पूर्वेषु सर्गेषु भरतः चतुरङ्गसेनया सह चित्रकूटम् उपागतः, धूमाग्रं च दृष्ट्वा रामस्य आश्रमं प्रति गन्तुम् उद्यतः आसीत्। अस्मिन् सर्गे तु कविः दृष्टिं परिवर्तयति — सेनायाः कोलाहलात् पुनः पर्वतस्य शान्तं सानुं प्रति नयति, यत्र रामः सीतया सह सुखेन निवसति। भरतः समीपम् आगच्छति इति रामः न जानाति; अतः अस्य सर्गस्य सर्वं सौन्दर्यवर्णनं श्रोतुः मनसि आसन्नस्य मिलनस्य छायया एव रञ्जितम्। गिरिवनप्रियः रामः तस्मिन् गिरौ दीर्घकालम् उषितवान्। सः वैदेह्याः प्रियम् आकाङ्क्षन् स्वं च चित्तं विलोभयन् भार्यायै विचित्रं चित्रकूटम् अदर्शयत् — यथा अमरसंकाशः पुरंदरः शचीं पर्वतशोभां दर्शयति। तस्य प्रथमम् एव वचनं सर्गस्य स्वरं स्थापयति — ‘भद्रे, न मां राज्यभ्रंशनं बाधते, न च सुहृद्भिः विरहः; इमं रमणीयं गिरिं दृष्ट्वा मम मनः शान्तिम् एव लभते।’ प्रायः समग्रः सर्गः रामस्य एकम् एव दीर्घं वचनम्; तत्र वनवासः शोकात् सौन्दर्यानुभवं प्रति परिणमति।

‘पश्य इमम् अचलं भद्रे’ इति आरभ्य रामः पर्वतस्य रूपं वर्णयति। सः नानाद्विजगणैः युतः, खम् इव उद्विद्धैः धातुमद्भिः शिखरैः विभूषितः च अस्ति। अत्र ‘धातु’ इति गैरिकाञ्जनहरितालादीनां खनिजानां नाम; तेषां सिराः एव शिलासु वर्णान् उत्पादयन्ति। ततः कविः वर्णवैचित्र्यम् उन्मीलयति — केचित् प्रदेशाः रजतसंकाशाः, केचित् क्षतजसंनिभाः अर्थात् रुधिरवर्णाः, केचित् पीतमाञ्जिष्ठवर्णाः, केचित् च मणिवरप्रभाः। अपरे पुष्यार्ककेतकाभाः, अपरे ज्योतीरसप्रभाः। एवं धातुविभूषिताः अचलेन्द्रस्य देशाः विराजन्ते। अत्र कविः पर्वतं न केवलं शिलापिण्डम् इव पश्यति, अपि तु वर्णानां पटम् इव — रजतं रुधिरं पीतं माञ्जिष्ठं मणिप्रभा च। षड्भिः सप्तभिः वा वर्णैः एकम् एव शिखरं चित्रितं भवति। एषा वर्णसूची श्रोतुः मनसि चित्रकूटस्य नाम्नः एव अर्थं स्थापयति — ‘चित्रः कूटः यस्य सः।’ उपमानानि च सर्वाणि रत्नधातुविषयकाणि, न तु पुष्पविषयकाणि; पुष्पाणां वर्णनं तु अग्रे आगमिष्यति।

अनन्तरं रामः पर्वतस्य जीवलोकं दर्शयति। नानामृगगणैः द्वीपिभिः तरक्षुभिः ऋक्षगणैः च वृतः अयं शैलः, किन्तु ते सर्वे अदुष्टाः — हिंसां त्यक्त्वा निवसन्ति; बहुपक्षिसमाकुलः च सः भाति। ‘अदुष्टैः’ इति एकं पदम् एव अत्र मुख्यम् — तपोवनस्य प्रभावेण व्याघ्रादयः अपि शान्ताः इति भावः, हिन्दीभाष्यम् अपि तथैव व्याचष्टे। ततः वृक्षाणां दीर्घा सूची आगच्छति — आम्रः जम्बूः असनः लोध्रः प्रियालः पनसः धवः अङ्कोलः भव्यः तिनिशः बिल्वः तिन्दुकः वेणुः काश्मरी अरिष्टः वरणः मधूकः तिलकः बदरी आमलकी नीपः वेत्रः धन्वनः बीजकः इति चतुर्विंशतिः नामानि। एते सर्वे पुष्पवन्तः फलोपेताः छायावन्तः मनोरमाः च। एवमादिभिः आकीर्णः अयं गिरिः श्रियं पुष्यति। सूच्याः एव विस्तारेण वनस्य समृद्धिः श्रोतुः मनसि प्रतिष्ठिता भवति — वनं न शून्यम्, अपि तु नगरात् अपि अधिकं सम्पन्नम् इति।

ततः रामः पर्वतस्य दिव्यं निवासिवर्गं दर्शयति। रम्येषु शैलप्रस्थेषु कामहर्षणान् मनस्विनः किंनरान् द्वन्द्वशः रममाणान् द्रष्टुं सः सीताम् आह्वयति। ‘द्वन्द्वशः’ इति पदेन दम्पत्योः एव सुखं सूचितम्; रामसीतयोः स्वस्य अपि दशा तेन एव प्रतिबिम्बिता। वृक्षशाखासु अवसक्ताः खड्गाः प्रवराणि अम्बराणि च दृश्यन्ते — ते विद्याधरस्त्रीणां मनोरमाः क्रीडोद्देशाः; खड्गाः वस्त्राणि च शाखासु स्थापितानि इति तेषां जलक्रीडा एव सूच्यते। ततः जलचित्रम् — क्वचित् जलप्रपाताः, क्वचित् उद्भेदाः, क्वचित् निष्यन्दाः; तैः स्रवद्भिः अयं शैलः स्रवन्मदः द्विपः इव भाति। अन्ते गन्धस्य वर्णनम् — गुहासमीरणः नानापुष्पभवान् बहून् गन्धान् वहन् घ्राणतर्पणम् अभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत्। एवं रूपं दृश्यं गन्धः च क्रमेण वर्ण्यते; वनवासः सर्वेषाम् इन्द्रियाणां सुखम् एव इति दर्शितम्।

अधुना वर्णनात् रामः स्वस्य अन्तःस्थितिं प्रति गच्छति; एषः एव सर्गस्य मध्यबिन्दुः। ‘हे अनिन्दिते, यदि त्वया लक्ष्मणेन च सार्धम् अत्र अनेकाः शरदः वत्स्यामि, तर्हि शोकः मां न प्रधर्षति’ इति सः वदति। बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते विचित्रशिखरे अस्मिन् गिरौ सः रतवान् अस्ति। ततः सः वनवासस्य द्वे फले गणयति — धर्मे पितुः आनृण्यं भरतस्य च प्रियम्। स्मर्तव्यम् — यस्य भरतस्य प्रियं सः गणयति, सः एव भरतः तस्मिन् एव क्षणे सेनया सह तं प्रति आगच्छति। ‘वैदेहि, किं त्वम् अपि मया सह चित्रकूटे रमसे, मनोवाक्कायसम्मतान् विविधान् भावान् पश्यन्ती?’ इति प्रश्नेन सः तस्याः अनुभवम् अपि पृच्छति; वनवासः एकस्य न, द्वयोः इति तेन सूचितम्। अन्ते पूर्वेषां प्रमाणम् आनयति — ‘हे राज्ञि, मम प्रपितामहाः परे राजर्षयः इदम् एव वनवासम् अमृतं प्राहुः, प्रेत्य भवार्थाय’ इति।

पुनः वर्णनं प्रवर्तते, किन्तु अधुना रात्रिः अपि प्रविशति। शैलस्य विशालाः शिलाः शतशः अभितः शोभन्ते — नीलपीतसितारुणैः बहुलैः वर्णैः बहुलाः। रात्रौ तु अचलेन्द्रस्य ओषध्यः स्वप्रभालक्ष्म्या सहस्रशः भ्राजमानाः हुताशनशिखाः इव भान्ति। ‘ओषधि’ इति अत्र स्वयंप्रकाशा लता; पर्वतः दिवा वर्णैः, निशि च ज्योतिर्भिः शोभते इति उभयकालिकं सौन्दर्यं कविना दर्शितम्। ततः स्थानानां वैचित्र्यम् — केचित् देशाः क्षयनिभाः अर्थात् गृहसदृशाः, केचित् उद्यानसंनिभाः, केचित् च एकशिलाः भान्ति; वनम् एव गृहम् उद्यानं च इति भावः अत्र निहितः। अन्ते समग्रस्य पर्वतस्य दर्शनम् — वसुधां भित्त्वा इव समुत्थितः अयं चित्रकूटः भाति, तस्य च कूटः सर्वतः शुभः दृश्यते। एवं सूक्ष्मवर्णनात् पुनः समग्रदर्शनं प्रति कविः गच्छति; पर्वतः अन्ते एकम् एव विशालं रूपं धारयति।

अन्तिमे खण्डे कविः मानुषस्य विलासस्य चिह्नानि दर्शयति। कुष्ठस्थगरपुंनागभूर्जपत्राणि उत्तरच्छदाः यासां ताः कामिनां स्वास्तराः कुशेशयदलायुताः दृश्यन्ते। मृदिताः अपविद्धाः च कमलस्रजः अपि — कामिभिः त्यक्ताः; विविधानि फलानि च वृक्षेषु लम्बन्ते। न जनाः दृश्यन्ते, केवलं तेषां चिह्नानि — शय्याः, मालाः, वस्त्राणि; एतेन वनस्य एकान्तः अपि सजीवः इव भवति। ततः उपमानम् — कुबेरनगरीं वस्वौकसारां नलिनीं च अतीत्य, उत्तरान् कुरून् अपि अतिक्रम्य, बहुमूलफलोदकः अयं चित्रकूटः शोभते; देवभोगभूमिभ्यः अपि अयं गिरिः श्रेष्ठः इति रामस्य निर्णयः। अन्तिमः श्लोकः वृत्तं परिवर्तयति — अनुष्टुभः स्थाने दीर्घं वृत्तम्; तत्र रामः प्रतिज्ञाम् इव वदति — ‘वनिते, त्वया सीते लक्ष्मणेन च सह इमं कालं विहरन्, सतां पथि परैः स्वैः नियमैः स्थितः सन्, कुलधर्मवर्धिनीं रतिं प्रपत्स्ये।’ एतेन शान्तेन वाक्येन सर्गः समाप्यते।

మునుపటి సర్గలలో భరతుడు చతురంగసైన్యంతో చిత్రకూటాన్ని సమీపించి, పొగకొనను చూసి రాముని ఆశ్రమం వైపు వెళ్ళడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఈ సర్గలో మాత్రం కవి దృష్టిని మారుస్తాడు — సైన్యపు కోలాహలం నుండి మళ్ళీ పర్వతపు ప్రశాంతమైన చరియ వైపు తీసుకువెళ్తాడు, అక్కడ రాముడు సీతతో కలిసి సుఖంగా నివసిస్తున్నాడు. భరతుడు దగ్గరకు వస్తున్నాడని రామునికి తెలియదు; అందుకే ఈ సర్గలోని సౌందర్యవర్ణనమంతా శ్రోత మనస్సులో రాబోయే సమాగమపు నీడతోనే రంగులద్దబడింది. కొండలన్నా వనాలన్నా ప్రీతి గల రాముడు ఆ కొండపై చాలాకాలం నివసించాడు. వైదేహికి ప్రియం చేయాలని కోరుతూ, తన చిత్తాన్ని కూడా ఆనందింపజేసుకుంటూ, అమరసమానుడైన పురందరుడు శచీదేవికి పర్వతశోభను చూపినట్లు, అతడు భార్యకు విచిత్రమైన చిత్రకూటాన్ని చూపించాడు. అతని మొదటి మాటే సర్గ స్వరాన్ని స్థాపిస్తుంది — ‘భద్రే, రాజ్యభ్రంశం నన్ను బాధించడం లేదు, మిత్రుల ఎడబాటూ బాధించడం లేదు; రమణీయమైన ఈ కొండను చూసి నా మనస్సు శాంతినే పొందుతోంది.’ దాదాపు సర్గ అంతా రాముని ఒకే దీర్ఘమైన వాక్యం; అందులో వనవాసం శోకం నుండి సౌందర్యానుభవంగా పరిణమిస్తుంది.

‘భద్రే, ఈ పర్వతాన్ని చూడు’ అని మొదలుపెట్టి రాముడు పర్వతపు రూపాన్ని వర్ణిస్తాడు. అది రకరకాల పక్షిగణాలతో కూడినది, ఆకాశాన్ని చీల్చుకుపోతున్నట్లున్న ధాతువులు గల శిఖరాలతో అలంకృతమైనది. ఇక్కడ ‘ధాతు’ అంటే గైరికం (జేగురు), అంజనం, హరితాళం మొదలైన ఖనిజాల పేరు; వాటి సిరలే శిలలలో రంగులను పుట్టిస్తాయి. తరువాత కవి వర్ణవైచిత్ర్యాన్ని విప్పుతాడు — కొన్ని ప్రదేశాలు వెండి వంటివి, కొన్ని క్షతజసంనిభాలు అంటే రక్తవర్ణం గలవి, కొన్ని పసుపూ మంజిష్ఠా వర్ణం గలవి, కొన్ని శ్రేష్ఠమైన మణుల కాంతి గలవి. మరికొన్ని పుష్యరాగం, స్ఫటికం, మొగలిపూవు వంటి కాంతి గలవి, ఇంకొన్ని జ్యోతీరసం (నక్షత్రకాంతి గల రత్నం) వంటి ప్రభ గలవి. ఇలా ధాతువులతో అలంకృతమైన ఆ పర్వతరాజు ప్రదేశాలు విరాజిల్లుతున్నాయి. ఇక్కడ కవి పర్వతాన్ని కేవలం రాతిముద్దగా చూడడు, రంగుల పటంగా చూస్తాడు — వెండి, రక్తం, పసుపు, మంజిష్ఠ, మణికాంతి. ఆరేడు రంగులతో ఒకే శిఖరం చిత్రించబడుతుంది. ఈ వర్ణసూచి శ్రోత మనస్సులో చిత్రకూటం అనే పేరుకే అర్థాన్ని స్థాపిస్తుంది — ‘చిత్రమైన కూటం (శిఖరం) గలది.’ ఉపమానాలన్నీ రత్నాలకూ ధాతువులకూ సంబంధించినవే, పూలకు సంబంధించినవి కావు; పూల వర్ణన ముందు వస్తుంది.

ఆ తరువాత రాముడు పర్వతపు జీవలోకాన్ని చూపిస్తాడు. ఈ కొండ రకరకాల మృగగణాలతో, చిరుతపులులతో, తోడేళ్ళతో, ఎలుగుబంట్ల గుంపులతో చుట్టబడి ఉంది, కాని అవన్నీ అదుష్టాలు — హింసను విడిచి నివసిస్తున్నాయి; అనేక పక్షులతో నిండి అది ప్రకాశిస్తోంది. ‘అదుష్టైః’ (దుష్టత్వం లేనివి) అనే ఒక్క పదమే ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — తపోవన ప్రభావం వల్ల పులులు మొదలైనవి కూడా శాంతించాయని భావం; హిందీ భాష్యం కూడా అలాగే వ్యాఖ్యానిస్తుంది. తరువాత చెట్ల దీర్ఘమైన జాబితా వస్తుంది — మామిడి, నేరేడు, వేగిస (అసన), లొద్దుగ, మోరి (ప్రియాల), పనస, ధవ, ఊడుగ (అంకోల), భవ్య, తినిశ, మారేడు, తుమ్మికి (తిందుక), వెదురు, గుమ్ముడు (కాశ్మరి), కుంకుడు (అరిష్ట), ఉలిమిరి (వరణ), ఇప్ప, తిలక, రేగు, ఉసిరి, కడిమి, బెత్తం, ధన్వన, బీజక — ఇరవై నాలుగు పేర్లు. ఇవన్నీ పూలూ పండ్లూ నీడా గలవి, మనోహరమైనవి. ఇలాంటి వాటితో నిండిన ఈ కొండ శోభను పోషిస్తోంది. జాబితా విస్తారంతోనే వనపు సమృద్ధి శ్రోత మనస్సులో ప్రతిష్ఠితమవుతుంది — వనం శూన్యం కాదు, నగరం కంటే కూడా సంపన్నమైనది.

తరువాత రాముడు పర్వతపు దివ్యనివాసులను చూపిస్తాడు. రమ్యమైన కొండచరియలపై జంటలు జంటలుగా విహరిస్తున్న, కామోద్దీపకులూ మనస్వులూ అయిన కిన్నరులను చూడమని అతడు సీతను పిలుస్తాడు. ‘ద్వంద్వశః’ (జంటలు జంటలుగా) అనే పదంతో దంపతుల సుఖమే సూచించబడింది; రామసీతల సొంత దశ కూడా దానిలోనే ప్రతిబింబిస్తుంది. చెట్ల కొమ్మలకు తగిలించిన కత్తులూ, శ్రేష్ఠమైన వస్త్రాలూ కనిపిస్తున్నాయి — అవి విద్యాధరస్త్రీల మనోహరమైన క్రీడాస్థలాలు; కత్తులూ వస్త్రాలూ కొమ్మలపై ఉంచబడ్డాయంటే వారి జలక్రీడే సూచించబడుతుంది. తరువాత జలచిత్రం — ఎక్కడో జలపాతాలు, ఎక్కడో ఊటలు, ఎక్కడో చిన్న ప్రవాహాలు; స్రవించే వాటితో ఈ కొండ మదజలం స్రవించే ఏనుగు వలె ప్రకాశిస్తోంది. చివరకు సువాసన వర్ణన — రకరకాల పూల నుండి పుట్టిన ఎన్నో సువాసనలను మోసుకొని, ముక్కుకు తృప్తినిస్తూ వచ్చే గుహలలోని గాలి ఏ మనిషిని సంతోషపెట్టదు? ఇలా రూపమూ, దృశ్యమూ, సువాసనా క్రమంగా వర్ణించబడ్డాయి; వనవాసం అన్ని ఇంద్రియాలకూ సుఖమేనని చూపబడింది.

ఇప్పుడు వర్ణన నుండి రాముడు తన అంతఃస్థితి వైపు వెళ్తాడు; ఇదే సర్గకు మధ్యబిందువు. ‘ఓ అనిందితా, నీతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి ఇక్కడ అనేక సంవత్సరాలు నివసించినా, శోకం నన్ను బాధించదు’ అని అతడు అంటాడు. అనేక పూలూ పండ్లూ గల, రమ్యమైన, రకరకాల పక్షిగణాలతో కూడిన, విచిత్రమైన శిఖరాలు గల ఈ కొండపై అతడు ఆనందిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు వనవాసపు రెండు ఫలాలను లెక్కిస్తాడు — ధర్మంలో తండ్రి ఋణం తీర్చుకోవడం, భరతునికి ప్రియం చేయడం. గుర్తుంచుకోవాలి — ఏ భరతుని ప్రియాన్ని అతడు లెక్కిస్తున్నాడో, ఆ భరతుడే అదే క్షణంలో సైన్యంతో అతని వైపు వస్తున్నాడు. ‘వైదేహీ, మనోవాక్కాయాలకు సమ్మతమైన రకరకాల భావాలను చూస్తూ నీవు కూడా నాతో కలిసి చిత్రకూటంలో ఆనందిస్తున్నావా?’ అనే ప్రశ్నతో అతడు ఆమె అనుభవాన్ని కూడా అడుగుతాడు; వనవాసం ఒక్కరిది కాదు, ఇద్దరిదీ అని దీనితో సూచించబడింది. చివరకు పూర్వీకుల ప్రమాణాన్ని తెస్తాడు — ‘ఓ రాణీ, నా ప్రపితామహులైన శ్రేష్ఠ రాజర్షులు ఈ వనవాసాన్నే మరణానంతర శ్రేయస్సు కోసం అమృతమని చెప్పారు.’

మళ్ళీ వర్ణన సాగుతుంది, కాని ఇప్పుడు రాత్రి కూడా ప్రవేశిస్తుంది. కొండ యొక్క విశాలమైన వందలాది శిలలు నలువైపులా శోభిస్తున్నాయి — నీలం, పసుపు, తెలుపు, ఎరుపు వంటి అనేక రంగులతో నిండినవి. రాత్రివేళ ఆ పర్వతరాజుపై ఓషధులు తమ కాంతిశోభతో వేలాదిగా ప్రకాశిస్తూ అగ్నిజ్వాలల వలె వెలుగుతున్నాయి. ‘ఓషధి’ అంటే ఇక్కడ స్వయంప్రకాశం గల లత; పర్వతం పగలు రంగులతో, రాత్రి జ్యోతులతో శోభిస్తుందని రెండు కాలాల సౌందర్యాన్నీ కవి చూపించాడు. తరువాత ప్రదేశాల వైవిధ్యం — కొన్ని ప్రదేశాలు క్షయనిభాలు అంటే ఇళ్ళ వంటివి, కొన్ని ఉద్యానాల వంటివి, కొన్ని ఒకే శిలగా ప్రకాశిస్తున్నాయి; వనమే ఇల్లూ, ఉద్యానమూ అనే భావం ఇక్కడ నిహితమై ఉంది. చివరకు సమగ్ర పర్వత దర్శనం — భూమిని చీల్చుకొని పైకి లేచినట్లుగా ఈ చిత్రకూటం ప్రకాశిస్తోంది, దాని శిఖరం అన్నివైపుల నుండీ శుభంగా కనిపిస్తోంది. ఇలా సూక్ష్మవర్ణన నుండి కవి మళ్ళీ సమగ్రదర్శనం వైపు వెళ్తాడు; పర్వతం చివరకు ఒకే విశాలరూపాన్ని ధరిస్తుంది.

చివరి భాగంలో కవి మానవ విలాసపు చిహ్నాలను చూపిస్తాడు. కుష్ఠ, స్థగర, పున్నాగ, భూర్జపత్రాలు పై దుప్పట్లుగా గల, తామరరేకులతో కూడిన కాముకుల పరుపులు కనిపిస్తున్నాయి. నలిగిన, విసిరిపారేసిన తామరమాలలు కూడా — కాముకులు విడిచినవి; రకరకాల పండ్లు చెట్లకు వేలాడుతున్నాయి. జనులు కనిపించరు, వారి గుర్తులు మాత్రమే — పరుపులూ, మాలలూ, వస్త్రాలూ; దీనితో వనపు ఏకాంతం కూడా సజీవమైనట్లవుతుంది. తరువాత ఉపమానం — కుబేరుని నగరాన్నీ, వస్వౌకసారనూ, నళినినీ మించి, ఉత్తరకురువులను కూడా అతిక్రమించి, అనేక కందమూలఫలాలూ నీరూ గల ఈ చిత్రకూటం శోభిస్తోంది; దేవతల భోగభూములకంటే కూడా ఈ కొండ శ్రేష్ఠమైనదని రాముని నిర్ణయం. చివరి శ్లోకం వృత్తాన్ని మారుస్తుంది — అనుష్టుప్ స్థానంలో దీర్ఘవృత్తం; అందులో రాముడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నట్లుగా అంటాడు — ‘ప్రియా సీతా, నీతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి ఈ కాలాన్ని విహరిస్తూ, సత్పురుషుల మార్గంలో శ్రేష్ఠమైన నా నియమాలతో నిలిచి, కులధర్మాన్ని వర్ధిల్లజేసే ఆనందాన్ని పొందుతాను.’ ఈ శాంతమైన వాక్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கங்களில் பரதன் நால்வகைப் படையுடன் சித்திரகூடத்தை அணுகி, புகையின் நுனியைக் கண்டு ராமனின் ஆசிரமத்தை நோக்கிச் செல்ல ஆயத்தமானான். இந்தச் சர்க்கத்திலோ கவிஞர் பார்வையை மாற்றுகிறார் — படையின் ஆரவாரத்திலிருந்து மீண்டும் மலையின் அமைதியான சரிவுக்கு அழைத்துச் செல்கிறார்; அங்கே ராமன் சீதையுடன் இனிதே வசிக்கிறான். பரதன் அருகே வந்துகொண்டிருப்பதை ராமன் அறியான்; ஆகவே இந்தச் சர்க்கத்தின் அழகு வருணனை முழுவதும் கேட்பவரின் மனத்தில் நெருங்கிவரும் சந்திப்பின் நிழலால் வண்ணம் பெற்றுள்ளது. மலையையும் காட்டையும் விரும்பும் ராமன் அந்த மலையில் நெடுங்காலம் வசித்தான். வைதேகிக்கு இனியதைச் செய்ய விரும்பியும், தன் மனத்தை மகிழ்வித்துக்கொண்டும், அவன் மனைவிக்கு வியப்பூட்டும் சித்திரகூடத்தைக் காட்டினான் — தேவர்க்கு நிகரான இந்திரன் சசிக்கு மலையின் அழகைக் காட்டுவது போல. அவனுடைய முதல் சொல்லே சர்க்கத்தின் தொனியை நிறுவுகிறது: ‘அன்பே, அரசை இழந்தது என்னை வருத்தவில்லை, நண்பர்களைப் பிரிந்ததும் வருத்தவில்லை; அழகிய இந்த மலையைக் கண்டு என் மனம் அமைதியையே பெறுகிறது.’ ஏறக்குறைய சர்க்கம் முழுவதும் ராமனின் ஒரே நீண்ட உரையே; அதில் காட்டு வாழ்வு துயரத்திலிருந்து அழகனுபவமாக மாறுகிறது.

‘அன்பே, இந்த மலையைப் பார்’ என்று தொடங்கி ராமன் மலையின் வடிவை வருணிக்கிறான். அது பலவகைப் பறவைக் கூட்டங்கள் நிறைந்தது; வானைத் துளைப்பவை போல உயர்ந்த, தாதுக்கள் நிறைந்த சிகரங்களால் அணிசெய்யப்பட்டது. இங்கே ‘தாது’ என்பது காவிமண், அஞ்சனம், அரிதாரம் முதலிய கனிமங்களின் பெயர்; அவற்றின் நரம்புகளே பாறைகளில் வண்ணங்களை உண்டாக்குகின்றன. பின்னர் கவிஞர் வண்ணப் பலவகைமையை விரிக்கிறார் — சில பகுதிகள் வெள்ளி போன்றவை, சில குருதி நிறம் கொண்டவை, சில மஞ்சளும் மஞ்சிட்டியின் செந்நிறமும் கொண்டவை, சில சிறந்த மணியின் ஒளி கொண்டவை. வேறு சில புஷ்யம், அர்க்கம், தாழம்பூ ஆகியவற்றின் ஒளி போன்றவை; வேறு சில ஜ்யோதீரஸம் என்னும் மணியின் ஒளி கொண்டவை. இவ்வாறு தாதுக்களால் அணிசெய்யப்பட்ட மலையரசனின் பகுதிகள் விளங்குகின்றன. இங்கே கவிஞர் மலையை வெறும் பாறைக் குவியலாக அல்ல, வண்ணங்களின் திரைச்சீலையாகக் காண்கிறார் — வெள்ளி, குருதி, மஞ்சள், மஞ்சிட்டிச் செந்நிறம், மணியொளி. ஆறேழு வண்ணங்களால் ஒரே சிகரம் வண்ணம் தீட்டப்படுகிறது. இந்த வண்ணப் பட்டியல் கேட்பவரின் மனத்தில் சித்திரகூடம் என்ற பெயரின் பொருளையே நிறுவுகிறது — ‘எதன் சிகரம் பலவண்ணமானதோ அது.’ உவமானங்கள் அனைத்தும் ரத்தினங்களையும் தாதுக்களையும் பற்றியவை, மலர்களைப் பற்றியவை அல்ல; மலர்களின் வருணனை பின்னர் வரும்.

அதன் பின் ராமன் மலையின் உயிருலகைக் காட்டுகிறான். பலவகை விலங்குக் கூட்டங்களும், சிறுத்தைகளும், கழுதைப்புலிகளும், கரடிக் கூட்டங்களும் சூழ்ந்தது இந்த மலை; ஆனால் அவை அனைத்தும் தீங்கற்றவை — வன்முறையைக் கைவிட்டு வசிக்கின்றன; பல பறவைகள் நிறைந்து அது விளங்குகிறது. ‘அதுஷ்டை:’ (தீங்கற்றவை) என்ற ஒரு சொல்லே இங்கே முதன்மையானது — தவவனத்தின் ஆற்றலால் புலி முதலியவையும் அமைதியானவை என்பது கருத்து; இந்தி உரையும் அவ்வாறே விளக்குகிறது. பின்னர் மரங்களின் நீண்ட பட்டியல் வருகிறது — மா, நாவல், வேங்கை, லோத்திரம், சாரப்பருப்பு, பலா, தவம், அழிஞ்சில், பவ்யம், திநிசம், வில்வம், தும்பிலி, மூங்கில், குமிழ், அரிஷ்டம், மாவிலங்கை, இலுப்பை, திலகம், இலந்தை, நெல்லி, கடம்பு, பிரம்பு, தன்வனம், பீஜகம் என்று இருபத்து நான்கு பெயர்கள். இவை அனைத்தும் பூத்தவை, கனிகள் கொண்டவை, நிழல் தருபவை, மனத்துக்கு இனியவை. இவை முதலியவற்றால் நிறைந்த இந்த மலை செழிப்பை வளர்க்கிறது. பட்டியலின் விரிவாலேயே காட்டின் செழிப்பு கேட்பவரின் மனத்தில் நிலைபெறுகிறது — காடு வெறுமையானது அல்ல, நகரத்தைவிடவும் செல்வம் நிறைந்தது.

பின்னர் ராமன் மலையில் வாழும் தெய்வீக இனத்தைக் காட்டுகிறான். அழகிய மலைச்சமவெளிகளில், காதலை மகிழ்விக்கும், உயர்ந்த மனம் கொண்ட கின்னரர்கள் இணை இணையாகக் களிப்பதைக் காண அவன் சீதையை அழைக்கிறான். ‘த்வந்த்வச:’ (இணை இணையாக) என்ற சொல்லால் தம்பதியரின் இன்பமே குறிக்கப்படுகிறது; ராமன் சீதையின் சொந்த நிலையும் அதில் பிரதிபலிக்கிறது. மரக்கிளைகளில் தொங்கவிடப்பட்ட வாள்களும் சிறந்த ஆடைகளும் காணப்படுகின்றன — அவை வித்யாதரப் பெண்களின் இனிய விளையாட்டு இடங்கள்; வாள்களும் ஆடைகளும் கிளைகளில் வைக்கப்பட்டிருப்பதால் அவர்களுடைய நீர் விளையாட்டே குறிக்கப்படுகிறது. பின்னர் நீர்ச் சித்திரம் — சில இடங்களில் அருவிகள், சில இடங்களில் ஊற்றுகள், சில இடங்களில் கசிவுகள்; இவை பெருகுவதால் இந்த மலை மதநீர் சொரியும் யானையைப் போலத் தோன்றுகிறது. இறுதியில் மணத்தின் வருணனை — பலவகைப் பூக்களிலிருந்து எழும் பல மணங்களைச் சுமந்து, மூக்குக்கு விருந்தாக வந்தடையும் குகைக் காற்று எந்த மனிதனைத்தான் மகிழ்விக்காது? இவ்வாறு உருவமும், காட்சியும், மணமும் வரிசையாக வருணிக்கப்படுகின்றன; காட்டு வாழ்வு எல்லாப் புலன்களுக்கும் இன்பமே என்று காட்டப்படுகிறது.

இப்போது வருணனையிலிருந்து ராமன் தன் அகநிலைக்குச் செல்கிறான்; இதுவே சர்க்கத்தின் மையப்புள்ளி. ‘பழிக்கப்படாதவளே, உன்னோடும் லக்ஷ்மணனோடும் இங்கே பல ஆண்டுகள் வசித்தாலும், துயரம் என்னை வெல்லாது’ என்று அவன் சொல்கிறான். பல பூக்களும் கனிகளும் கொண்ட, பலவகைப் பறவைக் கூட்டங்கள் நிறைந்த, வியப்பூட்டும் சிகரங்கள் கொண்ட இந்த அழகிய மலையில் அவன் மகிழ்ந்திருக்கிறான். பின்னர் அவன் காட்டு வாழ்வின் இரு பயன்களை எண்ணுகிறான் — தர்மப்படி தந்தையின் கடனைத் தீர்த்தல், பரதனுக்கு இனியது செய்தல். நினைவில் கொள்ள வேண்டியது — எந்தப் பரதனுக்கு இனியது செய்வதை அவன் கணக்கிடுகிறானோ, அதே பரதன் அதே கணத்தில் படையுடன் அவனை நோக்கி வந்துகொண்டிருக்கிறான். ‘வைதேகி, மனம், சொல், உடல் ஆகியவற்றுக்கு இசைந்த பலவகை அனுபவங்களைக் கண்டு நீயும் என்னோடு சித்திரகூடத்தில் மகிழ்கிறாயா?’ என்ற கேள்வியால் அவன் அவளுடைய அனுபவத்தையும் கேட்கிறான்; காட்டு வாழ்வு ஒருவருடையது அல்ல, இருவருடையது என்று இதனால் குறிக்கப்படுகிறது. இறுதியில் முன்னோரின் சான்றைக் கொண்டு வருகிறான்: ‘அரசியே, என் முப்பாட்டனார்களான மேலான அரசமுனிவர்கள் இந்தக் காட்டு வாழ்வையே, இறந்த பின் நன்மை அடைவதற்கான அமுதம் என்று சொன்னார்கள்.’

மீண்டும் வருணனை தொடர்கிறது; ஆனால் இப்போது இரவும் நுழைகிறது. மலையின் பரந்த பாறைகள் நூற்றுக்கணக்கில் சுற்றிலும் விளங்குகின்றன — நீலம், மஞ்சள், வெண்மை, செம்மை என்று பல வண்ணங்கள் நிறைந்தவை. இரவிலோ மலையரசனின் மூலிகைகள் தம் ஒளிச்செல்வத்தால் ஆயிரக்கணக்கில் ஒளிர்ந்து, தீயின் சுடர்களைப் போலத் தோன்றுகின்றன. இங்கே ‘ஓஷதி’ என்பது தானே ஒளிவிடும் கொடி; மலை பகலில் வண்ணங்களாலும் இரவில் ஒளிகளாலும் விளங்குகிறது என்று இருவேளை அழகையும் கவிஞர் காட்டுகிறார். பின்னர் இடங்களின் பலவகைமை — சில இடங்கள் ‘க்ஷயநிபா:’ அதாவது வீடுகளைப் போன்றவை, சில பூங்காக்களைப் போன்றவை, சில ஒரே பாறையாகத் தோன்றுபவை; காடே வீடும் பூங்காவும் என்ற கருத்து இதில் பொதிந்துள்ளது. இறுதியில் மலை முழுவதன் காட்சி — பூமியைப் பிளந்து எழுந்தது போல இந்தச் சித்திரகூடம் விளங்குகிறது; அதன் சிகரம் எல்லாப் பக்கமும் அழகாகத் தெரிகிறது. இவ்வாறு நுண்ணிய வருணனையிலிருந்து மீண்டும் முழுக் காட்சிக்குக் கவிஞர் செல்கிறார்; இறுதியில் மலை ஒரே பெரும் வடிவம் கொள்கிறது.

இறுதிப் பகுதியில் கவிஞர் மனிதக் களியாட்டத்தின் அடையாளங்களைக் காட்டுகிறார். குஷ்டம், ஸ்தகரம், புன்னை, பூர்ஜம் ஆகியவற்றின் இலைகளை மேல்விரிப்பாகக் கொண்ட, தாமரை இதழ்கள் கலந்த காதலர்களின் படுக்கைகள் காணப்படுகின்றன. கசக்கப்பட்டு எறியப்பட்ட தாமரை மாலைகளும் — காதலர்களால் கைவிடப்பட்டவை — தென்படுகின்றன; பலவகைக் கனிகள் மரங்களில் தொங்குகின்றன. மனிதர்கள் தென்படவில்லை, அவர்களுடைய அடையாளங்கள் மட்டுமே — படுக்கைகள், மாலைகள், ஆடைகள்; இதனால் காட்டின் தனிமையும் உயிர்ப்புள்ளது போலாகிறது. பின்னர் உவமானம் — குபேரனின் நகரமான வஸ்வௌகஸாராவையும் நளினியையும் கடந்து, வடகுருவையும் மிஞ்சி, மிகுந்த கிழங்குகளும் கனிகளும் நீரும் கொண்ட இந்தச் சித்திரகூடம் விளங்குகிறது; தேவர்களின் இன்ப நிலங்களைவிடவும் இந்த மலையே சிறந்தது என்பது ராமனின் முடிவு. இறுதிச் சுலோகம் யாப்பை மாற்றுகிறது — அனுஷ்டுப்புக்குப் பதிலாக நீண்ட யாப்பு; அதில் ராமன் உறுதிமொழி போலச் சொல்கிறான்: ‘அன்பே சீதை, உன்னோடும் லக்ஷ்மணனோடும் இந்தக் காலத்தைக் களித்துக் கழித்து, சான்றோரின் வழியில், மேலான என் நியமங்களில் நிலைத்து, குல தர்மத்தை வளர்க்கும் இன்பத்தை அடைவேன்.’ இந்த அமைதியான சொற்களோடு சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನು ಚತುರಂಗಸೇನೆಯೊಡನೆ ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು, ಹೊಗೆಯ ತುದಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನ ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೇನೆಯ ಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಪರ್ವತದ ಶಾಂತವಾದ ತಪ್ಪಲಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಭರತನು ಹತ್ತಿರ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಎಲ್ಲ ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಣನೆಯೂ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಿಲನದ ಛಾಯೆಯಿಂದಲೇ ರಂಜಿತವಾಗಿದೆ. ಗಿರಿವನಗಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ ರಾಮನು ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದ್ದನು. ವೈದೇಹಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಚಿತ್ತವನ್ನೂ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾ, ದೇವಸಮಾನನಾದ ಪುರಂದರನು ಶಚಿಗೆ ಪರ್ವತಶೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಪತ್ನಿಗೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಅವನ ಮೊದಲ ಮಾತೇ ಸರ್ಗದ ಸ್ವರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಭದ್ರೆ, ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟತೆಯಾಗಲೀ ಸುಹೃದರ ವಿರಹವಾಗಲೀ ನನ್ನನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಈ ರಮಣೀಯ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತಿಯನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.’ ಸುಮಾರು ಇಡೀ ಸರ್ಗವೇ ರಾಮನ ಒಂದು ದೀರ್ಘವಾದ ಮಾತು; ಅಲ್ಲಿ ವನವಾಸವು ಶೋಕದಿಂದ ಸೌಂದರ್ಯಾನುಭವವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಭದ್ರೆ, ಈ ಪರ್ವತವನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದು ಆರಂಭಿಸಿ ರಾಮನು ಪರ್ವತದ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದು ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಸೀಳಿ ನಿಂತ ಧಾತುಗಳುಳ್ಳ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಧಾತು’ ಎಂಬುದು ಕಾವಿ, ಅಂಜನ, ಹರಿತಾಳ ಮೊದಲಾದ ಖನಿಜಗಳ ಹೆಸರು; ಅವುಗಳ ನರಗಳೇ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅನಂತರ ಕವಿ ವರ್ಣವೈಚಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ, ಕೆಲವು ಕ್ಷತಜದಂತೆ ಅಂದರೆ ರಕ್ತವರ್ಣದಂತೆ, ಕೆಲವು ಹಳದಿ ಮತ್ತು ಮಂಜಿಷ್ಠೆಯ (ಕೆಂಪುಮಿಶ್ರ) ಬಣ್ಣದಂತೆ, ಕೆಲವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳ ಕಾಂತಿಯಂತೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಕೇದಗೆಗಳ ಕಾಂತಿಯಂತೆ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಜ್ಯೋತೀರಸವೆಂಬ ಮಣಿಯ ಕಾಂತಿಯಂತೆ. ಹೀಗೆ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪರ್ವತರಾಜನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕೇವಲ ಶಿಲಾರಾಶಿಯಂತೆ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬಣ್ಣಗಳ ಪಟದಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಬೆಳ್ಳಿ, ರಕ್ತ, ಹಳದಿ, ಮಂಜಿಷ್ಠೆ, ಮಣಿಕಾಂತಿ. ಆರೇಳು ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ಶಿಖರ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣಸೂಚಿ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಚಿತ್ರವಾದ (ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ) ಕೂಟ (ಶಿಖರ) ಉಳ್ಳದ್ದು.’ ಉಪಮಾನಗಳೆಲ್ಲವೂ ರತ್ನ-ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು, ಹೂವುಗಳಿಗಲ್ಲ; ಹೂವುಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಪರ್ವತದ ಜೀವಲೋಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಚಿರತೆಗಳಿಂದಲೂ ಕತ್ತೆಕಿರುಬಗಳಿಂದಲೂ ಕರಡಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ ಈ ಪರ್ವತ, ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಅದುಷ್ಟಗಳು — ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ; ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಅದು ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅದುಷ್ಟೈಃ’ (ದುಷ್ಟತನವಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಒಂದು ಪದವೇ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ತಪೋವನದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಹುಲಿ ಮೊದಲಾದವೂ ಶಾಂತವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಹಾಗೆಯೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಮರಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಆಮ್ರ, ಜಂಬೂ, ಅಸನ, ಲೋಧ್ರ, ಪ್ರಿಯಾಲ, ಪನಸ, ಧವ, ಅಂಕೋಲ, ಭವ್ಯ, ತಿನಿಶ, ಬಿಲ್ವ, ತಿಂದುಕ, ವೇಣು, ಕಾಶ್ಮರೀ, ಅರಿಷ್ಟ, ವರಣ, ಮಧೂಕ, ತಿಲಕ, ಬದರೀ, ಆಮಲಕೀ, ನೀಪ, ವೇತ್ರ, ಧನ್ವನ, ಬೀಜಕ ಎಂಬ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಹೆಸರುಗಳು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಹೂವುಳ್ಳವು, ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವು, ನೆರಳುಳ್ಳವು, ಮನೋಹರವಾದವು. ಇಂತಹವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ಪರ್ವತ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಪಟ್ಟಿಯ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದಲೇ ವನದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ವನ ಶೂನ್ಯವಲ್ಲ, ನಗರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಪನ್ನವಾದುದು ಎಂದು.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಪರ್ವತದ ದಿವ್ಯ ನಿವಾಸಿವರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಮ್ಯವಾದ ಪರ್ವತಪ್ರಸ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುವ, ಮನಸ್ವಿಗಳಾದ ಕಿನ್ನರರು ಜೋಡಿಜೋಡಿಯಾಗಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಲು ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ದ್ವಂದ್ವಶಃ’ (ಜೋಡಿಜೋಡಿಯಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಂಪತಿಗಳ ಸುಖವೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ರಾಮ-ಸೀತೆಯರ ತಮ್ಮದೇ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಮರಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ತೂಗುಹಾಕಿದ ಖಡ್ಗಗಳೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸ್ತ್ರಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಅವು ವಿದ್ಯಾಧರಸ್ತ್ರೀಯರ ಮನೋರಮ ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಳಗಳು; ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಜಲಕ್ರೀಡೆಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಜಲಚಿತ್ರ — ಕೆಲವೆಡೆ ಜಲಪಾತಗಳು, ಕೆಲವೆಡೆ ನೆಲದಿಂದ ಚಿಮ್ಮುವ ಒರತೆಗಳು, ಕೆಲವೆಡೆ ಜಿನುಗುವ ತೊರೆಗಳು; ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅವುಗಳಿಂದ ಈ ಪರ್ವತ ಮದಜಲ ಸುರಿಸುವ ಆನೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧದ ವರ್ಣನೆ — ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿ ನಾನಾ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅನೇಕ ಸುಗಂಧಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು, ಮೂಗಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ನೀಡುತ್ತಾ ಬಂದಾಗ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ತಾನೇ ಹರ್ಷಗೊಳಿಸದು? ಹೀಗೆ ರೂಪ, ದೃಶ್ಯ, ಗಂಧ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ; ವನವಾಸವು ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೂ ಸುಖವೇ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಈಗ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮಧ್ಯಬಿಂದು. ‘ಅನಿಂದಿತೆಯೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ವಾಸಿಸಿದರೂ ಶೋಕ ನನ್ನನ್ನು ಬಾಧಿಸದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಅವನು. ಅನೇಕ ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ರಮ್ಯವಾದ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವಿಚಿತ್ರ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಮಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ವನವಾಸದ ಎರಡು ಫಲಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ, ಭರತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ. ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಯಾವ ಭರತನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಅವನು ಎಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೋ, ಅದೇ ಭರತನು ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಅವನತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ವೈದೇಹಿ, ಮನಸ್ಸು-ಮಾತು-ದೇಹಗಳಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಭಾವಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾ ನೀನೂ ನನ್ನೊಡನೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಾ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವನು ಅವಳ ಅನುಭವವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ವನವಾಸ ಒಬ್ಬನದಲ್ಲ, ಇಬ್ಬರದು ಎಂದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಣಿ, ನನ್ನ ಪ್ರಪಿತಾಮಹರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ಇದೇ ವನವಾಸವನ್ನು ಮರಣಾನಂತರದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಅಮೃತವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.’

ಮತ್ತೆ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಈಗ ರಾತ್ರಿಯೂ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತದ ವಿಶಾಲವಾದ ನೂರಾರು ಶಿಲೆಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ — ನೀಲ, ಹಳದಿ, ಬಿಳಿ, ಕೆಂಪು ಎಂಬ ಅನೇಕ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದವು. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಪರ್ವತರಾಜನ ಓಷಧಿಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾಂತಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಓಷಧಿ’ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಬೆಳಗುವ ಲತೆ; ಪರ್ವತ ಹಗಲು ಬಣ್ಣಗಳಿಂದಲೂ ರಾತ್ರಿ ಬೆಳಕುಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎರಡೂ ಹೊತ್ತಿನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಸ್ಥಳಗಳ ವೈಚಿತ್ರ್ಯ — ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕ್ಷಯದಂತೆ ಅಂದರೆ ಮನೆಯಂತೆ, ಕೆಲವು ಉದ್ಯಾನದಂತೆ, ಕೆಲವು ಏಕಶಿಲೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ವನವೇ ಮನೆಯೂ ಉದ್ಯಾನವೂ ಎಂಬ ಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಪರ್ವತದ ದರ್ಶನ — ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಮೇಲೆದ್ದಂತೆ ಈ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅದರ ಶಿಖರ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಶುಭವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಸಮಗ್ರ ದರ್ಶನದತ್ತ ಕವಿ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತ ಒಂದೇ ವಿಶಾಲ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮಾನವ ವಿಲಾಸದ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಷ್ಠ, ಸ್ಥಗರ, ಪುನ್ನಾಗ, ಭೂರ್ಜಪತ್ರಗಳನ್ನೇ ಮೇಲುಹಾಸಾಗಿ ಹೊಂದಿದ, ಕಮಲದಳಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾಮಿಗಳ ಸುಂದರ ಹಾಸಿಗೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಕಾಮಿಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ, ಹಿಸುಕಿದ, ಎಸೆದ ಕಮಲಮಾಲೆಗಳೂ ಇವೆ; ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಣ್ಣುಗಳು ತೂಗಾಡುತ್ತಿವೆ. ಜನರು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರ ಗುರುತುಗಳು ಮಾತ್ರ — ಹಾಸಿಗೆಗಳು, ಮಾಲೆಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳು; ಇದರಿಂದ ವನದ ಏಕಾಂತವೂ ಸಜೀವವಾದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಉಪಮಾನ — ಕುಬೇರನ ನಗರಿಯಾದ ವಸ್ವೌಕಸಾರೆಯನ್ನೂ ನಳಿನಿಯನ್ನೂ ಮೀರಿ, ಉತ್ತರಕುರುಗಳನ್ನೂ ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ, ಹೇರಳವಾದ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣು-ನೀರುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ; ದೇವತೆಗಳ ಭೋಗಭೂಮಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಈ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ — ಅನುಷ್ಟುಭದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ದೀರ್ಘವೃತ್ತ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆ, ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಈ ಕಾಲವನ್ನು ವಿಹರಿಸುತ್ತಾ, ಸತ್ಪುರುಷರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ನನ್ನ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು, ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವ ಆನಂದವನ್ನು ಹೊಂದುವೆನು.’ ಈ ಶಾಂತವಾದ ಮಾತಿನೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

മുൻസർഗങ്ങളിൽ ഭരതൻ ചതുരംഗസൈന്യത്തോടൊപ്പം ചിത്രകൂടത്തിനടുത്തെത്തി, പുകത്തുമ്പു കണ്ട് രാമന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോകാൻ ഒരുങ്ങിയിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിലാകട്ടെ കവി ദൃഷ്ടി മാറ്റുന്നു — സൈന്യത്തിന്റെ കോലാഹലത്തിൽനിന്ന് വീണ്ടും പർവതത്തിന്റെ ശാന്തമായ താഴ്വരയിലേക്കു നയിക്കുന്നു; അവിടെ രാമൻ സീതയോടൊപ്പം സുഖമായി വസിക്കുന്നു. ഭരതൻ അടുത്തേക്കു വരുന്നുണ്ടെന്ന് രാമനറിയില്ല; അതിനാൽ ഈ സർഗത്തിലെ സൗന്ദര്യവർണനയെല്ലാം ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ ആസന്നമായ സമാഗമത്തിന്റെ നിഴലാൽ നിറംപകർന്നതാണ്. ഗിരിവനങ്ങളെ സ്നേഹിക്കുന്ന രാമൻ ആ പർവതത്തിൽ ഏറെക്കാലം പാർത്തു. വൈദേഹിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചും സ്വന്തം ചിത്തത്തെ രമിപ്പിച്ചും അദ്ദേഹം ഭാര്യക്കു വിചിത്രമായ ചിത്രകൂടം കാണിച്ചുകൊടുത്തു — ദേവതുല്യനായ പുരന്ദരൻ ശചിക്കു പർവതശോഭ കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നതുപോലെ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യവാക്കുതന്നെ സർഗത്തിന്റെ സ്വരം സ്ഥാപിക്കുന്നു: ‘ഭദ്രേ, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടതോ സുഹൃത്തുക്കളിൽനിന്നുള്ള വിരഹമോ എന്നെ അലട്ടുന്നില്ല; രമണീയമായ ഈ പർവതം കണ്ട് എന്റെ മനസ്സ് ശാന്തിതന്നെ നേടുന്നു.’ ഏതാണ്ട് സർഗം മുഴുവനും രാമന്റെ ഒരൊറ്റ ദീർഘമായ വാക്കാണ്; അതിൽ വനവാസം ശോകത്തിൽനിന്ന് സൗന്ദര്യാനുഭവത്തിലേക്കു പരിണമിക്കുന്നു.

‘ഭദ്രേ, ഈ പർവതത്തെ നോക്കൂ’ എന്നു തുടങ്ങി രാമൻ പർവതത്തിന്റെ രൂപം വർണിക്കുന്നു. അതു പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയതും ആകാശം തുളച്ചുയരുന്നതുപോലുള്ള ധാതുക്കൾ നിറഞ്ഞ ശിഖരങ്ങളാൽ അലംകൃതവുമാണ്. ഇവിടെ ‘ധാതു’ എന്നത് കാവിമണ്ണ്, അഞ്ജനം, അരിതാരം മുതലായ ഖനിജങ്ങളുടെ പേരാണ്; അവയുടെ ഞരമ്പുകളാണ് പാറകളിൽ നിറങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നത്. പിന്നെ കവി വർണവൈചിത്ര്യം തുറന്നുകാട്ടുന്നു — ചില പ്രദേശങ്ങൾ വെള്ളിപോലെ, ചിലത് മുറിവിൽനിന്നുള്ള ചോരപോലെ അതായത് രക്തവർണം, ചിലത് മഞ്ഞയും മഞ്ചട്ടിച്ചുവപ്പും, ചിലത് ശ്രേഷ്ഠരത്നങ്ങളുടെ പ്രഭയുള്ളവ. മറ്റുചിലത് പുഷ്യരാഗത്തിന്റെയും സൂര്യന്റെയും കൈതപ്പൂവിന്റെയും ആഭയുള്ളവ, വേറെ ചിലത് ജ്യോതീരസമെന്ന രത്നത്തിന്റെ പ്രഭയുള്ളവ. ഇങ്ങനെ ധാതുക്കളാൽ അലംകൃതമായ ആ പർവതരാജന്റെ പ്രദേശങ്ങൾ വിളങ്ങുന്നു. ഇവിടെ കവി പർവതത്തെ വെറും ശിലാപിണ്ഡമായല്ല, നിറങ്ങളുടെ ഒരു തിരശ്ശീലയായാണ് കാണുന്നത് — വെള്ളി, ചോര, മഞ്ഞ, മഞ്ചട്ടി, രത്നപ്രഭ. ആറോ ഏഴോ നിറങ്ങളാൽ ഒരേ ശിഖരം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വർണസൂചി ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ ചിത്രകൂടം എന്ന പേരിന്റെതന്നെ അർഥം ഉറപ്പിക്കുന്നു — ‘ചിത്രമായ (പല നിറങ്ങളുള്ള) കൂടം (ശിഖരം) ഉള്ളത്.’ ഉപമാനങ്ങളെല്ലാം രത്നങ്ങളെയും ധാതുക്കളെയും സംബന്ധിച്ചവയാണ്, പൂക്കളെ സംബന്ധിച്ചവയല്ല; പൂക്കളുടെ വർണന പിന്നാലെ വരും.

തുടർന്ന് രാമൻ പർവതത്തിലെ ജീവലോകം കാണിക്കുന്നു. പലതരം മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളാലും പുലികളാലും കഴുതപ്പുലികളാലും കരടിക്കൂട്ടങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ടതാണ് ഈ പർവതം; എന്നാൽ അവയെല്ലാം ദുഷ്ടതയില്ലാത്തവയാണ് — ഹിംസ ഉപേക്ഷിച്ചു വസിക്കുന്നവ; അനേകം പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞും അതു ശോഭിക്കുന്നു. ‘അദുഷ്ടൈഃ’ (ദുഷ്ടതയില്ലാത്തവയാൽ) എന്ന ഒരൊറ്റ പദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — തപോവനത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ പുലികൾ മുതലായവപോലും ശാന്തരാണ് എന്നു ഭാവം; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇങ്ങനെതന്നെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. പിന്നെ വൃക്ഷങ്ങളുടെ ഒരു നീണ്ട പട്ടിക വരുന്നു — മാവ്, ഞാവൽ, വേങ്ങ, പാച്ചോറ്റി, മുരൾ, പ്ലാവ്, ധവം, അങ്കോലം (അഴിഞ്ഞിൽ), ഭവ്യം, തിനിശം, കൂവളം, പനച്ചി, മുള, കുമിഴ്, ഉറുഞ്ചി, നീർമാതളം, ഇലിപ്പ, തിലകം, ലന്ത, നെല്ലി, കടമ്പ്, ചൂരൽ, ധന്വനം, ബീജകം എന്നിങ്ങനെ ഇരുപത്തിനാലു പേരുകൾ. ഇവയെല്ലാം പൂത്തവയും കായ്ച്ചവയും തണലുള്ളവയും മനോഹരങ്ങളുമാണ്. ഇത്തരം വൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഈ പർവതം ശ്രീ വർധിപ്പിക്കുന്നു. പട്ടികയുടെ ദൈർഘ്യംകൊണ്ടുതന്നെ വനത്തിന്റെ സമൃദ്ധി ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാകുന്നു — വനം ശൂന്യമല്ല, നഗരത്തെക്കാളും സമ്പന്നമാണ് എന്ന്.

പിന്നെ രാമൻ പർവതത്തിലെ ദിവ്യരായ നിവാസികളെ കാണിക്കുന്നു. രമണീയമായ പർവതത്തട്ടുകളിൽ ഇണകളായി രമിക്കുന്ന, കാമോദ്ദീപകരും മനസ്വികളുമായ കിന്നരന്മാരെ കാണാൻ അദ്ദേഹം സീതയെ വിളിക്കുന്നു. ‘ദ്വന്ദ്വശഃ’ (ഇണകളായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ ദമ്പതികളുടെ സുഖംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാമസീതമാരുടെ സ്വന്തം അവസ്ഥയും അതിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. മരക്കൊമ്പുകളിൽ തൂക്കിയിട്ട വാളുകളും ഉത്തമവസ്ത്രങ്ങളും കാണുന്നു — അവ വിദ്യാധരസ്ത്രീകളുടെ മനോഹരമായ ക്രീഡാസ്ഥലങ്ങളാണ്; വാളുകളും വസ്ത്രങ്ങളും കൊമ്പുകളിൽ വച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതിലൂടെ അവരുടെ ജലക്രീഡതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ ജലചിത്രം — ചിലയിടത്ത് വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ, ചിലയിടത്ത് ഉറവകൾ, ചിലയിടത്ത് നീർച്ചാലുകൾ; ഒഴുകുന്ന അവയാൽ ഈ പർവതം മദജലമൊഴുക്കുന്ന ആനയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ഗന്ധത്തിന്റെ വർണന — പലതരം പൂക്കളിൽനിന്നുണ്ടായ അനേകം ഗന്ധങ്ങൾ വഹിച്ചുകൊണ്ട് മൂക്കിനു തൃപ്തി നൽകി വരുന്ന ഗുഹകളിലെ കാറ്റ് ഏതു മനുഷ്യനെയാണ് ആനന്ദിപ്പിക്കാത്തത്? ഇങ്ങനെ രൂപവും ദൃശ്യവും ഗന്ധവും ക്രമമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു; വനവാസം എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും സുഖംതന്നെ എന്നു കാണിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഇപ്പോൾ വർണനയിൽനിന്ന് രാമൻ തന്റെ ആന്തരികാവസ്ഥയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു; ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ മധ്യബിന്ദു. ‘അനിന്ദിതേ, നിന്നോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം ഇവിടെ അനേകം വർഷങ്ങൾ ഞാൻ വസിച്ചാലും ശോകം എന്നെ കീഴടക്കുകയില്ല’ എന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ധാരാളം പൂക്കളും ഫലങ്ങളുമുള്ള, രമണീയമായ, പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, വിചിത്രശിഖരങ്ങളുള്ള ഈ പർവതത്തിൽ അദ്ദേഹം ആനന്ദിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം വനവാസത്തിന്റെ രണ്ടു ഫലങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — ധർമത്തിൽ പിതാവിനോടുള്ള കടം വീട്ടലും ഭരതനു പ്രിയം ചെയ്യലും. ഓർക്കേണ്ടതാണ് — ആരുടെ പ്രിയം അദ്ദേഹം എണ്ണുന്നുവോ, ആ ഭരതൻതന്നെ ആ നിമിഷത്തിൽ സൈന്യത്തോടൊപ്പം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു വരികയാണ്. ‘വൈദേഹീ, മനസ്സിനും വാക്കിനും ശരീരത്തിനും ഇഷ്ടമുള്ള പലവിധ ഭാവങ്ങൾ കണ്ടുകൊണ്ട് നീയും എന്നോടൊപ്പം ചിത്രകൂടത്തിൽ രമിക്കുന്നുവോ?’ എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം അവളുടെ അനുഭവവും ചോദിക്കുന്നു; വനവാസം ഒരാളുടേതല്ല, രണ്ടുപേരുടേതുമാണ് എന്ന് അതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം പൂർവികരുടെ പ്രമാണം കൊണ്ടുവരുന്നു: ‘രാജ്ഞീ, എന്റെ പ്രപിതാമഹന്മാരായ ശ്രേഷ്ഠരാജർഷികൾ ഈ വനവാസത്തെത്തന്നെ മരണാനന്തരം ശ്രേയസ്സിനുള്ള അമൃതം എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.’

വീണ്ടും വർണന തുടരുന്നു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ രാത്രിയും കടന്നുവരുന്നു. പർവതത്തിലെ വിശാലമായ പാറകൾ നൂറുകണക്കിനു ചുറ്റും ശോഭിക്കുന്നു — നീല, മഞ്ഞ, വെള്ള, ചുവപ്പ് എന്നിങ്ങനെ അനേകം നിറങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായി. രാത്രിയിലാകട്ടെ പർവതരാജന്റെ ഓഷധികൾ സ്വന്തം പ്രഭാശോഭയാൽ ആയിരക്കണക്കിനു ജ്വലിച്ച് അഗ്നിജ്വാലകൾപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘ഓഷധി’ എന്നത് ഇവിടെ സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്ന ഒരു വള്ളിയാണ്; പർവതം പകൽ നിറങ്ങളാലും രാത്രി ജ്യോതിസ്സുകളാലും ശോഭിക്കുന്നു എന്നിങ്ങനെ ഇരുകാലങ്ങളിലെയും സൗന്ദര്യം കവി കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ സ്ഥലങ്ങളുടെ വൈചിത്ര്യം — ചില പ്രദേശങ്ങൾ ‘ക്ഷയനിഭം’ അതായത് വീടുപോലെ, ചിലത് ഉദ്യാനംപോലെ, ചിലത് ഒറ്റപ്പാറയായി ശോഭിക്കുന്നു; വനംതന്നെ വീടും ഉദ്യാനവും എന്ന ഭാവം ഇതിലടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ പർവതത്തിന്റെ സമഗ്രദർശനം — ഭൂമി പിളർന്ന് ഉയർന്നുവന്നതുപോലെ ഈ ചിത്രകൂടം ശോഭിക്കുന്നു; അതിന്റെ ശിഖരം എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും ശുഭമായി കാണപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ സൂക്ഷ്മവർണനയിൽനിന്ന് കവി വീണ്ടും സമഗ്രദർശനത്തിലേക്കു പോകുന്നു; ഒടുവിൽ പർവതം ഒരൊറ്റ വിശാലരൂപം ധരിക്കുന്നു.

അവസാനഖണ്ഡത്തിൽ കവി മനുഷ്യവിലാസത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. കുഷ്ഠം, സ്ഥഗരം, പുന്നാഗം, ഭൂർജം എന്നിവയുടെ ഇലകൾ മേൽവിരിപ്പായുള്ള, താമരയിതളുകൾ നിറഞ്ഞ കാമികളുടെ ശയ്യകൾ കാണപ്പെടുന്നു. കാമികൾ ഉപേക്ഷിച്ച, ഞെരിഞ്ഞമർന്ന് എറിഞ്ഞുകളഞ്ഞ താമരമാലകളും; പലതരം ഫലങ്ങൾ മരങ്ങളിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. ആളുകളെ കാണുന്നില്ല, അവരുടെ അടയാളങ്ങൾ മാത്രം — ശയ്യകൾ, മാലകൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ; ഇതിലൂടെ വനത്തിലെ ഏകാന്തതപോലും സജീവമായതുപോലെ തോന്നുന്നു. പിന്നെ ഉപമാനം — കുബേരനഗരിയായ വസ്വൗകസാരയെയും നളിനിയെയും അതിശയിച്ച്, ഉത്തരകുരുക്കളെയും കടത്തിവെട്ടി, ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും ഫലങ്ങളും വെള്ളവുമുള്ള ഈ ചിത്രകൂടം ശോഭിക്കുന്നു; ദേവന്മാരുടെ ഭോഗഭൂമികളെക്കാളും ഈ പർവതം ശ്രേഷ്ഠമാണ് എന്നാണ് രാമന്റെ നിർണയം. അവസാനശ്ലോകം വൃത്തം മാറ്റുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ദീർഘവൃത്തം; അതിൽ രാമൻ ഒരു പ്രതിജ്ഞയെന്നപോലെ പറയുന്നു: ‘വനിതേ, സീതേ, നിന്നോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം ഈ കാലം വിഹരിച്ച്, സജ്ജനങ്ങളുടെ വഴിയിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ സ്വന്തം നിയമങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ട്, കുലധർമം വർധിപ്പിക്കുന്ന ആനന്ദം ഞാൻ പ്രാപിക്കും.’ ഈ ശാന്തമായ വാക്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.

In the previous sargas Bharata had reached Citrakūṭa with his fourfold army and, seeing the column of smoke, was about to go to Rāma's hermitage. In this sarga the poet shifts his gaze: from the uproar of the army he takes us back to the quiet slopes of the mountain, where Rāma is living happily with Sītā. Rāma does not know that Bharata is drawing near, so all the beauty described in this sarga is coloured, for the listener, by the shadow of the coming meeting. Rāma, who loved hills and forests, had lived on that mountain a long while. Wishing to please Vaidehī and delighting his own heart too, he showed his wife the many-coloured Citrakūṭa, as godlike Indra might show Śacī the beauty of a mountain. His very first words set the tone of the sarga: “Dear one, it is not my fall from the kingdom, nor the parting from my friends, that troubles my mind; seeing this lovely hill, my heart finds only peace.” Almost the whole sarga is one long speech of Rāma's, in which the forest exile turns from grief into delight in beauty.

“Look at this mountain, dear one,” Rāma began, and described it. It was thronged with flocks of birds of every kind and adorned with peaks rich in ores that seemed to pierce the sky — ores such as red chalk, collyrium and orpiment, whose veins colour the rocks. Then the poet unfolds the variety of colours: some slopes gleam like silver, some are the colour of fresh blood, some yellow or madder-red, some shine like the finest gems; others glow like the puṣya crystal or the ketaka flower, others with the lustre of rock crystal. So the ore-decked slopes of this king of mountains shine. The poet sees the mountain not as a mass of rock but as a canvas of colours, a single peak painted in six or seven hues, and this list of colours fixes in the listener's mind the very meaning of the name Citrakūṭa, the many-coloured peak. All these comparisons are of gems and minerals, not flowers; the flowers come later.

Next Rāma showed the mountain's living world. It was ringed with herds of deer of many kinds, with leopards, hyenas and bears — yet all were harmless here — and it shone, full of birds. That one word “harmless” is the key: by the power of the grove of penance even tigers and their like were at peace. Then comes a long list of trees: mango, rose-apple, asana, lodhra, priyāla, jackfruit, dhava, aṅkola, bhavya, tiniśa, bilva, tinduka, bamboo, kāśmarī, ariṣṭa, varaṇa, madhūka, tilaka, jujube, myrobalan, nīpa, cane, dhanvana and bījaka — twenty-four names. All of them in flower, laden with fruit, shady and delightful; crowded with these and their like, the mountain flourished in beauty. By the very length of the list the richness of the forest is established in the listener's mind: the forest is not empty but richer even than a city.

Then Rāma pointed out the mountain's heavenly dwellers. He called Sītā to look at the high-spirited kinnaras on the lovely slopes, stirring desire as they took their pleasure two by two; in these happy couples Rāma and Sītā's own state is mirrored. Swords and fine garments hung on the branches: these were the pleasure-grounds of the Vidyādhara women, and the swords and clothes left on the boughs hint at their water-play. Then a picture of water: waterfalls here, springs bursting from the rock there, trickling streams elsewhere, so that with all its flowing waters the hill looked like an elephant with ichor running down. Last, scent: the breeze from the caves, carrying the many fragrances of the flowers, comes to refresh the nostrils — what man would it not delight? So form, sight and scent are described in turn, and the life of the forest is shown as a joy to every sense.

Now Rāma turned from description to his own inner state, and this is the centre of the sarga. “Blameless one, if I may live here many autumns with you and Lakṣmaṇa, grief will not overcome me. On this lovely hill, rich in flowers and fruit, full of birds, with its wonderful peaks, I have found my delight.” Then he counted the two fruits of his forest life: freedom from his debt of duty to his father, and pleasing Bharata. We should remember that the very Bharata whose pleasure he names is at that moment approaching him with an army. “Vaidehī, do you too take joy with me here on Citrakūṭa, seeing around you so many things dear to mind, speech and body?” With this question he asks after her experience too, for the forest life belongs to both of them, not to one. Last he brought the authority of his forefathers: “My queen, my great-grandfathers, the royal sages of old, called just this — life in the forest — the nectar of immortality, for the good it brings after death.”

The description resumed, but now night too came into it. Broad slabs of rock by the hundred adorned the hill on every side, of many colours — blue, yellow, white and red. By night the herbs of that king of mountains shone like tongues of fire, blazing by the thousand with their own light — plants that glow of themselves, so that the mountain was lovely by day with its colours and by night with its lights. Then the variety of its places: some parts looked like houses, some like pleasure gardens, and some like a single sheet of stone — the forest itself was both home and garden. Last, the whole mountain: Citrakūṭa seemed to have split the earth and risen out of it, and its peak was beautiful from every side. So the poet moves from close detail back to the whole view, and the mountain at last takes one vast form.

In the last part the poet shows the traces of human pleasure. Rāma pointed to lovers' beds spread with leaves of kuṣṭha, sthagara, punnāga and birch for coverlets and strewn with lotus petals, and to lotus garlands crushed and thrown aside by those lovers, and fruits of every kind hanging from the trees. No people are seen, only their signs — beds, garlands, cloths — and so even the solitude of the forest seems alive. Then a comparison: rich in roots, fruit and water, Citrakūṭa surpassed Vasvaukasārā, the city of Kubera, and Nalinī, and even the Northern Kurus; in Rāma's judgement this mountain was finer even than the pleasure-lands of the gods. His last words sound almost like a vow: “Spending this time here with you, Sītā, and with Lakṣmaṇa, keeping to the path of the good under my own high vows, I shall find a joy that makes the dharma of our family grow.” With these calm words the sarga ends.