം കാൽനടയായിത്തന്നെ ചുറ്റിനടക്കുന്നത്.

ഇവിടെനിന്ന് ഭരതന്റെ ഹൃദയംതന്നെയാണ് സംസാരിക്കുന്നത്. നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരേ പദത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു — ‘എനിക്കു ശാന്തി ഉണ്ടാവുകയില്ല.’ ‘മഹാബലനായ രാമനെയോ ലക്ഷ്മണനെയോ മഹാഭാഗയായ വൈദേഹിയെയോ കാണുന്നതുവരെ എനിക്കു ശാന്തിയില്ല. ജ്യേഷ്ഠന്റെ ചന്ദ്രസമാനവും ശുഭവുമായ മുഖവും താമരപോലെ വിടർന്ന കണ്ണുകളും കാണുന്നതുവരെ എനിക്കു ശാന്തിയില്ല. രാജചിഹ്നങ്ങളോടുകൂടിയ ജ്യേഷ്ഠന്റെ പാദങ്ങൾ ശിരസ്സുകൊണ്ടു പിടിക്കുന്നതുവരെ എനിക്കു ശാന്തിയില്ല. രാജ്യത്തിന് അർഹനായ അദ്ദേഹം പിതൃപിതാമഹന്മാരുടെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥിതനായി, അഭിഷിക്തനായി, അഭിഷേകജലത്താൽ നനഞ്ഞവനായി ഭവിക്കുന്നതുവരെ എനിക്കു ശാന്തിയില്ല.’ ഇടയ്ക്ക് അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനെ പ്രശംസിക്കുന്നു: ‘ചന്ദ്രനെപ്പോലെ നിർമലവും താമരക്കണ്ണുകളുള്ളതും മഹാതേജസ്സുള്ളതുമായ രാമന്റെ മുഖം നിത്യവും കാണുന്ന സൗമിത്രി തീർച്ചയായും കൃതാർഥനാണ്.’ ഇവിടെ ആവർത്തനം ദോഷമല്ല, മറിച്ച് ശില്പമാണ് — ഓരോ ശ്ലോകത്തിലും ആഗ്രഹം ഉയരത്തിലേക്കു പോകുന്നു: ആദ്യം ദർശനം, പിന്നെ മുഖദർശനം, പിന്നെ പാദസ്പർശം, ഒടുവിൽ അഭിഷേകം. ‘പാർഥിവവ്യഞ്ജനാന്വിതൗ’ (രാജചിഹ്നങ്ങളോടുകൂടിയ) എന്ന പാദങ്ങളുടെ വിശേഷണത്തിലൂടെ ഭരതൻ രാമനെത്തന്നെയാണ് യഥാർഥ രാജാവായി കരുതുന്നത്; ‘പിതൃപൈതാമഹേ രാജ്യേ’ (പിതൃപിതാമഹന്മാരുടെ രാജ്യത്തിൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കുലക്രമമായി ലഭിച്ച അധികാരമാണ് അദ്ദേഹം ഓർമിപ്പിക്കുന്നത്, കൈകേയിയുടെ വരമല്ല. ‘ജലക്ലിന്നഃ’ എന്നതിന് അഭിഷേകജലത്താൽ നനഞ്ഞവൻ എന്നർഥം — ഭരതന്റെ ആഗ്രഹം രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കുക മാത്രമല്ല, രാമന്റെ അഭിഷേകം കാണുക എന്നതുമാണ്.

ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടി ഇപ്പോൾ പുറത്തേക്കു തിരിയുന്നു; എല്ലാറ്റിനെയും രാമനോടുള്ള ബന്ധംകൊണ്ടുമാത്രം ധന്യമായി അദ്ദേഹം കാണുന്നു. ‘സമുദ്രംവരെ നീളുന്ന ഭൂമിയുടെ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കുന്ന ആ മഹാഭാഗയായ ജനകപുത്രി വൈദേഹി കൃതകൃത്യയാണ്. നന്ദനോദ്യാനത്തിൽ കുബേരനെന്നപോലെ കാകുത്സ്ഥൻ വസിക്കുന്ന, പർവതരാജനു സമനായ ഈ ചിത്രകൂടം അത്യന്തം ശുഭമാണ്. ശസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ ഇവിടെ വസിക്കുന്നതിനാൽ ഹിംസ്രജന്തുക്കൾ നിറഞ്ഞ ഈ ദുർഗമമായ വനംപോലും കൃതാർഥമാണ്.’ ഈ കാഴ്ചപ്പാടാണ് ഭരതന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — അദ്ദേഹം തന്നെത്തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു, മറ്റെല്ലാവരെയും ധന്യരായി കരുതുന്നു. സീത പതിയെ അനുഗമിക്കുന്നതിനാൽ കൃതകൃത്യ, പർവതം രാമനെ വഹിക്കുന്നതിനാൽ അത്യന്തം ശുഭം, വനം രാമനാൽ അധിഷ്ഠിതമായതിനാൽ കൃതാർഥം. ഭരതൻ ഒരാൾ മാത്രമാണ് അകൃതാർഥൻ എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തർഭാവം; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിലാപരൂപത്തിൽ വ്യക്തമായി പ്രകടമാകും.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് മഹാതേജസ്വിയും പുരുഷശ്രേഷ്ഠനും മഹാബാഹുവുമായ ഭരതൻ കാൽനടയായിത്തന്നെ ആ മഹാവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പർവതച്ചെരിവുകളിൽ വളർന്ന, അഗ്രങ്ങളിൽ പൂവിട്ടുനിൽക്കുന്ന വൃക്ഷനിരകളുടെ നടുവിലൂടെ വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അദ്ദേഹം നടന്നു. പിന്നെ ചിത്രകൂടപർവതത്തിലെ ഒരു സാലവൃക്ഷത്തിൽ വേഗത്തിൽ കയറി, രാമാശ്രമത്തിലെ അഗ്നിയുടെ ഉയർന്ന ധ്വജം കണ്ടു — അവിടെ പുകതന്നെയാണ് ധ്വജം. അതു കണ്ട് ബന്ധുക്കളോടുകൂടിയ ശ്രീമാനായ ഭരതൻ ‘രാമൻ ഇവിടെയുണ്ട്’ എന്നറിഞ്ഞ്, ജലത്തിന്റെ മറുകര കടന്നവനെപ്പോലെ ആനന്ദിച്ചു. ഒടുവിൽ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ കവി പറയുന്നു: ചിത്രകൂടപർവതത്തിൽ പുണ്യജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ രാമാശ്രമമുണ്ടെന്നു കേട്ടറിഞ്ഞ ആ മഹാത്മാവ് സേനയെ വീണ്ടും താവളമടിപ്പിച്ചിട്ട് ഗുഹനോടൊപ്പം ത്വരിതനായി പോയി. പുകക്കൊടിയുടെ ദർശനംതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ശിഖരം — ദിവസങ്ങളോളം അന്വേഷിക്കുന്നവൻ ഒരൊറ്റ അടയാളംകൊണ്ട് കര കടന്നവനെപ്പോലെയാകുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ കോവിദാരധ്വജം കണ്ട് ശങ്കിച്ചു, ഭരതനോ അഗ്നിധ്വജം കണ്ട് ഹർഷിച്ചു — രണ്ടു ധ്വജങ്ങളുടെ വൈരുധ്യത്തിലൂടെ കവി രണ്ടു ഹൃദയങ്ങളുടെ ഭേദം കാണിക്കുന്നു. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വഴിതന്നെയാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത് — ആദ്യം സമതലത്തിൽ വൃക്ഷനിരകൾക്കിടയിലൂടെയുള്ള യാത്ര, പിന്നെ പർവതത്തിലെ സാലവൃക്ഷത്തിൽ കയറൽ; താഴെ നടന്നിട്ട് മുകളിലേക്കു ദൃഷ്ടി പായിക്കുന്ന ക്രമം. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ സാലവൃക്ഷത്തിൽ കയറി സേനയെ കണ്ടു, ഇവിടെ ഭരതൻ സാലവൃക്ഷത്തിൽ കയറി ആശ്രമം കാണുന്നു — ഒരേ കർമം, വിരുദ്ധമായ രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ.

At the end of the previous sarga Bharata's army had camped all round Citrakūṭa. This sarga begins with the first thing Bharata did once it was settled. Mighty Bharata, best of those who go on foot, resolved to go to Kākutstha, who lived in obedience to his elders — and to go not by chariot but on foot. As soon as the troops had taken their places in good order, each where he had been told, he said to his brother Śatrughna: "Be quick, gentle brother; take these bands of men and these hunters and search this forest through on every side." By calling him best of those who go on foot the poet points to Bharata's humility: a man fit to ride in a chariot walks, because he is going to see his elder brother living as an ascetic in a hermitage. The epithet given to Rāma, "who lived in obedience to his elders", is pointed too: the one who bears the fruit of their father's command goes to see the one who is living by it.

The search was laid out in detail: "Let Guha himself, with his thousand kinsmen bearing bows, arrows and swords, search this forest for the two Kākutsthas. And I too shall go through all of it on foot, with the ministers, the townsmen, the elders and the brahmins around me." These verses fit the story well, for Guha's force of Niṣādas had joined Bharata at Śṛṅgaverapura and was still with him. Three search parties are formed: Śatrughna with his bands of men and hunters, Guha with his kinsmen, and Bharata himself with the ministers and the rest. But for Bharata the search was not mere organisation; walking it on foot was the path of his atonement.

From here Bharata's heart speaks. Four verses end with the same words, "I shall have no peace." "Until I see Rāma, or mighty Lakṣmaṇa, or illustrious Vaidehī, I shall have no peace. Until I see my brother's lovely face, bright as the moon, with eyes wide as lotuses, I shall have no peace. Until I hold on my head my brother's feet, marked with the signs of kingship, I shall have no peace. Until he who deserves the kingdom stands in the kingdom of his fathers and forefathers, consecrated and wet with the water of anointing, I shall have no peace." And in the midst of this he praised Lakṣmaṇa: "Saumitri has surely won his purpose, for he looks every day on Rāma's radiant, lotus-eyed face, spotless as the moon." The repetition is no fault but craft, for the wish rises with each verse: first to see them, then to see Rāma's face, then to touch his feet, and last to see him consecrated. By calling his brother's feet marked with the signs of kingship, Bharata declares Rāma the true king; "the kingdom of his fathers and forefathers" recalls the right that comes down through the family, not Kaikeyī's boon. And "wet with the water" means wet with the water of consecration: Bharata wants not only to give up the kingdom but to see Rāma anointed.

Then Bharata's gaze turned outward, and he saw everything as blessed through its link with Rāma. "Vaidehī, Janaka's illustrious daughter, has fulfilled her purpose, for she follows her husband, lord of the sea-bounded earth. Blessed is this Citrakūṭa, equal to the king of mountains, where Kākutstha lives as Kubera lives in his garden Nandana. And this impassable forest, haunted by snakes, has fulfilled its purpose, since Rāma, best of those who bear arms, lives here." This outlook is the centre of Bharata's character: he blames himself and counts everyone else fortunate. Sītā is fulfilled because she follows her husband, the mountain blessed because it holds Rāma, the forest fulfilled because Rāma dwells in it. Bharata alone feels himself unfulfilled, and that inner feeling will pour out openly as lament in the next sarga.

With these words mighty Bharata, a bull among men, entered the great forest on foot. The best of speakers made his way through the thickets of trees growing on the mountain slopes, their tops in full flower. Quickly climbing a sāla on Mount Citrakūṭa, he saw rising high the banner of the fire at Rāma's hermitage — its smoke. At the sight he and his kinsmen rejoiced; knowing that Rāma was there, he felt like a man who has crossed to the far shore of deep water. In the closing verse, in a longer metre, the poet tells how, having found Rāma's hermitage on Citrakūṭa, frequented by holy men, the great-souled Bharata had the army camp once more and hurried on with Guha. Seeing the smoke-banner is the climax of the sarga: a man who has searched for days feels himself carried across by a single sign. Lakṣmaṇa saw the kovidāra banner and grew suspicious; Bharata saw the banner of smoke and rejoiced — the poet sets the two banners against each other to show the difference between two hearts. The route too is described: first through the thickets on the lower ground, then up a sāla on the mountain, climbing to look out far. In the last sarga Lakṣmaṇa climbed a sāla and saw an army; here Bharata climbs a sāla and sees the hermitage — the same act, with opposite feelings.