पूर्वस्मिन् सर्गे रामः सीतायै मन्दाकिन्याः शोभां विस्तरेण दर्शितवान्। अयं सर्गः तस्य एव दृश्यस्य शान्तेन उपसंहारेण आरभ्यते — तां गिरिनिम्नगां मैथिल्यै दर्शयित्वा रामः गिरिप्रस्थे निषसाद, सीतां च फलमूलानां मांसेन छन्दयन् आसीत्। ‘इदं मेध्यम्, इदं स्वादु, इदम् अग्निना सुनिष्टप्तम्’ इति वदन् सः धर्मात्मा सीतया सह सुखेन उपविष्टः आसीत्। एषा एव शान्तिः अस्य सर्गस्य पृष्ठभूमिः; यतः अनन्तरं तस्याः शान्तेः मध्ये एव भरतसेनायाः कोलाहलः प्रविशति। कविः इच्छापूर्वकम् एतौ द्वौ श्लोकौ पूर्वसर्गस्य वातावरणात् आनीय अत्र स्थापयति, येन वनवासस्य मधुरता सेनाशब्दस्य भयङ्करता च परस्परं विरुध्येते। ‘मांसेन’ इति पदेन अत्र फलानां गर्भः एव अभिप्रेतः, न तु आमिषम्; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘फलमूलानां गर्भेण’ इति तम् एव अर्थम् अनुसरति। द्वयोः अपि श्लोकयोः क्रिया एका एव — लालनम्, आश्वासनम्, विश्रामः। सर्गान्ते तु सः एव लक्ष्मणः यः अत्र निःशब्दः, वधप्रतिज्ञां करिष्यति। एवं कविः अनुभवस्य द्वौ विरुद्धौ वर्णौ एकस्मिन् एव सर्गे संयोजयति — आदौ फलमूलयुक्तं लालनम्, अन्ते च रुधिरसिक्तं काननम्।

तथा तत्र उपविष्टयोः तयोः पुरतः उपयायिनः भरतस्य सेनायाः द्वौ अग्रदूतौ प्रादुरभूताम् — सैन्यरेणुः शब्दः च, उभौ अपि नभस्पृशौ। एतस्मिन् अन्तरे महता शब्देन त्रस्ताः अर्दिताः च मत्ताः यूथपाः सयूथाः सर्वासु दिक्षु दुद्रुवुः। रामः तं सैन्यसमुद्भूतं शब्दं शुश्राव, विप्रद्रुतान् सर्वान् यूथपान् च अन्ववैक्षत। तान् विद्रवतः दृष्ट्वा तं च महास्वनं श्रुत्वा सः दीप्ततेजसं सौमित्रिं लक्ष्मणम् उवाच — ‘हन्त लक्ष्मण, इह पश्य; सुमित्रा त्वया सुप्रजाः जाता। भीमस्तनितगम्भीरः तुमुलः स्वनः श्रूयते।’ अत्र कविः सेनाम् अद्यापि साक्षात् न दर्शयति; केवलं तस्याः रेणुः शब्दः च प्रथमं वनं प्रविशतः, वनजन्तवः च तस्याः प्रथमाः साक्षिणः भवन्ति। ‘नभस्पृशौ’ इति विशेषणेन सेनायाः विशालता सूच्यते — धूलिः अपि आकाशं स्पृशति। ‘सुमित्रा त्वया सुप्रजाः’ इति रामस्य वचनं स्नेहपूर्णं सम्बोधनम्, यत् आपत्काले अपि तस्य सौम्यतां प्रकटयति। ‘भीमस्तनितगम्भीरः’ इति उपमया शब्दस्य गभीरता मेघगर्जनया तुलिता; किन्तु सः मेघः न, सेना एव।

रामः वनस्य सामान्यानि कारणानि क्रमेण गणयति — ‘किम् अस्मिन् महावने गजयूथानि महिषाः वा सञ्चरन्ति? अथवा सिंहैः वित्रासिताः मृगाः सहसा दिशः प्रद्रुताः? राजा वा राजपुत्रः वा वने मृगयाम् अटति? अन्यद् वा किंचित् श्वापदम् अस्ति? हे सौमित्रे, त्वं ज्ञातुम् अर्हसि।’ अनन्तरं सः स्वयमेव तानि कारणानि दुर्बलानि करोति — ‘अयं गिरिः पक्षिणाम् अपि सुदुश्चरः; अतः सर्वम् एतत् यथातत्त्वम् अभिज्ञातुम् इह अर्हसि।’ रामस्य एषा शान्ता जिज्ञासा लक्ष्मणस्य आगामिनः रोषस्य विपरीतरूपेण स्थापिता — एकः कारणं पृच्छति, अपरः शत्रुं कल्पयति। रामः न शङ्कते, न भयं गच्छति; सः केवलं तथ्यम् इच्छति। अष्टमे श्लोके गजाः महिषाः सिंहाः मृगाः च गणिताः — एतानि वनस्य स्वाभाविकानि कारणानि; नवमे तु मनुष्यः प्रविशति, किन्तु सः अपि मृगयुः एव, न शत्रुः। ‘यथातत्त्वम्’ इति पदम् एव अस्य सर्गस्य केन्द्रम् — यत् वस्तुतः अस्ति तत् ज्ञातव्यम्, न तु यत् भयेन कल्प्यते।

लक्ष्मणः संत्वरितः पुष्पितं सालम् आरुह्य सर्वाः दिशः प्रेक्षमाणः पूर्वां दिशम् अवैक्षत। ततः उदङ्मुखः सन् महतीं चमूं ददर्श — गजाश्वरथसम्बाधां यत्तैः पदातिभिः युक्ताम्। ताम् अश्वरथसम्पूर्णां रथध्वजविभूषितां सेनां रामाय शशंस, इदं च वचनम् अब्रवीत् — ‘आर्यः अग्निं संशमयतु, सीता च गुहां भजताम्; त्वं च चापं सज्यं कुरु, शरान् कवचं च गृहाण।’ लक्ष्मणस्य प्रथमा प्रतिक्रिया एव युद्धसज्जता। धूमः सेनाम् आकर्षेत् इति भयात् सः अग्नेः शमनम् इच्छति — एतेन तस्य सावधानता अपि सूच्यते, केवलं रोषः न। सीतायाः गुहायां प्रवेशः, धनुषः सज्जीकरणम्, कवचधारणम् — एतानि त्रीणि क्रमशः रक्षणस्य त्रीणि सोपानानि। कविः अत्र लक्ष्मणस्य वीरत्वं न निन्दति, अपि तु तस्य अतिशीघ्रं निर्णयं दर्शयति, यः अग्रे रामेण शमनीयः भविष्यति। ‘यत्तैः पदातिभिः’ इति पदेन सेनायाः सज्जता सूचिता, यत् लक्ष्मणस्य शङ्कां वर्धयति।

तं पुरुषव्याघ्रः रामः प्रत्युवाच — ‘सौमित्रे, अङ्गानि अवेक्षस्व; कस्य इमां चमूं मन्यसे?’ एवम् उक्तः लक्ष्मणः रुषितः पावकः इव तां सेनां दिधक्षन् इव वाक्यम् अब्रवीत् — ‘व्यक्तम् अभिषेचनं प्राप्य सम्पन्नं राज्यम् इच्छन् कैकेय्याः पुत्रः भरतः आवां हन्तुं समभ्येति। एष वै सुमहान् श्रीमान् विटपी सम्प्रकाशते; रथे उज्ज्वलस्कन्धः कोविदारध्वजः विराजति। एते शीघ्रगान् अश्वान् आरुह्य यथाकामं भजन्ति, एते च संहृष्टाः सादिनः गजान् आरुह्य भ्राजन्ते।’ ध्वजस्य कोविदारचिह्नम् एव तस्य निश्चयस्य एकमात्रं प्रमाणम् — चिह्नं सत्यम्, किन्तु तस्मात् निष्पादितः अर्थः असत्यः। कविः अत्र सूक्ष्मं दर्शयति यत् प्रमाणं पश्यन् अपि मनुष्यः स्वस्य भयेन एव तस्य अर्थं करोति। लक्ष्मणस्य दृष्टिः अग्रे सेनाम् एव पश्यति, न तु प्रसादनार्थम् आगच्छन्तं भ्रातरम्। रामस्य ‘अङ्गानि अवेक्षस्व’ इति वचनम् अपि शान्तम् एव — सः परीक्षाम् इच्छति, लक्ष्मणः तु निर्णयम् एव आनयति।

ततः सः युद्धस्य विधिम् एव कल्पयति — ‘गृहीतधनुषौ आवां गिरिं श्रयावहे, अथवा इह एव संनद्धौ उद्यतायुधौ तिष्ठावः। अपि नौ वशम् आगच्छेत् कोविदारध्वजः रणे! अपि द्रक्ष्यामि तं भरतं यत्कृते त्वया राघव महत् व्यसनं सम्प्राप्तं सीतया च मया च, यन्निमित्तं च भवान् शाश्वतात् राज्यात् च्युतः। एषः अरिः सम्प्राप्तः, वध्यः एव। भरतस्य वधे दोषं न पश्यामि; पूर्वापकारिणं हत्वा न हि अधर्मेण युज्यते। पूर्वापकारी भरतः; तस्य त्यागे एव अधर्मः।’ लक्ष्मणः अत्र धर्मशास्त्रम् अपि स्वपक्षे योजयति — पूर्वम् अपकारं कृतवतः वधे दोषः नास्ति इति नीतिवचनं सः भ्रातरं प्रति प्रयुङ्क्ते। किन्तु ‘पूर्वापकारी भरतः’ इति मूलप्रतिज्ञा एव अप्रमाणिता; भरतेन किमपि अपकृतं न, अपि तु कैकेय्या। एषः एव तर्कदोषः रामेण अग्रिमे सर्गे उद्घाट्यते। अत्र च कविः लक्ष्मणस्य वचनेषु ‘राघव’ इति सम्बोधनं पुनः पुनः योजयति, येन तस्य रोषः भ्रातुः एव हितम् उद्दिश्य प्रवृत्तः इति सूच्यते।

‘एतस्मिन् निहते त्वं कृत्स्नां वसुन्धराम् अनुशाधि। अद्य राज्यकामुका कैकेयी संख्ये मया हतं पुत्रं पश्येत् — हस्तिना भग्नं द्रुमम् इव सुदुःखार्ता। कैकेयीम् अपि सानुबन्धां सबान्धवां वधिष्यामि; अद्य महता कलुषेण मेदिनी परिमुच्यताम्। हे मानद, अद्य इमं संयतं क्रोधम् असत्कारं च शत्रुसैन्येषु मोक्ष्यामि, कक्षेषु हुताशनम् इव। निशितैः शरैः शत्रुशरीराणि छिन्दन् अद्य एव चित्रकूटस्य काननं शोणितोक्षितं करिष्ये। मया निहतान् कुञ्जरान् तुरगान् नरान् च श्वापदाः परिकर्षन्तु। अस्मिन् महावने ससैन्यं भरतं हत्वा शराणां धनुषः च अनृणः भविष्यामि — न अत्र संशयः।’ एवं वचनेन सर्गः समाप्यते। लक्ष्मणस्य क्रोधः क्रमेण वर्धते — प्रथमं सज्जता, ततः वधनिश्चयः, ततः मातुः अपि वधप्रतिज्ञा, अन्ते च सर्वसेनायाः दाहः। अन्तिमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः युक्तः षट्पादः; तत्र एव क्रोधस्य शिखरम्। रामस्य उत्तरं तु आगामिनि सर्गे। ‘मानद’ इति सम्बोधनेन लक्ष्मणः रामं मानस्य दातारं वदति, स्वयं च मानभङ्गस्य प्रतीकारम् इच्छति; एषा एव तस्य क्रोधस्य मूलप्रेरणा।

మునుపటి సర్గలో రాముడు సీతకు మందాకినీ శోభను విస్తరంగా చూపించాడు. ఈ సర్గ అదే దృశ్యపు శాంతమైన ఉపసంహారంతో మొదలవుతుంది — కొండ నుండి ప్రవహించే ఆ నదిని మైథిలికి చూపించి, రాముడు కొండచరియపై కూర్చొని, ఫలమూలాల గుజ్జుతో సీతను సంతోషపెడుతూ ఉన్నాడు. ‘ఇది పవిత్రమైనది, ఇది రుచికరమైనది, ఇది నిప్పుపై చక్కగా కాల్చినది’ అంటూ ఆ ధర్మాత్ముడు సీతతో కలిసి సుఖంగా కూర్చొని ఉన్నాడు. ఈ శాంతియే ఈ సర్గకు నేపథ్యం; ఎందుకంటే ఆ తరువాత ఆ శాంతి మధ్యలోకే భరతుని సైన్యపు కోలాహలం ప్రవేశిస్తుంది. వనవాసపు మాధుర్యమూ, సైన్యశబ్దపు భయంకరత్వమూ పరస్పరం విరుద్ధంగా నిలిచేలా, కవి ఉద్దేశపూర్వకంగా ఈ రెండు శ్లోకాలను మునుపటి సర్గ వాతావరణం నుండి తెచ్చి ఇక్కడ ఉంచాడు. ‘మాంసేన’ అనే పదంతో ఇక్కడ పండ్ల గుజ్జే అభిప్రేతం, మాంసాహారం కాదు; హిందీ భాష్యం కూడా ‘ఫలమూలాల గుజ్జుతో’ అని అదే అర్థాన్ని అనుసరిస్తుంది. రెండు శ్లోకాలలోనూ క్రియ ఒక్కటే — లాలించడం, ఊరడించడం, విశ్రాంతి. సర్గ చివరలో మాత్రం ఇక్కడ నిశ్శబ్దంగా ఉన్న అదే లక్ష్మణుడు వధప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. ఇలా కవి అనుభవపు రెండు విరుద్ధ వర్ణాలను ఒకే సర్గలో కూర్చుతాడు — మొదట ఫలమూలాలతో లాలన, చివరకు రక్తంతో తడిసిన అడవి.

వారిద్దరూ అలా అక్కడ కూర్చొని ఉండగా, సమీపిస్తున్న భరతుని సైన్యపు ఇద్దరు అగ్రదూతలు వారి ఎదుట కనిపించారు — సైన్యపు దుమ్మూ, శబ్దమూ; రెండూ ఆకాశాన్ని తాకేవి. ఈ లోపల మహాశబ్దానికి భయపడి, బాధింపబడి, మదించిన మందనాయకులు తమ మందలతో అన్ని దిక్కులకూ పరుగెత్తారు. రాముడు సైన్యం నుండి పుట్టిన ఆ శబ్దాన్ని విన్నాడు, పారిపోతున్న మందనాయకులనందరినీ చూశాడు. అవి పారిపోవడం చూసి, ఆ మహాస్వనాన్ని విని అతడు ప్రజ్వలించే తేజస్సు గల సౌమిత్రి లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘అయ్యో లక్ష్మణా, ఇక్కడ చూడు; నీ వల్ల సుమిత్ర సుపుత్రవతి అయింది. భయంకరమైన ఉరుము వలె గంభీరమైన తుములధ్వని వినిపిస్తోంది.’ ఇక్కడ కవి సైన్యాన్ని ఇంకా ప్రత్యక్షంగా చూపించడు; దాని దుమ్మూ శబ్దమూ మాత్రమే మొదట అడవిలోకి ప్రవేశిస్తాయి, వనజంతువులే దానికి మొదటి సాక్షులవుతాయి. ‘నభస్పృశౌ’ (ఆకాశాన్ని తాకేవి) అనే విశేషణంతో సైన్యపు విశాలత్వం సూచించబడుతుంది — దుమ్ము కూడా ఆకాశాన్ని తాకుతోంది. ‘సుమిత్రా త్వయా సుప్రజాః’ (నీ వల్ల సుమిత్ర సుపుత్రవతి అయింది) అనే రాముని మాట స్నేహపూర్ణమైన సంబోధన, అది ఆపత్కాలంలో కూడా అతని సౌమ్యతను ప్రకటిస్తుంది. ‘భీమస్తనితగంభీరః’ (భయంకరమైన ఉరుము వలె గంభీరమైనది) అనే ఉపమానంతో శబ్దపు గాంభీర్యం మేఘగర్జనతో పోల్చబడింది; కాని అది మేఘం కాదు, సైన్యమే.

రాముడు అడవిలోని సామాన్య కారణాలను క్రమంగా లెక్కిస్తాడు — ‘ఈ మహావనంలో ఏనుగుల మందలో, అడవిదున్నలో సంచరిస్తున్నాయా? లేక సింహాలచే బెదిరింపబడిన మృగాలు ఒక్కసారిగా దిక్కులకు పారిపోయాయా? రాజో రాజకుమారుడో అడవిలో వేటకు తిరుగుతున్నాడా? లేక వేరే ఏదైనా క్రూరమృగం ఉందా? సౌమిత్రీ, నీవు తెలుసుకోవాలి.’ ఆ తరువాత అతడే ఆ కారణాలను బలహీనపరుస్తాడు — ‘ఈ కొండ పక్షులకు కూడా ఎక్కశక్యం కానిది; కాబట్టి ఇదంతా యథార్థంగా తెలుసుకోవడానికి నీవే తగినవాడవు.’ రాముని ఈ శాంతమైన జిజ్ఞాస లక్ష్మణుని రాబోయే రోషానికి విరుద్ధరూపంగా ఉంచబడింది — ఒకడు కారణం అడుగుతాడు, మరొకడు శత్రువును ఊహిస్తాడు. రాముడు శంకించడు, భయపడడు; అతడు కేవలం వాస్తవాన్నే కోరుతాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ఏనుగులూ, దున్నలూ, సింహాలూ, మృగాలూ లెక్కించబడ్డాయి — ఇవి అడవిలోని సహజ కారణాలు; తొమ్మిదవదానిలో మనిషి ప్రవేశిస్తాడు, కాని అతడు కూడా వేటగాడే, శత్రువు కాదు. ‘యథాతత్త్వం’ (యథార్థంగా) అనే పదమే ఈ సర్గకు కేంద్రం — వాస్తవంగా ఉన్నదే తెలుసుకోవాలి, భయంతో ఊహించేదాన్ని కాదు.

లక్ష్మణుడు త్వరపడి పూచిన సాలవృక్షం ఎక్కి, అన్ని దిక్కులనూ చూస్తూ తూర్పు దిక్కును పరిశీలించాడు. తరువాత ఉత్తరముఖంగా తిరిగి ఒక మహాసైన్యాన్ని చూశాడు — ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, రథాలతో కిక్కిరిసినది, సన్నద్ధులైన కాల్బలంతో కూడినది. గుర్రాలతోనూ రథాలతోనూ నిండిన, రథధ్వజాలతో అలంకృతమైన ఆ సైన్యం గురించి రామునికి చెప్పి, ఈ మాట అన్నాడు — ‘ఆర్యుడు అగ్నిని ఆర్పివేయాలి, సీత గుహలోకి వెళ్ళాలి; నీవు విల్లు ఎక్కుపెట్టు, బాణాలూ కవచమూ ధరించు.’ లక్ష్మణుని మొదటి ప్రతిక్రియే యుద్ధసన్నాహం. పొగ సైన్యాన్ని ఆకర్షిస్తుందనే భయంతో అతడు అగ్నిని ఆర్పమంటాడు — దీనితో అతని జాగ్రత్త కూడా సూచించబడుతుంది, కేవలం రోషం కాదు. సీత గుహలోకి వెళ్ళడం, విల్లు ఎక్కుపెట్టడం, కవచం ధరించడం — ఈ మూడూ క్రమంగా రక్షణకు మూడు సోపానాలు. కవి ఇక్కడ లక్ష్మణుని వీరత్వాన్ని నిందించడు, అతని అతిశీఘ్ర నిర్ణయాన్ని చూపిస్తాడు, దానిని ముందు రాముడు శాంతపరచవలసి ఉంటుంది. ‘యత్తైః పదాతిభిః’ (సన్నద్ధులైన కాల్బలంతో) అనే పదంతో సైన్యపు సన్నద్ధత సూచించబడింది, అది లక్ష్మణుని శంకను పెంచుతుంది.

పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాముడు అతనికి బదులిచ్చాడు — ‘సౌమిత్రీ, గుర్తులను పరిశీలించు; ఈ సైన్యం ఎవరిదని అనుకుంటున్నావు?’ ఇలా అనబడిన లక్ష్మణుడు రోషించిన అగ్నిలా, ఆ సైన్యాన్ని దహించాలనుకుంటున్నట్లుగా ఈ మాట అన్నాడు — ‘అభిషేకం పొంది, సమృద్ధమైన రాజ్యాన్ని (నిష్కంటకంగా) కోరుతూ కైకేయి కొడుకు భరతుడు మన ఇద్దరినీ చంపడానికి వస్తున్నాడని స్పష్టం. ఇదిగో, ఈ మిక్కిలి పెద్ద, శోభాయమానమైన, కొమ్మలు గల వృక్షం ప్రకాశిస్తోంది; రథంపై ఉజ్జ్వలమైన దండం గల కోవిదారధ్వజం విరాజిల్లుతోంది. వీరు వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలను ఎక్కి ఇష్టానుసారం సంచరిస్తున్నారు, వీరు సంతోషంగా ఏనుగులెక్కిన మావటీలు ప్రకాశిస్తున్నారు.’ ధ్వజంపై ఉన్న కోవిదార చిహ్నమే అతని నిశ్చయానికి ఏకైక ప్రమాణం — చిహ్నం సత్యమైనదే, కాని దాని నుండి తీసిన అర్థం అసత్యం. ప్రమాణాన్ని చూస్తున్నా మనిషి తన భయంతోనే దానికి అర్థం చెప్పుకుంటాడని కవి ఇక్కడ సూక్ష్మంగా చూపిస్తాడు. లక్ష్మణుని దృష్టి ఎదుట సైన్యాన్నే చూస్తుంది, ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి వస్తున్న సోదరుని కాదు. రాముని ‘గుర్తులను పరిశీలించు’ అనే మాట కూడా శాంతమైనదే — అతడు పరీక్ష కోరుతున్నాడు, లక్ష్మణుడు మాత్రం నేరుగా నిర్ణయాన్నే తెస్తున్నాడు.

తరువాత అతడు యుద్ధపద్ధతినే ఊహిస్తాడు — ‘విల్లులు పట్టుకొని మనమిద్దరమూ కొండను ఆశ్రయిద్దాం, లేదా ఇక్కడే సన్నద్ధులమై ఆయుధాలు ఎత్తి నిలుద్దాం. ఆ కోవిదారధ్వజం యుద్ధంలో మనకు వశమవుతుందా! ఓ రాఘవా, ఎవని కారణంగా నీకూ, సీతకూ, నాకూ మహావిపత్తు ప్రాప్తించిందో, ఎవని నిమిత్తం నీవు శాశ్వతమైన రాజ్యం నుండి భ్రష్టుడవయ్యావో, ఆ భరతుని నేను చూడగలనా! ఈ శత్రువు వచ్చాడు, వధించదగినవాడే. భరతుని వధలో నాకు దోషం కనిపించదు; ముందుగా అపకారం చేసినవానిని చంపడం వల్ల అధర్మం అంటదు. భరతుడు ముందుగా అపకారం చేసినవాడు; అతనిని విడిచిపెట్టడంలోనే అధర్మం.’ లక్ష్మణుడు ఇక్కడ ధర్మశాస్త్రాన్ని కూడా తన పక్షానికి జోడిస్తాడు — ముందుగా అపకారం చేసినవానిని వధించడంలో దోషం లేదనే నీతివచనాన్ని అతడు అన్నకు ప్రయోగిస్తాడు. కాని ‘భరతుడు ముందుగా అపకారం చేసినవాడు’ అనే మూల ప్రతిజ్ఞే ప్రమాణరహితం; భరతుడు ఏ అపకారమూ చేయలేదు, కైకేయి చేసింది. ఈ తర్కదోషాన్నే రాముడు తరువాతి సర్గలో బయటపెడతాడు. ఇక్కడ కవి లక్ష్మణుని మాటలలో ‘రాఘవా’ అనే సంబోధనను మళ్ళీ మళ్ళీ కూర్చాడు, దానితో అతని రోషం అన్న హితాన్ని ఉద్దేశించే పుట్టిందని సూచించబడుతుంది.

‘ఇతడు హతుడైతే నీవు సమస్త భూమినీ పాలించు. రాజ్యాన్ని కోరిన కైకేయి ఈనాడు యుద్ధంలో నేను చంపిన తన కొడుకును, ఏనుగు విరిచిన చెట్టు వలె, మిక్కిలి దుఃఖంతో చూడాలి. కైకేయిని కూడా ఆమె అనుచరులతోనూ బంధువులతోనూ కలిపి వధిస్తాను; ఈనాడు భూమి మహాపాపం నుండి విముక్తమవ్వాలి. ఓ మానదా, అణచి ఉంచిన ఈ క్రోధాన్నీ, ఈ అవమానాన్నీ ఈనాడు శత్రుసైన్యాలపై, ఎండుగడ్డిపై అగ్ని వలె వదులుతాను. వాడి బాణాలతో శత్రువుల శరీరాలను ఛేదిస్తూ ఈనాడే చిత్రకూటపు అడవిని రక్తంతో తడుపుతాను. నేను చంపిన ఏనుగులనూ, గుర్రాలనూ, మనుష్యులనూ క్రూరమృగాలు ఈడ్చుకుపోవాలి. ఈ మహావనంలో సైన్యంతో సహా భరతుని చంపి బాణాలకూ విల్లుకూ ఋణం తీర్చుకుంటాను — ఇందులో సందేహం లేదు.’ ఈ మాటతో సర్గ ముగుస్తుంది. లక్ష్మణుని క్రోధం క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట సన్నాహం, తరువాత వధనిశ్చయం, తరువాత తల్లిని (కైకేయిని) కూడా వధిస్తాననే ప్రతిజ్ఞ, చివరకు సమస్త సైన్యాన్నీ దహించడం. చివరి శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూడిన ఆరు పాదాలది; అక్కడే క్రోధపు శిఖరం. రాముని సమాధానం మాత్రం తరువాతి సర్గలో. ‘మానద’ (మానాన్ని ఇచ్చేవాడా) అనే సంబోధనతో లక్ష్మణుడు రాముని మానదాతగా పిలుస్తాడు, తాను మానభంగానికి ప్రతీకారం కోరుతాడు; ఇదే అతని క్రోధానికి మూలప్రేరణ.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் சீதைக்கு மந்தாகினியின் அழகை விரிவாகக் காட்டினான். இந்தச் சர்க்கம் அதே காட்சியின் அமைதியான நிறைவோடு தொடங்குகிறது — மலையிலிருந்து பாயும் அந்த நதியை மைதிலிக்குக் காட்டிவிட்டு, ராமன் மலைச்சரிவில் அமர்ந்தான்; கனிகள், கிழங்குகளின் சதைப்பகுதியால் சீதையை மகிழ்வித்துக்கொண்டிருந்தான். ‘இது தூய்மையானது, இது சுவையானது, இது தீயில் நன்கு வாட்டப்பட்டது’ என்று சொல்லியபடி, தர்மாத்மாவான அவன் சீதையுடன் இனிதே அமர்ந்திருந்தான். இந்த அமைதியே இந்தச் சர்க்கத்தின் பின்னணி; ஏனெனில் அதன் பின் அந்த அமைதியின் நடுவேதான் பரதனின் படையின் ஆரவாரம் நுழைகிறது. காட்டு வாழ்வின் இனிமையும் படை ஒலியின் அச்சமும் ஒன்றுக்கொன்று முரண்படும்படி, கவிஞர் வேண்டுமென்றே இந்த இரண்டு சுலோகங்களையும் முந்தைய சர்க்கத்தின் சூழலிலிருந்து கொண்டு வந்து இங்கே வைக்கிறார். இங்கே ‘மாம்ஸேன’ என்ற சொல்லால் கனிகளின் சதைப்பகுதியே குறிக்கப்படுகிறது, இறைச்சி அல்ல; இந்தி உரையும் ‘கனி கிழங்குகளின் சதைப்பகுதியால்’ என்ற அதே பொருளையே பின்பற்றுகிறது. இரண்டு சுலோகங்களிலும் செயல் ஒன்றே — அன்பான உபசரிப்பு, ஆறுதல், ஓய்வு. சர்க்கத்தின் முடிவிலோ, இங்கே மௌனமாக இருக்கும் அதே லக்ஷ்மணன் கொலைச் சபதம் செய்வான். இவ்வாறு கவிஞர் அனுபவத்தின் இரு எதிர்வண்ணங்களை ஒரே சர்க்கத்தில் இணைக்கிறார் — தொடக்கத்தில் கனிகளும் கிழங்குகளும் கொண்ட அன்பான உபசரிப்பு, முடிவில் குருதியால் நனைந்த காடு.

அவ்விருவரும் அங்கே அவ்வாறு அமர்ந்திருக்கும்போது, அவர்களுக்கு முன்னே, அருகே வந்துகொண்டிருந்த பரதனின் படையின் இரு முன்னோடித் தூதர்கள் தோன்றின — படையின் புழுதியும் ஒலியும், இரண்டும் வானைத் தொடுவன. இதற்கிடையே அந்தப் பெரும் ஒலியால் அஞ்சி வருந்திய மதம் கொண்ட யானைக் கூட்டத் தலைவர்கள் தம் கூட்டங்களுடன் எல்லாத் திசைகளிலும் ஓடினர். படையிலிருந்து எழுந்த அந்த ஒலியை ராமன் கேட்டான்; சிதறி ஓடும் யானைக் கூட்டத் தலைவர்கள் அனைவரையும் பார்த்தான். அவை ஓடுவதைக் கண்டும் அந்தப் பேரொலியைக் கேட்டும், சுடர்விடும் ஒளி கொண்ட சௌமித்ரியான லக்ஷ்மணனிடம் அவன் சொன்னான்: ‘ஆ, லக்ஷ்மணா, இங்கே பார்; உன்னால் சுமித்திரை நல்ல மகனைப் பெற்றவளானாள். அச்சம் தரும் இடிமுழக்கம் போல ஆழ்ந்த, பேரிரைச்சலான ஒலி கேட்கிறது.’ இங்கே கவிஞர் படையை இன்னும் நேரடியாகக் காட்டவில்லை; அதன் புழுதியும் ஒலியும் மட்டுமே முதலில் காட்டுக்குள் நுழைகின்றன; காட்டு விலங்குகளே அதன் முதல் சாட்சிகள். ‘நப:ஸ்ப்ருசௌ’ (வானைத் தொடுவன) என்ற அடைமொழியால் படையின் பரப்பு குறிக்கப்படுகிறது — புழுதியும் வானைத் தொடுகிறது. ‘உன்னால் சுமித்திரை நல்ல மகனைப் பெற்றவளானாள்’ என்ற ராமனின் சொல் அன்பு நிறைந்த விளி; இக்கட்டான நேரத்திலும் அவனுடைய மென்மையை அது வெளிப்படுத்துகிறது. ‘பீமஸ்தனிதகம்பீர:’ (அச்சம் தரும் இடிமுழக்கம் போல ஆழ்ந்தது) என்ற உவமையால் ஒலியின் ஆழம் இடிமுழக்கத்தோடு ஒப்பிடப்படுகிறது; ஆனால் அது மேகம் அல்ல, படையே.

ராமன் காட்டின் இயல்பான காரணங்களை வரிசையாக எண்ணுகிறான்: ‘இந்தப் பெருங்காட்டில் யானைக் கூட்டங்களோ எருமைகளோ திரிகின்றனவா? அல்லது சிங்கங்களால் அஞ்சிய மான்கள் திடீரெனத் திசைகளில் ஓடினவா? அரசனோ இளவரசனோ காட்டில் வேட்டையாடித் திரிகிறானா? அல்லது வேறு ஏதேனும் கொடிய விலங்கு இருக்கிறதா? சௌமித்ரி, நீ அதை அறிய வேண்டும்.’ பின்னர் அவனே அந்தக் காரணங்களைப் பலவீனமாக்குகிறான்: ‘இந்த மலை பறவைகளுக்கும் செல்லக் கடினமானது; ஆகவே இவை அனைத்தையும் இங்கே உள்ளபடியே அறிந்துகொள்.’ ராமனின் இந்த அமைதியான ஆராய்ச்சி, வரவிருக்கும் லக்ஷ்மணனின் சினத்துக்கு எதிர்நிலையாக அமைக்கப்பட்டுள்ளது — ஒருவன் காரணத்தைக் கேட்கிறான், மற்றவன் பகைவனைக் கற்பனை செய்கிறான். ராமன் ஐயுறவில்லை, அஞ்சவுமில்லை; அவன் உண்மையை மட்டுமே விரும்புகிறான். எட்டாம் சுலோகத்தில் யானைகள், எருமைகள், சிங்கங்கள், மான்கள் எண்ணப்படுகின்றன — இவை காட்டின் இயல்பான காரணங்கள்; ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் மனிதன் நுழைகிறான், ஆனால் அவனும் வேட்டைக்காரனே, பகைவன் அல்ல. ‘யதாதத்த்வம்’ (உள்ளபடியே) என்ற சொல்லே இந்தச் சர்க்கத்தின் மையம் — உண்மையில் இருப்பதையே அறிய வேண்டும், அச்சத்தால் கற்பனை செய்வதை அல்ல.

லக்ஷ்மணன் விரைந்து பூத்திருந்த ஒரு சால மரத்தில் ஏறி, எல்லாத் திசைகளையும் பார்த்தபடி கிழக்குத் திசையை நோக்கினான். பின்னர் வடக்கு நோக்கித் திரும்பி, யானைகளும் குதிரைகளும் தேர்களும் நெருங்கிய, ஆயத்தமான காலாட்படையினருடன் கூடிய பெரும் படையைக் கண்டான். குதிரைகளும் தேர்களும் நிறைந்த, தேர்க்கொடிகளால் அணிசெய்யப்பட்ட அந்தப் படையைப் பற்றி ராமனிடம் தெரிவித்து, இவ்வாறு சொன்னான்: ‘அண்ணா, தீயை அணைத்துவிடுங்கள்; சீதை குகையில் ஒதுங்கட்டும்; நீங்கள் வில்லில் நாணேற்றி, அம்புகளையும் கவசத்தையும் எடுத்துக்கொள்ளுங்கள்.’ லக்ஷ்மணனின் முதல் எதிர்வினையே போருக்கான ஆயத்தம். புகை படையை ஈர்க்கக்கூடும் என்ற அச்சத்தால் அவன் தீயை அணைக்க விரும்புகிறான் — இதனால் அவனுடைய எச்சரிக்கை உணர்வும் குறிக்கப்படுகிறது, வெறும் சினம் மட்டுமல்ல. சீதை குகைக்குள் செல்லுதல், வில்லில் நாணேற்றுதல், கவசம் அணிதல் — இவை மூன்றும் வரிசையாகக் காப்பின் மூன்று படிகள். இங்கே கவிஞர் லக்ஷ்மணனின் வீரத்தைப் பழிக்கவில்லை; பின்னர் ராமனால் தணிக்கப்பட வேண்டிய அவனுடைய மிக விரைவான முடிவையே காட்டுகிறார். ‘யத்தை: பதாதிபி:’ (ஆயத்தமான காலாட்படையினருடன்) என்ற சொற்களால் படையின் ஆயத்த நிலை குறிக்கப்படுகிறது; அது லக்ஷ்மணனின் ஐயத்தைப் பெருக்குகிறது.

மனிதருள் புலியான ராமன் அவனுக்குப் பதில் சொன்னான்: ‘சௌமித்ரி, அடையாளங்களை நன்கு பார்; இந்தப் படை யாருடையது என்று நினைக்கிறாய்?’ இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட லக்ஷ்மணன், சீற்றம் கொண்ட தீயைப் போல, அந்தப் படையை எரித்துவிட விரும்புபவன் போலச் சொன்னான்: ‘முடிசூட்டைப் பெற்று, நிறைவான அரசை விரும்பி, கைகேயியின் மகனான பரதன் நம் இருவரையும் கொல்ல வருகிறான் என்பது தெளிவு. இதோ மிகப் பெரிய அழகிய கிளைகள் கொண்ட மரம் ஒளிர்கிறது; தேரில் ஒளிரும் தண்டு கொண்ட கோவிதாரக் கொடி விளங்குகிறது. இவர்கள் விரைந்து செல்லும் குதிரைகளில் ஏறி விருப்பப்படி திரிகின்றனர்; இந்தக் குதிரை வீரர்கள் மகிழ்ந்து யானைகளில் ஏறி ஒளிர்கின்றனர்.’ கொடியிலுள்ள கோவிதார அடையாளமே அவனுடைய முடிவுக்கு ஒரே சான்று — அடையாளம் உண்மை, ஆனால் அதிலிருந்து எடுத்த பொருள் பொய். சான்றைக் கண்டாலும் மனிதன் தன் அச்சத்தாலேயே அதற்குப் பொருள் கொள்கிறான் என்பதைக் கவிஞர் இங்கே நுட்பமாகக் காட்டுகிறார். லக்ஷ்மணனின் பார்வை முன்னே படையை மட்டுமே காண்கிறது, மனம் இரங்கச் செய்ய வரும் சகோதரனை அல்ல. ராமனின் ‘அடையாளங்களை நன்கு பார்’ என்ற சொல்லும் அமைதியானதே — அவன் ஆராய்வதை விரும்புகிறான்; லக்ஷ்மணனோ தீர்ப்பையே கொண்டு வருகிறான்.

பின்னர் அவன் போருக்கான முறையையே திட்டமிடுகிறான்: ‘வில்லேந்திய நாம் இருவரும் மலையைச் சார்ந்து நிற்போம்; அல்லது போருக்கு ஆயத்தமாகி ஆயுதங்களை உயர்த்தியபடி இங்கேயே நிற்போம். கோவிதாரக் கொடி போரில் நம் கைக்கு வருமா! ராகவா, எவனால் உங்களுக்கும் சீதைக்கும் எனக்கும் பெருந்துன்பம் நேர்ந்ததோ, எவனால் நீங்கள் நிலையான அரசிலிருந்து நழுவினீர்களோ, அந்தப் பரதனைக் காண்பேனா! இதோ பகைவன் வந்துவிட்டான்; அவன் கொல்லப்பட வேண்டியவனே. பரதனைக் கொல்வதில் நான் எந்தக் குற்றத்தையும் காணவில்லை; முன்பு தீங்கிழைத்தவனைக் கொன்றால் அதர்மம் சேராது. பரதன் முன்பு தீங்கிழைத்தவன்; அவனை விட்டுவிடுவதே அதர்மம்.’ இங்கே லக்ஷ்மணன் தர்மசாஸ்திரத்தையும் தன் பக்கம் இணைக்கிறான் — முன்பு தீங்கிழைத்தவனைக் கொல்வதில் குற்றமில்லை என்ற நீதிவாக்கியத்தைச் சகோதரனிடம் பயன்படுத்துகிறான். ஆனால் ‘பரதன் முன்பு தீங்கிழைத்தவன்’ என்ற அடிப்படைக் கூற்றே நிறுவப்படாதது; பரதன் எந்தத் தீங்கும் செய்யவில்லை, கைகேயியே செய்தாள். இந்தத் தர்க்கப் பிழையையே ராமன் அடுத்த சர்க்கத்தில் வெளிப்படுத்துகிறான். இங்கே கவிஞர் லக்ஷ்மணனின் சொற்களில் ‘ராகவா’ என்ற விளியை மீண்டும் மீண்டும் இணைக்கிறார்; இதனால் அவனுடைய சினம் சகோதரனின் நலனை நோக்கியே எழுந்தது என்று குறிக்கப்படுகிறது.

‘இவன் கொல்லப்பட்டதும் நீங்கள் பூமி முழுவதையும் ஆளுங்கள். இன்று அரசை விரும்பிய கைகேயி, போரில் நான் கொன்ற தன் மகனை, யானையால் முறிக்கப்பட்ட மரத்தைப் போலக் கண்டு மிகுந்த துயரத்தில் ஆழட்டும். கைகேயியையும் அவளைச் சார்ந்தவர்களுடனும் உறவினர்களுடனும் சேர்த்துக் கொல்வேன்; இன்று பெரும் களங்கத்திலிருந்து பூமி விடுபடட்டும். மதிப்பளிப்பவரே, இதுவரை அடக்கி வைத்திருந்த இந்தச் சினத்தையும் அவமதிப்பையும் இன்று, உலர்ந்த புதர்களில் தீயை விடுவது போல, பகைவர் படைகளின் மீது விடுவேன். கூர்மையான அம்புகளால் பகைவர்களின் உடல்களைப் பிளந்து இன்றே சித்திரகூடக் காட்டைக் குருதியால் நனைப்பேன். நான் கொன்ற யானைகளையும் குதிரைகளையும் மனிதர்களையும் கொடிய விலங்குகள் இழுத்துச் செல்லட்டும். இந்தப் பெருங்காட்டில் படையோடு கூடிய பரதனைக் கொன்று, அம்புகளுக்கும் வில்லுக்கும் கடன் தீர்த்தவனாவேன் — இதில் ஐயமில்லை.’ இந்தச் சொற்களோடு சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது. லக்ஷ்மணனின் சினம் படிப்படியாகப் பெருகுகிறது — முதலில் ஆயத்தம், பின்னர் கொல்லும் முடிவு, பின்னர் தாயையும் கொல்வதாகச் சபதம், இறுதியில் படை முழுவதையும் எரித்தல். இறுதிச் சுலோகம் மூன்று பாதிகள் கொண்ட ஆறடிச் சுலோகம்; அங்கேதான் சினத்தின் உச்சம். ராமனின் பதிலோ அடுத்த சர்க்கத்தில். ‘மானத’ (மதிப்பளிப்பவரே) என்ற விளியால் லக்ஷ்மணன் ராமனை மதிப்பை அளிப்பவன் என்று சொல்கிறான்; தானோ மதிப்புக்கு நேர்ந்த இழுக்குக்குப் பழிதீர்க்க விரும்புகிறான்; இதுவே அவனுடைய சினத்தின் அடிப்படைத் தூண்டுதல்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಮಂದಾಕಿನಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗವು ಅದೇ ದೃಶ್ಯದ ಶಾಂತವಾದ ಉಪಸಂಹಾರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಪರ್ವತದಿಂದ ಹರಿಯುವ ಆ ನದಿಯನ್ನು ಮೈಥಿಲಿಗೆ ತೋರಿಸಿ ರಾಮನು ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು, ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳ ತಿರುಳಿನಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ಇದು ಪವಿತ್ರವಾದುದು, ಇದು ರುಚಿಯಾದುದು, ಇದು ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸುಟ್ಟದ್ದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದನು. ಈ ಶಾಂತಿಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅನಂತರ ಅದೇ ಶಾಂತಿಯ ನಡುವೆ ಭರತನ ಸೇನೆಯ ಕೋಲಾಹಲ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ವನವಾಸದ ಮಾಧುರ್ಯವೂ ಸೇನಾಶಬ್ದದ ಭಯಂಕರತೆಯೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿಸುವಂತೆ ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಾತಾವರಣದಿಂದ ತಂದು ಇಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾಂಸೇನ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುಗಳ ತಿರುಳು ಎಂದೇ ಅರ್ಥ, ಮಾಂಸಾಹಾರವಲ್ಲ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳ ತಿರುಳಿನಿಂದ’ ಎಂದು ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಒಂದೇ — ಲಾಲನೆ, ಸಾಂತ್ವನ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಾದರೋ, ಇಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿರುವ ಅದೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುವನು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಅನುಭವದ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಾಲನೆ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಕಾಡು.

ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹಾಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವಾಗ, ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನ ಸೇನೆಯ ಇಬ್ಬರು ಮುಂಚೂಣಿ ದೂತರು ಅವರ ಎದುರು ಪ್ರಕಟವಾದರು — ಸೈನ್ಯದ ಧೂಳು ಮತ್ತು ಶಬ್ದ, ಎರಡೂ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂಥವು. ಈ ನಡುವೆ ಮಹಾಶಬ್ದದಿಂದ ಬೆದರಿ ಪೀಡಿತವಾದ ಮದಿಸಿದ ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯರು ತಮ್ಮ ಹಿಂಡುಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿದವು. ರಾಮನು ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿದನು. ಓಡುತ್ತಿರುವ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಂಡು, ಆ ಮಹಾಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವನು ಉಜ್ಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಯ್ಯೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಇಲ್ಲಿ ನೋಡು; ನಿನ್ನಿಂದ ಸುಮಿತ್ರೆ ಸತ್ಪುತ್ರವತಿಯಾದಳು. ಭಯಂಕರ ಗುಡುಗಿನಂತೆ ಗಂಭೀರವಾದ ತುಮುಲ ಧ್ವನಿ ಕೇಳುತ್ತಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ನೇರವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಅದರ ಧೂಳು ಮತ್ತು ಶಬ್ದ ಮಾತ್ರ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ, ವನಜಂತುಗಳೇ ಅದರ ಮೊದಲ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ‘ನಭಸ್ಪೃಶೌ’ (ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಧೂಳೂ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಸುಮಿತ್ರಾ ತ್ವಯಾ ಸುಪ್ರಜಾಃ’ (ನಿನ್ನಿಂದ ಸುಮಿತ್ರೆ ಸತ್ಪುತ್ರವತಿ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಸಂಬೋಧನೆ; ಆಪತ್ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಅವನ ಸೌಮ್ಯತೆಯನ್ನು ಅದು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭೀಮಸ್ತನಿತಗಂಭೀರಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಶಬ್ದದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಮೇಘಗರ್ಜನೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅದು ಮೋಡವಲ್ಲ, ಸೇನೆಯೇ.

ರಾಮನು ವನದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳೋ ಕಾಡೆಮ್ಮೆಗಳೋ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ? ಅಥವಾ ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಬೆದರಿದ ಮೃಗಗಳು ಒಮ್ಮೆಲೇ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡುತ್ತಿವೆಯೇ? ಯಾವುದಾದರೂ ರಾಜನೋ ರಾಜಪುತ್ರನೋ ವನದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕ್ರೂರಮೃಗವಿದೆಯೇ? ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನೀನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತಾನೇ ಆ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಪರ್ವತ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ಸಂಚರಿಸಲು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾದುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ರಾಮನ ಈ ಶಾಂತವಾದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮುಂಬರುವ ರೋಷಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧರೂಪವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಬ್ಬನು ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಭಯಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಕೇವಲ ತಥ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು, ಕಾಡೆಮ್ಮೆಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಮೃಗಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಇವು ವನದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕಾರಣಗಳು; ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನೂ ಬೇಟೆಗಾರನೇ, ಶತ್ರುವಲ್ಲ. ‘ಯಥಾತತ್ತ್ವಮ್’ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಭಯದಿಂದ ಕಲ್ಪಿಸಿದುದನ್ನಲ್ಲ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನೇರಿ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖನಾಗಿ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು — ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ಸನ್ನದ್ಧರಾದ ಕಾಲಾಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೇನೆ. ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ರಥಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಸೇನೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಆರ್ಯನು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಆರಿಸಲಿ, ಸೀತೆ ಗುಹೆಯನ್ನು ಸೇರಲಿ; ನೀನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸು, ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಕವಚವನ್ನೂ ಹಿಡಿ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯೇ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧತೆ. ಹೊಗೆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಭಯದಿಂದ ಅವನು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಆರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಎಚ್ಚರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ರೋಷವಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ಗುಹಾಪ್ರವೇಶ, ಬಿಲ್ಲಿನ ಸಜ್ಜು, ಕವಚಧಾರಣೆ — ಇವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆಯ ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವೀರತ್ವವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಅತಿಶೀಘ್ರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾಮನು ಶಮನಗೊಳಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಯತ್ತೈಃ ಪದಾತಿಭಿಃ’ (ಸನ್ನದ್ಧರಾದ ಕಾಲಾಳುಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇನೆಯ ಸಿದ್ಧತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಇದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸು; ಈ ಸೇನೆ ಯಾರದೆಂದು ನೀನು ಭಾವಿಸುವೆ?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೆರಳಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡಲು ಬಯಸುವವನಂತೆ, ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಪಡೆದು, ಸಮೃದ್ಧ ರಾಜ್ಯವನ್ನು (ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾಗಿ) ಬಯಸುತ್ತಾ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗ ಭರತನು ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇದೋ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾದ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಮರವೊಂದು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದೆ; ರಥದ ಮೇಲೆ ಉಜ್ಜ್ವಲವಾದ ಕಾಂಡವುಳ್ಳ ಕೋವಿದಾರಧ್ವಜ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇವರು ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೇರಿ ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಇವರು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸವಾರರು ಆನೆಗಳನ್ನೇರಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಧ್ವಜದ ಕೋವಿದಾರ ಚಿಹ್ನೆಯೇ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಏಕೈಕ ಪ್ರಮಾಣ — ಚಿಹ್ನೆ ಸತ್ಯ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ತೆಗೆದ ಅರ್ಥ ಅಸತ್ಯ. ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಭಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆಯೇ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಿ ಎದುರಿನ ಸೇನೆಯನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬರುತ್ತಿರುವ ಸೋದರನನ್ನಲ್ಲ. ರಾಮನ ‘ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸು’ ಎಂಬ ಮಾತೂ ಶಾಂತವಾದುದೇ — ಅವನು ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ನೇರವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯವನ್ನೇ ತರುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಯುದ್ಧದ ವಿಧಾನವನ್ನೇ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಪರ್ವತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸೋಣ, ಅಥವಾ ಇಲ್ಲೇ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ ಆಯುಧಗಳನ್ನೆತ್ತಿ ನಿಲ್ಲೋಣ. ಕೋವಿದಾರಧ್ವಜವು ರಣದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ವಶಕ್ಕೆ ಬರಲಿ! ರಾಘವ, ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನಗೂ ಸೀತೆಗೂ ನನಗೂ ಈ ಮಹಾ ವಿಪತ್ತು ಒದಗಿತೋ, ಯಾರ ನಿಮಿತ್ತ ನೀನು ಶಾಶ್ವತವಾದ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದೆಯೋ, ಆ ಭರತನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುವಂತಾಗಲಿ! ಈ ಶತ್ರು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ವಧ್ಯನೇ. ಭರತನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣೆ; ಮೊದಲು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನನ್ನು ಕೊಂದರೆ ಅಧರ್ಮ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಭರತನು ಮೊದಲು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನು; ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವುದರಲ್ಲೇ ಅಧರ್ಮವಿದೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ತನ್ನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೀತಿವಚನವನ್ನು ಅವನು ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ‘ಭರತನು ಮೊದಲು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನು’ ಎಂಬ ಮೂಲಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಪ್ರಮಾಣರಹಿತ; ಭರತನು ಯಾವ ಅಪಕಾರವನ್ನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ, ಕೈಕೇಯಿ ಮಾಡಿದಳು. ಈ ತರ್ಕದೋಷವನ್ನೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಬಯಲಿಗೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ರಾಘವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ರೋಷ ಅಣ್ಣನ ಹಿತವನ್ನೇ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಇವನು ಹತನಾದರೆ ನೀನು ಇಡೀ ವಸುಂಧರೆಯನ್ನು ಆಳು. ಇಂದು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಿದ ಕೈಕೇಯಿ, ಆನೆ ಮುರಿದ ಮರದಂತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದ ಮಗನನ್ನು ಅತಿ ದುಃಖಾರ್ತಳಾಗಿ ನೋಡಲಿ. ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಅವಳ ಅನುಯಾಯಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಕೊಲ್ಲುವೆನು; ಇಂದು ಭೂಮಿ ಮಹಾ ಕಲ್ಮಷದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಲಿ. ಮಾನವನ್ನು ನೀಡುವವನೇ, ಇಂದು ತಡೆದಿಟ್ಟ ಈ ಕೋಪವನ್ನೂ ಅಪಮಾನವನ್ನೂ, ಒಣಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿಡುವೆನು. ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ದೇಹಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾ ಇಂದೇ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಕಾಡನ್ನು ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯಿಸುವೆನು. ನನ್ನಿಂದ ಹತವಾದ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು ಎಳೆದಾಡಲಿ. ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಸೇನಾಸಹಿತ ಭರತನನ್ನು ಕೊಂದು ಬಾಣಗಳಿಗೂ ಬಿಲ್ಲಿಗೂ ಋಣಮುಕ್ತನಾಗುವೆನು — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತಿನೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕ್ರೋಧ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಏರುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಸನ್ನದ್ಧತೆ, ಅನಂತರ ವಧೆಯ ನಿಶ್ಚಯ, ಅನಂತರ ತಾಯಿಯ ವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ, ಕೊನೆಗೆ ಇಡೀ ಸೇನೆಯ ದಹನ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅಲ್ಲೇ ಕ್ರೋಧದ ಶಿಖರ. ರಾಮನ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ‘ಮಾನದ’ (ಮಾನವನ್ನು ನೀಡುವವನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನನ್ನು ಮಾನದ ದಾತನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ತಾನಾದರೋ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ಮೂಲಪ್ರೇರಣೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ സീതയ്ക്കു മന്ദാകിനിയുടെ ശോഭ വിസ്തരിച്ചു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. ഈ സർഗം ആ ദൃശ്യത്തിന്റെതന്നെ ശാന്തമായ ഉപസംഹാരത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു — ആ പർവതനദി മൈഥിലിക്കു കാണിച്ചുകൊടുത്തശേഷം രാമൻ പർവതത്തട്ടിൽ ഇരുന്നു; ഫലങ്ങളുടെയും കിഴങ്ങുകളുടെയും കാമ്പുകൊണ്ട് സീതയെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ‘ഇതു ശുദ്ധമാണ്, ഇതു സ്വാദുള്ളതാണ്, ഇതു തീയിൽ നന്നായി ചുട്ടെടുത്തതാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ ധർമാത്മാവ് സീതയോടൊപ്പം സുഖമായി ഇരുന്നു. ഈ ശാന്തിതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം; കാരണം തുടർന്ന് ഈ ശാന്തിയുടെ നടുവിലേക്കാണ് ഭരതസൈന്യത്തിന്റെ കോലാഹലം കടന്നുവരുന്നത്. വനവാസത്തിന്റെ മാധുര്യവും സൈന്യശബ്ദത്തിന്റെ ഭീകരതയും പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടാനായി കവി ബോധപൂർവം ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷത്തിൽനിന്നു കൊണ്ടുവന്ന് ഇവിടെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘മാംസേന’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ഇവിടെ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് ഫലങ്ങളുടെ കാമ്പാണ്, ഇറച്ചിയല്ല; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ഫലമൂലങ്ങളുടെ കാമ്പുകൊണ്ട്’ എന്ന് അതേ അർഥംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലും ക്രിയ ഒന്നുതന്നെ — ലാളനം, ആശ്വസിപ്പിക്കൽ, വിശ്രമം. എന്നാൽ സർഗാന്തത്തിൽ, ഇവിടെ നിശ്ശബ്ദനായിരിക്കുന്ന ആ ലക്ഷ്മണൻതന്നെ വധപ്രതിജ്ഞ ചെയ്യും. ഇങ്ങനെ കവി അനുഭവത്തിന്റെ വിരുദ്ധമായ രണ്ടു നിറങ്ങൾ ഒരേ സർഗത്തിൽ ചേർക്കുന്നു — ആദിയിൽ ഫലമൂലങ്ങളോടുകൂടിയ ലാളനം, അന്തത്തിൽ ചോരയിൽ കുതിർന്ന കാനനം.

അങ്ങനെ അവിടെ ഇരുവരും ഇരിക്കുമ്പോൾ, അടുത്തുവരുന്ന ഭരതന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ രണ്ടു മുന്നോടികൾ അവരുടെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു — സൈന്യത്തിന്റെ പൊടിയും ശബ്ദവും, രണ്ടും ആകാശം തൊടുന്നവ. ഇതിനിടെ മഹാശബ്ദംകേട്ട് ഭയന്നും പീഡിതരായും മദിച്ച കൂട്ടത്തലവന്മാർ കൂട്ടങ്ങളോടൊപ്പം എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി. സൈന്യത്തിൽനിന്നുയർന്ന ആ ശബ്ദം രാമൻ കേട്ടു; ചിതറിയോടുന്ന കൂട്ടത്തലവന്മാരെയെല്ലാം അദ്ദേഹം നോക്കി. അവർ ഓടുന്നതു കണ്ട്, ആ മഹാശബ്ദം കേട്ട്, ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണനോട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘ഹാ ലക്ഷ്മണാ, ഇവിടെ നോക്കൂ; നിന്നിലൂടെ സുമിത്ര സത്പുത്രവതിയായി. ഭയങ്കരമായ ഇടിമുഴക്കംപോലെ ഗംഭീരമായ ഒരു തുമുലശബ്ദം കേൾക്കുന്നു.’ ഇവിടെ കവി സൈന്യത്തെ ഇതുവരെ നേരിട്ടു കാണിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ പൊടിയും ശബ്ദവും മാത്രമാണ് ആദ്യം കാട്ടിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്; വനജന്തുക്കളാണ് അതിന്റെ ആദ്യസാക്ഷികൾ. ‘നഭസ്പൃശൗ’ (ആകാശം തൊടുന്നവ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പൊടിപോലും ആകാശം തൊടുന്നു. ‘നിന്നിലൂടെ സുമിത്ര സത്പുത്രവതിയായി’ എന്ന രാമന്റെ വാക്ക് സ്നേഹപൂർണമായ സംബോധനയാണ്; ആപത്കാലത്തും അതു രാമന്റെ സൗമ്യത വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ഭീമസ്തനിതഗംഭീരം’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ ശബ്ദത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം ഇടിമുഴക്കത്തോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു; എന്നാൽ അതു മേഘമല്ല, സൈന്യംതന്നെ.

രാമൻ കാട്ടിലെ സാധാരണ കാരണങ്ങൾ ക്രമമായി എണ്ണുന്നു: ‘ഈ മഹാവനത്തിൽ ആനക്കൂട്ടങ്ങളോ പോത്തുകളോ സഞ്ചരിക്കുന്നുണ്ടോ? അതോ സിംഹങ്ങളാൽ ഭയപ്പെടുത്തപ്പെട്ട മൃഗങ്ങൾ പെട്ടെന്നു ദിക്കുകളിലേക്കു പാഞ്ഞതോ? രാജാവോ രാജകുമാരനോ കാട്ടിൽ നായാട്ടിനിറങ്ങിയതോ? അതോ മറ്റേതെങ്കിലും ഹിംസ്രജന്തുവാണോ? സൗമിത്രേ, നീ അത് അറിയണം.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹംതന്നെ ആ കാരണങ്ങളെ ദുർബലമാക്കുന്നു: ‘ഈ പർവതം പക്ഷികൾക്കുപോലും സഞ്ചരിക്കാൻ ദുഷ്കരമാണ്; അതിനാൽ ഇതെല്ലാം യഥാർഥത്തിൽ എന്താണെന്ന് നീ ഇവിടെ അറിയണം.’ രാമന്റെ ഈ ശാന്തമായ ജിജ്ഞാസ ലക്ഷ്മണന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന രോഷത്തിന്റെ വിപരീതരൂപമായി സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു — ഒരാൾ കാരണം ചോദിക്കുന്നു, മറ്റേയാൾ ശത്രുവിനെ സങ്കല്പിക്കുന്നു. രാമൻ ശങ്കിക്കുന്നില്ല, ഭയപ്പെടുന്നില്ല; അദ്ദേഹം വസ്തുത മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ആനകൾ, പോത്തുകൾ, സിംഹങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ എന്നിവയെ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു — ഇവ കാട്ടിലെ സ്വാഭാവികകാരണങ്ങളാണ്; ഒമ്പതാമത്തേതിൽ മനുഷ്യൻ കടന്നുവരുന്നു, എന്നാൽ അയാളും നായാട്ടുകാരൻ മാത്രം, ശത്രുവല്ല. ‘യഥാതത്ത്വം’ (യഥാർഥത്തിൽ എന്താണോ അത്) എന്ന പദമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — യഥാർഥത്തിൽ ഉള്ളതാണ് അറിയേണ്ടത്, ഭയംകൊണ്ടു സങ്കല്പിക്കുന്നതല്ല.

ലക്ഷ്മണൻ തിടുക്കത്തിൽ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന ഒരു സാലവൃക്ഷത്തിൽ കയറി, എല്ലാ ദിക്കുകളും നോക്കിക്കൊണ്ട് കിഴക്കേ ദിക്കിലേക്കു നോക്കി. പിന്നെ വടക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞപ്പോൾ ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും തിങ്ങിനിറഞ്ഞ, സജ്ജരായ കാലാളുകളോടുകൂടിയ ഒരു മഹാസൈന്യത്തെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ, രഥങ്ങളിലെ കൊടികളാൽ അലംകൃതമായ ആ സൈന്യത്തെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം രാമനെ അറിയിച്ചു; ഇങ്ങനെ പറയുകയും ചെയ്തു: ‘ആര്യൻ തീയണയ്ക്കട്ടെ, സീത ഗുഹയിൽ അഭയം തേടട്ടെ; അങ്ങ് വില്ലിനു ഞാണേറ്റൂ, അമ്പുകളും കവചവും എടുക്കൂ.’ ലക്ഷ്മണന്റെ ആദ്യപ്രതികരണംതന്നെ യുദ്ധസന്നാഹമാണ്. പുക സൈന്യത്തെ ആകർഷിച്ചേക്കും എന്ന ഭയത്താലാണ് അദ്ദേഹം തീയണയ്ക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നത് — ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജാഗ്രതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, രോഷം മാത്രമല്ല. സീതയുടെ ഗുഹാപ്രവേശം, വില്ലിനു ഞാണേറ്റൽ, കവചധാരണം — ഇവ മൂന്നും ക്രമമായി രക്ഷയുടെ മൂന്നു പടവുകളാണ്. ഇവിടെ കവി ലക്ഷ്മണന്റെ വീരത്വത്തെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ പിന്നീട് രാമൻ ശമിപ്പിക്കേണ്ടിവരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ അതിവേഗത്തിലുള്ള നിർണയം കാണിക്കുന്നു. ‘സജ്ജരായ കാലാളുകൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ സന്നദ്ധത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു ലക്ഷ്മണന്റെ ശങ്ക വർധിപ്പിക്കുന്നു.

പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമൻ അദ്ദേഹത്തോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, അടയാളങ്ങൾ ശ്രദ്ധിച്ചുനോക്കൂ; ഈ സൈന്യം ആരുടേതാണെന്നു നീ കരുതുന്നു?’ ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ട ലക്ഷ്മണൻ കോപിച്ച അഗ്നിപോലെ, ആ സൈന്യത്തെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ, പറഞ്ഞു: ‘അഭിഷേകം നേടിയശേഷം സമ്പന്നമായ രാജ്യം ആഗ്രഹിച്ച്, കൈകേയിയുടെ പുത്രനായ ഭരതൻ നമ്മളെ രണ്ടുപേരെയും കൊല്ലാൻ വരികയാണ് എന്നു വ്യക്തം. ഇതാ, അതിമഹത്തായ, ശോഭയുള്ള ഒരു വൃക്ഷം തെളിഞ്ഞുകാണുന്നു — രഥത്തിൽ ഉജ്ജ്വലമായ തണ്ടുള്ള കോവിദാരക്കൊടി വിളങ്ങുന്നു. ഇവർ വേഗമേറിയ കുതിരകളിൽ കയറി ഇഷ്ടംപോലെ നീങ്ങുന്നു; ഇവരാകട്ടെ ആനകളിൽ കയറിയ, അത്യധികം സന്തുഷ്ടരായ സവാരിക്കാർ, ശോഭിക്കുന്നു.’ കൊടിയിലെ കോവിദാരച്ചിഹ്നമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ഒരേയൊരു തെളിവ് — ചിഹ്നം സത്യമാണ്, എന്നാൽ അതിൽനിന്നു നിഷ്പാദിപ്പിച്ച അർഥം അസത്യമാണ്. തെളിവു കാണുമ്പോഴും മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ഭയത്തിനനുസരിച്ചാണ് അതിന് അർഥം കല്പിക്കുന്നത് എന്ന് കവി ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ദൃഷ്ടി മുന്നിലുള്ള സൈന്യത്തെ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ, പ്രസാദിപ്പിക്കാനായി വരുന്ന സഹോദരനെയല്ല. ‘അടയാളങ്ങൾ ശ്രദ്ധിച്ചുനോക്കൂ’ എന്ന രാമന്റെ വാക്കും ശാന്തമാണ് — അദ്ദേഹം പരിശോധന ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണനോ നേരെ നിർണയത്തിലെത്തുന്നു.

പിന്നെ അദ്ദേഹം യുദ്ധത്തിന്റെ രീതിതന്നെ ആസൂത്രണം ചെയ്യുന്നു: ‘വില്ലേന്തിയ നാം പർവതത്തിൽ അഭയം തേടാം; അല്ലെങ്കിൽ ഇവിടെത്തന്നെ സന്നദ്ധരായി ആയുധമുയർത്തി നിൽക്കാം. കോവിദാരക്കൊടി യുദ്ധത്തിൽ നമ്മുടെ വശത്താകുമാറാകട്ടെ! രാഘവാ, ആർ കാരണമാണോ അങ്ങും സീതയും ഞാനും ഈ മഹാവിപത്തിലകപ്പെട്ടത്, ആർ നിമിത്തമാണോ അങ്ങ് ശാശ്വതമായ രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായത്, ആ ഭരതനെ ഞാൻ കാണുമാറാകട്ടെ. ഈ ശത്രു വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു, ഇവൻ വധിക്കപ്പെടേണ്ടവൻതന്നെ. ഭരതനെ വധിക്കുന്നതിൽ ഞാൻ ദോഷമൊന്നും കാണുന്നില്ല; മുമ്പ് അപകാരം ചെയ്തവനെ കൊന്നാൽ അധർമമുണ്ടാകുന്നില്ല. ഭരതൻ മുമ്പ് അപകാരം ചെയ്തവനാണ്; അവനെ വിട്ടയയ്ക്കുന്നതിലാണ് അധർമം.’ ലക്ഷ്മണൻ ഇവിടെ ധർമശാസ്ത്രത്തെയും തന്റെ പക്ഷത്തു ചേർക്കുന്നു — മുമ്പ് അപകാരം ചെയ്തവനെ വധിക്കുന്നതിൽ ദോഷമില്ല എന്ന നീതിവാക്യം അദ്ദേഹം ജ്യേഷ്ഠനോടു പ്രയോഗിക്കുന്നു. എന്നാൽ ‘ഭരതൻ മുമ്പ് അപകാരം ചെയ്തവനാണ്’ എന്ന മൂലപ്രതിജ്ഞതന്നെ തെളിയിക്കപ്പെടാത്തതാണ്; ഭരതൻ ഒരപകാരവും ചെയ്തിട്ടില്ല, കൈകേയിയാണ് ചെയ്തത്. ഈ തർക്കദോഷംതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ തുറന്നുകാട്ടുന്നത്. ഇവിടെ കവി ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകളിൽ ‘രാഘവാ’ എന്ന സംബോധന വീണ്ടും വീണ്ടും ചേർക്കുന്നു; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രോഷം ജ്യേഷ്ഠന്റെ ഹിതം ലക്ഷ്യമാക്കിത്തന്നെയാണ് ഉണർന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ഇവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ അങ്ങ് ഭൂമി മുഴുവൻ ഭരിക്കും. രാജ്യം കൊതിക്കുന്ന കൈകേയി ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ കൊന്ന പുത്രനെ കാണട്ടെ — ആന ഒടിച്ച മരത്തെയെന്നപോലെ, അത്യന്തം ദുഃഖാർത്തയായി. കൈകേയിയെയും അവളുടെ അനുയായികളോടും ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പം ഞാൻ വധിക്കും; ഇന്നു ഭൂമി മഹത്തായ ഈ കളങ്കത്തിൽനിന്നു മുക്തമാകട്ടെ. മാനദാ, അടക്കിവച്ച ഈ ക്രോധവും അപമാനവും ഇന്നു ഞാൻ ശത്രുസൈന്യങ്ങളിൽ, ഉണക്കപ്പുല്ലിൽ അഗ്നിയെയെന്നപോലെ, അഴിച്ചുവിടും. മൂർച്ചയേറിയ അമ്പുകളാൽ ശത്രുശരീരങ്ങൾ മുറിച്ച് ഇന്നുതന്നെ ചിത്രകൂടത്തിലെ കാനനം ചോരയിൽ കുതിർക്കും. ഞാൻ കൊന്ന ആനകളെയും കുതിരകളെയും മനുഷ്യരെയും ഹിംസ്രജന്തുക്കൾ വലിച്ചിഴയ്ക്കട്ടെ. ഈ മഹാവനത്തിൽ ഭരതനെ സൈന്യസമേതം കൊന്ന് അമ്പുകളോടും വില്ലിനോടുമുള്ള കടം ഞാൻ വീട്ടും — ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ ഈ വാക്കുകളോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ക്രോധം ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു — ആദ്യം സന്നാഹം, പിന്നെ വധനിശ്ചയം, പിന്നെ അവന്റെ അമ്മയെപ്പോലും വധിക്കുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ, ഒടുവിൽ സൈന്യത്തെയാകെ ദഹിപ്പിക്കൽ. അവസാനശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ള, ആറു പാദങ്ങളുള്ള ശ്ലോകമാണ്; അവിടെയാണ് ക്രോധത്തിന്റെ കൊടുമുടി. രാമന്റെ ഉത്തരമാകട്ടെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ. ‘മാനദ’ (മാനം നൽകുന്നവനേ) എന്ന സംബോധനയിലൂടെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ മാനം നൽകുന്നവനായി വിളിക്കുന്നു, താനാകട്ടെ മാനഭംഗത്തിനു പ്രതികാരം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ മൂലപ്രേരണ.

In the previous sarga Rāma had shown Sītā the beauty of the Mandākinī at length, and this sarga opens by quietly closing that scene. When he had shown Maithilī the river that runs down from the mountain, Rāma sat down on a terrace of the hill and coaxed Sītā with the pulp of the forest fruits and roots: "This is pure, this is sweet, this has been roasted well on the fire." So the righteous prince sat happily with Sītā. The word the poet uses for the pulp can also mean flesh, but here it means the soft inner part of the fruit, not meat. This calm is the backdrop of the whole sarga, for into the middle of it bursts the uproar of Bharata's army. The poet has deliberately carried these two verses over from the mood of the last sarga, so that the sweetness of forest life and the terror of an army's noise stand against each other. Both verses show a single action: tenderness, comfort, rest. And Lakṣmaṇa, silent here, will by the sarga's end be vowing slaughter; the sarga begins with a loving meal of fruit and roots and ends with a forest drenched in blood.

As the two of them sat there, the two heralds of Bharata's advancing army appeared before them: its dust and its din, both reaching up to the sky. At the same moment the rutting leaders of the elephant herds, terrified and tormented by the great noise, fled with their herds in every direction. Rāma heard the sound the army raised and watched the herd-leaders scattering. Seeing them run and hearing that huge noise, he said to Lakṣmaṇa, whose splendour blazed: "Look here, Lakṣmaṇa! Sumitrā has a fine son in you. There is a tumultuous sound, deep as a terrible thunderclap." The poet still does not show the army itself; only its dust and its noise enter the forest first, and the forest creatures are its first witnesses. The dust touching the sky tells of the army's size. Rāma's affectionate words about Sumitrā's fine son show his gentleness even at a moment of danger, and the sound he likens to thunder is no cloud but an army.

Rāma went through the ordinary causes the forest might offer, one by one: "Are there herds of elephants or buffaloes moving in this great wood? Or have deer, frightened by lions, suddenly bolted in all directions? Is some king or prince out hunting in the forest, or is it some other beast of prey? You should find out, Saumitri." Then he himself weakened those explanations: "This mountain is hard going even for birds; so find out the whole of this, here and now, exactly as it is." Rāma's calm inquiry is set as the opposite of the anger Lakṣmaṇa is about to show: one asks for the cause, the other imagines an enemy. Rāma neither suspects nor fears; he only wants the facts. His first guesses are elephants, buffaloes, lions and deer, the natural causes of the forest; then a man enters his thoughts, but only a hunter, not a foe. "Exactly as it is" is the key to this sarga: what is really there must be known, not what fear invents.

Lakṣmaṇa quickly climbed a flowering sāla tree, looked out over every quarter and gazed towards the east. Then, turning north, he saw a vast army, crowded with elephants, horses and chariots and manned by foot-soldiers ready for action. He told Rāma of that army full of horses and chariots and decked with banners, and said: "Let my noble brother put out the fire, let Sītā take shelter in the cave; string your bow and take up your arrows and your armour." His first response was to make ready for battle. He wanted the fire put out for fear its smoke would draw the army to them, which shows his watchfulness and not only his anger. Sītā in the cave, the bow strung, the armour on: these are three steps of defence, one after another. The poet does not belittle Lakṣmaṇa's courage here, but shows how swiftly he leaps to a conclusion, something Rāma will have to calm. The soldiers being "at the ready" only feeds his suspicion.

Rāma, a tiger among men, answered him: "Look closely, Saumitri. Whose army do you take this to be?" At that Lakṣmaṇa blazed up like an angry fire, as if he meant to burn the army to ashes, and said: "Clearly Bharata, Kaikeyī's son, has been consecrated and now wants the kingdom secure; he is coming to kill us both. There is the great, splendid tree standing out clearly: on the chariot the kovidāra banner shines with its bright trunk. These men ride swift horses as they please, and these riders sit exulting on their elephants, gleaming as they come." The kovidāra emblem on the banner was his only proof. The sign was true, but the meaning he drew from it was false; the poet shows subtly how a man can see the evidence and still read it through his own fear. Lakṣmaṇa's eyes see only an army ahead, not a brother coming to make peace. Rāma's "look closely" was calm: he wanted an examination, while Lakṣmaṇa brought a verdict.

Then Lakṣmaṇa began to plan the fight itself: "Let us take our bows and make for the hill, or else stand here armoured with our weapons raised. May the kovidāra banner fall into our hands in battle! May I set eyes on Bharata, because of whom this great calamity has come upon you, Rāghava, and upon Sītā and me, and for whose sake you were thrown out of your ancestral kingdom. This enemy has come within reach; he deserves only death. I see no wrong in killing Bharata. No one incurs unrighteousness by killing one who has wronged him first. Bharata wronged us first; to spare him would be the unrighteous act." Lakṣmaṇa even pressed the law books into his service, quoting to his brother the maxim that there is no fault in killing an aggressor. But his first premise, that Bharata had wronged them, was unproved: Bharata had done nothing; the wrong was Kaikeyī's. Rāma will lay bare this flaw in the next sarga. And the poet has Lakṣmaṇa call on "Rāghava" again and again, a hint that his anger is roused wholly for his brother's sake.

"Once he is dead," Lakṣmaṇa went on, "you shall rule the whole earth. Today let Kaikeyī, greedy for the kingdom, see her son struck down by me in battle and grieve bitterly, like a tree broken by an elephant. I shall kill Kaikeyī too, with her followers and her kin; let the earth be freed today of this great pollution. Giver of honour, today I shall let loose on the enemy's ranks the anger and the humiliation I have held in, like fire on dry brushwood. With my sharp arrows I shall split my enemies' bodies and drench the forest of Citrakūṭa in blood this very day. Let the wild beasts drag about the elephants, horses and men I strike down. When I have killed Bharata and his army in this great forest, I shall have paid my debt to my arrows and my bow; of that there is no doubt." With these words the sarga ends. Lakṣmaṇa's anger has mounted step by step: first readiness, then the resolve to kill, then a vow to kill even Bharata's mother, and finally the burning of the whole army; the long last verse is its peak. Rāma's answer comes in the next sarga. In calling Rāma "giver of honour", Lakṣmaṇa names him the one who bestows honour, while he himself burns to avenge the honour that has been broken; that is the root of his rage.