पूर्वसर्गान्ते भरतस्य सेना भरद्वाजस्य अनुज्ञां लब्ध्वा महद् वनं प्रविष्टा। अयं सर्गः तस्य एव प्रवेशस्य परिणामेन आरभ्यते। तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या अर्दिताः वनवासिनः मत्ताः यूथपाः सयूथाः सम्प्रदुद्रुवुः — ये गजयूथपाः वने निर्भयाः विचरन्ति, ते अपि सेनायाः नादेन त्रस्ताः पलायन्ते। ऋक्षाः पृषतमुख्याः रुरवश्च समन्ततः वनवाटेषु गिरिषु नदीषु च दृश्यन्ते। धर्मात्मा दशरथात्मजः प्रीतः सन् महत्या नादिन्या चतुरङ्गया सेनया वृतः सम्प्रतस्थे। तस्य महात्मनः सेना सागरौघनिभा — प्रावृषि द्यां मेघः इव सा महीं संछादयामास। तुरंगौघैः वारणैश्च महाबलैः अवतता सा चिरं कालम् अनालक्ष्या बभूव — इयं व्यक्तिः मार्मिका, यतः सेनायाः विस्तारः एव तस्याः अदृश्यतायाः कारणम्। कविः अत्र मेघस्य समुद्रस्य च द्वे उपमे युगपत् योजयति — एका विस्तारं वदति, अपरा च गम्भीरं नादम्। ‘मत्ताः’ इति पदेन यूथपानां बलम् अपि सूचितम् — तादृशाः अपि पलायन्ते इति सेनायाः प्रभावः।

दूरम् अध्वानं गत्वा सम्परिभ्रान्तवाहनः श्रीमान् भरतः मन्त्रिणां वरं वसिष्ठम् उवाच — ‘यादृशं रूपम् अत्र लक्ष्यते, यथा च मया श्रुतम्, तेन व्यक्तं तं देशं प्राप्ताः स्म यं भरद्वाजः अब्रवीत्।’ श्रुतं दृष्टं च मिलितम् इति प्रमाणद्वयेन सः निश्चयं करोति। ततः सः स्वयम् एव चिह्नानि गणयति — ‘अयं गिरिः चित्रकूटः, तथा एषा मन्दाकिनी नदी; एतत् च दूरात् नीलमेघनिभं वनं प्रकाशते।’ मुनिना यानि त्रीणि चिह्नानि पूर्वसर्गे उक्तानि — वनम्, नदी, पर्वतः — तानि एव अत्र क्रमेण नेत्रयोः पतन्ति। ‘नीलमेघनिभम्’ इति उपमा वनस्य श्यामलतां वर्षाकालस्य च स्मृतिं वहति। एवं मार्गस्य अन्तः समीपः इति सर्वेषां प्रतीतिः जाता। वसिष्ठः एव सम्बोध्यः, यतः सः मन्त्रिणां वरः, यात्रायाः च नेता। भरतस्य वाक्ये उत्साहः स्पष्टः — दीर्घस्य मार्गस्य अन्ते लक्ष्यं दृश्यते इति।

अनन्तरं भरतः हर्षेण वर्णनम् आरभते। ‘चित्रकूटस्य रम्याणि सानूनि सम्प्रति मामकैः पर्वतोपमैः वारणैः अवमृद्यन्ते’ — स्वसेनायाः विशालतां सः स्वयम् एव विस्मयेन पश्यति। ‘एते नगाः पर्वतसानुषु कुसुमानि मुञ्चन्ति, यथा आतपापाये नीलाः तोयधराः घनाः तोयं मुञ्चन्ति।’ ततः सः शत्रुघ्नं सम्बोधयति — ‘पश्य, पर्वते किंनराचरितं देशं हयैः समन्तात् आकीर्णं मकरैः सागरम् इव। एते प्रचोदिताः शीघ्रवेगाः मृगगणाः शरदि वायुप्रविद्धाः मेघजालाः इव भान्ति। अमी वृक्षाः शिरःसु सुरभीन् कुसुमापीडान् कुर्वन्ति, यथा मेघप्रकाशैः फलकैः उपलक्षिताः दक्षिणात्याः नराः।’ एकैकम् उपमानं द्विधा कार्यं करोति — वनस्य शोभां दर्शयति, सेनायाः च गतिं सूचयति। सर्वत्र मेघानाम् एव उपमाः — मेघः, तोयधरः, मेघजालम्, मेघप्रकाशम्। शत्रुघ्नस्य सम्बोधनम् अपि सार्थकम् — यः मातुलगृहात् सह आगतः, सः एव अत्र भरतस्य एकः सहचरः। वर्णने आनन्दः अस्ति, किन्तु मूले तु भ्रातृदर्शनस्य उत्कण्ठा एव।

‘इदं वनं निष्कूजम् इव भूत्वा घोरप्रदर्शनम् आसीत्; सम्प्रति तु जनाकीर्णा अयोध्या इव मे प्रतिभाति।’ एषा तुलना सर्गस्य हृदयम् — यत् वनं जनशून्यतया भयङ्करम् आसीत्, तत् अधुना नगरम् इव जनपूर्णम्। ‘खुरैः उदीरितः रेणुः दिवं प्रच्छाद्य तिष्ठति; तं च अनिलः मम प्रियं कुर्वन् इव शीघ्रं वहति’ — वायुः अपि राजपुत्रस्य सेवकः इव वर्णितः। ‘हे शत्रुघ्न, कानने एतान् तुरगोपेतान् सूतमुख्यैः अधिष्ठितान् स्यन्दनान् शीघ्रं सम्पततः पश्य। एतान् च वित्रासितान् प्रियदर्शनान् बर्हिणः पश्य, ये एवम् आपततः स्वम् अधिवासं शैलम् अभिगच्छन्ति।’ मयूराणां त्रासः अपि सौन्दर्येण एव वर्णितः — ‘प्रियदर्शनान्’ इति पदेन कविः भयस्य अपि शोभां दर्शयति। ‘मम प्रियं कुर्वन् इव’ इति उत्प्रेक्षया कविः भरतस्य मनसः प्रसादं दर्शयति; यः शोकेन गतः, सः अधुना वायोः अपि अनुग्रहं पश्यति।

‘हे अनघ, अयं देशः मे अतिमात्रं मनोज्ञः प्रतिभाति; व्यक्तम् अयं तापसानां निवासः, स्वर्गपथः च।’ भरतस्य दृष्टिः अत्र परिवर्तते — अधुना सः सेनापतिः न, अपि तु तीर्थयात्रिकः इव पश्यति। ‘मृगाः मृगीभिः सहिताः बहवः पृषताः च वने कुसुमैः चित्रिताः इव मनोज्ञरूपाः लक्ष्यन्ते।’ मृगाणां मिथुनदर्शनम् अपि सूचकम् — यत्र तपोवनम्, तत्र निर्भयता। ततः सः आदेशं ददाति — ‘साधु, सैन्याः प्रतिष्ठन्ताम्, काननं च विचिन्वन्तु, येन तौ पुरुषव्याघ्रौ रामलक्ष्मणौ दृश्येते।’ ‘साधु’ इति पदं मृदुम् आज्ञां सूचयति; सेनापतेः शब्दः न, अपि तु भ्रातुः प्रार्थना। एवं वर्णनात् क्रिया प्रति सर्गः परिवर्तते। ‘स्वर्गपथः’ इति पदेन सः पितुः गतिम् अपि स्मरति इति ध्वनिः सम्भवति। आज्ञा च न कठोरा, अपि तु सादरा — ‘साधु’ इति आरम्भः एव तत् सूचयति।

भरतस्य वचः श्रुत्वा शस्त्रपाणयः शूराः पुरुषाः तद् वनं विविशुः; ततः ते धूमाग्रं ददृशुः। धूमः एव अत्र काव्यस्य सङ्केतः — यत्र अग्निः, तत्र मनुष्यः; यत्र अग्निहोत्रम्, तत्र तापसः। ते धूमाग्रं समालोक्य भरतम् आगताः ऊचुः — ‘अमनुष्ये देशे अग्निः न भवति; व्यक्तम् अत्र एव राघवौ स्तः।’ किन्तु ते स्वयम् एव संशयं प्रकटयन्ति — ‘अथ अत्र एतौ नरव्याघ्रौ परंतपौ राजपुत्रौ न स्याताम्, तर्हि व्यक्तम् अत्र अन्ये रामोपमाः तपस्विनः सन्ति।’ एषा सावधानता सैनिकानां विवेकं दर्शयति — ते अनुमानं करोति, न तु निश्चयम्। ‘रामोपमाः’ इति पदेन रामस्य तपस्विरूपम् अपि सूचितम् — अधुना सः राजपुत्रः इव न, तापसः इव एव दृश्येत। धूमस्य दर्शनात् आरभ्य सर्गस्य गतिः त्वरिता भवति — वर्णनं समाप्तम्, अन्वेषणम् आरब्धम्, फलं च दृष्टम्।

तेषां साधुसम्मतं वचनं श्रुत्वा अमित्रबलमर्दनः भरतः सर्वान् सैन्यान् उवाच — ‘यत्ताः भवन्तः तिष्ठन्तु; इतः अग्रतः न गन्तव्यम्। अहम् एव गमिष्यामि, सुमन्त्रः धृतिः एव च।’ एषा आज्ञा भरतस्य विनयम् एव प्रकटयति — यः शतसहस्रैः सह आगतः, सः भ्रातरं द्रष्टुं द्वाभ्यां सह एव गन्तुम् इच्छति; सेनया सह गमनं भ्रातुः आश्रमे अनुचितम् इति तस्य बुद्धिः। एवम् उक्ताः सैन्याः तत्र समन्ततः तस्थुः; भरतः च यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधत्। अन्ते कविः वंशस्थवृत्तेन सर्गं समापयति — भरतेन व्यवस्थिता सा चमूः अग्रतः भूमिं निरीक्षमाणा अपि हृष्टा बभूव, यतः सा जानाति स्म — नचिरेण प्रियस्य रामस्य समागमः भविष्यति। शोकयात्रायाः अन्ते प्रथमः हर्षः। ‘नचिरेण’ इति पदेन कविः अग्रिमानां सर्गाणां सूचनां ददाति — समागमः निकटः, किन्तु अद्यापि न सम्पन्नः।

మునుపటి సర్గ చివరలో భరతుని సైన్యం భరద్వాజుని అనుమతి పొంది మహావనంలో ప్రవేశించింది. ఈ సర్గ ఆ ప్రవేశపు పరిణామంతోనే మొదలవుతుంది. సాగిపోతున్న ఆ మహాసైన్యం చేత బాధింపబడి, అడవిలో నివసించే మదించిన మందనాయకులు తమ మందలతో కలిసి పారిపోయారు — అడవిలో నిర్భయంగా సంచరించే ఏనుగుల మందనాయకులు కూడా సైన్యపు నాదానికి భయపడి పారిపోతున్నారు. ఎలుగుబంట్లూ, ముఖ్యమైన చుక్కలజింకలూ, రురుమృగాలూ నలువైపులా అడవిదారుల్లోనూ, కొండలపైనా, నదుల్లోనూ కనిపిస్తున్నాయి. ధర్మాత్ముడైన దశరథపుత్రుడు సంతోషంతో, మహానాదం చేసే చతురంగసైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి బయలుదేరాడు. ఆ మహాత్ముని సైన్యం సముద్రప్రవాహం వలె ఉంది — వర్షాకాలంలో మేఘం ఆకాశాన్ని కప్పినట్లు అది భూమిని కప్పివేసింది. గుర్రాల గుంపులతోనూ, మహాబలమైన ఏనుగులతోనూ విస్తరించిన అది చాలాసేపు కనిపించకుండా పోయింది — ఈ మాట మర్మస్పర్శి, ఎందుకంటే సైన్యపు విస్తారమే దాని అదృశ్యతకు కారణం. కవి ఇక్కడ మేఘమూ సముద్రమూ అనే రెండు ఉపమానాలను ఏకకాలంలో కూర్చాడు — ఒకటి విస్తారాన్ని చెబుతుంది, మరొకటి గంభీరనాదాన్ని. ‘మత్తాః’ (మదించిన) అనే పదంతో మందనాయకుల బలం కూడా సూచించబడింది — అలాంటివారు కూడా పారిపోతున్నారంటే అది సైన్యపు ప్రభావం.

చాలా దూరం ప్రయాణించిన తరువాత, వాహనాలు అలసిపోగా శ్రీమంతుడైన భరతుడు మంత్రులలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠునితో అన్నాడు — ‘ఇక్కడ కనిపిస్తున్న రూపాన్ని బట్టీ, నేను విన్నదాన్ని బట్టీ, భరద్వాజుడు చెప్పిన ఆ ప్రదేశానికి మనం చేరుకున్నామని స్పష్టం.’ విన్నదీ చూసినదీ కలిశాయి అనే రెండు ప్రమాణాలతో అతడు నిశ్చయిస్తాడు. తరువాత అతడు తానే గుర్తులను లెక్కిస్తాడు — ‘ఈ పర్వతం చిత్రకూటం, అలాగే ఇది మందాకినీ నది; ఈ వనం దూరం నుండి నల్లమేఘం వలె ప్రకాశిస్తోంది.’ మునుపటి సర్గలో ముని చెప్పిన మూడు గుర్తులు — వనం, నది, పర్వతం — ఇక్కడ క్రమంగా కళ్ళ ముందుకు వస్తాయి. ‘నీలమేఘనిభం’ (నల్లమేఘం వంటిది) అనే ఉపమానం వనపు శ్యామలతనూ, వర్షాకాలపు స్మృతినీ మోస్తుంది. ఇలా మార్గపు అంతం దగ్గరలోనే ఉందని అందరికీ నమ్మకం కలిగింది. వసిష్ఠుడే సంబోధించబడ్డాడు, ఎందుకంటే అతడు మంత్రులలో శ్రేష్ఠుడు, యాత్రకు నాయకుడు. భరతుని మాటలో ఉత్సాహం స్పష్టం — దీర్ఘమైన మార్గం చివరలో లక్ష్యం కనిపిస్తోంది.

ఆ తరువాత భరతుడు హర్షంతో వర్ణన మొదలుపెడతాడు. ‘చిత్రకూటపు రమ్యమైన చరియలు ఇప్పుడు పర్వతాల వంటి నా ఏనుగులచే నలుగుతున్నాయి’ — తన సైన్యపు విశాలత్వాన్ని అతడే విస్మయంతో చూస్తున్నాడు. ‘వేసవి ముగిసినప్పుడు నల్లని నీటిమేఘాలు నీటిని కురిపించినట్లు, ఈ చెట్లు పర్వతచరియలపై పూలను కురిపిస్తున్నాయి.’ తరువాత అతడు శత్రుఘ్నుని సంబోధిస్తాడు — ‘చూడు, కిన్నరులు సంచరించే ఈ పర్వతప్రదేశం మొసళ్ళతో సముద్రం వలె నలువైపులా గుర్రాలతో నిండిపోయింది. ప్రేరేపించబడి వేగంగా పరుగెత్తుతున్న ఈ మృగగణాలు శరత్కాలంలో గాలికి చెదిరిన మేఘాల గుంపుల వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఈ చెట్లు మేఘకాంతి గల డాళ్ళతో గుర్తించబడే దక్షిణదేశపు మనుష్యుల వలె తలలపై సువాసనగల పూలకిరీటాలు ధరిస్తున్నాయి.’ ప్రతి ఉపమానమూ రెండు పనులు చేస్తుంది — వనపు శోభను చూపిస్తుంది, సైన్యపు గతిని సూచిస్తుంది. అన్నిచోట్లా మేఘాల ఉపమానాలే — మేఘం, నీటిమేఘం, మేఘాల గుంపు, మేఘకాంతి. శత్రుఘ్నుని సంబోధించడం కూడా సార్థకమైనది — మేనమామ ఇంటి నుండి కలిసి వచ్చినవాడే ఇక్కడ భరతునికి ఏకైక సహచరుడు. వర్ణనలో ఆనందం ఉంది, కాని మూలంలో మాత్రం అన్నను చూడాలనే ఉత్కంఠే.

‘ఈ వనం కూతలే లేనట్లుగా భయంకరంగా కనిపించేది; ఇప్పుడు మాత్రం జనంతో నిండిన అయోధ్య వలె నాకు అనిపిస్తోంది.’ ఈ పోలిక సర్గకు హృదయం — జనశూన్యత వల్ల భయంకరంగా ఉన్న వనం ఇప్పుడు నగరం వలె జనపూర్ణంగా ఉంది. ‘గిట్టలతో లేచిన దుమ్ము ఆకాశాన్ని కప్పి నిలుస్తోంది; నాకు ప్రియం చేస్తున్నట్లుగా గాలి దానిని త్వరగా తీసుకుపోతోంది’ — గాలి కూడా రాజకుమారునికి సేవకుని వలె వర్ణించబడింది. ‘ఓ శత్రుఘ్నా, అడవిలో గుర్రాలు పూన్చిన, ముఖ్యులైన సారథులు నడుపుతున్న ఈ రథాలు వేగంగా దూసుకుపోవడం చూడు. ఇలా వస్తున్నవారిని చూసి బెదిరి, తమ నివాసమైన కొండ వైపు వెళ్తున్న చూడముచ్చటైన ఈ నెమళ్ళను చూడు.’ నెమళ్ళ భయం కూడా సౌందర్యంతోనే వర్ణించబడింది — ‘ప్రియదర్శనాన్’ (చూడముచ్చటైనవి) అనే పదంతో కవి భయంలో కూడా శోభను చూపిస్తాడు. ‘నాకు ప్రియం చేస్తున్నట్లుగా’ అనే ఉత్ప్రేక్షతో కవి భరతుని మనఃప్రసాదాన్ని చూపిస్తాడు; శోకంతో బయలుదేరినవాడు ఇప్పుడు గాలిలో కూడా అనుగ్రహాన్ని చూస్తున్నాడు.

‘ఓ అనఘా, ఈ ప్రదేశం నాకు అత్యంత మనోహరంగా అనిపిస్తోంది; ఇది తాపసుల నివాసమనీ, స్వర్గమార్గమనీ స్పష్టం.’ ఇక్కడ భరతుని దృష్టి మారుతుంది — ఇప్పుడు అతడు సేనాపతిలా కాదు, తీర్థయాత్రికునిలా చూస్తున్నాడు. ‘ఆడుజింకలతో కూడిన అనేక జింకలూ, చుక్కలజింకలూ అడవిలో పూలతో చిత్రించినట్లుగా మనోహరరూపాలతో కనిపిస్తున్నాయి.’ మృగాల జంటలు కనిపించడం కూడా సూచనాత్మకమే — తపోవనం ఉన్నచోట నిర్భయత. తరువాత అతడు ఆదేశిస్తాడు — ‘మంచిది, సైనికులు బయలుదేరి అడవిని వెదకాలి, ఆ ఇద్దరు పురుషవ్యాఘ్రులైన రామలక్ష్మణులు కనిపించేలా.’ ‘సాధు’ (మంచిది) అనే పదం మృదువైన ఆజ్ఞను సూచిస్తుంది; సేనాపతి మాట కాదు, సోదరుని ప్రార్థన. ఇలా సర్గ వర్ణన నుండి క్రియ వైపు మారుతుంది. ‘స్వర్గపథః’ (స్వర్గమార్గం) అనే పదంతో అతడు తండ్రి గతిని కూడా స్మరిస్తున్నాడనే ధ్వని సాధ్యమే. ఆజ్ఞ కఠినమైనది కాదు, ఆదరపూర్వకమైనది — ‘సాధు’ అనే ఆరంభమే దానిని సూచిస్తుంది.

భరతుని మాట విని, ఆయుధాలు చేతబట్టిన శూరులు ఆ వనంలోకి ప్రవేశించారు; అప్పుడు వారు పొగకొనను చూశారు. ఇక్కడ పొగే కావ్యసంకేతం — అగ్ని ఉన్నచోట మనిషి; అగ్నిహోత్రం ఉన్నచోట తాపసుడు. పొగకొనను చూసి వారు భరతుని వద్దకు వచ్చి అన్నారు — ‘మనుష్యులు లేని ప్రదేశంలో అగ్ని ఉండదు; ఇక్కడే ఆ ఇద్దరు రాఘవులూ ఉన్నారని స్పష్టం.’ కాని వారే స్వయంగా సంశయాన్ని కూడా ప్రకటిస్తారు — ‘ఒకవేళ శత్రువులను తపింపజేసే ఆ ఇద్దరు నరవ్యాఘ్రులైన రాజకుమారులు ఇక్కడ లేకపోతే, రాముని వంటి వేరే తపస్వులు ఇక్కడ ఉన్నారని స్పష్టం.’ ఈ జాగ్రత్త సైనికుల వివేకాన్ని చూపిస్తుంది — వారు అనుమానిస్తున్నారు, నిశ్చయించడం లేదు. ‘రామోపమాః’ (రాముని వంటి) అనే పదంతో రాముని తపస్వి రూపం కూడా సూచించబడింది — ఇప్పుడు అతడు రాజకుమారునిలా కాదు, తాపసునిలానే కనిపిస్తాడు. పొగను చూసినప్పటి నుండి సర్గ గతి త్వరితమవుతుంది — వర్ణన ముగిసింది, అన్వేషణ మొదలైంది, ఫలమూ కనిపించింది.

సాధువులు సమ్మతించే వారి మాట విని, శత్రుసైన్యాలను మర్దించే భరతుడు సైనికులందరితో అన్నాడు — ‘మీరు జాగ్రత్తగా ఇక్కడే ఉండండి; ఇక్కడి నుండి ముందుకు వెళ్ళకూడదు. నేనే వెళ్తాను, సుమంత్రుడూ ధృతీ మాత్రమే (నాతో వస్తారు).’ ఈ ఆజ్ఞ భరతుని వినయాన్నే ప్రకటిస్తుంది — లక్షలాది మందితో వచ్చినవాడు అన్నను చూడటానికి ఇద్దరితో మాత్రమే వెళ్ళాలనుకుంటున్నాడు; సైన్యంతో వెళ్ళడం అన్న ఆశ్రమంలో అనుచితమని అతని బుద్ధి. ఇలా చెప్పబడిన సైనికులు అక్కడ నలువైపులా నిలిచారు; భరతుడు పొగకొన ఉన్నచోట దృష్టి నిలిపాడు. చివరలో కవి వంశస్థవృత్తంతో సర్గను ముగిస్తాడు — భరతునిచే నిలుపబడిన ఆ సైన్యం ముందున్న నేలను చూస్తూనే సంతోషించింది, ఎందుకంటే దానికి తెలుసు — త్వరలోనే ప్రియమైన రామునితో సమాగమం జరుగుతుంది. శోకయాత్ర చివరలో మొదటి హర్షం. ‘నచిరేణ’ (త్వరలోనే) అనే పదంతో కవి తరువాతి సర్గల సూచన ఇస్తాడు — సమాగమం దగ్గరలోనే ఉంది, కాని ఇంకా జరగలేదు.

முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் பரதனின் படை பரத்வாஜரின் அனுமதி பெற்றுப் பெருங்காட்டுக்குள் நுழைந்தது. இந்தச் சர்க்கம் அந்த நுழைவின் விளைவோடு தொடங்குகிறது. செல்கின்ற அந்தப் பெரும் கொடிப்படையால் துன்புறுத்தப்பட்டு, காட்டில் வாழும் மதம் கொண்ட யானைக் கூட்டத் தலைவர்கள் தம் கூட்டங்களுடன் ஓடினர் — காட்டில் அச்சமின்றித் திரியும் யானைக் கூட்டத் தலைவர்களும் படையின் முழக்கத்தால் அஞ்சி ஓடுகின்றனர். கரடிகளும், சிறந்த புள்ளிமான்களும், ருருமான்களும் எல்லாப் பக்கமும் காட்டு வழிகளிலும் மலைகளிலும் நதிகளிலும் காணப்படுகின்றன. தர்மாத்மாவான தசரதனின் மகன், பெரும் முழக்கம் கொண்ட நால்வகைப் படை சூழ, மகிழ்ந்து புறப்பட்டான். அந்த மகாத்மாவின் படை கடல் வெள்ளம் போன்றது — மழைக்காலத்தில் மேகம் வானை மூடுவது போல அது பூமியை மூடியது. குதிரைக் கூட்டங்களாலும் பெருவலிமை கொண்ட யானைகளாலும் பரவிய அது நெடுநேரம் கண்ணுக்கு அளவிட முடியாததாக இருந்தது — இந்த வெளிப்பாடு நெஞ்சைத் தொடுவது; ஏனெனில் படையின் பரப்பே அது முழுமையாகக் காணப்படாததற்குக் காரணம். கவிஞர் இங்கே மேகம், கடல் என்ற இரண்டு உவமைகளை ஒருசேர இணைக்கிறார் — ஒன்று பரப்பைச் சொல்கிறது, மற்றது ஆழ்ந்த முழக்கத்தை. ‘மத்தா:’ (மதம் கொண்ட) என்ற சொல்லால் யானைக் கூட்டத் தலைவர்களின் வலிமையும் குறிக்கப்படுகிறது — அப்படிப்பட்டவையும் ஓடுகின்றன என்பதே படையின் தாக்கம்.

நீண்ட வழி சென்று, வாகனங்கள் களைத்துப்போன நிலையில், சீர்மிகு பரதன் அமைச்சர்களுள் சிறந்தவரான வசிஷ்டரிடம் சொன்னான்: ‘இங்கே காணப்படும் தோற்றத்தாலும், நான் கேட்டறிந்ததாலும், பரத்வாஜர் சொன்ன இடத்தை நாம் அடைந்துவிட்டோம் என்பது தெளிவு.’ கேட்டதும் கண்டதும் ஒத்துப்போகின்றன என்ற இரு சான்றுகளால் அவன் உறுதி செய்கிறான். பின்னர் அவனே அடையாளங்களை எண்ணுகிறான்: ‘இந்த மலையே சித்திரகூடம்; அவ்வாறே இதுவே மந்தாகினி நதி; தொலைவில் நீலமேகம் போல இந்தக் காடு ஒளிர்கிறது.’ முந்தைய சர்க்கத்தில் முனிவர் சொன்ன மூன்று அடையாளங்கள் — காடு, நதி, மலை — இங்கே வரிசையாகக் கண்ணில் படுகின்றன. ‘நீலமேகம் போல’ என்ற உவமை காட்டின் கருமையையும் மழைக்காலத்தின் நினைவையும் சுமக்கிறது. இவ்வாறு வழியின் முடிவு அருகில் உள்ளது என்ற உணர்வு அனைவருக்கும் ஏற்பட்டது. வசிஷ்டரையே விளிக்கிறான், ஏனெனில் அவர் அமைச்சர்களுள் சிறந்தவர், பயணத்தின் தலைவர். பரதனின் சொற்களில் உற்சாகம் தெளிவாக இருக்கிறது — நீண்ட வழியின் முடிவில் இலக்கு கண்ணுக்குத் தெரிகிறது.

பின்னர் பரதன் மகிழ்ச்சியோடு வருணிக்கத் தொடங்குகிறான். ‘சித்திரகூடத்தின் அழகிய மலைச்சரிவுகள் இப்போது மலைகளைப் போன்ற என் யானைகளால் மிதிக்கப்படுகின்றன’ — தன் படையின் பரப்பை அவனே வியப்போடு பார்க்கிறான். ‘வெயில் நீங்கியதும் நீர் சுமக்கும் கருமேகங்கள் நீரைப் பொழிவது போல, இந்த மரங்கள் மலைச்சரிவுகளில் பூக்களைப் பொழிகின்றன.’ பின்னர் சத்ருக்னனை விளிக்கிறான்: ‘பார், மலையில் கின்னரர்கள் திரியும் இடம், மகரங்களால் கடல் நிறைந்திருப்பது போல, குதிரைகளால் எல்லாப் பக்கமும் நிறைந்திருக்கிறது. தூண்டப்பட்டு விரைந்து ஓடும் இந்த மான் கூட்டங்கள், சரத்காலத்தில் காற்றால் சிதறடிக்கப்பட்ட மேகக் கூட்டங்களைப் போல விளங்குகின்றன. இந்த மரங்கள் தலைகளில் நறுமணமுள்ள மலர்முடிகளைச் சூடியிருக்கின்றன — மேகம் போல ஒளிரும் கேடயங்களால் அடையாளம் காணப்படும் தென்னாட்டு மனிதர்களைப் போல.’ ஒவ்வொரு உவமானமும் இருவகைப் பணி செய்கிறது — காட்டின் அழகைக் காட்டுகிறது, படையின் இயக்கத்தையும் குறிக்கிறது. எங்கும் மேகங்களின் உவமைகளே — மேகம், நீர் சுமப்பது, மேகக் கூட்டம், மேக ஒளி. சத்ருக்னனை விளிப்பதும் பொருள் உடையது — மாமன் வீட்டிலிருந்து உடன் வந்தவனே இங்கே பரதனின் ஒரே துணைவன். வருணனையில் மகிழ்ச்சி இருக்கிறது; ஆனால் அடியில் இருப்பது சகோதரனைக் காணும் ஏக்கமே.

‘ஒலியற்றது போல இருந்து அச்சம் தரும் தோற்றம் கொண்டிருந்த இந்தக் காடு, இப்போது மக்கள் நிறைந்த அயோத்தியைப் போல எனக்குத் தோன்றுகிறது.’ இந்த ஒப்பீடே சர்க்கத்தின் இதயம் — மக்களின்றி இருந்ததால் அச்சம் தந்த காடு இப்போது நகரம் போல மக்கள் நிறைந்தது. ‘குளம்புகளால் எழுப்பப்பட்ட புழுதி வானை மூடி நிற்கிறது; எனக்கு இனியது செய்வது போல காற்று அதை விரைவாக அடித்துச் செல்கிறது’ — காற்றும் இளவரசனின் பணியாளனைப் போல வருணிக்கப்படுகிறது. ‘சத்ருக்னா, காட்டில் குதிரைகள் பூட்டிய, சிறந்த தேரோட்டிகள் செலுத்தும் இந்தத் தேர்கள் விரைந்து வருவதைப் பார். இவ்வாறு விரைந்து வருவதால் அஞ்சி, தம் உறைவிடமான மலையை நோக்கிச் செல்லும் காண்பதற்கு இனிய இந்த மயில்களைப் பார்.’ மயில்களின் அச்சமும் அழகோடேயே வருணிக்கப்படுகிறது — ‘ப்ரியதர்சனான்’ (காண்பதற்கு இனியவை) என்ற சொல்லால் கவிஞர் அச்சத்தின் அழகையும் காட்டுகிறார். ‘எனக்கு இனியது செய்வது போல’ என்ற தற்குறிப்பேற்றத்தால் கவிஞர் பரதனின் மனத்தெளிவைக் காட்டுகிறார்; துயரத்தோடு புறப்பட்டவன் இப்போது காற்றின் அருளையும் காண்கிறான்.

‘குற்றமற்றவனே, இந்த இடம் எனக்கு மிக மிக இனிமையாகத் தோன்றுகிறது; இது தவசிகளின் உறைவிடம், விண்ணுலகுக்கான வழி என்பது தெளிவு.’ இங்கே பரதனின் பார்வை மாறுகிறது — இப்போது அவன் படைத்தலைவனாக அல்ல, தீர்த்த யாத்திரிகனைப் போலப் பார்க்கிறான். ‘பெண்மான்களுடன் கூடிய பல ஆண்மான்களும் புள்ளிமான்களும் காட்டில் பூக்களால் வண்ணம் தீட்டப்பட்டவை போல அழகிய தோற்றத்துடன் காணப்படுகின்றன.’ மான்களை இணையாகக் காண்பதும் ஒரு குறிப்பு — தவவனம் எங்கேயோ அங்கே அச்சமின்மை. பின்னர் அவன் ஆணையிடுகிறான்: ‘நல்லது, படைவீரர்கள் புறப்படட்டும்; மனிதருள் புலிகளான ராம லக்ஷ்மணர் தென்படும்படி காட்டைத் தேடட்டும்.’ ‘ஸாது’ (நல்லது) என்ற சொல் மென்மையான கட்டளையைக் குறிக்கிறது; படைத்தலைவனின் குரல் அல்ல, சகோதரனின் வேண்டுகோள். இவ்வாறு சர்க்கம் வருணனையிலிருந்து செயலுக்குத் திரும்புகிறது. ‘ஸ்வர்கபத:’ (விண்ணுலகுக்கான வழி) என்ற சொல்லால் அவன் தந்தை சென்ற வழியையும் நினைக்கிறான் என்ற தொனி இருக்கக்கூடும். ஆணையும் கடுமையானது அல்ல, மதிப்போடு கூடியது — ‘ஸாது’ என்ற தொடக்கமே அதைக் காட்டுகிறது.

பரதனின் சொல்லைக் கேட்டு ஆயுதம் ஏந்திய வீரர்கள் அந்தக் காட்டுக்குள் நுழைந்தனர்; பின்னர் அவர்கள் புகையின் நுனியைக் கண்டனர். இங்கே புகையே காவியத்தின் குறியீடு — நெருப்பு உள்ள இடத்தில் மனிதன் இருக்கிறான்; அக்னிஹோத்திரம் உள்ள இடத்தில் தவசி இருக்கிறான். புகையின் நுனியைக் கண்டு அவர்கள் பரதனிடம் வந்து சொன்னார்கள்: ‘மனிதர்கள் இல்லாத இடத்தில் நெருப்பு இருக்காது; இரு ராகவர்களும் இங்கேயே இருக்கிறார்கள் என்பது தெளிவு.’ ஆனால் அவர்களே ஐயத்தையும் வெளிப்படுத்துகின்றனர்: ‘பகைவரை வாட்டும் மனிதருள் புலிகளான அந்த இரு இளவரசர்களும் இங்கே இல்லையென்றால், ராமனைப் போன்ற வேறு தவசிகள் இங்கே இருக்கிறார்கள் என்பது தெளிவு.’ இந்த எச்சரிக்கை உணர்வு வீரர்களின் விவேகத்தைக் காட்டுகிறது — அவர்கள் ஊகிக்கிறார்கள், உறுதி செய்யவில்லை. ‘ராமோபமா:’ (ராமனைப் போன்ற) என்ற சொல்லால் ராமனின் தவக்கோலமும் குறிக்கப்படுகிறது — இப்போது அவன் இளவரசனைப் போல அல்ல, தவசியைப் போலவே தோன்றுவான். புகையைக் கண்டதிலிருந்து சர்க்கத்தின் வேகம் கூடுகிறது — வருணனை முடிந்தது, தேடல் தொடங்கியது, பலனும் கண்ணுக்குத் தெரிந்தது.

சான்றோர் ஏற்கும் அவர்களுடைய சொற்களைக் கேட்டு, பகைவர் படையை நசுக்கும் பரதன் படைவீரர்கள் அனைவரிடமும் சொன்னான்: ‘நீங்கள் கவனத்தோடு இங்கேயே நில்லுங்கள்; இங்கிருந்து முன்னே செல்ல வேண்டாம். நானே செல்வேன், சுமந்திரனும் திருதியும் மட்டும் உடன் வரட்டும்.’ இந்த ஆணை பரதனின் பணிவையே வெளிப்படுத்துகிறது — நூறாயிரக்கணக்கானோருடன் வந்தவன், சகோதரனைக் காண இருவருடன் மட்டுமே செல்ல விரும்புகிறான்; சகோதரனின் ஆசிரமத்துக்குப் படையோடு செல்வது தகாது என்பது அவனுடைய எண்ணம். இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட படைவீரர்கள் அங்கே எல்லாப் பக்கமும் நின்றனர்; பரதனோ புகையின் நுனி இருந்த இடத்தின் மீது பார்வையைப் பதித்தான். இறுதியில் கவிஞர் வம்சஸ்த யாப்பில் சர்க்கத்தை நிறைவு செய்கிறார் — பரதனால் நிறுத்தப்பட்ட அந்தப் படை முன்னே நிலத்தைப் பார்த்துக்கொண்டிருந்தாலும் மகிழ்ந்திருந்தது; ஏனெனில் அன்புக்குரிய ராமனுடனான சந்திப்பு விரைவில் நிகழும் என்று அது அறிந்திருந்தது. துயரப் பயணத்தின் முடிவில் முதல் மகிழ்ச்சி. ‘நசிரேண’ (விரைவில்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் அடுத்த சர்க்கங்களைச் சுட்டுகிறார் — சந்திப்பு அருகில் உள்ளது, ஆனால் இன்னும் நிகழவில்லை.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸೇನೆ ಭರದ್ವಾಜರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಮಹಾವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಈ ಸರ್ಗವು ಆ ಪ್ರವೇಶದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಸೇನೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ವನವಾಸಿಗಳಾದ ಮದಿಸಿದ ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯರು ತಮ್ಮ ಹಿಂಡುಗಳೊಡನೆ ಓಡಿಹೋದರು — ವನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಆನೆಹಿಂಡುಗಳ ಒಡೆಯರೂ ಸೇನೆಯ ನಾದದಿಂದ ಬೆದರಿ ಓಡುತ್ತಾರೆ. ಕರಡಿಗಳೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಗಳೂ ರುರುಮೃಗಗಳೂ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಡಿನ ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥನ ಮಗನು ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುವ ಚತುರಂಗಸೇನೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸಾಗಿದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಸೇನೆ ಸಮುದ್ರದ ಪ್ರವಾಹದಂತಿತ್ತು — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡವು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ ಅದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿತು. ಕುದುರೆಗಳ ಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ಆ ಭೂಮಿ ಬಹುಕಾಲ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದಂತಾಯಿತು — ಈ ಮಾತು ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರವೇ ನೆಲ ಕಾಣದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೋಡ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಗಂಭೀರ ನಾದವನ್ನು. ‘ಮತ್ತಾಃ’ (ಮದಿಸಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯರ ಬಲವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಂತಹವರೂ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಸೇನೆಯ ಪ್ರಭಾವ.

ಬಹುದೂರ ಸಾಗಿ, ವಾಹನಗಳು ದಣಿದಾಗ ಶ್ರೀಮಂತ ಭರತನು ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ರೂಪದಿಂದಲೂ, ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದಲೂ, ಭರದ್ವಾಜರು ಹೇಳಿದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಾವು ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.’ ಕೇಳಿದುದೂ ಕಂಡುದೂ ಹೊಂದಿಕೆಯಾದವು ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತಾನೇ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಪರ್ವತವೇ ಚಿತ್ರಕೂಟ, ಇದೇ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿ; ದೂರದಲ್ಲಿ ನೀಲಮೇಘದಂತೆ ಕಾಣುವ ಈ ವನ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದೆ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಗುರುತುಗಳು — ವನ, ನದಿ, ಪರ್ವತ — ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ‘ನೀಲಮೇಘನಿಭಮ್’ (ನೀಲಮೇಘದಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವನದ ಶ್ಯಾಮಲತೆಯನ್ನೂ ಮಳೆಗಾಲದ ನೆನಪನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿದೆ. ಹೀಗೆ ದಾರಿಯ ಕೊನೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಉಂಟಾಯಿತು. ವಸಿಷ್ಠನನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಯಾತ್ರೆಯ ನಾಯಕನು. ಭರತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ಸ್ಪಷ್ಟ — ದೀರ್ಘ ಮಾರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ಹರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಚಿತ್ರಕೂಟದ ರಮ್ಯವಾದ ತಪ್ಪಲುಗಳು ಈಗ ಪರ್ವತಗಳಂತಹ ನನ್ನ ಆನೆಗಳಿಂದ ತುಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಿವೆ’ — ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಅವನು ತಾನೇ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಬೇಸಿಗೆ ಕಳೆದಾಗ ನೀಲವರ್ಣದ ದಟ್ಟ ಮೋಡಗಳು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ಈ ಮರಗಳು ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೋಡು, ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನರರು ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರದೇಶ, ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಸುತ್ತಲೂ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಪ್ರೇರಿತವಾದ, ಶೀಘ್ರವೇಗದ ಈ ಮೃಗಗಣಗಳು ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚದುರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡಗಳ ಜಾಲಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಮೇಘದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಗುರಾಣಿಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ ದಕ್ಷಿಣದ ಜನರಂತೆ, ಈ ಮರಗಳು ತಮ್ಮ ತಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಸುಗಂಧಿತ ಹೂವಿನ ಮುಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿವೆ.’ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮಾನವೂ ಎರಡು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ವನದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಸೇನೆಯ ಗತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮೋಡಗಳ ಉಪಮೆಗಳೇ — ಮೇಘ, ತೋಯಧರ, ಮೇಘಜಾಲ, ಮೇಘಪ್ರಕಾಶ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಯಿಂದ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಬಂದವನು, ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಏಕೈಕ ಸಹಚರ. ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಆನಂದವಿದೆ, ಆದರೆ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಣುವ ಉತ್ಕಂಠೆಯೇ ಇದೆ.

‘ಈ ವನವು ಕೂಗೇ ಇಲ್ಲದಂತಾಗಿ ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು; ಈಗಲಾದರೋ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಂತೆ ನನಗೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ.’ ಈ ಹೋಲಿಕೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ಜನಶೂನ್ಯತೆಯಿಂದ ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದ ವನ ಈಗ ನಗರದಂತೆ ಜನಭರಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಗೊರಸುಗಳಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧೂಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ನಿಂತಿದೆ; ಗಾಳಿ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅದನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದೆ’ — ಗಾಳಿಯೂ ರಾಜಪುತ್ರನ ಸೇವಕನಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಶತ್ರುಘ್ನ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಮುಖ್ಯ ಸಾರಥಿಗಳು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಈ ರಥಗಳು ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು. ಹೀಗೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿರುವವರಿಂದ ಬೆದರಿ ತಮ್ಮ ನೆಲೆಯಾದ ಪರ್ವತದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ, ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ ಈ ನವಿಲುಗಳನ್ನು ನೋಡು.’ ನವಿಲುಗಳ ಭಯವನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದಲೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಾನ್’ (ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಭಯದಲ್ಲೂ ಶೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಕವಿ ಭರತನ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶೋಕದಿಂದ ಹೊರಟವನು ಈಗ ಗಾಳಿಯ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

‘ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಈ ಪ್ರದೇಶ ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಜ್ಞವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿದೆ; ಇದು ತಾಪಸರ ನಿವಾಸ, ಸ್ವರ್ಗದ ದಾರಿ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಈಗ ಅವನು ಸೇನಾಪತಿಯಂತಲ್ಲ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಿಕನಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ಗಂಡುಜಿಂಕೆಗಳೂ ಅನೇಕ ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಗಳೂ ವನದಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಮನೋಹರ ರೂಪದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ.’ ಜಿಂಕೆಗಳ ಜೋಡಿಗಳ ದರ್ಶನವೂ ಸೂಚಕ — ಎಲ್ಲಿ ತಪೋವನವಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯತೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಆದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಒಳ್ಳೆಯದು, ಸೈನಿಕರು ಮುಂದೆ ಸಾಗಲಿ, ಕಾಡನ್ನು ಹುಡುಕಲಿ; ಇದರಿಂದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕಾಣಸಿಗಲಿ.’ ‘ಸಾಧು’ (ಒಳ್ಳೆಯದು) ಎಂಬ ಪದ ಮೃದುವಾದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸೇನಾಪತಿಯ ಶಬ್ದವಲ್ಲ, ತಮ್ಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಹೀಗೆ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯತ್ತ ಸರ್ಗ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವರ್ಗಪಥ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಗತಿಯನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯೂ ಸಾಧ್ಯ. ಆಜ್ಞೆ ಕಠೋರವಲ್ಲ, ಆದರಪೂರ್ಣ — ‘ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಆರಂಭವೇ ಅದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಿಗಳಾದ ಶೂರರು ಆ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು; ಆಗ ಅವರು ಹೊಗೆಯ ತುದಿಯನ್ನು ಕಂಡರು. ಹೊಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಸಂಕೇತ — ಎಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ; ಎಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವೋ ಅಲ್ಲಿ ತಾಪಸ. ಹೊಗೆಯ ತುದಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಅವರು ಭರತನ ಬಳಿ ಬಂದು ಹೇಳಿದರು — ‘ಮನುಷ್ಯರಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರೂ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.’ ಆದರೆ ಅವರು ತಾವೇ ಸಂಶಯವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ರಾಜಪುತ್ರರು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ರಾಮನಂತಹ ಬೇರೆ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.’ ಈ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸೈನಿಕರ ವಿವೇಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾರೆ, ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಾಮೋಪಮಾಃ’ (ರಾಮನಂತಹ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ತಪಸ್ವಿರೂಪವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಈಗ ಅವನು ರಾಜಪುತ್ರನಂತಲ್ಲ, ತಾಪಸನಂತೆಯೇ ಕಾಣಬಹುದು. ಹೊಗೆಯ ದರ್ಶನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಸರ್ಗದ ಗತಿ ತ್ವರಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ವರ್ಣನೆ ಮುಗಿಯಿತು, ಅನ್ವೇಷಣೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು, ಫಲವೂ ಕಾಣಿಸಿತು.

ಸಜ್ಜನರಿಂದ ಮೆಚ್ಚಲ್ಪಡುವ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವ ಭರತನು ಎಲ್ಲ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಇಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲಿರಿ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗಬಾರದು. ನಾನೇ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ಸುಮಂತ್ರನೂ ಧೃತಿಯೂ ಮಾತ್ರ.’ ಈ ಆಜ್ಞೆ ಭರತನ ವಿನಯವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರೊಡನೆ ಬಂದವನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಣಲು ಇಬ್ಬರೊಡನೆ ಮಾತ್ರ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅಣ್ಣನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಹೋಗುವುದು ಅನುಚಿತ ಎಂಬುದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸೈನಿಕರು ಅಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲೂ ನಿಂತರು; ಭರತನು ಹೊಗೆಯ ತುದಿ ಎಲ್ಲಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೆಟ್ಟನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನಿಂದ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಆ ಸೇನೆ ಮುಂದಿನ ನೆಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ರಾಮನ ಸಮಾಗಮ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಆಗಲಿದೆ ಎಂದು ಅದಕ್ಕೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಶೋಕಯಾತ್ರೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಹರ್ಷ. ‘ನಚಿರೇಣ’ (ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ಸಮಾಗಮ ಹತ್ತಿರವಿದೆ, ಆದರೆ ಇನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಲ್ಲ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ഭരദ്വാജന്റെ അനുവാദം ലഭിച്ച് ഭരതന്റെ സൈന്യം മഹാവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഈ സർഗം ആ പ്രവേശത്തിന്റെതന്നെ പരിണാമത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. നീങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ആ മഹാസൈന്യത്താൽ പീഡിതരായി, കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന മദിച്ച കൂട്ടത്തലവന്മാർ തങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളോടൊപ്പം ഓടിപ്പോയി — കാട്ടിൽ നിർഭയരായി സഞ്ചരിക്കുന്ന ആനക്കൂട്ടത്തലവന്മാർപോലും സൈന്യത്തിന്റെ നാദം കേട്ട് ഭയന്നോടുന്നു. കരടികളും പുള്ളിമാനുകളിൽ മുഖ്യരും രുരുമാനുകളും എല്ലായിടത്തും കാട്ടുവഴികളിലും പർവതങ്ങളിലും നദികളിലും കാണപ്പെട്ടു. ധർമാത്മാവായ ദശരഥപുത്രൻ സന്തുഷ്ടനായി, ആരവം മുഴക്കുന്ന മഹത്തായ ചതുരംഗസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പുറപ്പെട്ടു. ആ മഹാത്മാവിന്റെ സൈന്യം സമുദ്രപ്രവാഹംപോലെയായിരുന്നു — വർഷകാലത്ത് മേഘം ആകാശത്തെ എന്നപോലെ അതു ഭൂമിയെ മൂടി. കുതിരക്കൂട്ടങ്ങളാലും മഹാബലമുള്ള ആനകളാലും നിറഞ്ഞ ആ സൈന്യം ഏറെനേരം കാണാൻ കഴിയാത്തതായി — ഈ വാക്ക് മർമസ്പർശിയാണ്, കാരണം സൈന്യത്തിന്റെ വിസ്താരംതന്നെയാണ് അതു കാണാൻ കഴിയാത്തതിന്റെ കാരണം. കവി ഇവിടെ മേഘത്തിന്റെയും സമുദ്രത്തിന്റെയും രണ്ടുപമകൾ ഒരേസമയം ഇണക്കുന്നു — ഒന്ന് വിസ്താരം പറയുന്നു, മറ്റേത് ഗംഭീരനാദം. ‘മദിച്ച’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കൂട്ടത്തലവന്മാരുടെ ബലവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അത്തരക്കാർപോലും ഓടിപ്പോകുന്നു എന്നതാണ് സൈന്യത്തിന്റെ പ്രഭാവം.

ദീർഘദൂരം സഞ്ചരിച്ച്, വാഹനങ്ങൾ തളർന്നപ്പോൾ ശ്രീമാനായ ഭരതൻ മന്ത്രിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഇവിടെ കാണുന്ന രൂപവും ഞാൻ കേട്ടതും വച്ചുനോക്കുമ്പോൾ, ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞ ആ ദേശത്തു നാം എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു വ്യക്തമാണ്.’ കേട്ടതും കണ്ടതും ഒത്തുവന്നു എന്ന രണ്ടു പ്രമാണങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം നിശ്ചയിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹംതന്നെ അടയാളങ്ങൾ എണ്ണുന്നു: ‘ഈ പർവതം ചിത്രകൂടമാണ്, അതുപോലെ ഇതു മന്ദാകിനീനദിയും; നീലമേഘംപോലുള്ള ഈ വനം ദൂരെ പ്രകാശിക്കുന്നു.’ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ മുനി പറഞ്ഞ മൂന്ന് അടയാളങ്ങൾ — വനം, നദി, പർവതം — ഇവിടെ ക്രമമായി കണ്ണിൽപ്പെടുന്നു. ‘നീലമേഘസന്നിഭം’ എന്ന ഉപമ വനത്തിന്റെ ശ്യാമളതയും വർഷകാലത്തിന്റെ ഓർമയും വഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വഴിയുടെ അവസാനം അടുത്തെന്ന് എല്ലാവർക്കും ബോധ്യമായി. വസിഷ്ഠനെത്തന്നെയാണ് സംബോധന ചെയ്യുന്നത്, കാരണം അദ്ദേഹം മന്ത്രിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും യാത്രയുടെ നായകനുമാണ്. ഭരതന്റെ വാക്കിൽ ഉത്സാഹം സ്പഷ്ടമാണ് — നീണ്ട വഴിയുടെ അവസാനം ലക്ഷ്യം കാണുന്നു എന്ന്.

തുടർന്ന് ഭരതൻ ആഹ്ലാദത്തോടെ വർണിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു: ‘ചിത്രകൂടത്തിന്റെ രമണീയമായ താഴ്വരകൾ ഇപ്പോൾ പർവതംപോലുള്ള എന്റെ ആനകളാൽ ചവിട്ടിമെതിക്കപ്പെടുന്നു’ — സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത അദ്ദേഹംതന്നെ വിസ്മയത്തോടെ കാണുന്നു. ‘ചൂടു കുറയുമ്പോൾ നീലനിറമുള്ള ജലധരങ്ങളായ മേഘങ്ങൾ വെള്ളം ചൊരിയുന്നതുപോലെ, ഈ മരങ്ങൾ പർവതച്ചെരിവുകളിൽ പൂക്കൾ ചൊരിയുന്നു.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ശത്രുഘ്നനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു: ‘നോക്കൂ, കിന്നരന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ പർവതപ്രദേശം, മകരങ്ങളാൽ സമുദ്രമെന്നപോലെ, കുതിരകളാൽ ചുറ്റും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. തുരത്തപ്പെട്ട് അതിവേഗം ഓടുന്ന ഈ മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ ശരത്കാലത്ത് കാറ്റിൽ പറന്നുപോകുന്ന മേഘജാലങ്ങൾപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ഈ മരങ്ങൾ തലയിൽ സുഗന്ധമുള്ള പൂങ്കിരീടങ്ങൾ അണിയുന്നു — മേഘംപോലെ തിളങ്ങുന്ന പരിചകളോടുകൂടിയ ദക്ഷിണദേശക്കാരായ മനുഷ്യരെപ്പോലെ.’ ഓരോ ഉപമാനവും ഇരട്ടക്കർമം ചെയ്യുന്നു — വനത്തിന്റെ ശോഭ കാണിക്കുന്നു, സൈന്യത്തിന്റെ ഗതിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എല്ലായിടത്തും മേഘങ്ങളുടെ ഉപമകളാണ് — മേഘം, ജലധരം, മേഘജാലം, മേഘപ്രകാശം. ശത്രുഘ്നനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നതും അർഥവത്താണ് — മാതുലഗൃഹത്തിൽനിന്ന് ഒപ്പം വന്ന അദ്ദേഹമാണ് ഇവിടെ ഭരതന്റെ ഒരേയൊരു സഹചാരി. വർണനയിൽ ആനന്ദമുണ്ട്, എന്നാൽ അടിയിൽ ജ്യേഷ്ഠനെ കാണാനുള്ള ഉത്കണ്ഠതന്നെയാണ്.

‘ഈ വനം ശബ്ദമില്ലാത്തതുപോലെ ഭയങ്കരമായ കാഴ്ചയുള്ളതായിരുന്നു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ അയോധ്യപോലെ എനിക്കു തോന്നുന്നു.’ ഈ താരതമ്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം — ജനശൂന്യതകൊണ്ടു ഭയങ്കരമായിരുന്ന വനം ഇപ്പോൾ നഗരംപോലെ ജനനിബിഡമായിരിക്കുന്നു. ‘കുളമ്പുകളാൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട പൊടി ആകാശത്തെ മൂടിനിൽക്കുന്നു; എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യുന്നതുപോലെ കാറ്റ് അതിനെ വേഗം പറത്തിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു’ — കാറ്റുപോലും രാജകുമാരന്റെ സേവകനെപ്പോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ശത്രുഘ്നാ, കാട്ടിൽ കുതിരകളെ പൂട്ടിയ, മുഖ്യസൂതന്മാർ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഈ രഥങ്ങൾ വേഗത്തിൽ പായുന്നതു നോക്കൂ. പേടിച്ചരണ്ട, കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള ഈ മയിലുകളെ നോക്കൂ — ഇങ്ങനെ പാഞ്ഞുവരുന്നവരെ കണ്ട് അവ തങ്ങളുടെ വാസസ്ഥാനമായ പർവതത്തിലേക്കു പോകുന്നു.’ മയിലുകളുടെ ഭീതിപോലും സൗന്ദര്യത്തോടെയാണ് വർണിച്ചിരിക്കുന്നത് — ‘പ്രിയദർശനാൻ’ (കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ഭയത്തിന്റെ ശോഭയും കാണിക്കുന്നു. ‘എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയിലൂടെ കവി ഭരതന്റെ മനഃപ്രസാദം കാണിക്കുന്നു; ശോകത്തോടെ പുറപ്പെട്ടവൻ ഇപ്പോൾ കാറ്റിന്റെപോലും അനുഗ്രഹം കാണുന്നു.

‘പാപരഹിതാ, ഈ ദേശം എനിക്ക് അത്യന്തം മനോജ്ഞമായി തോന്നുന്നു; ഇതു തീർച്ചയായും താപസന്മാരുടെ വാസസ്ഥാനവും സ്വർഗത്തിലേക്കുള്ള വഴിയുമാണ്.’ ഇവിടെ ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടി മാറുന്നു — ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം സേനാപതിയായല്ല, തീർഥയാത്രികനായാണ് കാണുന്നത്. ‘പേടമാനുകളോടൊപ്പമുള്ള മാനുകളും അനേകം പുള്ളിമാനുകളും കാട്ടിൽ പൂക്കളാൽ ചിത്രണം ചെയ്തതുപോലെ മനോഹരരൂപികളായി കാണപ്പെടുന്നു.’ മൃഗങ്ങളെ ഇണകളായി കാണുന്നതും സൂചകമാണ് — തപോവനമുള്ളിടത്ത് നിർഭയത്വമുണ്ട്. പിന്നെ അദ്ദേഹം ആജ്ഞ നൽകുന്നു: ‘നല്ലത്, സൈനികർ മുന്നോട്ടു പോകട്ടെ, കാട് തിരയട്ടെ — ആ പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കാണാനാകുംവിധം.’ ‘സാധു’ (നല്ലത്) എന്ന പദം മൃദുവായ ആജ്ഞ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സേനാപതിയുടെ ശബ്ദമല്ല, സഹോദരന്റെ പ്രാർഥനയാണ്. ഇങ്ങനെ സർഗം വർണനയിൽനിന്നു ക്രിയയിലേക്കു മാറുന്നു. ‘സ്വർഗപഥം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം പിതാവിന്റെ ഗതിയും ഓർക്കുന്നു എന്ന ധ്വനിയും സാധ്യമാണ്. ആജ്ഞ കഠിനമല്ല, ആദരപൂർവമാണ് — ‘സാധു’ എന്ന ആരംഭംതന്നെ അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഭരതന്റെ വാക്കുകേട്ട് ആയുധമേന്തിയ ശൂരന്മാരായ പുരുഷന്മാർ ആ കാട്ടിൽ പ്രവേശിച്ചു; അപ്പോൾ അവർ ഒരു പുകത്തുമ്പു കണ്ടു. പുകതന്നെയാണ് ഇവിടെ കാവ്യത്തിന്റെ സൂചന — അഗ്നിയുള്ളിടത്ത് മനുഷ്യനുണ്ട്; അഗ്നിഹോത്രമുള്ളിടത്ത് താപസനുണ്ട്. പുകത്തുമ്പു കണ്ട് അവർ ഭരതന്റെ അടുത്തുവന്നു പറഞ്ഞു: ‘മനുഷ്യരില്ലാത്ത ദേശത്ത് അഗ്നിയുണ്ടാവില്ല; ആ രണ്ടു രാഘവന്മാരും ഇവിടെത്തന്നെയുണ്ട് എന്നു വ്യക്തം.’ എന്നാൽ അവർതന്നെ ഒരു സംശയവും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു: ‘ഇനി ശത്രുതാപനന്മാരായ ആ നരവ്യാഘ്രന്മാരായ രാജകുമാരന്മാർ ഇവിടെ ഇല്ലെങ്കിൽ, രാമനു തുല്യരായ മറ്റു തപസ്വികൾ ഇവിടെയുണ്ട് എന്നു വ്യക്തം.’ ഈ ജാഗ്രത സൈനികരുടെ വിവേകം കാണിക്കുന്നു — അവർ അനുമാനിക്കുന്നു, നിശ്ചയിക്കുന്നില്ല. ‘രാമോപമാഃ’ (രാമനു തുല്യർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ തപസ്വിരൂപവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം രാജകുമാരനെപ്പോലെയല്ല, താപസനെപ്പോലെയാണ് കാണപ്പെടുക. പുക കണ്ടതുമുതൽ സർഗത്തിന്റെ ഗതി ത്വരിതമാകുന്നു — വർണന അവസാനിച്ചു, അന്വേഷണം ആരംഭിച്ചു, ഫലം കാണുകയും ചെയ്തു.

സജ്ജനങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്ന അവരുടെ വാക്കുകേട്ട്, ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ മർദിക്കുന്ന ഭരതൻ എല്ലാ സൈനികരോടും പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ ജാഗ്രതയോടെ ഇവിടെ നിൽക്കുവിൻ; ഇവിടെനിന്നു മുന്നോട്ടു പോകരുത്. ഞാൻതന്നെ പോകും, സുമന്ത്രനും ധൃതിയും മാത്രം എന്നോടൊപ്പം.’ ഈ ആജ്ഞ ഭരതന്റെ വിനയംതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളോടൊപ്പം വന്നവൻ ജ്യേഷ്ഠനെ കാണാൻ രണ്ടുപേരോടൊപ്പം മാത്രം പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സൈന്യവുമായി ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോകുന്നത് അനുചിതമാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബുദ്ധി. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട സൈനികർ അവിടെ ചുറ്റും നിന്നു; ഭരതനാകട്ടെ പുകത്തുമ്പ് എവിടെയോ അവിടേക്കു ദൃഷ്ടിയുറപ്പിച്ചു. ഒടുവിൽ കവി വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു — ഭരതൻ നിർത്തിയ ആ സൈന്യം മുന്നിലെ ഭൂമി നോക്കിക്കൊണ്ടുനിൽക്കുമ്പോഴും ആനന്ദിച്ചു, കാരണം പ്രിയപ്പെട്ട രാമനുമായുള്ള സമാഗമം അധികം വൈകാതെ ഉണ്ടാകുമെന്ന് അതിനറിയാമായിരുന്നു. ശോകയാത്രയുടെ അവസാനത്തിലെ ആദ്യത്തെ ആനന്ദം. ‘നചിരേണ’ (അധികം വൈകാതെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി വരുംസർഗങ്ങളുടെ സൂചന നൽകുന്നു — സമാഗമം അടുത്തെത്തി, എന്നാൽ ഇനിയും സംഭവിച്ചിട്ടില്ല.

At the end of the previous sarga Bharata's army, with Bharadvāja's leave, had entered the great forest, and this sarga begins with the effect of that entry. Harried by that vast marching host with its banners, the forest elephants, rutting leaders of their herds, fled with their herds; even such mighty beasts, which roam the forest without fear, ran from the army's noise. Bears, spotted antelope and ruru deer were seen on every side, in the forest tracts, on the hills and by the rivers. The righteous son of Daśaratha journeyed on in high spirits, surrounded by his vast and clamorous fourfold army. Like the flood of the ocean, the army of great-souled Bharata covered the earth as a raincloud covers the sky in the rains. Spread wide with its streams of horses and its mighty elephants, it stayed for a long time beyond the reach of sight — its very size was what kept it from being seen whole. The poet joins two images, cloud and ocean, the one for its breadth and the other for its deep roar.

When he had gone a long way and his animals were worn out, illustrious Bharata spoke to Vasiṣṭha, the best of his counsellors — the one to address, as the leader of the journey. “From the look of this country and from what I have heard, it is plain that we have reached the region Bharadvāja spoke of.” What he had heard and what he now saw agreed, and on those two proofs he was sure. Then he counted the signs himself: “This is Mount Citrakūṭa, and this the river Mandākinī, and that forest shining in the distance is dark as a raincloud.” The three signs the sage had named in the last sarga — forest, river and mountain — now came before his eyes one after another, and everyone felt that the end of the road was near. Bharata's words ring with eagerness: at the end of a long road, the goal was in sight.

Then Bharata began, with delight, to describe what he saw. “The lovely tablelands of Citrakūṭa are even now being trampled by my elephants, huge as mountains” — he looks with wonder at the size of his own army. “These trees are shedding their blossoms on the slopes as dark rainclouds release their water when the hot season ends.” Then he turned to Śatrughna, who had come with him from their uncle's house and was his one companion here: “Look, Śatrughna, at this part of the mountain where kinnaras roam, thronged on every side with horses as the sea is with sea-monsters. These herds of deer, driven on and running fast, shine like banks of cloud blown by the wind across an autumn sky. These trees wear fragrant garlands of flowers on their heads, like men of the south carrying shields bright as clouds.” Each image does two things, showing the beauty of the forest and hinting at the army's movement, and nearly all of them are images of clouds. There is joy in his description, but beneath it lies his longing to see his brother.

“This forest was silent and fearful to look at, but now it seems to me as crowded with people as Ayodhyā itself.” That comparison is the heart of the sarga: the forest once dreadful for its emptiness is now full of people like a city. “The dust the hooves have raised hangs over the sky, and the wind carries it quickly away, as though to do me a kindness” — even the wind is pictured serving the prince, and in that fancy the poet shows how Bharata's mind had cleared: the man who had set out in grief now saw even the wind as friendly. “Look, Śatrughna, at these chariots in the wood, yoked with horses and driven by the best charioteers, racing along. And look at these peacocks, lovely to see, startled into flight, and the other birds, making for the hill that is their home.” Even the frightened peacocks are described as lovely, and the poet finds beauty in their fear.

“Blameless one, this country seems to me delightful beyond measure; plainly it is a home of ascetics and a road to heaven.” Bharata's way of seeing changes here: he looks now not as the leader of an army but almost as a pilgrim, and in speaking of a road to heaven he may also be thinking of his father's passing. “Many deer with their does, and spotted antelope, are to be seen in the wood, lovely in form, as though painted over with flowers.” Deer in pairs are themselves a sign: where there is a grove of penance, there is freedom from fear. Then he gave his order: “Good — let the troops go forward and search the forest well, so that those two tigers among men, Rāma and Lakṣmaṇa, may be found.” That opening “good” shows a gentle command, less the word of a general than a brother's plea. So the sarga turns from description to action.

Hearing Bharata's words, brave men took up their weapons and entered the forest, and soon they saw a column of smoke. Smoke is the sign here: where there is fire there are people, and where there is a sacrificial fire there are ascetics. Seeing the smoke, they came back to Bharata and said: “Where there are no people there is no fire; plainly the two Rāghavas are here.” But they voiced a doubt of their own: “And if those two tigers among men, the princes who scourge their enemies, are not here, then plainly there are other ascetics here like Rāma.” Their caution shows the soldiers' good sense: they made an inference, not a claim of certainty. And “like Rāma” hints at Rāma's ascetic form — he would now look not like a prince but like a hermit. From the sight of the smoke the sarga quickens: description is over, the search has begun, and its result is in view.

Hearing their words, which good men would approve, Bharata, the crusher of enemy armies, said to all the troops: “Stay here and be ready; no one is to go on ahead. I will go myself, with only Sumantra and Dhṛti.” This order shows his humility: the man who had come with hundreds of thousands wished to go to his brother with only two companions, judging it unfitting to approach his brother's hermitage with an army. At his word the troops halted all around, and Bharata fixed his eyes on the place where the smoke was rising. The army Bharata had halted, looking at the ground ahead, was glad all the same, for it knew that the meeting with beloved Rāma would not be long in coming — the first joy at the end of a journey of grief. “Not long in coming” points to the sargas ahead: the meeting is near, but it has not yet happened.