पूर्वस्मिन् सर्गे रामः सीतायै चित्रकूटस्य शिखराणि धातुवर्णान् वृक्षान् किंनरांश्च अदर्शयत्; अयं सर्गः तस्य एव वर्णनस्य द्वितीयः अङ्कः — अधुना पर्वतात् नदीं प्रति दृष्टिः गच्छति। कोसलेश्वरः रामः शैलात् विनिष्क्रम्य मैथिलीं शुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम् अदर्शयत्। राजीवलोचनः सः वरारोहां चन्द्रचारुनिभाननां विदेहराजस्य सुतां प्रति वदति — ‘पश्य इमां मन्दाकिनीं नदीम्, विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेवितां कुसुमैः उपसम्पन्नाम्।’ ततः तीरवृक्षाणां वर्णनम् — नानाविधैः तीररुहैः पुष्पफलद्रुमैः वृता सा सर्वतः राजराजस्य नलिनी इव राजते। अत्र अपि पूर्वसर्गवत् उपमानं कुबेरस्य एव उद्यानं गृहीतम्; वनस्थस्य दम्पत्योः समीपे स्थिता क्षुद्रा नदी देवानां पुष्करिण्या समा इति रामस्य दृष्टिः। एषा मन्दाकिनी चित्रकूटस्य पार्श्वे प्रवहन्ती अद्यापि तेन एव नाम्ना प्रसिद्धा; कविः तस्याः नाम्ना स्वर्गीयां गङ्गाम् अपि स्मारयति।

अनन्तरं रामः नद्याः तीर्थानि दर्शयति। मृगयूथैः निपीतानि, अतः साम्प्रतं कलुषाम्भांसि अपि तानि तीर्थानि रमणीयानि, तानि च तस्य रतिं जनयन्ति — जलस्य मालिन्यम् अपि वनजीवनस्य चिह्नम् इति सौन्दर्यम् एव। ततः मानुषाः — जटाजिनधराः वल्कलोत्तरवाससः ऋषयः उचिते काले मन्दाकिनीम् अवगाहन्ते। अपरे च मुनयः संशितव्रताः नियमात् ऊर्ध्वबाहवः सन्तः आदित्यम् उपतिष्ठन्ते। एवं नदी न केवलं रमणीया, अपि तु तपोभूमिः अपि। अन्ते पर्वतस्य एव पुनः दर्शनम्, किन्तु अधुना नद्याः दृष्ट्या — मारुतेन उद्धूतानि शिखराणि यस्य सः पर्वतः प्रनृत्तः इव भाति, यतः तस्य पादपाः अभितः नदीं प्रति पुष्पपत्राणि सृजन्ति। शाखानां चलनं नृत्यम्, पुष्पवर्षणं च तस्य नृत्यस्य अर्घ्यम् इति उत्प्रेक्षा। एवम् अस्मिन् खण्डे मृगाः ऋषयः मुनयः पर्वतश्च क्रमेण आगच्छन्ति — तिर्यञ्चः, तपस्विनः, स्थावरं च, इति त्रिविधः लोकः एकस्यां नद्यां संगतः।

ततः रामः नद्याः त्रीणि रूपाणि गणयति — क्वचित् सा मणिनिकाशोदा अर्थात् मणिवत् स्वच्छजला, क्वचित् पुलिनशालिनी, क्वचित् च सिद्धजनाकीर्णा। वायुना निर्धूताः विततः पुष्पसंचयाः तीरयोः प्रसृताः, अपरे च जलमध्ये प्लवमानाः — ‘पश्य त्वं तनुमध्यमे’ इति सम्बोधनेन सह सः तान् दर्शयति। वल्गुवचसः रथाङ्गाह्वयाः द्विजाः अर्थात् चक्रवाकाः शुभाः गिरः निष्कूजन्तः तीरम् अधिरोहन्ति। एतत् सर्वं दृष्ट्वा सः निर्णयं वदति — ‘शोभने, चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च दर्शनं पुरवासात् अधिकं मन्ये, तव च दर्शनात्’ — अयोध्यायाः स्मृतिः अत्र प्रथमवारं प्रविशति, किन्तु तुलनायाम् एव, न तु शोके। अन्ते सः तां स्नानाय आह्वयति — विधूतकल्मषैः तपोदमशमान्वितैः सिद्धैः नित्यं विक्षोभितजलां नदीं मया सह विगाहस्व इति। सिद्धानां स्नानेन जलं पवित्रम् इति भावः; वर्णनात् आमन्त्रणं प्रति अत्र संवादस्य गतिः परिवर्तते।

अनन्तरं रामस्य वचनं गाढतरं भवति। ‘हे सीते, कमलानि पुष्कराणि च अवमज्जन्ती सखीवत् इमां मन्दाकिनीं विगाहस्व’ इति सः वदति — नदी न स्थानमात्रम्, अपि तु सीतायाः सखी इति। ततः सः तस्यै स्मृतेः परिवर्तनम् उपदिशति — ‘वनवासिनः व्यालान् पौरजनवत्, चित्रकूटम् अयोध्याम् इव, इमां नदीं च सरयूवत् नित्यं मन्यस्व’ — वनम् एव नूतना अयोध्या इति भावः; एतेन सीतायाः नगरशोकः निवर्तते। ‘धर्मात्मा लक्ष्मणः मम निदेशे व्यवस्थितः, त्वं च अनुकूला — उभौ मम प्रीतिं जनयथः’ इति सः स्वस्य सन्तोषस्य हेतुं कथयति। अन्ते निश्चयवाक्यम् — ‘त्रिषवणम् उपस्पृशन् मधुमूलफलाशनः च अहं त्वया सह वर्तमानः न अयोध्यायै न राज्याय स्पृहयामि।’ इदं वाक्यम् एव अस्य सर्गद्वयस्य सारः — राज्यत्यागः न दुःखम्, अपि तु वरणीयम् इति रामस्य स्थितिः अत्र स्पष्टा भवति।

अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ वृत्तं परिवर्तयतः — अनुष्टुभः स्थाने दीर्घं वृत्तम्, यत् कविः प्रायः सर्गान्ते प्रयुङ्क्ते। प्रथमे तेषु रामः नद्याः अन्तिमं चित्रं वदति — गजयूथैः लोडिता, गजैः सिंहैः वानरैः च निपीततोया, सुपुष्पितैः पुष्पभरैः अलंकृता च इयं रम्या नदी; ताम् उपगम्य गतक्लमः सुखी च न भवेत् — तादृशः कोऽपि नास्ति। द्वितीये तु कविः स्वयं वदति, न रामः — ‘इतीव बहुसंगतं वचः सरितं प्रति ब्रुवन् प्रियासहायः रघुवंशवर्धनः सः रम्यं नयनाञ्जनप्रभं चित्रकूटं चचार।’ अयं श्लोकः समग्रं सर्गद्वयं समापयति — सौन्दर्यवर्णनम्, सन्तोषः, दम्पत्योः विहारः इति। किन्तु श्रोता जानाति यत् तस्मिन् एव क्षणे भरतस्य सेना समीपम् आगच्छति; अतः अस्याः शान्तेः अन्तः आसन्नः इति करुणा अत्र निहिता। अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः सेनायाः रेणुं शब्दं च दृष्ट्वा रोषम् आविष्करिष्यति; अतः अयम् एव सर्गः चित्रकूटवासस्य अन्तिमः शान्तः क्षणः।

మునుపటి సర్గలో రాముడు సీతకు చిత్రకూటపు శిఖరాలనూ, ధాతువర్ణాలనూ, చెట్లనూ, కిన్నరులనూ చూపించాడు; ఈ సర్గ అదే వర్ణనకు రెండవ అంకం — ఇప్పుడు దృష్టి పర్వతం నుండి నది వైపు వెళ్తుంది. కోసలేశ్వరుడైన రాముడు కొండ నుండి బయటకు వచ్చి మైథిలికి శుభమైన నీరు గల రమ్యమైన మందాకినీ నదిని చూపించాడు. రాజీవలోచనుడైన అతడు సుందరాంగి, చంద్రుని వంటి మనోహరమైన ముఖం గల విదేహరాజపుత్రితో అంటాడు — ‘విచిత్రమైన ఇసుకతిన్నెలు గల, రమ్యమైన, హంసలూ సారసపక్షులూ సేవించే, పూలతో నిండిన ఈ మందాకినీ నదిని చూడు.’ తరువాత తీరపు చెట్ల వర్ణన — తీరంలో పెరిగిన రకరకాల పూలచెట్లతో, పండ్లచెట్లతో చుట్టబడిన ఆమె అన్నివైపులా రాజరాజు (కుబేరుని) పద్మసరస్సు వలె ప్రకాశిస్తోంది. ఇక్కడ కూడా మునుపటి సర్గలో వలె ఉపమానంగా కుబేరుని ఉద్యానమే తీసుకోబడింది; అడవిలో ఉన్న దంపతుల దగ్గర ఉన్న చిన్న నది దేవతల పుష్కరిణితో సమానమని రాముని దృష్టి. చిత్రకూటం పక్కగా ప్రవహించే ఈ మందాకిని ఈనాటికీ అదే పేరుతో ప్రసిద్ధమైనది; ఆమె పేరుతో కవి స్వర్గగంగను కూడా గుర్తుచేస్తాడు.

ఆ తరువాత రాముడు నది రేవులను చూపిస్తాడు. జింకల మందలు తాగడం వల్ల ఇప్పుడు నీరు కలుషితమైనా ఆ రేవులు రమణీయమైనవి, అవి అతనికి ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయి — నీటి మాలిన్యం కూడా వనజీవనపు చిహ్నం కాబట్టి అదీ సౌందర్యమే. తరువాత మనుష్యులు — జటలూ జింకచర్మాలూ ధరించిన, నారచీరలను ఉత్తరీయాలుగా వేసుకున్న ఋషులు తగిన సమయంలో మందాకినిలో స్నానం చేస్తున్నారు. మరికొందరు తీక్ష్ణవ్రతులైన మునులు నియమానుసారం చేతులు పైకెత్తి సూర్యుని ఉపాసిస్తున్నారు. ఇలా నది రమణీయమైనదే కాదు, తపోభూమి కూడా. చివరకు మళ్ళీ పర్వత దర్శనం, కాని ఇప్పుడు నది దృష్టితో — గాలికి కదిలే శిఖరాలు గల ఆ పర్వతం నాట్యం చేస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తోంది, ఎందుకంటే దాని చెట్లు నలువైపులా నది వైపు పూలనూ ఆకులనూ కురిపిస్తున్నాయి. కొమ్మల కదలికే నాట్యం, పూలవానే ఆ నాట్యానికి అర్ఘ్యం అని ఉత్ప్రేక్ష. ఇలా ఈ భాగంలో మృగాలూ, ఋషులూ, మునులూ, పర్వతమూ క్రమంగా వస్తాయి — పశుపక్ష్యాదులు, తపస్వులు, స్థావరాలు అనే మూడు విధాల లోకం ఒకే నదిలో కలిసింది.

తరువాత రాముడు నది యొక్క మూడు రూపాలను లెక్కిస్తాడు — ఎక్కడో ఆమె మణినికాశోద అంటే మణివలె స్వచ్ఛమైన నీరు గలది, ఎక్కడో ఇసుకతిన్నెలతో శోభిల్లేది, ఎక్కడో సిద్ధజనులతో నిండినది. గాలికి రాలి విస్తరించిన పూలరాశులు ఇరుతీరాలా వ్యాపించాయి, మరికొన్ని నీటి మధ్యలో తేలుతున్నాయి — ‘సన్నని నడుము గలదానా, చూడు’ అనే సంబోధనతో అతడు వాటిని చూపిస్తాడు. మధురమైన కూతలు గల రథాంగాహ్వయ పక్షులు అంటే చక్రవాకాలు శుభమైన ధ్వనులు చేస్తూ తీరం ఎక్కుతున్నాయి. ఇదంతా చూసి అతడు నిర్ణయం చెబుతాడు — ‘శోభనా, చిత్రకూటాన్నీ మందాకినినీ చూడటం, నిన్ను చూడటంతో కలిపి, పురవాసం కంటే గొప్పదని భావిస్తున్నాను’ — అయోధ్య స్మృతి ఇక్కడ మొదటిసారి ప్రవేశిస్తుంది, కాని పోలికలోనే, శోకంలో కాదు. చివరకు అతడు ఆమెను స్నానానికి పిలుస్తాడు — కల్మషాలు తొలగిన, తపస్సూ దమమూ శమమూ గల సిద్ధులు నిత్యం కలచివేసే నీరు గల ఈ నదిలో నాతో కలిసి స్నానం చేయి అని. సిద్ధుల స్నానంతో నీరు పవిత్రమైందని భావం; ఇక్కడ సంభాషణ గతి వర్ణన నుండి ఆమంత్రణం వైపు మారుతుంది.

ఆ తరువాత రాముని మాట మరింత గాఢమవుతుంది. ‘సీతా, కలువలనూ తామరలనూ ముంచుతూ సఖి వలె ఈ మందాకినిలో స్నానం చేయి’ అని అతడు అంటాడు — నది కేవలం స్థలం కాదు, సీతకు సఖి. తరువాత అతడు ఆమెకు స్మృతిని మార్చుకోమని ఉపదేశిస్తాడు — ‘అడవిలో నివసించే క్రూరమృగాలను పౌరజనుల వలె, చిత్రకూటాన్ని అయోధ్య వలె, ఈ నదిని సరయూ వలె నిత్యం భావించు’ — వనమే కొత్త అయోధ్య అని భావం; దీనితో సీత నగరశోకం తొలగిపోతుంది. ‘ధర్మాత్ముడైన లక్ష్మణుడు నా ఆజ్ఞలో నిలిచి ఉన్నాడు, నీవు అనుకూలవతివి — మీరిద్దరూ నాకు ప్రీతిని కలిగిస్తున్నారు’ అని అతడు తన సంతోషానికి కారణం చెప్తాడు. చివరకు నిశ్చయవాక్యం — ‘మూడు సంధ్యలలో స్నానం చేస్తూ, తేనె, కందమూలాలు, పండ్లు తింటూ, నీతో కలిసి ఉన్న నేను అయోధ్యను గాని, రాజ్యాన్ని గాని కోరను.’ ఈ వాక్యమే ఈ రెండు సర్గల సారం — రాజ్యత్యాగం దుఃఖం కాదు, వరించదగినదే అనే రాముని స్థితి ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది.

చివరి రెండు శ్లోకాలు వృత్తాన్ని మారుస్తాయి — అనుష్టుప్ స్థానంలో, కవి సాధారణంగా సర్గాంతంలో ప్రయోగించే దీర్ఘవృత్తం. వాటిలో మొదటిదానిలో రాముడు నది యొక్క చివరి చిత్రాన్ని చెబుతాడు — ఏనుగుల మందలు కలచివేసిన, ఏనుగులూ సింహాలూ వానరాలూ నీరు తాగిన, బాగా పూచిన పూలగుత్తులతో అలంకృతమైన ఈ రమ్యమైన నదిని సమీపించి అలసట తీరి సుఖపడనివాడు — అలాంటివాడు ఎవడూ లేడు. రెండవదానిలో మాత్రం కవి స్వయంగా చెబుతాడు, రాముడు కాదు — ‘ఇలా నదిని గురించి ఎన్నో సముచితమైన మాటలు పలుకుతూ, ప్రియురాలు తోడుగా, రఘువంశవర్ధనుడైన అతడు రమ్యమైన, కాటుక కాంతి గల చిత్రకూటంలో సంచరించాడు.’ ఈ శ్లోకం సమగ్రంగా ఈ రెండు సర్గలనూ ముగిస్తుంది — సౌందర్యవర్ణనం, సంతోషం, దంపతుల విహారం. కాని అదే క్షణంలో భరతుని సైన్యం దగ్గరకు వస్తోందని శ్రోతకు తెలుసు; కాబట్టి ఈ శాంతికి అంతం దగ్గరలోనే ఉందనే కరుణ ఇక్కడ నిహితమై ఉంది. తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు సైన్యపు దుమ్మునూ శబ్దాన్నీ చూసి రోషాన్ని ప్రకటిస్తాడు; కాబట్టి ఈ సర్గే చిత్రకూటవాసపు చివరి శాంత క్షణం.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் சீதைக்குச் சித்திரகூடத்தின் சிகரங்களையும், தாதுக்களின் வண்ணங்களையும், மரங்களையும், கின்னரர்களையும் காட்டினான்; இந்தச் சர்க்கம் அதே வருணனையின் இரண்டாம் பகுதி — இப்போது பார்வை மலையிலிருந்து நதியை நோக்கிச் செல்கிறது. கோசல மன்னனான ராமன் மலையிலிருந்து வெளியே வந்து, மைதிலிக்கு மங்கல நீருடைய அழகிய மந்தாகினி நதியைக் காட்டினான். தாமரைக் கண்ணனான அவன், அழகிய இடையுடையவளும், சந்திரனைப் போல அழகிய முகம் கொண்டவளுமான விதேக அரசனின் மகளிடம் சொல்கிறான்: ‘வியப்பூட்டும் மணல்திட்டுகள் கொண்ட, அழகிய, அன்னங்களும் சாரசப் பறவைகளும் நாடும், பூக்கள் நிறைந்த இந்த மந்தாகினி நதியைப் பார்.’ பின்னர் கரையோர மரங்களின் வருணனை — கரையில் வளரும் பலவகைப் பூமரங்களும் கனிமரங்களும் சூழ்ந்த அது, எல்லாப் பக்கமும் அரசர்க்கரசனான குபேரனின் தாமரைப் பொய்கையைப் போல விளங்குகிறது. இங்கும் முந்தைய சர்க்கத்தைப் போலவே உவமானமாகக் குபேரனின் பூங்காவே எடுத்துக்கொள்ளப்படுகிறது; காட்டில் வாழும் தம்பதியரின் அருகே ஓடும் சிறிய நதி தேவர்களின் தாமரைக்குளத்துக்கு நிகரானது என்பது ராமனின் பார்வை. சித்திரகூடத்தின் அருகே ஓடும் இந்த மந்தாகினி இன்றும் அதே பெயரால் புகழ்பெற்றுள்ளது; அதன் பெயரால் கவிஞர் விண்ணுலகக் கங்கையையும் நினைவூட்டுகிறார்.

அதன் பின் ராமன் நதியின் துறைகளைக் காட்டுகிறான். மான் கூட்டங்கள் நீர் அருந்தியதால் இப்போது கலங்கிய நீருடையவையாக இருந்தாலும், அந்தத் துறைகள் அழகானவை; அவை அவனுக்கு மகிழ்ச்சியைத் தருகின்றன — நீரின் கலக்கமும் காட்டு வாழ்வின் அடையாளம் என்பதால் அதுவும் அழகே. பின்னர் மனிதர்கள் — சடையும் மான்தோலும் தரித்து, மரவுரியை மேலாடையாக அணிந்த முனிவர்கள் உரிய நேரத்தில் மந்தாகினியில் நீராடுகின்றனர். கூர்மையான விரதம் கொண்ட வேறு சில தவசிகள் நியமப்படி கைகளை உயர்த்தியவாறு சூரியனை வழிபடுகின்றனர். இவ்வாறு நதி அழகானது மட்டுமல்ல, தவபூமியும் கூட. இறுதியில் மலையே மீண்டும் காட்சிக்கு வருகிறது, ஆனால் இப்போது நதியின் பார்வையிலிருந்து — காற்றால் அசைக்கப்படும் சிகரங்கள் கொண்ட அந்த மலை நடனமாடுவது போலத் தோன்றுகிறது; ஏனெனில் அதன் மரங்கள் சுற்றிலும் நதியை நோக்கிப் பூக்களையும் இலைகளையும் சொரிகின்றன. கிளைகளின் அசைவு நடனம், பூமழை அந்த நடனத்தின் காணிக்கை என்பது தற்குறிப்பேற்றம். இவ்வாறு இந்தப் பகுதியில் விலங்குகளும், முனிவர்களும், தவசிகளும், மலையும் வரிசையாக வருகின்றன — விலங்குகள், தவசிகள், அசையாப் பொருள் என்ற மூவகை உலகும் ஒரே நதியில் சங்கமிக்கின்றன.

பின்னர் ராமன் நதியின் மூன்று வடிவங்களை எண்ணுகிறான் — சில இடங்களில் அது மணியைப் போலத் தெளிந்த நீருடையது, சில இடங்களில் மணல்திட்டுகளால் விளங்குவது, சில இடங்களில் சித்தர்கள் நிறைந்தது. காற்றால் உதிர்க்கப்பட்ட பரந்த பூக்குவியல்கள் இருகரைகளிலும் பரவியுள்ளன; வேறு சில நீரின் நடுவே மிதக்கின்றன — ‘மெல்லிய இடையுடையவளே, நீ பார்’ என்று விளித்து அவன் அவற்றைக் காட்டுகிறான். இனிய குரலுடைய, ‘ரதாங்கம்’ (சக்கரம்) என்ற பெயர் கொண்ட பறவைகள், அதாவது சக்கரவாகங்கள், மங்கலமான ஒலிகளை எழுப்பியபடி கரையில் ஏறுகின்றன. இவை அனைத்தையும் கண்டு அவன் தன் முடிவைச் சொல்கிறான்: ‘அழகியவளே, சித்திரகூடத்தையும் மந்தாகினியையும் காண்பதை நகரத்தில் வசிப்பதைவிட மேலானதாகக் கருதுகிறேன்; உன்னைக் காண்பதாலும் அப்படியே’ — அயோத்தியின் நினைவு இங்கே முதன்முறையாக நுழைகிறது; ஆனால் ஒப்பீட்டிலேயே, துயரத்தில் அல்ல. இறுதியில் அவன் அவளை நீராட அழைக்கிறான் — பாவம் நீங்கிய, தவமும் புலனடக்கமும் மன அமைதியும் கொண்ட சித்தர்களால் எப்போதும் கலக்கப்படும் நீருடைய நதியில் என்னுடன் இறங்கி நீராடு என்கிறான். சித்தர்கள் நீராடுவதால் நீர் புனிதமானது என்பது கருத்து; இங்கே உரையாடலின் போக்கு வருணனையிலிருந்து அழைப்பை நோக்கித் திரும்புகிறது.

அதன் பின் ராமனின் சொற்கள் இன்னும் ஆழமாகின்றன. ‘சீதே, அல்லிகளையும் தாமரைகளையும் அமிழ்த்தியபடி, தோழியோடு விளையாடுவது போல இந்த மந்தாகினியில் இறங்கி நீராடு’ என்று அவன் சொல்கிறான் — நதி வெறும் இடம் அல்ல, சீதையின் தோழி. பின்னர் அவன் அவளுக்கு நினைவை மாற்றிக்கொள்ளும் வழியைக் கற்பிக்கிறான்: ‘காட்டில் வாழும் விலங்குகளை நகரமக்களாகவும், சித்திரகூடத்தை அயோத்தியாகவும், இந்த நதியைச் சரயுவாகவும் எப்போதும் கருது’ — காடே புதிய அயோத்தி என்பது கருத்து; இதனால் சீதையின் நகர ஏக்கம் நீங்குகிறது. ‘தர்மாத்மாவான லக்ஷ்மணன் என் கட்டளையில் நிலைத்திருக்கிறான், நீயும் எனக்கு இசைந்தவள் — இருவரும் எனக்கு மகிழ்ச்சியைத் தருகிறீர்கள்’ என்று அவன் தன் மனநிறைவின் காரணத்தைச் சொல்கிறான். இறுதியில் உறுதியான சொல்: ‘மூன்று வேளையும் நீராடி, தேனும் கிழங்கும் கனியும் உண்டு, உன்னோடு வாழும் நான் அயோத்தியையும் விரும்பவில்லை, அரசையும் விரும்பவில்லை.’ இந்த வாக்கியமே இந்த இரண்டு சர்க்கங்களின் சாரம் — அரசைத் துறந்தது துயரம் அல்ல, விரும்பத்தக்கது என்ற ராமனின் நிலைப்பாடு இங்கே தெளிவாகிறது.

இறுதி இரண்டு சுலோகங்களும் யாப்பை மாற்றுகின்றன — அனுஷ்டுப்புக்குப் பதிலாக நீண்ட யாப்பு; கவிஞர் பொதுவாகச் சர்க்கத்தின் முடிவில் இதைப் பயன்படுத்துகிறார். முதலாவதில் ராமன் நதியின் இறுதிச் சித்திரத்தைச் சொல்கிறான் — யானைக் கூட்டங்களால் கலக்கப்பட்ட, யானைகளும் சிங்கங்களும் வானரங்களும் நீர் அருந்திய, நன்கு பூத்த மலர்ச் சுமைகளால் அணிசெய்யப்பட்ட இந்த அழகிய நதியை அடைந்து களைப்பு நீங்கி இன்பமடையாதவர் எவரும் இல்லை. இரண்டாவதில் ராமன் அல்ல, கவிஞரே சொல்கிறார்: ‘இவ்வாறு நதியைக் குறித்து மிகப் பொருத்தமான சொற்களைச் சொல்லியபடி, அன்புக்குரியவளைத் துணையாகக் கொண்ட, ரகு குலத்தை வளர்ப்பவனான அவன், கண்மையின் ஒளி கொண்ட அழகிய சித்திரகூடத்தில் உலவினான்.’ இந்தச் சுலோகம் இரண்டு சர்க்கங்களையும் முழுமையாக நிறைவு செய்கிறது — அழகு வருணனை, மனநிறைவு, தம்பதியரின் உலா. ஆனால் அதே கணத்தில் பரதனின் படை அருகே வந்துகொண்டிருக்கிறது என்பது கேட்பவருக்குத் தெரியும்; ஆகவே இந்த அமைதியின் முடிவு நெருங்கிவிட்டது என்ற இரக்கம் இங்கே பொதிந்துள்ளது. அடுத்த சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் படையின் புழுதியையும் ஒலியையும் கண்டு சினத்தை வெளிப்படுத்துவான்; ஆகவே இந்தச் சர்க்கமே சித்திரகூட வாழ்வின் கடைசி அமைதியான கணம்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಧಾತುವರ್ಣಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಕಿನ್ನರರನ್ನೂ ತೋರಿಸಿದನು; ಈ ಸರ್ಗವು ಅದೇ ವರ್ಣನೆಯ ಎರಡನೆಯ ಅಂಕ — ಈಗ ದೃಷ್ಟಿ ಪರ್ವತದಿಂದ ನದಿಯತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕೋಸಲೇಶ್ವರನಾದ ರಾಮನು ಪರ್ವತದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಶುಭಜಲವುಳ್ಳ ರಮ್ಯವಾದ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಕಮಲನಯನನಾದ ಅವನು, ಸುಂದರ ಕಟಿಯುಳ್ಳ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರ ಮುಖವುಳ್ಳ ವಿದೇಹರಾಜನ ಮಗಳಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮರಳುದಿಣ್ಣೆಗಳುಳ್ಳ, ರಮ್ಯವಾದ, ಹಂಸ-ಸಾರಸಗಳು ಸೇವಿಸುವ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ ಈ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯನ್ನು ನೋಡು.’ ಅನಂತರ ತೀರದ ಮರಗಳ ವರ್ಣನೆ — ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ನಾನಾ ವಿಧದ ಹೂ-ಹಣ್ಣಿನ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಾಜರಾಜನ (ಕುಬೇರನ) ನಳಿನಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಂತೆ ಉಪಮಾನವಾಗಿ ಕುಬೇರನ ಉದ್ಯಾನವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ; ವನದಲ್ಲಿರುವ ದಂಪತಿಗಳ ಬಳಿಯಿರುವ ಸಣ್ಣ ನದಿಯೂ ದೇವತೆಗಳ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಗೆ ಸಮ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿ. ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ಮಂದಾಕಿನಿ ಇಂದಿಗೂ ಅದೇ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಕವಿ ಅದರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸ್ವರ್ಗದ ಗಂಗೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ನದಿಯ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು (ಘಟ್ಟಗಳನ್ನು) ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೃಗಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ನೀರು ಕುಡಿದುದರಿಂದ ಈಗ ಕದಡಿದ ನೀರುಳ್ಳವಾದರೂ ಆ ತೀರ್ಥಗಳು ರಮಣೀಯವಾಗಿವೆ, ಅವನಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ — ನೀರಿನ ಕದಡುವಿಕೆಯೂ ವನಜೀವನದ ಚಿಹ್ನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದೂ ಸೌಂದರ್ಯವೇ. ಅನಂತರ ಮನುಷ್ಯರು — ಜಟೆ-ಜಿಂಕೆಚರ್ಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಮೇಲುಹೊದಿಕೆಯಾಗಿ ಹೊಂದಿದ ಋಷಿಗಳು ಉಚಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಂದಾಕಿನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕಠಿಣ ವ್ರತಗಳುಳ್ಳ ಇತರ ಮುನಿಗಳು ನಿಯಮದಿಂದ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ನದಿ ಕೇವಲ ರಮಣೀಯವಲ್ಲ, ತಪೋಭೂಮಿಯೂ ಹೌದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪರ್ವತದ ದರ್ಶನ, ಆದರೆ ಈಗ ನದಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ — ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡುವ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಆ ಪರ್ವತ ನರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಮರಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ನದಿಯತ್ತ ಹೂವು-ಎಲೆಗಳನ್ನು ಉದುರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೊಂಬೆಗಳ ಅಲುಗಾಟವೇ ನೃತ್ಯ, ಹೂಮಳೆಯೇ ಆ ನೃತ್ಯದ ಅರ್ಘ್ಯ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೃಗಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಮುನಿಗಳು, ಪರ್ವತ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ — ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ತಪಸ್ವಿಗಳು, ಸ್ಥಾವರ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಲೋಕ ಒಂದೇ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗಮಿಸಿದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ನದಿಯ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೆಲವೆಡೆ ಅದು ಮಣಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ನೀರುಳ್ಳದ್ದು ಅಂದರೆ ಮಣಿಯಂತೆ ಸ್ವಚ್ಛಜಲವುಳ್ಳದ್ದು, ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳುದಿಣ್ಣೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವಂಥದ್ದು, ಕೆಲವೆಡೆ ಸಿದ್ಧಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉದುರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹೂವಿನ ರಾಶಿಗಳು ಎರಡು ದಡಗಳಲ್ಲೂ ಹರಡಿವೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ನೀರಿನ ನಡುವೆ ತೇಲುತ್ತಿವೆ — ‘ಕೃಶಮಧ್ಯೆಯೇ, ನೋಡು’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೊಡನೆ ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಧುರ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ ರಥಾಂಗಾಹ್ವಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಂದರೆ ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಶುಭವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ದಡವನ್ನು ಏರುತ್ತಿವೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಂಡು ಅವನು ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಶೋಭನೆಯೇ, ಚಿತ್ರಕೂಟ ಮತ್ತು ಮಂದಾಕಿನಿಯ ದರ್ಶನವನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ದರ್ಶನವನ್ನು, ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ’ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ನೆನಪು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲೇ, ಶೋಕದಲ್ಲಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪಾಪಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡ, ತಪಸ್ಸು-ದಮ-ಶಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಿದ್ಧರು ನಿತ್ಯವೂ ಕಲಕುವ ನೀರುಳ್ಳ ನದಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಮುಳುಗು ಎಂದು. ಸಿದ್ಧರ ಸ್ನಾನದಿಂದ ನೀರು ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವ; ಇಲ್ಲಿ ಸಂವಾದದ ಗತಿ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಆಮಂತ್ರಣದತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನ ಮಾತು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸೀತೆ, ಕಮಲಗಳನ್ನೂ ತಾವರೆಗಳನ್ನೂ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತಾ, ಗೆಳತಿಯೊಡನೆಯಂತೆ ಈ ಮಂದಾಕಿನಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ನದಿ ಕೇವಲ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಗೆಳತಿ. ಅನಂತರ ಅವನು ಅವಳಿಗೆ ಸ್ಮೃತಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವನವಾಸಿಗಳಾದ ಕಾಡುಮೃಗಗಳನ್ನು ಪೌರಜನರಂತೆ, ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಂತೆ, ಈ ನದಿಯನ್ನು ಸರಯೂವಿನಂತೆ ನಿತ್ಯವೂ ಭಾವಿಸು’ — ವನವೇ ಹೊಸ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಎಂಬ ಭಾವ; ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ನಗರದ ಹಂಬಲ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದಾನೆ, ನೀನೂ ಅನುಕೂಲಳಾಗಿರುವೆ — ಇಬ್ಬರೂ ನನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತೀರಿ’ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನ ಸಂತೋಷದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಕ್ಯ — ‘ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಜೇನು-ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇರುವ ನಾನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನಾಗಲೀ ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಲೀ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಈ ವಾಕ್ಯವೇ ಈ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಾರ — ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗ ದುಃಖವಲ್ಲ, ವರಿಸಬೇಕಾದುದು ಎಂಬ ರಾಮನ ನಿಲುವು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತವೆ — ಅನುಷ್ಟುಭದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ದೀರ್ಘವೃತ್ತ; ಕವಿ ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನದಿಯ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಕಲಕಲ್ಪಟ್ಟ, ಆನೆ-ಸಿಂಹ-ವಾನರಗಳು ನೀರು ಕುಡಿದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ ಹೂವಿನ ಭಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ರಮ್ಯ ನದಿ; ಇದನ್ನು ಸೇರಿ ಆಯಾಸ ಕಳೆದು ಸುಖಿಯಾಗದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಾದರೋ ಕವಿ ತಾನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನಲ್ಲ — ‘ಹೀಗೆ ನದಿಯ ಕುರಿತು ಅನೇಕ ಸಂಗತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ, ಪ್ರಿಯೆಯೊಡನೆ ರಘುವಂಶವರ್ಧನನಾದ ಅವನು ಕಣ್ಣಿನ ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ರಮ್ಯವಾದ ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು.’ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಇಡೀ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ — ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಣನೆ, ಸಂತೋಷ, ದಂಪತಿಗಳ ವಿಹಾರ. ಆದರೆ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸೇನೆ ಹತ್ತಿರ ಬರುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶಾಂತಿಯ ಕೊನೆ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ ಎಂಬ ಕರುಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೇನೆಯ ಧೂಳನ್ನೂ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಕಂಡು ರೋಷವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗವೇ ಚಿತ್ರಕೂಟವಾಸದ ಕೊನೆಯ ಶಾಂತ ಕ್ಷಣ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ സീതയ്ക്കു ചിത്രകൂടത്തിന്റെ ശിഖരങ്ങളും ധാതുവർണങ്ങളും വൃക്ഷങ്ങളും കിന്നരന്മാരെയും കാണിച്ചുകൊടുത്തു; ഈ സർഗം ആ വർണനയുടെതന്നെ രണ്ടാമത്തെ അങ്കമാണ് — ഇപ്പോൾ ദൃഷ്ടി പർവതത്തിൽനിന്നു നദിയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. കോസലേശ്വരനായ രാമൻ പർവതത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങിവന്ന് മൈഥിലിക്കു ശുഭജലമുള്ള രമണീയമായ മന്ദാകിനീനദി കാണിച്ചുകൊടുത്തു. രാജീവലോചനനായ അദ്ദേഹം സുന്ദരിയും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ മനോഹരമായ മുഖമുള്ളവളുമായ വിദേഹരാജപുത്രിയോടു പറയുന്നു: ‘വിചിത്രമായ മണൽത്തിട്ടകളുള്ള, രമണീയമായ, അരയന്നങ്ങളും സാരസപ്പക്ഷികളും സേവിക്കുന്ന, പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ ഈ മന്ദാകിനീനദിയെ നോക്കൂ.’ പിന്നെ തീരത്തെ വൃക്ഷങ്ങളുടെ വർണന — തീരത്തു വളരുന്ന പലതരം പൂമരങ്ങളാലും ഫലവൃക്ഷങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട അവൾ എല്ലാ ഭാഗത്തും രാജാധിരാജനായ കുബേരന്റെ നളിനിയെന്ന താമരപ്പൊയ്കപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ഇവിടെയും കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെന്നപോലെ ഉപമാനമായി കുബേരന്റെ ഉദ്യാനംതന്നെയാണ് എടുത്തിരിക്കുന്നത്; വനവാസികളായ ദമ്പതികളുടെ അരികിലുള്ള ചെറിയ നദി ദേവന്മാരുടെ താമരപ്പൊയ്കയ്ക്കു തുല്യമാണ് എന്നാണ് രാമന്റെ ദൃഷ്ടി. ചിത്രകൂടത്തിന്റെ അരികിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഈ മന്ദാകിനി ഇന്നും അതേ പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിന്റെ പേരിലൂടെ കവി സ്വർഗീയഗംഗയെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് രാമൻ നദിയിലെ കടവുകൾ കാണിക്കുന്നു. മാൻകൂട്ടങ്ങൾ വെള്ളം കുടിച്ചതിനാൽ ഇപ്പോൾ ജലം കലങ്ങിയിരിക്കുന്നെങ്കിലും ആ കടവുകൾ രമണീയമാണ്; അവ അദ്ദേഹത്തിന് ആനന്ദം ജനിപ്പിക്കുന്നു — ജലത്തിന്റെ കലക്കംപോലും വനജീവിതത്തിന്റെ അടയാളമെന്നനിലയിൽ സൗന്ദര്യംതന്നെ. പിന്നെ മനുഷ്യർ — ജടയും മാൻതോലും ധരിച്ച, മരവുരി മേൽവസ്ത്രമാക്കിയ ഋഷിമാർ ഉചിതസമയത്ത് മന്ദാകിനിയിൽ മുങ്ങിക്കുളിക്കുന്നു. തീക്ഷ്ണവ്രതരായ മറ്റു മുനിമാർ നിയമപ്രകാരം കൈകളുയർത്തി സൂര്യനെ ഉപാസിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നദി രമണീയം മാത്രമല്ല, തപോഭൂമികൂടിയാണ്. ഒടുവിൽ പർവതത്തിന്റെ വീണ്ടുമുള്ള ദർശനം, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ നദിയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽനിന്ന് — കാറ്റിനാൽ ഉലയ്ക്കപ്പെട്ട ശിഖരങ്ങളുള്ള ആ പർവതം നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു, കാരണം അതിലെ മരങ്ങൾ ചുറ്റും നദിയിലേക്കു പൂക്കളും ഇലകളും പൊഴിക്കുന്നു. കൊമ്പുകളുടെ ചലനം നൃത്തം, പുഷ്പവർഷം ആ നൃത്തത്തിന്റെ അർഘ്യം — ഇതാണ് ഉത്പ്രേക്ഷ. ഇങ്ങനെ ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ മൃഗങ്ങളും ഋഷിമാരും മുനിമാരും പർവതവും ക്രമമായി വരുന്നു — തിര്യക്കുകൾ, തപസ്വികൾ, സ്ഥാവരം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നുവിധമുള്ള ലോകം ഒരൊറ്റ നദിയിൽ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു.

പിന്നെ രാമൻ നദിയുടെ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — ചിലയിടത്ത് അവൾ മണിപോലെ തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ളവൾ, ചിലയിടത്ത് മണൽത്തിട്ടകളാൽ ശോഭിക്കുന്നവൾ, ചിലയിടത്ത് സിദ്ധജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞവൾ. കാറ്റിൽ ഉലഞ്ഞുവീണ് പരന്നുകിടക്കുന്ന പൂക്കൂമ്പാരങ്ങൾ ഇരുകരകളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, മറ്റുചിലത് ജലമധ്യത്തിൽ ഒഴുകിനടക്കുന്നു — ‘തനുമധ്യമേ (നേർത്ത അരക്കെട്ടുള്ളവളേ), നീ നോക്കൂ’ എന്ന സംബോധനയോടെ അദ്ദേഹം അവ കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. മധുരമായ ശബ്ദമുള്ള ‘രഥാംഗാഹ്വയ’ പക്ഷികൾ അതായത് ചക്രവാകങ്ങൾ ശുഭമായ ശബ്ദങ്ങൾ കൂജനം ചെയ്തുകൊണ്ട് കരയിലേക്കു കയറുന്നു. ഇതെല്ലാം കണ്ട് അദ്ദേഹം നിർണയം പറയുന്നു: ‘ശോഭനേ, ചിത്രകൂടത്തിന്റെയും മന്ദാകിനിയുടെയും ദർശനവും നിന്റെ ദർശനവും നഗരവാസത്തെക്കാൾ മികച്ചതായി ഞാൻ കരുതുന്നു’ — അയോധ്യയുടെ ഓർമ ഇവിടെ ആദ്യമായി കടന്നുവരുന്നു, എന്നാൽ താരതമ്യത്തിൽ മാത്രം, ശോകത്തിലല്ല. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം അവളെ സ്നാനത്തിനു ക്ഷണിക്കുന്നു — പാപങ്ങൾ കഴുകിക്കളഞ്ഞ, തപസ്സും ദമവും ശമവും ഉള്ള സിദ്ധന്മാർ എപ്പോഴും ഇളക്കിമറിക്കുന്ന ജലമുള്ള ഈ നദിയിൽ എന്നോടൊപ്പം മുങ്ങിക്കുളിക്കൂ എന്ന്. സിദ്ധന്മാരുടെ സ്നാനത്താൽ ജലം പവിത്രമായിരിക്കുന്നു എന്നു ഭാവം; ഇവിടെ സംവാദത്തിന്റെ ഗതി വർണനയിൽനിന്ന് ക്ഷണത്തിലേക്കു മാറുന്നു.

തുടർന്ന് രാമന്റെ വാക്കുകൾ കൂടുതൽ ഗാഢമാകുന്നു. ‘സീതേ, കമലങ്ങളെയും താമരകളെയും മുക്കിക്കൊണ്ട് ഒരു തോഴിയെയെന്നപോലെ ഈ മന്ദാകിനിയിൽ മുങ്ങിക്കുളിക്കൂ’ എന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു — നദി വെറുമൊരു സ്ഥലമല്ല, സീതയുടെ തോഴിയാണ് എന്ന്. പിന്നെ അദ്ദേഹം അവൾക്ക് ഓർമയുടെ ഒരു മാറ്റം ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘വനവാസികളായ വന്യമൃഗങ്ങളെ പൗരജനങ്ങളെപ്പോലെയും ചിത്രകൂടത്തെ അയോധ്യയെപ്പോലെയും ഈ നദിയെ സരയുവിനെപ്പോലെയും എപ്പോഴും കരുതൂ’ — വനംതന്നെ പുതിയ അയോധ്യ എന്നു ഭാവം; ഇതിലൂടെ സീതയുടെ നഗരശോകം നീങ്ങുന്നു. ‘ധർമാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ എന്റെ നിർദേശത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, നീയും അനുകൂലയാണ് — ഇരുവരും എനിക്കു പ്രീതി ജനിപ്പിക്കുന്നു’ എന്ന് അദ്ദേഹം തന്റെ സന്തോഷത്തിന്റെ കാരണം പറയുന്നു. ഒടുവിൽ നിശ്ചയവാക്യം: ‘മൂന്നുനേരം സ്നാനം ചെയ്തും തേനും കിഴങ്ങും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ചും നിന്നോടൊപ്പം കഴിയുന്ന ഞാൻ അയോധ്യയെയോ രാജ്യത്തെയോ കൊതിക്കുന്നില്ല.’ ഈ വാക്യംതന്നെയാണ് ഈ രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെയും സാരം — രാജ്യത്യാഗം ദുഃഖമല്ല, വരിക്കേണ്ടതാണ് എന്ന രാമന്റെ നില ഇവിടെ സ്പഷ്ടമാകുന്നു.

അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ വൃത്തം മാറ്റുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ദീർഘവൃത്തം; കവി സാധാരണ സർഗാന്തത്തിൽ ഇതു പ്രയോഗിക്കുന്നു. അവയിൽ ആദ്യത്തേതിൽ രാമൻ നദിയുടെ അന്തിമചിത്രം പറയുന്നു — ആനക്കൂട്ടങ്ങൾ ഇളക്കിമറിച്ച, ആനകളും സിംഹങ്ങളും വാനരന്മാരും ജലം കുടിച്ച, നന്നായി പൂത്ത പൂക്കൂമ്പാരങ്ങളാൽ അലംകൃതയായ ഈ രമണീയനദിയെ സമീപിച്ച് ക്ഷീണമകന്നു സുഖിയാകാത്തവനായി ആരുമില്ല. രണ്ടാമത്തേതിലാകട്ടെ കവി സ്വയം പറയുന്നു, രാമനല്ല: ‘ഇങ്ങനെ നദിയെക്കുറിച്ച് ഏറെ ഉചിതമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, പ്രിയതമയോടൊപ്പം, രഘുവംശവർധനനായ അദ്ദേഹം കണ്ണിലെഴുതുന്ന അഞ്ജനത്തിന്റെ പ്രഭയുള്ള രമണീയമായ ചിത്രകൂടത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു.’ ഈ ശ്ലോകം രണ്ടു സർഗങ്ങളെയും പൂർണമായി അവസാനിപ്പിക്കുന്നു — സൗന്ദര്യവർണന, സന്തോഷം, ദമ്പതികളുടെ വിഹാരം. എന്നാൽ അതേ നിമിഷത്തിൽ ഭരതന്റെ സൈന്യം അടുത്തുവരുന്നുണ്ടെന്ന് ശ്രോതാവിനറിയാം; അതിനാൽ ഈ ശാന്തിയുടെ അവസാനം ആസന്നമാണ് എന്ന കരുണം ഇതിലടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ സൈന്യത്തിന്റെ പൊടിയും ശബ്ദവും കണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ രോഷം പ്രകടിപ്പിക്കും; അതിനാൽ ഈ സർഗംതന്നെയാണ് ചിത്രകൂടവാസത്തിലെ അവസാനത്തെ ശാന്തനിമിഷം.

In the previous sarga Rāma had shown Sītā the peaks of Citrakūṭa, its mineral-coloured rocks, its trees and its kinnaras; this sarga is the second act of the same description, and now the eye turns from the mountain to the river. The lord of Kosala came down from the hill and showed Maithilī the lovely Mandākinī with its clear, auspicious water. Lotus-eyed Rāma spoke to the king of Videha's daughter, the fair-hipped lady with a face as lovely as the moon: "Look at this river Mandākinī, with its many-coloured sandbanks, the haunt of geese and cranes, rich with flowers." Then he described the trees along its banks: ringed on every side by all kinds of trees heavy with flowers and fruit, the river shone like the lotus-pool of the king of kings. As in the previous sarga, the comparison is drawn from Kubera's own pleasure-garden; in Rāma's eyes a small river beside the exiled couple is the equal of a pool of the gods. The Mandākinī still flows beside Citrakūṭa under the same name, and with that name the poet also calls to mind the heavenly Gaṅgā.

Next Rāma showed her the river's bathing-places. Herds of deer had drunk from them, so their water was now clouded, yet the landings were lovely and gave him delight; even the muddied water was a mark of forest life, and so itself a kind of beauty. Then came the people of the place: seers with matted hair and deerskins, wearing bark for an upper garment, bathed in the Mandākinī at the proper hour, and other sages, firm in their severe vows, stood with their arms raised in observance and worshipped the sun. The river was not only beautiful; it was ground for austerity too. Last the mountain appeared again, but seen now from the river: with its peaks tossed by the wind it seemed to be dancing, for its trees were scattering leaves and blossoms onto the river all around. The swaying of the branches is the dance, and the shower of flowers its offering. So in this passage deer, seers, sages and the mountain come in turn — animals, ascetics and the unmoving world — and all three orders of creation meet at a single river.

Then Rāma counted three faces of the river: in one place her water was clear as a gem, in another she was bright with sandbanks, in a third she was crowded with holy men. "Look, slender-waisted one," he said, "at the heaps of blossom the wind has shaken loose and spread along both banks, and at the others floating in midstream." The sweet-voiced birds called "wheel-named", the cakravākas, were climbing the bank with their lovely calls. Having shown her all this, he gave his judgement: "My lovely one, I count the sight of Citrakūṭa and the Mandākinī better than living in the city — and better still because I see you here." Here the memory of Ayodhyā enters for the first time, but only as a comparison, not as grief. Finally he invited her to bathe: "Come into this river with me; holy men, washed of every stain and rich in austerity, self-control and calm, keep its water always astir." The sense is that their bathing has made the water pure; and with this the talk moves from description to invitation.

After this Rāma's words grew more intimate. "Sītā," he said, "go into the Mandākinī as you would go to a friend, pushing the lotuses and water-lilies under as you go" — the river is not just a place but Sītā's companion. Then he taught her to change what she remembered: "Think always of the wild beasts here as the townsfolk, of this mountain as Ayodhyā and of this river as the Sarayū." The forest itself is to be a new Ayodhyā, and so her grief for the city is set aside. He told her why he was content: "Righteous Lakṣmaṇa abides by my word, and you are of one mind with me, Vaidehī; the two of you make my happiness." And he ended with a firm declaration: "Bathing at the three times of prayer and living on honey, roots and fruit, so long as I am with you I have no longing for Ayodhyā or for the kingdom." This sentence is the heart of these two sargas: for Rāma, giving up the kingdom is no sorrow but something to be chosen gladly.

The last two verses change the metre, leaving the usual short verse for the longer measure the poet often uses to close a sarga. In the first, Rāma gave his final picture of the river: churned by herds of elephants, its water drunk by elephants, lions and monkeys, decked with trees in full flower and heavy with blossom, this lovely river was such that no one could come to it and not lose their weariness and be made happy. In the second the poet speaks in his own voice, not Rāma's: speaking such fitting words to the river, with his beloved at his side, the increaser of Raghu's line wandered over lovely Citrakūṭa, dark and gleaming like collyrium for the eyes. The verse rounds off both sargas — the description of beauty, the contentment, the couple's happy wandering. But the listener knows that at this very moment Bharata's army is drawing near, and so there is pathos hidden in this peace: its end is close. In the next sarga Lakṣmaṇa will see the army's dust, hear its noise and flare into anger; this sarga is the last quiet moment of the life at Citrakūṭa.