पूर्वस्मिन् सर्गे लक्ष्मणः भरतस्य सेनां दृष्ट्वा वधप्रतिज्ञाम् अकरोत्। अयं सर्गः तस्य एव रोषस्य शमनेन आरभ्यते। भरतं प्रति सुसंरब्धं क्रोधमूर्च्छितं च लक्ष्मणं रामः प्रथमं परिसान्त्व्य ततः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘अत्र धनुषा किं कार्यम्? असिना वा सचर्मणा किं प्रयोजनम्? महाबले महोत्साहे भरते स्वयम् आगते शस्त्रस्य अवसरः एव नास्ति।’ कविः अत्र द्वे क्रिये क्रमेण योजयति — प्रथमं सान्त्वनम्, ततः वचनम्; यतः क्रोधेन मूर्च्छितं चेतः उपदेशं न गृह्णाति। ‘स्वयम् आगते’ इति पदम् एव रामस्य युक्तिः — यः शत्रुरूपेण आगच्छेत् सः न स्वयम् आगच्छति, सः सेनया आगच्छति; भरतस्य तु आगमनम् एव तस्य निर्दोषतायाः प्रमाणम्। ‘महोत्साहे’ इति विशेषणेन रामः भ्रातुः गुणम् एव स्मारयति, न दोषम्। पूर्वसर्गे लक्ष्मणः भरतं ‘अरिः’ इति अवदत्; अत्र रामः तम् एव ‘महाबलः महोत्साहः’ इति वर्णयति — एकस्य एव पुरुषस्य द्वे चित्रे, द्वयोः द्रष्ट्रोः भेदेन।

रामः स्वस्य मूलनिश्चयं प्रकटयति — ‘पितुः सत्यं प्रतिश्रुत्य आहवे भरतं हत्वा सापवादेन राज्येन किं करिष्यामि? यद् द्रव्यं बान्धवानां मित्राणां वा क्षये भवेत्, तत् विषकृतान् भक्ष्यान् इव अहं न प्रतिगृह्णीयाम्। हे लक्ष्मण, धर्मम् अर्थं कामं पृथिवीं च भवताम् एव अर्थे इच्छामि — एतत् ते प्रतिशृणोमि। भ्रातॄणां संग्रहार्थं सुखार्थं च अहं राज्यम् अपि इच्छामि; सत्येन आयुधम् आलभे। हे सौम्य, सागराम्बरा इयं मही मम दुर्लभा न; किन्तु अधर्मेण शक्रत्वम् अपि न इच्छेयम्। हे मानद, भरतं त्वां शत्रुघ्नं च विना यत् किंचित् मम सुखं भवेत्, तत् शिखी भस्म करोतु।’ एते षट् श्लोकाः रामस्य समग्रस्य चरित्रस्य संक्षेपः — राज्यं साध्यं न, अपि तु भ्रातॄणां संग्रहस्य साधनम्। ‘सत्येनायुधमालभे’ इति शपथः क्षत्रियस्य दृढतमः; धनुः स्पृष्ट्वा सत्यं वदति। ‘विषकृतान् भक्ष्यान् इव’ इति उपमा अपि तीव्रा — बन्धुवधेन लब्धं राज्यं भोजनम् इव दृश्यते, किन्तु तत् प्राणहरम् एव।

ततः रामः भरतस्य आगमनस्य कारणं स्वयमेव व्याख्याति — ‘मन्ये, अयोध्यां प्रत्यागतः भ्रातृवत्सलः भरतः, यः मम प्राणेभ्यः अपि प्रियतरः, कुलधर्मम् अनुस्मरन् आगतः। हे वीर पुरुषोत्तम, मां जटावल्कलधारिणं प्रव्राजितं जानक्या त्वया च सहितं श्रुत्वा स्नेहेन आक्रान्तहृदयः शोकेन आकुलितेन्द्रियः च सः द्रष्टुम् एव अभ्यागतः, न अन्यथा। अम्बां कैकेयीं रुष्य, तस्यै अप्रियं वदन्, पितरं च प्रसाद्य श्रीमान् भरतः मह्यं राज्यं दातुम् आगतः। यथा एषः अस्मान् द्रष्टुम् अर्हति, तत् प्राप्तकालम् एव; अस्मासु सः मनसा अपि किंचित् अहितं न आचरेत्।’ रामस्य एषा व्याख्या न केवलं भ्रातुः रक्षणम्, अपि तु मानवस्वभावस्य सूक्ष्मं ज्ञानम् — यः कुलधर्मम् अनुस्मरति सः ज्येष्ठं हन्तुं न आगच्छति। लक्ष्मणः ध्वजं दृष्ट्वा शत्रुं कल्पितवान्, रामः तु शीलं स्मृत्वा भ्रातरम् एव पश्यति। ‘मम प्राणेभ्यः प्रियतरः’ इति वचनेन रामस्य स्नेहः, ‘नान्यथाऽऽगतः’ इति निश्चयेन च तस्य विश्वासः प्रकटितः।

रामः लक्ष्मणं प्रतिप्रश्नेन एव निरुत्तरं करोति — ‘भरतेन ते कदा किं विप्रियं कृतपूर्वम्? यत् अद्य त्वं भरतं विशङ्कसे, तादृशं भयं ते कुतः? तस्मात् ते भरतं प्रति निष्ठुरं वचः अप्रियं वा न वाच्यम्; भरतस्य अप्रिये कृते अहम् एव अप्रियम् उक्तः स्याम्। कस्याञ्चित् अपि आपदि कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः? हे सौमित्रे, भ्राता वा आत्मनः प्राणभूतं भ्रातरं कथं हन्यात्? यदि त्वं राज्यस्य हेतोः इमां वाचं प्रभाषसे, तर्हि भरतं दृष्ट्वा वक्ष्यामि — अस्मै राज्यं प्रदीयताम्। मया तत् वचः उच्यमानः भरतः ‘बाढम्’ इति एव मंस्यते।’ अन्तिमः प्रहारः एव तीव्रतमः — यदि राज्यम् एव कारणम्, तर्हि तत् त्वम् एव गृहाण; अहं तु तत् दातुं सज्जः। एतेन लक्ष्मणस्य समग्रा युक्तिः निर्मूला भवति, यतः तस्य रोषस्य आधारः राज्यलोभः न आसीत्, किन्तु रामस्य एतत् वचनम् अपि तम् एव निर्दिशति। ‘भरतस्य अप्रिये कृते अहम् एव अप्रियम् उक्तः स्याम्’ इति पदेन भ्रात्रोः अभेदः स्थापितः — भरतम् अवमन्य रामः न मान्यते।

धर्मशीलेन भ्रात्रा तथा उक्तः, तस्य हिते रतः लक्ष्मणः लज्जया स्वानि गात्राणि प्रविवेश इव — यथा कश्चित् स्वशरीरे एव निलीयेत। तत् वाक्यं श्रुत्वा व्रीडितः सः प्रत्युवाच — ‘त्वां द्रष्टुं पिता दशरथः स्वयम् आयातः इति मन्ये।’ व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः उत्तरम् अददात् — ‘एषः महाबाहुः अस्मान् इह द्रष्टुम् आगतः इति अहम् अपि मन्ये। अथवा नौ सुखोचितौ मन्यमानः, वनवासम् अनुध्याय, ध्रुवं गृहाय प्रतिनेष्यति। इमाम् अत्यन्तसुखसेविनीं वैदेहीम् अपि मम पिता श्रीमान् राघवः वनात् आदाय यास्यति।’ लक्ष्मणस्य शङ्का इदानीं स्नेहे परिणता — यः क्षणात् पूर्वं शत्रुसेनां पश्यति स्म, सः अधुना पितुः आगमनम् एव कल्पयति। रामः अपि तां कल्पनाम् अनुमोदते, यतः द्वयोः अपि हृदये पितुः दर्शनस्य आशा जीवति। किन्तु पाठकः जानाति यत् दशरथः न आगमिष्यति — एषा एव अस्य स्थलस्य करुणा। ‘लज्जया स्वानि गात्राणि प्रविवेश इव’ इति उत्प्रेक्षा लक्ष्मणस्य परिवर्तनं सूक्ष्मतया दर्शयति — यः सालाग्रे उन्नतः आसीत्, सः अधुना स्वशरीरे एव संकुचितः।

लक्ष्मणः उच्चात् सालाग्रात् पुनः वर्णयति — ‘एतौ तौ गोत्रवन्तौ मनोरमौ वायुवेगसमौ जवनौ तुरगोत्तमौ सम्प्रकाशेते। एषः सुमहाकायः वाहिनीमुखे कम्पते — धीमतः तातस्य वृद्धः शत्रुंजयः नाम नागः। किन्तु तत् पाण्डुरं लोकविश्रुतं पितुः दिव्यं छत्रं न पश्यामि; हे महाभाग, अत्र मे संशयः भवति।’ छत्रस्य अदर्शनम् एव प्रथमं सूचनं यत् राजा न आगच्छति; किन्तु द्वौ अपि तस्य अर्थं न गृह्णीतः। ततः रामः आह — ‘हे लक्ष्मण, वृक्षाग्रात् अवरोह, मम वचः कुरु।’ इति धर्मात्मा रामः सौमित्रिं तम् उवाच। तस्मात् सालाग्रात् अवतीर्य समितिंजयः लक्ष्मणः प्राञ्जलिः भूत्वा रामस्य पार्श्वे तस्थौ। वृक्षात् अवरोहणम् एव रूपकम् — उच्चात् शङ्कास्थानात् सः भूमिं प्रति, भ्रातुः पार्श्वं प्रति च प्रत्यागच्छति। ‘प्राञ्जलिर्भूत्वा’ इति पदेन रोषस्य पूर्णं शमनं सूचितम्। ‘समितिंजयः’ इति विशेषणम् अत्र विशेषेण योजितम् — यः समितिं जयति सः अधुना स्वस्य क्रोधम् एव जितवान्; एषः एव वास्तविकः विजयः इति कविः सूचयति।

अत्र दृष्टिः पर्वतात् अधः सेनां प्रति गच्छति। भरतेन संदिष्टा — ‘सम्मर्दः न भवेत्’ इति — सेना तस्य शैलस्य समन्तात् वासम् अकल्पयत्। इक्ष्वाकुचमूः पर्वतस्य पार्श्वे अध्यर्धं योजनम् आवृत्य न्यविशत्, गजवाजिनराकुला सती। अन्तिमे श्लोके कविः वृत्तं परिवर्तयति — सा चित्रकूटे भरतेन आनीता सेना धर्मं पुरस्कृत्य, दर्पं विधूय, रघुनन्दनस्य प्रसादनार्थं नीतिमता प्रणीता सती विरोचते। ‘धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्’ इति पदद्वयम् एव अस्य सर्गस्य सारः — या सेना लक्ष्मणस्य दृष्टौ शत्रुसेना आसीत्, सा वस्तुतः दर्पं त्यक्त्वा धर्मं पुरतः कृत्वा प्रसादनार्थम् एव आगता। ‘सम्मर्दः न भवेत्’ इति भरतस्य आदेशः अपि तम् एव भावं दर्शयति — तपोवनस्य शान्तिः न भङ्क्तव्या। एवं सर्गः शङ्कायाः शमनेन, सेनायाः निवेशेन च समाप्यते। वृत्तपरिवर्तनम् अपि अर्थवत् — अनुष्टुभः प्रवाहात् दीर्घवृत्तं प्रति गमनेन कविः दृश्यस्य समाप्तिं सूचयति, यथा अस्मिन् काण्डे प्रायः सर्गान्तेषु दृश्यते।

మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు భరతుని సైన్యాన్ని చూసి వధప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఈ సర్గ అదే రోషాన్ని శాంతపరచడంతో మొదలవుతుంది. భరతుని పట్ల మిక్కిలి ఆవేశపడిన, క్రోధంతో మూర్ఛితుడైన లక్ష్మణుని రాముడు మొదట ఓదార్చి, ఆ తరువాత ఈ మాట అన్నాడు — ‘ఇక్కడ విల్లుతో పనేమి? డాలుతో కూడిన కత్తితో ప్రయోజనమేమి? మహాబలుడూ మహోత్సాహుడూ అయిన భరతుడు స్వయంగా వచ్చినప్పుడు ఆయుధానికి అవకాశమే లేదు.’ కవి ఇక్కడ రెండు క్రియలను క్రమంగా కూర్చాడు — మొదట ఓదార్పు, తరువాత మాట; ఎందుకంటే క్రోధంతో మూర్ఛితమైన మనస్సు ఉపదేశాన్ని గ్రహించదు. ‘స్వయమ్ ఆగతే’ (స్వయంగా వచ్చినప్పుడు) అనే పదమే రాముని యుక్తి — శత్రువుగా వచ్చేవాడు స్వయంగా రాడు, సైన్యంతో వస్తాడు; భరతుడు స్వయంగా రావడమే అతని నిర్దోషత్వానికి ప్రమాణం. ‘మహోత్సాహే’ (మహోత్సాహుడు) అనే విశేషణంతో రాముడు సోదరుని గుణాన్నే గుర్తుచేస్తాడు, దోషాన్ని కాదు. మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు భరతుని ‘శత్రువు’ అన్నాడు; ఇక్కడ రాముడు అతనినే ‘మహాబలుడు, మహోత్సాహుడు’ అని వర్ణిస్తాడు — ఒకే పురుషుని రెండు చిత్రాలు, ఇద్దరు చూసేవారి భేదం వల్ల.

రాముడు తన మూలనిశ్చయాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ‘తండ్రి సత్యాన్ని పాలిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసి, యుద్ధంలో భరతుని చంపి, అపవాదంతో కూడిన రాజ్యంతో నేనేమి చేస్తాను? బంధువుల, మిత్రుల నాశనంతో లభించే ద్రవ్యాన్ని విషం కలిపిన భక్ష్యాల వలె నేను స్వీకరించను. లక్ష్మణా, ధర్మాన్నీ, అర్థాన్నీ, కామాన్నీ, భూమినీ మీ కోసమే కోరుతున్నాను — ఇది నీకు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను. సోదరులను కూడగట్టుకోవడానికీ, వారి సుఖానికీ నేను రాజ్యాన్ని కూడా కోరుతున్నాను; సత్యంగా ఆయుధాన్ని తాకి చెబుతున్నాను. సౌమ్యుడా, సముద్రమే వస్త్రంగా గల ఈ భూమి నాకు దుర్లభం కాదు; కాని అధర్మంతో ఇంద్రపదవిని కూడా కోరను. ఓ మానదా, భరతుడూ, నీవూ, శత్రుఘ్నుడూ లేకుండా నాకు కలిగే సుఖమేదైనా ఉంటే, దానిని అగ్ని భస్మం చేయుగాక.’ ఈ ఆరు శ్లోకాలు రాముని సమగ్ర చరిత్రకు సంక్షేపం — రాజ్యం సాధ్యం కాదు, సోదరులను కూడగట్టుకోవడానికి సాధనం. ‘సత్యేనాయుధమాలభే’ (సత్యంగా ఆయుధాన్ని తాకుతున్నాను) అనే శపథం క్షత్రియునికి అత్యంత దృఢమైనది; విల్లును తాకి సత్యం చెబుతాడు. ‘విషం కలిపిన భక్ష్యాల వలె’ అనే ఉపమానం కూడా తీవ్రమైనది — బంధువధతో లభించిన రాజ్యం భోజనంలా కనిపిస్తుంది, కాని అది ప్రాణహరమే.

తరువాత రాముడు భరతుని రాకకు కారణాన్ని తానే వివరిస్తాడు — ‘నా ప్రాణాలకంటే కూడా ప్రియుడూ, సోదరవత్సలుడూ అయిన భరతుడు అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చి, కులధర్మాన్ని స్మరిస్తూ వచ్చాడని అనుకుంటున్నాను. ఓ వీరా, పురుషోత్తమా, జటలూ నారచీరలూ ధరించి జానకితోనూ నీతోనూ కలిసి నేను అడవికి పంపబడ్డానని విని, స్నేహంతో ఆక్రాంతమైన హృదయంతో, శోకంతో కలతచెందిన ఇంద్రియాలతో అతడు చూడటానికే వచ్చాడు, వేరేవిధంగా కాదు. తల్లి కైకేయిపై కోపించి, ఆమెకు అప్రియం పలికి, తండ్రిని ప్రసన్నం చేసుకొని, శ్రీమంతుడైన భరతుడు నాకు రాజ్యం ఇవ్వడానికి వచ్చాడు. అతడు మనలను చూడవచ్చినది సమయోచితమే; మనస్సులోనైనా అతడు మనకు ఏ అహితమూ చేయడు.’ రాముని ఈ వివరణ కేవలం సోదరుని రక్షణ మాత్రమే కాదు, మానవస్వభావపు సూక్ష్మజ్ఞానం — కులధర్మాన్ని స్మరించేవాడు అన్నను చంపడానికి రాడు. లక్ష్మణుడు ధ్వజాన్ని చూసి శత్రువును ఊహించాడు, రాముడు మాత్రం శీలాన్ని స్మరించి సోదరునే చూస్తాడు. ‘మమ ప్రాణేభ్యః ప్రియతరః’ (నా ప్రాణాలకంటే ప్రియుడు) అనే మాటతో రాముని స్నేహమూ, ‘నాన్యథాఽఽగతః’ (వేరేవిధంగా రాలేదు) అనే నిశ్చయంతో అతని విశ్వాసమూ ప్రకటమయ్యాయి.

రాముడు ఎదురుప్రశ్నతోనే లక్ష్మణుని నిరుత్తరుని చేస్తాడు — ‘భరతుడు నీకు ఎప్పుడైనా ఏ అప్రియమైనా చేశాడా? ఈనాడు భరతుని శంకిస్తున్నావంటే, అలాంటి భయం నీకు ఎక్కడినుండి వచ్చింది? కాబట్టి భరతుని పట్ల నీవు కఠినమైన మాటగాని, అప్రియమైన మాటగాని అనకూడదు; భరతునికి అప్రియం చేస్తే నాకే అప్రియం పలికినట్లవుతుంది. ఏ ఆపదలోనైనా కొడుకులు తండ్రిని ఎలా చంపుతారు? సౌమిత్రీ, సోదరుడు తన ప్రాణం వంటి సోదరుని ఎలా చంపుతాడు? రాజ్యం కోసం నీవు ఈ మాట పలుకుతున్నట్లయితే, భరతుని చూసి ‘ఇతనికి రాజ్యం ఇవ్వబడుగాక’ అని చెబుతాను. నేను ఆ మాట చెప్పగానే భరతుడు ‘అలాగే’ అని అంగీకరిస్తాడు.’ చివరి దెబ్బే అత్యంత తీవ్రమైనది — రాజ్యమే కారణమైతే, దానిని నీవే తీసుకో; నేను దానిని ఇవ్వడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను. దీనితో లక్ష్మణుని యుక్తి అంతా నిర్మూలమవుతుంది — అతని రోషానికి ఆధారం రాజ్యలోభం కాదు, అయినా రాముని ఈ మాట దానినే లక్ష్యంగా చేసుకుంటుంది. ‘భరతునికి అప్రియం చేస్తే నాకే అప్రియం పలికినట్లవుతుంది’ అనే మాటతో సోదరుల అభేదం స్థాపించబడింది — భరతుని అవమానించి రాముని గౌరవించినట్లు కాదు.

ధర్మశీలుడైన అన్న అలా చెప్పగా, అతని హితంలోనే నిమగ్నుడైన లక్ష్మణుడు సిగ్గుతో తన అవయవాలలోకే ప్రవేశించినట్లయ్యాడు — ఎవడో తన శరీరంలోనే దాక్కున్నట్లుగా. ఆ మాట విని సిగ్గుపడిన అతడు బదులిచ్చాడు — ‘నిన్ను చూడటానికి తండ్రి దశరథుడే స్వయంగా వచ్చాడని అనుకుంటున్నాను.’ సిగ్గుపడిన లక్ష్మణుని చూసి రాఘవుడు సమాధానమిచ్చాడు — ‘ఈ మహాబాహువు మనలను ఇక్కడ చూడటానికి వచ్చాడని నేను కూడా అనుకుంటున్నాను. లేదా మనం సుఖాలకు తగినవారమని భావించి, వనవాసాన్ని తలచుకొని, నిశ్చయంగా మనలను ఇంటికి తిరిగి తీసుకువెళ్తాడు. అత్యంత సుఖాలను అనుభవించిన ఈ వైదేహిని కూడా శ్రీమంతుడైన నా తండ్రి రాఘవుడు అడవి నుండి తీసుకువెళ్తాడు.’ లక్ష్మణుని శంక ఇప్పుడు స్నేహంగా పరిణమించింది — క్షణం క్రితం శత్రుసైన్యాన్ని చూసినవాడు ఇప్పుడు తండ్రి రాకనే ఊహిస్తున్నాడు. రాముడు కూడా ఆ ఊహను అనుమోదిస్తాడు, ఎందుకంటే ఇద్దరి హృదయాలలోనూ తండ్రిని చూడాలనే ఆశ జీవించి ఉంది. కాని దశరథుడు రాడని పాఠకునికి తెలుసు — ఇదే ఈ ఘట్టపు కరుణ. ‘సిగ్గుతో తన అవయవాలలోకే ప్రవేశించినట్లయ్యాడు’ అనే ఉత్ప్రేక్ష లక్ష్మణుని మార్పును సూక్ష్మంగా చూపిస్తుంది — సాలవృక్షం కొనపై ఎత్తుగా ఉన్నవాడు ఇప్పుడు తన శరీరంలోనే ముడుచుకుపోయాడు.

లక్ష్మణుడు ఎత్తైన సాలవృక్షం కొన నుండి మళ్ళీ వర్ణిస్తాడు — ‘మంచి జాతి గల, మనోహరమైన, వాయువేగం గల, వేగంగా పరుగెత్తే ఆ రెండు శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఇదిగో, సైన్యపు ముందుభాగంలో కదులుతున్న ఈ మహాకాయం — బుద్ధిమంతుడైన తండ్రి యొక్క ముసలి ఏనుగు, శత్రుంజయం అనే పేరుగలది. కాని లోకప్రసిద్ధమైన తండ్రి తెల్లని దివ్యఛత్రాన్ని మాత్రం చూడటం లేదు; ఓ మహాభాగా, ఇక్కడ నాకు సంశయం కలుగుతోంది.’ ఛత్రం కనిపించకపోవడమే రాజు రావడం లేదనడానికి మొదటి సూచన; కాని ఇద్దరూ దాని అర్థాన్ని గ్రహించరు. తరువాత రాముడు అంటాడు — ‘లక్ష్మణా, చెట్టు కొన నుండి దిగు, నా మాట చెయ్యి.’ ఇలా ధర్మాత్ముడైన రాముడు ఆ సౌమిత్రితో అన్నాడు. యుద్ధాలలో జయించే లక్ష్మణుడు ఆ సాలవృక్షపు కొన నుండి దిగి, చేతులు జోడించి రాముని పక్కన నిలిచాడు. చెట్టు నుండి దిగడమే ఒక రూపకం — ఎత్తైన శంకాస్థానం నుండి అతడు నేల వైపుకూ, అన్న పక్కకూ తిరిగి వస్తాడు. ‘ప్రాంజలిర్భూత్వా’ (చేతులు జోడించి) అనే పదంతో రోషం పూర్తిగా శమించిందని సూచించబడింది. ‘సమితింజయః’ (యుద్ధాలలో జయించేవాడు) అనే విశేషణం ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా జోడించబడింది — యుద్ధాలలో జయించేవాడు ఇప్పుడు తన క్రోధాన్నే జయించాడు; ఇదే నిజమైన విజయమని కవి సూచిస్తాడు.

ఇక్కడ దృష్టి పర్వతం నుండి కింద సైన్యం వైపు వెళ్తుంది. ‘తొక్కిసలాట జరగకూడదు’ అని భరతుడు ఆదేశించగా, సైన్యం ఆ కొండ చుట్టూ నివాసం ఏర్పాటు చేసుకుంది. ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, మనుష్యులతో నిండిన ఇక్ష్వాకుల సైన్యం పర్వతం పక్కన ఒకటిన్నర యోజనాల మేర ఆవరించి విడిది చేసింది. చివరి శ్లోకంలో కవి వృత్తాన్ని మారుస్తాడు — భరతుడు చిత్రకూటానికి తీసుకువచ్చిన ఆ సైన్యం ధర్మాన్ని ముందుంచుకొని, దర్పాన్ని విడిచి, రఘునందనుని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి నీతిమంతునిచే నడిపించబడి ప్రకాశిస్తోంది. ‘ధర్మం పురస్కృత్య విధూయ దర్పం’ (ధర్మాన్ని ముందుంచుకొని, దర్పాన్ని విడిచి) అనే రెండు పదాలే ఈ సర్గకు సారం — లక్ష్మణుని దృష్టిలో శత్రుసైన్యంగా ఉన్నది నిజానికి దర్పాన్ని విడిచి, ధర్మాన్ని ముందుంచుకొని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికే వచ్చింది. ‘తొక్కిసలాట జరగకూడదు’ అనే భరతుని ఆదేశం కూడా అదే భావాన్ని చూపిస్తుంది — తపోవనపు శాంతి భంగం కాకూడదు. ఇలా సర్గ శంక శమించడంతోనూ, సైన్యపు విడిదితోనూ ముగుస్తుంది. వృత్తమార్పు కూడా అర్థవంతమైనది — అనుష్టుప్ ప్రవాహం నుండి దీర్ఘవృత్తానికి మారడంతో కవి దృశ్యపు ముగింపును సూచిస్తాడు, ఈ కాండంలో సర్గాంతాలలో సాధారణంగా కనిపించినట్లే.

முந்தைய சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் பரதனின் படையைக் கண்டு கொலைச் சபதம் செய்தான். இந்தச் சர்க்கம் அதே சினத்தைத் தணிப்பதோடு தொடங்குகிறது. பரதன் மீது மிகவும் கொதித்து, சினத்தால் மயங்கியிருந்த லக்ஷ்மணனை ராமன் முதலில் தேற்றி, பின்னர் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘இங்கே வில்லால் என்ன வேலை? கேடயத்தோடு கூடிய வாளால்தான் என்ன பயன்? பெருவலிமையும் பெரும் ஊக்கமும் கொண்ட பரதன் தானே நேரில் வந்திருக்கும்போது ஆயுதத்துக்கு இடமே இல்லை.’ கவிஞர் இங்கே இரண்டு செயல்களை வரிசையாக இணைக்கிறார் — முதலில் தேற்றுதல், பின்னர் சொல்லுதல்; ஏனெனில் சினத்தால் மயங்கிய மனம் அறிவுரையை ஏற்காது. ‘தானே நேரில் வந்திருக்கும்போது’ என்ற சொற்களே ராமனின் தர்க்கம் — பகைவனாக வருபவன் தானே நேரில் வருவதில்லை, படையோடு வருகிறான்; பரதன் நேரில் வந்ததே அவனுடைய குற்றமின்மைக்குச் சான்று. ‘மஹோத்ஸாஹே’ (பெரும் ஊக்கம் கொண்டவன்) என்ற அடைமொழியால் ராமன் சகோதரனின் நற்குணத்தையே நினைவூட்டுகிறான், குறையை அல்ல. முந்தைய சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் பரதனை ‘பகைவன்’ என்றான்; இங்கே ராமன் அவனையே ‘பெருவலிமையும் பெரும் ஊக்கமும் கொண்டவன்’ என்று வருணிக்கிறான் — ஒரே மனிதனின் இரண்டு சித்திரங்கள், காண்பவர் இருவரின் வேறுபாட்டால்.

ராமன் தன் அடிப்படை உறுதியை வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘தந்தைக்குச் சத்தியம் செய்து கொடுத்துவிட்டு, போரில் பரதனைக் கொன்று, பழிச்சொல்லோடு கூடிய அரசால் நான் என்ன செய்யப்போகிறேன்? உறவினர்களோ நண்பர்களோ அழிவதால் கிடைக்கும் செல்வத்தை, நஞ்சு கலந்த உணவைப் போல நான் ஏற்கமாட்டேன். லக்ஷ்மணா, தர்மத்தையும் பொருளையும் இன்பத்தையும் பூமியையும் உங்களுக்காகவே நான் விரும்புகிறேன் — இதை உனக்கு உறுதியாகச் சொல்கிறேன். சகோதரர்களை ஒன்றுசேர்த்துக் காப்பதற்காகவும் அவர்களுடைய இன்பத்துக்காகவுமே நான் அரசையும் விரும்புகிறேன்; சத்தியத்தின் மேல் ஆணையாக என் ஆயுதத்தைத் தொடுகிறேன். அன்பனே, கடலை ஆடையாகக் கொண்ட இந்தப் பூமி எனக்கு அரியது அல்ல; ஆனால் அதர்மத்தால் இந்திரப் பதவியையும் நான் விரும்பமாட்டேன். மதிப்பளிப்பவனே, பரதனும் நீயும் சத்ருக்னனும் இல்லாமல் எனக்கு ஏதேனும் இன்பம் உண்டாகுமானால், அதைத் தீ சாம்பலாக்கட்டும்.’ இந்த ஆறு சுலோகங்களும் ராமனின் முழுப் பண்பின் சுருக்கம் — அரசு அடைய வேண்டிய இலக்கு அல்ல, சகோதரர்களை ஒன்றுசேர்க்கும் கருவி. ‘ஸத்யேனாயுதமாலபே’ (சத்தியத்தின் மேல் ஆணையாக ஆயுதத்தைத் தொடுகிறேன்) என்பது க்ஷத்திரியனின் மிக உறுதியான சபதம்; வில்லைத் தொட்டு உண்மையைச் சொல்கிறான். ‘நஞ்சு கலந்த உணவைப் போல’ என்ற உவமையும் கூர்மையானது — உறவினரைக் கொன்று பெற்ற அரசு உணவு போலத் தோன்றும், ஆனால் அது உயிரைப் பறிப்பதே.

பின்னர் ராமன் பரதன் வந்ததன் காரணத்தைத் தானே விளக்குகிறான்: ‘என் உயிரைவிடவும் எனக்கு அன்புக்குரிய, சகோதர அன்பு கொண்ட பரதன், அயோத்திக்குத் திரும்பி வந்து, குல தர்மத்தை நினைவுகூர்ந்து இங்கே வந்திருக்கிறான் என்று நினைக்கிறேன். வீரனே, மனிதருள் சிறந்தவனே, சடையும் மரவுரியும் தரித்து ஜானகியோடும் உன்னோடும் நான் காட்டுக்கு அனுப்பப்பட்டதைக் கேட்டு, அன்பால் இதயம் பற்றப்பட்டு, துயரத்தால் புலன்கள் கலங்கி, என்னைக் காணவே அவன் வந்திருக்கிறான், வேறு எதற்காகவும் அல்ல. அன்னை கைகேயியிடம் சினந்து, அவளுக்குக் கசப்பான சொற்களைச் சொல்லி, தந்தையை மனம் இரங்கச் செய்து, சீர்மிகு பரதன் எனக்கு அரசைக் கொடுக்கவே வந்திருக்கிறான். இவன் நம்மைக் காண வருவது தக்க நேரத்தில் நிகழ்வதே; நம்மிடம் அவன் மனத்தால்கூட எந்தத் தீங்கும் செய்யமாட்டான்.’ ராமனின் இந்த விளக்கம் சகோதரனைக் காப்பது மட்டுமல்ல, மனித இயல்பைப் பற்றிய நுட்பமான அறிவும் கூட — குல தர்மத்தை நினைவுகூர்பவன் மூத்தவனைக் கொல்ல வருவதில்லை. லக்ஷ்மணன் கொடியைக் கண்டு பகைவனைக் கற்பனை செய்தான்; ராமனோ பண்பை நினைவுகூர்ந்து சகோதரனையே காண்கிறான். ‘என் உயிரைவிட அன்புக்குரியவன்’ என்ற சொற்களால் ராமனின் அன்பும், ‘நான்யதாகத:’ (வேறு எதற்காகவும் வரவில்லை) என்ற உறுதியால் அவனுடைய நம்பிக்கையும் வெளிப்படுகின்றன.

ராமன் எதிர்க் கேள்வியாலேயே லக்ஷ்மணனைப் பதிலற்றவனாக்குகிறான்: ‘பரதன் உனக்கு முன்பு எப்போது என்ன தீங்கு செய்தான்? இன்று நீ பரதனை ஐயுறும் அளவுக்கு அத்தகைய அச்சம் உனக்கு எங்கிருந்து வந்தது? ஆகவே பரதனைப் பற்றி நீ கடுஞ்சொல்லோ கசப்பான சொல்லோ சொல்லக் கூடாது; பரதனுக்குக் கசப்பானது செய்யப்பட்டால், கசப்பான சொல் எனக்கே சொல்லப்பட்டதாகும். எந்த ஆபத்திலும் மகன்கள் தந்தையை எப்படிக் கொல்வார்கள்? சௌமித்ரி, அல்லது சகோதரன் தன் உயிர் போன்ற சகோதரனை எப்படிக் கொல்வான்? அரசுக்காகவே நீ இந்தச் சொற்களைப் பேசுகிறாய் என்றால், பரதனைக் கண்டதும் ‘இவனுக்கு அரசைக் கொடு’ என்று சொல்வேன். நான் அந்தச் சொல்லைச் சொன்னால், பரதன் ‘அப்படியே ஆகட்டும்’ என்றே கருதுவான்.’ இறுதி அடியே மிகக் கூர்மையானது — அரசே காரணம் என்றால், அதை நீயே எடுத்துக்கொள்; நான் அதைக் கொடுக்க ஆயத்தமாக இருக்கிறேன். இதனால் லக்ஷ்மணனின் தர்க்கம் முழுவதும் வேரற்றுப் போகிறது; அவனுடைய சினத்தின் அடிப்படை அரசின் மீதான பேராசை அல்ல என்றாலும், ராமனின் இந்தச் சொல்லும் அதையே சுட்டுகிறது. ‘பரதனுக்குக் கசப்பானது செய்யப்பட்டால் கசப்பான சொல் எனக்கே சொல்லப்பட்டதாகும்’ என்ற சொற்களால் சகோதரர்களின் ஒருமை நிறுவப்படுகிறது — பரதனை அவமதித்தால் ராமன் மதிக்கப்பட்டவனாகான்.

தர்மத்தையே பண்பாகக் கொண்ட சகோதரன் இவ்வாறு சொன்னதும், அவனுடைய நலனில் ஈடுபாடுள்ள லக்ஷ்மணன் வெட்கத்தால் தன் உடலுக்குள்ளேயே புகுந்துகொண்டவன் போல ஆனான் — ஒருவன் தன் உடலுக்குள்ளேயே ஒளிந்துகொள்வது போல. அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு வெட்கமடைந்த அவன் பதில் சொன்னான்: ‘உங்களைக் காணத் தந்தை தசரதனே நேரில் வந்திருக்கிறார் என்று நினைக்கிறேன்.’ வெட்கமடைந்த லக்ஷ்மணனைக் கண்டு ராகவன் பதில் சொன்னான்: ‘நீண்ட கைகளுடைய இவர் நம்மை இங்கே காண வந்திருக்கிறார் என்றே நானும் நினைக்கிறேன். அல்லது நாம் இன்பத்துக்குப் பழகியவர்கள் என்று எண்ணி, காட்டு வாழ்வைப் பற்றிச் சிந்தித்து, நிச்சயமாக நம்மை வீட்டுக்குத் திருப்பி அழைத்துச் செல்வார். மிகுந்த இன்பத்தில் வாழ்ந்த இந்த வைதேகியையும், சீர்மிகு ராகவனான என் தந்தை காட்டிலிருந்து அழைத்துக்கொண்டு செல்வார்.’ லக்ஷ்மணனின் ஐயம் இப்போது அன்பாக மாறுகிறது — சற்று முன் பகைவர் படையைக் கண்டவன், இப்போது தந்தையின் வருகையையே கற்பனை செய்கிறான். ராமனும் அந்தக் கற்பனையை ஏற்கிறான்; ஏனெனில் இருவருடைய இதயத்திலும் தந்தையைக் காணும் நம்பிக்கை உயிரோடு இருக்கிறது. ஆனால் தசரதன் வரமாட்டான் என்பது வாசகருக்குத் தெரியும் — இதுவே இந்த இடத்தின் சோகம். ‘வெட்கத்தால் தன் உடலுக்குள்ளேயே புகுந்துகொண்டவன் போல’ என்ற தற்குறிப்பேற்றம் லக்ஷ்மணனின் மாற்றத்தை நுட்பமாகக் காட்டுகிறது — சால மர உச்சியில் உயர்ந்து நின்றவன் இப்போது தன் உடலுக்குள்ளேயே சுருங்கிவிட்டான்.

லக்ஷ்மணன் உயர்ந்த சால மர உச்சியிலிருந்து மீண்டும் வருணிக்கிறான்: ‘நற்குடியில் பிறந்த, மனத்துக்கு இனிய, காற்றின் வேகத்துக்கு நிகரான, விரைந்து ஓடும் அந்த இரு சிறந்த குதிரைகள் ஒளிர்கின்றன. இதோ படையின் முன்னணியில் அசைந்து வருகிறது மிகப் பெரிய உடலுடைய, அறிவாளியான தந்தையின் முதிய சத்ருஞ்ஜயன் என்னும் யானை. ஆனால் உலகப் புகழ்பெற்ற, தந்தையின் வெண்மையான தெய்வீகக் குடையைக் காணவில்லை; பெரும்பேறு பெற்றவரே, இதில் எனக்கு ஐயம் எழுகிறது.’ குடை தென்படாததே அரசன் வரவில்லை என்பதற்கான முதல் குறிப்பு; ஆனால் இருவருமே அதன் பொருளை உணரவில்லை. பின்னர் ராமன் சொல்கிறான்: ‘லக்ஷ்மணா, மர உச்சியிலிருந்து இறங்கு; என் சொல்லைச் செய்.’ இவ்வாறு தர்மாத்மாவான ராமன் சௌமித்ரியிடம் சொன்னான். அந்தச் சால மர உச்சியிலிருந்து இறங்கி, போர்களில் வெல்லும் லக்ஷ்மணன் கைகூப்பியவனாக ராமனின் பக்கத்தில் நின்றான். மரத்திலிருந்து இறங்குவதே ஓர் உருவகம் — ஐயத்தின் உயர்ந்த இடத்திலிருந்து அவன் நிலத்துக்கும், சகோதரனின் பக்கத்துக்கும் திரும்புகிறான். ‘ப்ராஞ்ஜலிர்பூத்வா’ (கைகூப்பியவனாக) என்ற சொல்லால் சினம் முழுமையாகத் தணிந்தது குறிக்கப்படுகிறது. ‘ஸமிதிஞ்ஜய:’ (போர்களில் வெல்பவன்) என்ற அடைமொழி இங்கே தனிக் கருத்தோடு இணைக்கப்பட்டுள்ளது — போர்களை வெல்பவன் இப்போது தன் சினத்தையே வென்றான்; இதுவே உண்மையான வெற்றி என்று கவிஞர் குறிக்கிறார்.

இங்கே பார்வை மலையிலிருந்து கீழே படையை நோக்கிச் செல்கிறது. ‘நெரிசல் ஏற்படக் கூடாது’ என்று பரதனால் கட்டளையிடப்பட்ட படை, அந்த மலையைச் சுற்றிலும் தங்குமிடத்தை அமைத்தது. யானைகளும் குதிரைகளும் மனிதர்களும் நிறைந்த இக்ஷ்வாகுக்களின் படை மலையின் பக்கத்தில் ஒன்றரை யோஜனை தூரத்தை மூடித் தங்கியது. இறுதிச் சுலோகத்தில் கவிஞர் யாப்பை மாற்றுகிறார் — பரதனால் சித்திரகூடத்துக்கு அழைத்து வரப்பட்ட அந்தப் படை, தர்மத்தை முன்னிறுத்தி, செருக்கை உதறி, ரகு குலத்தை மகிழ்விப்பவனை மனம் இரங்கச் செய்வதற்காக, நீதியறிந்தவனால் வழிநடத்தப்பட்டு விளங்குகிறது. ‘தர்மத்தை முன்னிறுத்தி, செருக்கை உதறி’ என்ற இரு சொற்றொடர்களே இந்தச் சர்க்கத்தின் சாரம் — லக்ஷ்மணனின் பார்வையில் பகைவர் படையாக இருந்தது, உண்மையில் செருக்கைத் துறந்து தர்மத்தை முன்னிறுத்தி மனம் இரங்கச் செய்யவே வந்தது. ‘நெரிசல் ஏற்படக் கூடாது’ என்ற பரதனின் கட்டளையும் அதே உணர்வைக் காட்டுகிறது — தவவனத்தின் அமைதி குலையக் கூடாது. இவ்வாறு சர்க்கம் ஐயம் தணிவதோடும் படை தங்குவதோடும் நிறைவுறுகிறது. யாப்பு மாற்றமும் பொருள் உடையது — அனுஷ்டுப்பின் ஓட்டத்திலிருந்து நீண்ட யாப்புக்குச் செல்வதன் மூலம் கவிஞர் காட்சியின் நிறைவைக் குறிக்கிறார்; இந்தக் காண்டத்தில் சர்க்கங்களின் முடிவில் பொதுவாக இவ்வாறே காணப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭರತನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಸರ್ಗವು ಅದೇ ರೋಷದ ಶಮನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಕೆರಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರಾಮನು ಮೊದಲು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಅನಂತರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಏನು ಕೆಲಸ? ಗುರಾಣಿಸಹಿತ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಮಹಾಬಲನೂ ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಯೂ ಆದ ಭರತನು ತಾನೇ ಬಂದಿರುವಾಗ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲ.’ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸಾಂತ್ವನ, ಅನಂತರ ಮಾತು; ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ಮನಸ್ಸು ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಯಮ್ ಆಗತೇ’ (ತಾನೇ ಬಂದಿರುವಾಗ) ಎಂಬ ಪದವೇ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿ — ಶತ್ರುವಾಗಿ ಬರುವವನು ತಾನೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಭರತನಾದರೋ ತಾನೇ ಬಂದಿರುವುದೇ ಅವನ ನಿರ್ದೋಷತೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಮಹೋತ್ಸಾಹೇ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನು ತಮ್ಮನ ಗುಣವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ದೋಷವನ್ನಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭರತನನ್ನು ‘ಶತ್ರು’ ಎಂದಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅವನನ್ನೇ ‘ಮಹಾಬಲ, ಮಹೋತ್ಸಾಹಿ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನೇ ಪುರುಷನ ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳು, ನೋಡುವ ಇಬ್ಬರ ಭೇದದಿಂದ.

ರಾಮನು ತನ್ನ ಮೂಲ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ತಂದೆಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭರತನನ್ನು ಕೊಂದು, ಅಪವಾದದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ? ಬಂಧುಗಳ ಅಥವಾ ಮಿತ್ರರ ನಾಶದಿಂದ ಯಾವ ಸಂಪತ್ತು ದೊರೆಯುವುದೋ, ಅದನ್ನು ವಿಷ ಬೆರೆಸಿದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಂತೆ ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸೆನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಭೂಮಿ — ಇವನ್ನು ನಿಮಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ — ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಲು, ಅವರ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಸತ್ಯವಾಗಿ ಆಯುಧವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸಮುದ್ರವನ್ನೇ ವಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ ಈ ಭೂಮಿ ನನಗೆ ದುರ್ಲಭವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಇಂದ್ರಪದವಿಯನ್ನೂ ನಾನು ಬಯಸೆನು. ಮಾನವನ್ನು ನೀಡುವವನೇ, ಭರತನನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಯಾವ ಸುಖ ದೊರೆಯುವುದೋ ಅದನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಭಸ್ಮಮಾಡಲಿ.’ ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ರಾಮನ ಸಮಗ್ರ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ — ರಾಜ್ಯ ಗುರಿಯಲ್ಲ, ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಸಾಧನ. ‘ಸತ್ಯೇನಾಯುಧಮಾಲಭೇ’ (ಸತ್ಯವಾಗಿ ಆಯುಧವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವಾದ ಶಪಥ; ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಷ ಬೆರೆಸಿದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ತೀವ್ರವಾದುದು — ಬಂಧುವಧೆಯಿಂದ ದೊರೆತ ರಾಜ್ಯ ಭೋಜನದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಪ್ರಾಣಹರವೇ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಭರತನ ಆಗಮನದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಾನೇ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲ ಭರತನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ, ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ವೀರನೇ, ಪುರುಷೋತ್ತಮನೇ, ಜಟೆ-ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಜಾನಕಿಯೊಡನೆಯೂ ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ವನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಕೇಳಿ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ, ಶೋಕದಿಂದ ಕಲಕಿದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲೆಂದೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲ್ಲ. ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೇಲೆ ಕೋಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವಳಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿದು, ತಂದೆಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನು ನನಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣಲು ಬರುವುದು ಸಕಾಲಿಕವೇ; ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ ಇವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಯಾವ ಅಹಿತವನ್ನೂ ಆಚರಿಸನು.’ ರಾಮನ ಈ ವಿವರಣೆ ಕೇವಲ ತಮ್ಮನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲ, ಮಾನವಸ್ವಭಾವದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜ್ಞಾನ — ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವವನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧ್ವಜವನ್ನು ಕಂಡು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡನು, ರಾಮನಾದರೋ ಶೀಲವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ತಮ್ಮನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಮ ಪ್ರಾಣೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಿಯತರಃ’ (ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಪ್ರಿಯನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ಸ್ನೇಹವೂ, ‘ನಾನ್ಯಥಾಽಽಗತಃ’ (ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬಂದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ.

ರಾಮನು ಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನಿರುತ್ತರನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತನು ನಿನಗೆ ಹಿಂದೆ ಯಾವಾಗ ಏನು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ? ಇಂದು ನೀನು ಭರತನನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ, ಅಂತಹ ಭಯ ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು? ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನ ಕುರಿತು ನೀನು ನಿಷ್ಠುರವಾದ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆಡಬಾರದು; ಭರತನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ನನಗೇ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲೂ ಮಕ್ಕಳು ತಂದೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಕೊಂದಾರು? ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಅಥವಾ ಸೋದರನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಸಮಾನನಾದ ಸೋದರನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಂದಾನು? ರಾಜ್ಯದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಆಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಭರತನನ್ನು ಕಂಡಾಗ “ಇವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡು” ಎಂದು ಹೇಳುವೆನು. ನಾನು ಆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ಭರತನು “ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ” ಎಂದೇ ಒಪ್ಪುವನು.’ ಕೊನೆಯ ಪೆಟ್ಟೇ ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದುದು — ರಾಜ್ಯವೇ ಕಾರಣವಾದರೆ ಅದನ್ನು ನೀನೇ ತೆಗೆದುಕೋ; ನಾನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧ. ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಮಗ್ರ ಯುಕ್ತಿಯೇ ಬುಡಮೇಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನ ರೋಷಕ್ಕೆ ರಾಜ್ಯಲೋಭ ಆಧಾರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲವಾದರೂ, ರಾಮನ ಈ ಮಾತು ಅದನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭರತನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ನನಗೇ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿದಂತೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಸೋದರರ ಅಭೇದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ — ಭರತನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಗೌರವಿಸಲಾಗದು.

ಧರ್ಮಶೀಲನಾದ ಅಣ್ಣನಿಂದ ಹಾಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಅವನ ಹಿತದಲ್ಲೇ ನಿರತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಅಂಗಗಳೊಳಗೇ ಹೊಕ್ಕವನಂತಾದನು — ಯಾರೋ ತನ್ನ ದೇಹದೊಳಗೇ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ. ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾಚಿದ ಅವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ತಂದೆ ದಶರಥನೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ನಾಚಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಈ ಮಹಾಬಾಹು ನಮ್ಮನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನಾನೂ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅಥವಾ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವರೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ವನವಾಸದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನು. ಅತ್ಯಂತ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಈ ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ನನ್ನ ತಂದೆ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಘವನು ವನದಿಂದ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವನು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶಂಕೆ ಈಗ ಸ್ನೇಹವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ತಂದೆಯ ಆಗಮನವನ್ನೇ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನೂ ಆ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಬ್ಬರ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲೂ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಆಸೆ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ದಶರಥನು ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ — ಇದೇ ಈ ಸ್ಥಳದ ಕರುಣೆ. ‘ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಅಂಗಗಳೊಳಗೇ ಹೊಕ್ಕವನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದ್ದವನು ಈಗ ತನ್ನ ದೇಹದೊಳಗೇ ಕುಗ್ಗಿಹೋಗಿದ್ದಾನೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎತ್ತರದ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ತುದಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಉತ್ತಮ ವಂಶದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಗಾಳಿಯ ವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಎರಡು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳು ಇವೇ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಸೇನೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಂಪಿಸುತ್ತಾ (ತೂಗಾಡುತ್ತಾ) ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಈ ಮಹಾಕಾಯದ ಆನೆ ಧೀಮಂತನಾದ ತಂದೆಯ ವೃದ್ಧ ಶತ್ರುಂಜಯ ಎಂಬ ಆನೆ. ಆದರೆ ತಂದೆಯ ಆ ಬಿಳಿಯ, ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ದಿವ್ಯ ಛತ್ರವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಂಶಯವಾಗುತ್ತಿದೆ.’ ಛತ್ರ ಕಾಣದಿರುವುದೇ ರಾಜನು ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದರ ಮೊದಲ ಸೂಚನೆ; ಆದರೆ ಇಬ್ಬರೂ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮರದ ತುದಿಯಿಂದ ಇಳಿ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸು.’ ಎಂದು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಆ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಆ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ತುದಿಯಿಂದ ಇಳಿದು, ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಮರದಿಂದ ಇಳಿಯುವುದೇ ಒಂದು ರೂಪಕ — ಎತ್ತರದ ಶಂಕೆಯ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಅವನು ನೆಲಕ್ಕೆ, ಅಣ್ಣನ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿರ್ಭೂತ್ವಾ’ (ಕೈಮುಗಿದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರೋಷದ ಪೂರ್ಣ ಶಮನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಮಿತಿಂಜಯ’ (ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನು ಈಗ ತನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನೇ ಗೆದ್ದಿದ್ದಾನೆ; ಇದೇ ನಿಜವಾದ ವಿಜಯ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಪರ್ವತದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಸೇನೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗೊಂದಲ-ತುಳಿತ ಆಗದಿರಲಿ’ ಎಂದು ಭರತನಿಂದ ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೇನೆ ಆ ಪರ್ವತದ ಸುತ್ತಲೂ ವಸತಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಸೇನೆ ಪರ್ವತದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನಿಂದ ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಕರೆತರಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಸೇನೆ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ದರ್ಪವನ್ನು ಕೊಡವಿ, ರಘುನಂದನನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನೀತಿಜ್ಞನಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ ವಿಧೂಯ ದರ್ಪಮ್’ (ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು, ದರ್ಪವನ್ನು ಕೊಡವಿ) ಎಂಬ ಪದದ್ವಯವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಸಾರ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸೇನೆಯಾಗಿದ್ದ ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ದರ್ಪವನ್ನು ತೊರೆದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲೆಂದೇ ಬಂದಿತು. ‘ಗೊಂದಲ ಆಗದಿರಲಿ’ ಎಂಬ ಭರತನ ಆದೇಶವೂ ಅದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತಪೋವನದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಬಾರದು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶಂಕೆಯ ಶಮನದಿಂದಲೂ ಸೇನೆಯ ಬೀಡಿನಿಂದಲೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ವೃತ್ತಪರಿವರ್ತನೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವಂತೆ, ಅನುಷ್ಟುಭದ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ಮೂಲಕ ಕವಿ ದೃಶ್ಯದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതന്റെ സൈന്യത്തെ കണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ വധപ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. ഈ സർഗം ആ രോഷത്തിന്റെ ശമനത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. ഭരതനോട് അത്യന്തം ക്ഷുഭിതനും ക്രോധത്താൽ മതിമറന്നവനുമായ ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ആദ്യം സാന്ത്വനിപ്പിച്ച്, പിന്നെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഇവിടെ വില്ലുകൊണ്ട് എന്തു കാര്യം? വാളും പരിചയുംകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? മഹാബലനും മഹോത്സാഹിയുമായ ഭരതൻ സ്വയം വന്നിരിക്കെ ആയുധത്തിന് ഇവിടെ അവസരംതന്നെയില്ല.’ കവി ഇവിടെ രണ്ടു ക്രിയകൾ ക്രമമായി ഇണക്കുന്നു — ആദ്യം സാന്ത്വനം, പിന്നെ വാക്ക്; കാരണം ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന മനസ്സ് ഉപദേശം സ്വീകരിക്കുകയില്ല. ‘സ്വയം വന്നിരിക്കെ’ എന്ന പദംതന്നെയാണ് രാമന്റെ യുക്തി — ശത്രുവായി വരുന്നവൻ സ്വയം വരുന്നില്ല, സൈന്യത്തെ അയയ്ക്കുന്നു; ഭരതന്റെ വരവുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർദോഷതയുടെ തെളിവ്. ‘മഹോത്സാഹി’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ രാമൻ സഹോദരന്റെ ഗുണമാണ് ഓർമിപ്പിക്കുന്നത്, ദോഷമല്ല. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ഭരതനെ ‘ശത്രു’ എന്നു വിളിച്ചു; ഇവിടെ രാമൻ അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ ‘മഹാബലൻ, മഹോത്സാഹി’ എന്നു വർണിക്കുന്നു — ഒരേ പുരുഷന്റെ രണ്ടു ചിത്രങ്ങൾ, രണ്ടു കാഴ്ചക്കാരുടെ ഭേദമനുസരിച്ച്.

രാമൻ തന്റെ മൂലനിശ്ചയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘പിതാവിനോടു സത്യം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തശേഷം യുദ്ധത്തിൽ ഭരതനെ കൊന്ന്, അപവാദമുള്ള രാജ്യംകൊണ്ട് ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? ബന്ധുക്കളുടെയോ മിത്രങ്ങളുടെയോ നാശത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ധനം, വിഷം ചേർത്ത ഭക്ഷണത്തെയെന്നപോലെ, ഞാൻ സ്വീകരിക്കുകയില്ല. ലക്ഷ്മണാ, ധർമവും അർഥവും കാമവും ഭൂമിയും നിങ്ങൾക്കുവേണ്ടി മാത്രമാണ് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് — ഇതു ഞാൻ നിന്നോടു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. സഹോദരന്മാരെ ഒന്നിച്ചുനിർത്താനും അവരുടെ സുഖത്തിനുംവേണ്ടിയാണ് ഞാൻ രാജ്യംപോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; സത്യത്തിന്മേൽ ഞാൻ ആയുധം തൊടുന്നു. സൗമ്യാ, സമുദ്രം വസ്ത്രമായുള്ള ഈ ഭൂമി എനിക്കു ദുർലഭമല്ല; എന്നാൽ അധർമത്തിലൂടെ ഇന്ദ്രപദംപോലും ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുകയില്ല. മാനദാ, ഭരതനും നീയും ശത്രുഘ്നനും ഇല്ലാതെ എനിക്ക് എന്തു സുഖമുണ്ടാകുന്നുവോ, അത് അഗ്നി ഭസ്മമാക്കട്ടെ.’ ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ രാമന്റെ സമഗ്രചരിത്രത്തിന്റെ സംക്ഷേപമാണ് — രാജ്യം ലക്ഷ്യമല്ല, സഹോദരന്മാരെ ഒന്നിച്ചുചേർക്കാനുള്ള ഉപാധിമാത്രം. ‘സത്യേനായുധമാലഭേ’ (സത്യത്തിന്മേൽ ആയുധം തൊടുന്നു) എന്ന ശപഥം ക്ഷത്രിയന്റേതിൽ ഏറ്റവും ദൃഢമാണ്; വില്ലു തൊട്ടുകൊണ്ട് സത്യം പറയുന്നു. ‘വിഷം ചേർത്ത ഭക്ഷണംപോലെ’ എന്ന ഉപമയും തീവ്രമാണ് — ബന്ധുവധത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന രാജ്യം ഭക്ഷണംപോലെ തോന്നും, എന്നാൽ അതു പ്രാണഹരംതന്നെ.

പിന്നെ രാമൻ ഭരതന്റെ വരവിന്റെ കാരണം സ്വയം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു: ‘എന്റെ പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയനായ, ഭ്രാതൃവത്സലനായ ഭരതൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി കുലധർമം ഓർത്തുകൊണ്ടാണ് വന്നിരിക്കുന്നത് എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. വീരനായ പുരുഷോത്തമാ, ജടയും മരവുരിയും ധരിച്ച്, ജാനകിയോടും നിന്നോടുമൊപ്പം ഞാൻ നാടുകടത്തപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട്, സ്നേഹത്താൽ ഹൃദയം നിറഞ്ഞും ശോകത്താൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയും അവൻ കാണാൻതന്നെയാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്, മറ്റൊന്നിനുമല്ല. അമ്മ കൈകേയിയോടു കോപിച്ച്, അവളോട് അപ്രിയം പറഞ്ഞ്, പിതാവിനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച്, ശ്രീമാനായ ഭരതൻ എനിക്കു രാജ്യം നൽകാനാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്. അവൻ നമ്മളെ കാണാൻ വരുന്നത് സമയോചിതംതന്നെ; നമ്മോട് മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും അവൻ ഒരഹിതവും ചെയ്യുകയില്ല.’ രാമന്റെ ഈ വ്യാഖ്യാനം സഹോദരനെ രക്ഷിക്കൽ മാത്രമല്ല, മനുഷ്യസ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സൂക്ഷ്മജ്ഞാനവുമാണ് — കുലധർമം ഓർക്കുന്നവൻ ജ്യേഷ്ഠനെ കൊല്ലാൻ വരുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണൻ കൊടി കണ്ട് ശത്രുവിനെ സങ്കല്പിച്ചു, രാമനാകട്ടെ ശീലം ഓർത്ത് സഹോദരനെത്തന്നെ കാണുന്നു. ‘എന്റെ പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയൻ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമന്റെ സ്നേഹവും, ‘മറ്റൊന്നിനുമല്ല വന്നത്’ എന്ന നിശ്ചയത്തിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വാസവും വെളിപ്പെടുന്നു.

രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ മറുചോദ്യങ്ങളാൽത്തന്നെ നിരുത്തരനാക്കുന്നു: ‘ഭരതൻ മുമ്പ് എപ്പോഴാണ് നിനക്ക് എന്തെങ്കിലും അപ്രിയം ചെയ്തിട്ടുള്ളത്? ഇന്നു നീ ഭരതനെ ശങ്കിക്കാൻ തക്ക ഭയം നിനക്ക് എവിടെനിന്നുണ്ടായി? അതിനാൽ ഭരതനെക്കുറിച്ചു നീ കഠിനമായ വാക്കോ അപ്രിയമോ പറയരുത്; ഭരതനോട് അപ്രിയം ചെയ്താൽ എന്നോടുതന്നെ അപ്രിയം പറഞ്ഞതുപോലെയാകും. എന്തുതന്നെ ആപത്തുണ്ടായാലും പുത്രന്മാർ പിതാവിനെ എങ്ങനെ കൊല്ലും? സൗമിത്രേ, സഹോദരൻ സ്വന്തം പ്രാണനുതുല്യനായ സഹോദരനെ എങ്ങനെ കൊല്ലും? രാജ്യത്തിനുവേണ്ടിയാണ് നീ ഈ വാക്കു പറയുന്നതെങ്കിൽ, ഭരതനെ കാണുമ്പോൾ ഞാൻ പറയും — ‘ഇവനു രാജ്യം നൽകൂ’ എന്ന്. ഞാൻ ആ വാക്കു പറയുമ്പോൾ ഭരതൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നുതന്നെ കരുതും.’ അവസാനത്തെ പ്രഹരമാണ് ഏറ്റവും തീവ്രം — രാജ്യമാണ് കാരണമെങ്കിൽ അതു നീതന്നെ എടുത്തോളൂ; ഞാൻ അതു നൽകാൻ തയ്യാറാണ്. ഇതോടെ ലക്ഷ്മണന്റെ യുക്തി മുഴുവൻ വേരറ്റുപോകുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ രോഷത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം രാജ്യലോഭമായിരുന്നില്ലെങ്കിലും, രാമന്റെ ഈ വാക്കും അതിലേക്കുതന്നെ വിരൽചൂണ്ടുന്നു. ‘ഭരതനോട് അപ്രിയം ചെയ്താൽ എന്നോടുതന്നെ അപ്രിയം പറഞ്ഞതുപോലെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ സഹോദരന്മാർ തമ്മിലുള്ള അഭേദം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — ഭരതനെ അവമതിക്കുന്നവൻ രാമനെയും മാനിക്കുന്നില്ല.

ധർമശീലനായ ജ്യേഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹിതത്തിൽ തത്പരനായ ലക്ഷ്മണൻ ലജ്ജകൊണ്ട് സ്വന്തം അവയവങ്ങളിലേക്കുതന്നെ ഉൾവലിഞ്ഞതുപോലെയായി — ഒരാൾ സ്വന്തം ശരീരത്തിൽത്തന്നെ ഒളിക്കുന്നതുപോലെ. ആ വാക്കു കേട്ട് ലജ്ജിതനായ അദ്ദേഹം മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങയെ കാണാൻ പിതാവായ ദശരഥൻ സ്വയം വന്നിരിക്കുകയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ലജ്ജിതനായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് രാഘവൻ ഉത്തരം നൽകി: ‘ഈ മഹാബാഹു നമ്മെ ഇവിടെ കാണാനാണ് വന്നിരിക്കുന്നത് എന്നു ഞാനും കരുതുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ, നാം സുഖം ശീലിച്ചവരാണെന്നു കരുതി, വനവാസത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ച്, തീർച്ചയായും നമ്മെ വീട്ടിലേക്കു തിരികെ കൊണ്ടുപോകും. അത്യന്തം സുഖം അനുഭവിച്ചുശീലിച്ച ഈ വൈദേഹിയെയും ശ്രീമാനായ എന്റെ പിതാവ് രാഘവൻ കാട്ടിൽനിന്നു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകും.’ ലക്ഷ്മണന്റെ ശങ്ക ഇപ്പോൾ സ്നേഹമായി പരിണമിച്ചു — ഒരു നിമിഷം മുമ്പ് ശത്രുസൈന്യത്തെ കണ്ടിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ പിതാവിന്റെ വരവുതന്നെ സങ്കല്പിക്കുന്നു. രാമനും ആ സങ്കല്പത്തെ അനുമോദിക്കുന്നു, കാരണം ഇരുവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ പിതാവിനെ കാണാനുള്ള ആശ ജീവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ദശരഥൻ വരികയില്ലെന്നു വായനക്കാരനറിയാം — ഇതാണ് ഈ സന്ദർഭത്തിന്റെ കരുണം. ‘ലജ്ജകൊണ്ട് സ്വന്തം അവയവങ്ങളിലേക്ക് ഉൾവലിഞ്ഞതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ ലക്ഷ്മണന്റെ മാറ്റം സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു — സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ തുഞ്ചത്ത് ഉയർന്നുനിന്നവൻ ഇപ്പോൾ സ്വന്തം ശരീരത്തിൽത്തന്നെ ചുരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

ലക്ഷ്മണൻ ഉയർന്ന സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ തുഞ്ചത്തുനിന്ന് വീണ്ടും വർണിക്കുന്നു: ‘നല്ല വംശത്തിൽപ്പെട്ട, മനോഹരമായ, കാറ്റിനു തുല്യവേഗമുള്ള, അതിവേഗികളായ ആ രണ്ട് ഉത്തമാശ്വങ്ങൾ തെളിഞ്ഞുകാണുന്നു. ഇതാ, അതിവിശാലമായ ശരീരമുള്ള, ധീമാനായ പിതാവിന്റെ ശത്രുഞ്ജയൻ എന്ന വൃദ്ധനായ ആന സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നിൽ ആടിയാടി നീങ്ങുന്നു. എന്നാൽ ലോകപ്രസിദ്ധമായ, പിതാവിന്റെ ആ ദിവ്യമായ വെൺകൊറ്റക്കുട ഞാൻ കാണുന്നില്ല; മഹാഭാഗാ, ഇവിടെ എനിക്കു സംശയം തോന്നുന്നു.’ കുട കാണാത്തതുതന്നെയാണ് രാജാവ് വരുന്നില്ല എന്നതിന്റെ ആദ്യസൂചന; എന്നാൽ ഇരുവരും അതിന്റെ അർഥം ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. പിന്നെ രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, മരത്തിന്റെ തുഞ്ചത്തുനിന്ന് ഇറങ്ങിവരൂ, എന്റെ വാക്കനുസരിക്കൂ.’ ധർമാത്മാവായ രാമൻ സൗമിത്രിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ആ സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ തുഞ്ചത്തുനിന്ന് ഇറങ്ങിവന്ന്, യുദ്ധങ്ങളിൽ ജയിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പി രാമന്റെ അരികിൽ നിന്നു. മരത്തിൽനിന്നുള്ള ഇറക്കംതന്നെ ഒരു രൂപകമാണ് — ശങ്കയുടെ ഉയർന്ന സ്ഥാനത്തുനിന്ന് അദ്ദേഹം ഭൂമിയിലേക്കും ജ്യേഷ്ഠന്റെ അരികിലേക്കും മടങ്ങിവരുന്നു. ‘പ്രാഞ്ജലിർഭൂത്വാ’ (കൈകൂപ്പി) എന്ന പദത്തിലൂടെ രോഷത്തിന്റെ പൂർണശമനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സമിതിഞ്ജയൻ’ (യുദ്ധങ്ങളിൽ ജയിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം ഇവിടെ പ്രത്യേകം ചേർത്തിരിക്കുന്നു — യുദ്ധങ്ങൾ ജയിക്കുന്നവൻ ഇപ്പോൾ സ്വന്തം ക്രോധത്തെത്തന്നെ ജയിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് യഥാർഥവിജയം എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ദൃഷ്ടി പർവതത്തിൽനിന്നു താഴെ സൈന്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ‘തിക്കും തിരക്കും ഉണ്ടാകരുത്’ എന്നു ഭരതൻ നിർദേശിച്ചതനുസരിച്ച് സൈന്യം ആ പർവതത്തിനു ചുറ്റും പാർപ്പിടമൊരുക്കി. ആനകളും കുതിരകളും മനുഷ്യരും നിറഞ്ഞ ഇക്ഷ്വാകുസൈന്യം പർവതത്തിന്റെ അരികിൽ ഒന്നര യോജന വ്യാപിച്ചു താവളമടിച്ചു. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ കവി വൃത്തം മാറ്റുന്നു — ഭരതൻ ചിത്രകൂടത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവന്ന ആ സൈന്യം ധർമത്തെ മുന്നിൽ നിർത്തി, ദർപ്പം കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ്, രഘുനന്ദനനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനായി നീതിമാനാൽ നയിക്കപ്പെട്ട് ശോഭിക്കുന്നു. ‘ധർമം പുരസ്കൃത്യ വിധൂയ ദർപം’ (ധർമത്തെ മുന്നിൽ നിർത്തി, ദർപ്പം കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സാരം — ലക്ഷ്മണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ശത്രുസൈന്യമായിരുന്ന ആ സൈന്യം യഥാർഥത്തിൽ ദർപ്പം ഉപേക്ഷിച്ച്, ധർമത്തെ മുന്നിൽ നിർത്തി, പ്രസാദിപ്പിക്കാനായിത്തന്നെ വന്നതാണ്. ‘തിക്കും തിരക്കും ഉണ്ടാകരുത്’ എന്ന ഭരതന്റെ ആജ്ഞയും അതേ ഭാവംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — തപോവനത്തിന്റെ ശാന്തി ഭഞ്ജിക്കപ്പെടരുത്. ഇങ്ങനെ ശങ്കയുടെ ശമനത്തോടെയും സൈന്യത്തിന്റെ താവളമടിക്കലോടെയും സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. വൃത്തമാറ്റവും അർഥവത്താണ് — ഈ കാണ്ഡത്തിൽ സാധാരണ സർഗാന്തങ്ങളിൽ കാണുന്നതുപോലെ, അനുഷ്ടുപ്പിന്റെ പ്രവാഹത്തിൽനിന്ന് ദീർഘവൃത്തത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റത്തിലൂടെ കവി ദൃശ്യത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

In the previous sarga Lakṣmaṇa, seeing Bharata's army, had vowed to kill him; this sarga opens with that anger being calmed. Lakṣmaṇa was in a fury against Bharata and beside himself with rage, so Rāma first soothed him and only then spoke: "What need is there here of a bow, or of a sword and shield? Bharata, so mighty and so full of spirit, has come in person; there is no call for weapons at all." The poet sets two acts in order, first comfort and then argument, because a mind stunned by anger will not take advice. "In person" is the core of Rāma's reasoning: a man who comes as an enemy does not come himself, he sends an army; Bharata's coming in person is itself proof of his innocence. In calling him mighty and full of spirit, Rāma reminds his brother of Bharata's virtues, not his faults. In the last sarga Lakṣmaṇa called Bharata "the enemy"; here Rāma calls him mighty and spirited — two portraits of one man, differing with the eyes that see him.

Then Rāma laid bare his own deepest resolve: "I have promised to keep my father's word. What should I do with a kingdom won by killing Bharata in battle, a kingdom under reproach? Wealth that comes from the ruin of kinsmen or friends I would no more accept than poisoned food. Righteousness, wealth, pleasure, the earth itself — I want them only for your sakes, Lakṣmaṇa; this I promise you. It is to hold my brothers together and to make them happy that I would want even the kingdom; I lay my hand on my weapon and swear it by my truth. This earth in its robe of ocean is not beyond my reach, gentle brother, but I would not want even Indra's throne if it came by unrighteousness. Giver of honour, if any happiness should come to me without Bharata, you and Śatrughna, let fire burn it to ashes." These words sum up Rāma's whole character: the kingdom is not an end but a means of holding his brothers together. To swear by his truth with his hand on his weapon is the firmest oath a warrior can take. And the image of poisoned food is sharp: a kingdom won by killing kin looks like a meal but takes the eater's life.

Next Rāma explained for himself why Bharata had come. "I believe Bharata, who loves his brothers and is dearer to me than my own life, has returned to Ayodhyā and, remembering the duty of our house, has heard that I was sent into exile in matted hair and bark with Jānakī and with you. His heart overcome with love and his senses shaken with grief, he has come simply to see us, and for nothing else. He has been angry with mother Kaikeyī and spoken harshly to her, he has won our father round, and now noble Bharata has come to give me the kingdom. It is only right that he should want to see us now; he would not do us the least harm even in thought." This reading is not only a defence of his brother but a fine knowledge of human nature: one who remembers the duty of his house does not come to kill his elder brother. Lakṣmaṇa saw a banner and imagined an enemy; Rāma remembered Bharata's character and saw a brother. "Dearer than my own life" shows Rāma's love; "for nothing else" shows his trust.

Then Rāma silenced Lakṣmaṇa with questions of his own: "What wrong has Bharata ever done you? Where does this fear come from, that you suspect him today? You must not say a harsh or unkind word to Bharata; if Bharata is treated unkindly, it is I who am spoken to unkindly. Whatever the extremity, how could sons kill their father? How could a brother kill a brother who is his very life, Saumitri? If you are speaking like this for the kingdom's sake, then when I see Bharata I shall tell him: let the kingdom be given to Lakṣmaṇa. And when I say it, Bharata will simply answer, 'So be it.'" The last blow was the sharpest: if the kingdom is really the reason, take it yourself; I am ready to hand it over. This uproots Lakṣmaṇa's whole argument. His anger had never sprung from greed for the kingdom, yet Rāma's words point straight at that possibility. And the words "if Bharata is treated unkindly, it is I who am spoken to unkindly" make the two brothers one: Rāma cannot be honoured while Bharata is scorned.

Spoken to like this by his righteous brother, whose only concern was his good, Lakṣmaṇa seemed to shrink into his own limbs for shame, as though he would hide inside his body. Hearing those words he answered, abashed: "I think it is our father Daśaratha himself who has come to see you." Seeing him abashed, Rāma replied: "I too think it is our strong-armed father who has come here to see us. Or rather, I am sure of it: thinking that we two are used to comfort, and brooding on our life in the forest, he will take us home. And my noble father will take Vaidehī too, who has known nothing but ease, away from the forest with him." Lakṣmaṇa's suspicion had now turned to affection: a moment ago he saw an enemy army, and now he imagined his father's coming. Rāma agreed, for in both their hearts the hope of seeing their father was still alive. But the reader knows Daśaratha will not come, and that is the pathos of the passage. The image of Lakṣmaṇa shrinking into his own limbs marks his change finely: the man who stood tall at the top of the sāla is now drawn into himself.

From high in the sāla Lakṣmaṇa described the scene again: "There are those two splendid horses of good stock, swift as the wind, coming into view. And that huge elephant swaying at the head of the column is Śatruṃjaya, the old elephant of our wise father. But I do not see our father's white parasol, famous through the world and divine; that makes me doubt, noble brother." The missing parasol was the first sign that the king was not coming, but neither brother grasped what it meant. Then righteous Rāma said to him: "Come down from the tree, Lakṣmaṇa; do as I say." Lakṣmaṇa, victor in battle, came down from the sāla, folded his hands and stood at Rāma's side. The descent is itself an image: from a high perch of suspicion he returned to the ground and to his brother's side. The folded hands show his anger fully spent. The epithet "victor in battle" is placed here with purpose: he who conquers in battle has now conquered his own anger, and the poet suggests that this is the true victory.

Now the eye moves from the mountain down to the army. Bharata had ordered that there should be no crowding, and the army made its camp all round the mountain. The Ikṣvāku host, thick with elephants, horses and men, spread over a league and a half beside the mountain and settled there. In the last verse the poet changes to a longer metre, as he often does at the end of a sarga in this kāṇḍa, to mark the close of the scene: brought to Citrakūṭa by Bharata, putting righteousness first and shaking off its pride, led by a man wise in policy in order to win over Raghu's son, the army was a splendid sight. "Putting righteousness first and shaking off pride" is the heart of this sarga: the army that looked hostile to Lakṣmaṇa had in truth laid aside its pride and come, with righteousness at its head, only to win Rāma's favour. Bharata's order against crowding shows the same spirit — the peace of the hermitage forest was not to be broken. So the sarga ends with suspicion calmed and the army at rest.