पूर्वस्मिन् सर्गे भरद्वाजः भरतस्य समग्रायाः चतुरङ्गिण्याः सेनायाः अलौकिकम् आतिथ्यम् अकरोत्; सा रात्रिः देवानाम् इव नन्दने व्यतीता। अस्मिन् सर्गे प्रभाते सा कथा समाप्यते, यात्रा च पुनः आरभ्यते। भरतः तां रजनीं तत्र उषित्वा कृतातिथ्यः सन् सपरिच्छदः भरद्वाजम् इच्छया एव उपगच्छति — न केनचित् आहूतः, अपि तु स्वयम्। ऋषिः अग्निहोत्रं हुत्वा तं पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिम् आगतं दृष्ट्वा स्नेहेन पृच्छति — ‘अस्माकं विषये ते रात्रिः सुखा गता किम्? समग्रः ते जनः आतिथ्येन तुष्टः किम्? हे अनघ, सत्यं शंस मे।’ एषः प्रश्नः केवलम् औपचारिकः न, अपि तु आतिथेयस्य हृदयस्य परीक्षा — यः अतिथिं पूजयति सः तस्य तृप्तिम् एव पृच्छति। भरतः अञ्जलिं बद्ध्वा अभिप्रणम्य च आश्रमात् बहिः निष्क्रान्तम् उत्तमतेजसम् ऋषिं प्रत्युवाच। कविः अत्र द्वयोः विनयम् एव वर्णयति — मुनिः अतिथेः कुशलं पृच्छति, राजपुत्रः च प्रणम्य एव उत्तरं वक्तुम् आरभते। आश्रमात् बहिः आगमनम् अपि सत्कारस्य चिह्नम्। ‘कच्चित्’ इति द्विरुक्तं पदम् अपि आतिथेयस्य चिन्ताम् एव प्रकटयति।

भरतः वदति — ‘भगवन्, समग्रबलवाहनः अहं सुखम् उषितः; बलवत् तर्पितः च अहं बलवान् त्वया।’ सर्वे जनाः अपेतक्लमसंतापाः सुभिक्षाः सुप्रतिश्रयाः च अभवन्; प्रेष्यान् अपि उपादाय सर्वे सुसुखोषिताः। एतेन वचनेन भरतः न केवलम् आतिथ्यं प्रशंसति, अपि तु दासानां सेवकानां च तृप्तिं पृथक् स्मरति — एषा तस्य शीलस्य विशेषता, यत् सः स्वसुखं न गणयति, परेषां सुखम् एव गणयति। ततः सः आमन्त्रणं याचते — ‘हे ऋषिसत्तम, कामम् अहं त्वाम् आमन्त्रये; भ्रातुः समीपं प्रस्थितं मां मैत्रेण चक्षुषा ईक्षस्व।’ ‘मैत्रेण चक्षुषा’ इति पदं मार्मिकम् — आशीर्वादः एव तस्य पाथेयम्। अनन्तरं मुख्यः प्रश्नः — ‘हे धर्मज्ञ, तस्य धार्मिकस्य महात्मनः आश्रमः कुत्र वर्तते? कतमः तत्र मार्गः? कियान् च अध्वा? तत् सर्वं मे आचक्ष्व।’ अत्र प्रथमवारं भरतस्य यात्रायाः लक्ष्यं स्पष्टशब्देन उच्यते — रामस्य आश्रमः एव गन्तव्यम्, न अन्यत् किमपि। सः सत्कारं स्वीकृत्य अपि तत्र न रमते, यतः तस्य चित्तं भ्रातरि एव निबद्धम्।

एवं पृष्टं भ्रातृदर्शनलालसं भरतं महातेजाः महातपाः भरद्वाजः प्रत्यवाच। ‘हे भरत, इतः अर्धतृतीयेषु योजनेषु अजने निर्जने वने रम्यनिर्झरकाननः चित्रकूटः नाम गिरिः अस्ति। तस्य उत्तरं पार्श्वम् आसाद्य मन्दाकिनी नदी वहति, पुष्पितद्रुमसंछन्ना रम्यपुष्पितकानना च। तस्याः सरितः अनन्तरं चित्रकूटः पर्वतः; तयोः मध्ये पर्णकुटी — तत्र तौ ध्रुवं वसतः।’ इति मार्गः त्रिभिः चिह्नैः निर्दिष्टः — निर्जनं वनम्, पुष्पिता नदी, नीलः पर्वतः; एतानि एव अग्रिमे सर्गे भरतस्य नेत्रयोः क्रमेण पतन्ति। ततः सेनापतिं सम्बोध्य मुनिः वदति — ‘हे वाहिनीपते, दक्षिणेन मार्गेण, ततः सव्यदक्षिणम् एव, गजवाजिसमाकीर्णां वाहिनीं वाहयस्व; तेन महाभाग राघवं द्रक्ष्यसि।’ एवं मुनिः न केवलं स्थानं वदति, अपि तु मार्गस्य वक्रतां च सूचयति। अत्र गीताप्रेस-मुद्रणस्य पादटिप्पणी दूरविषये विवादं स्मरति — मूले दशक्रोशाः उक्ताः, लोकप्रसिद्धिः तु अष्टाविंशतिक्रोशाः इति। मुनेः वाक्ये ‘ध्रुवम्’ इति निश्चयवाचकं पदं भरतस्य संशयं निवारयति।

‘वाहयस्व महाभाग, ततः राघवं द्रक्ष्यसि’ इति उक्ते सति ‘प्रयाणम्’ इति शब्दं श्रुत्वा राजराजस्य दशरथस्य पत्न्यः यानार्हाः अपि सत्यः यानानि हित्वा ब्राह्मणं पर्यवारयन्। कविः अत्र हृदयस्पृशं दृश्यं रचयति — याः शिबिकाभ्यः अवतर्तुम् अपि न अर्हन्ति, ताः राजमहिष्यः पादाभ्यां भूमौ अवतीर्य मुनिं परितः तिष्ठन्ति। वेपमाना कृशा दीना च कौसल्या सुमित्रादेव्या सह कराभ्यां मुनेः चरणौ जग्राह। असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता कैकेयी अपि सव्यपत्रपा सती तौ एव चरणौ जग्राह। तस्याः कामः असमृद्धः — राज्यं लब्धम् अपि निष्फलम्, भर्ता मृतः, पुत्रः च विमुखः; अतः लज्जा एव अधुना तस्याः एकं वस्त्रम्। ततः सा भगवन्तं महामुनिं प्रदक्षिणीकृत्य दीनमनाः भरतस्य एव अदूरे अतिष्ठत् — न पृथक् स्थातुं शक्नोति, न च समीपं गन्तुम्। एषा एव तस्याः अवस्थायाः उत्तमा प्रतिमा। राज्ञीनां पादगमनम् एव तासां नूतनायाः दशायाः प्रथमं चिह्नम्।

तादृशीं तासां दशाम् आलोक्य दृढव्रतः भरद्वाजः भरतं पप्रच्छ — ‘हे राघव, तव मातॄणां विशेषं ज्ञातुम् इच्छामि।’ एवम् उक्तः धार्मिकः वचनकोविदः भरतः प्राञ्जलिः भूत्वा उवाच। ‘भगवन्, याम् इमां दीनां शोकेन अनशनेन च कर्शितां पितुः महिषीं देवीं देवताम् इव पश्यसि — एषा तं सिंहविक्रान्तगामिनं पुरुषव्याघ्रं रामं सुषुवे, यथा अदितिः धातारम्।’ एषा उपमा गम्भीरा — कौसल्या अदितिः, रामः च आदित्यः; किन्तु अद्य सा आदित्यमाता निराहारा वने कृशा तिष्ठति। परिचयस्य क्रमः अपि सूचकः — प्रथमं ज्येष्ठा माता, ततः मध्यमा, अन्ते च स्वमाता; यः क्रमः कुलमर्यादाम् अनुसरति, न स्वस्नेहम्। ‘देवताम् इव पश्यसि’ इति वचनेन भरतः मुनेः दृष्टिम् एव प्रमाणीकरोति। ततः सः द्वितीयां दर्शयितुम् आरभते — ‘अस्याः वामभुजं श्लिष्टा या सा दुर्मनाः तिष्ठति…’ इति वाक्यम् अग्रे पूर्यते। ‘पितुः महिषीम्’ इति पदेन सः पितुः स्मृतिम् अपि अनुस्मारयति।

‘इयं सुमित्रा दुःखार्ता देवी राज्ञः मध्यमा; वनान्तरे शीर्णपुष्पा कर्णिकारस्य शाखा इव दृश्यते।’ उपमा अत्र अपि सूक्ष्मा — कर्णिकारवृक्षः पुष्पैः एव शोभते; पुष्पेषु शीर्णेषु सा शाखा अलङ्कारहीना शुष्का च भवति; तथैव आभरणरहिता पुत्रविरहिता च सुमित्रा। ‘एतस्याः देव्याः एतौ द्वौ सुतौ कुमारौ देववर्णिनौ — उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।’ एकः पुत्रः रामेण सह वनं गतः, अपरः च मातुलगृहात् प्रत्यागतः किन्तु राज्ये निरानन्दः — अतः तस्याः दुःखम् अपि द्विविधम्। भरतः सुमित्रायाः वर्णने न कमपि दोषम् आरोपयति, न च तस्याः शोकस्य कारणं पृथक् वदति; तस्याः शोकः केवलं परशोकजनितः इति ध्वनिः। ‘सत्यपराक्रमौ’ इति विशेषणेन सः भ्रातरौ प्रशंसति, यत् तयोः पराक्रमः सत्यम् एव अनुसरति। एवं द्वयोः मात्रोः परिचयः शान्तवचनेन समाप्तः। ‘देववर्णिनौ’ इति पदेन तयोः कान्तिः अपि मातुः एव उत्तरदायम् इति सूचितम्।

ततः स्वरः सहसा परिवर्तते। ‘यस्याः कृते नरव्याघ्रौ इतः जीवनाशं गतौ, राजा च पुत्रविहीनः सन् स्वर्गं गतः — तां क्रोधनाम् अकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम् ऐश्वर्यकामाम् अनार्याम् आर्यरूपिणीं कैकेयीं मम मातरं विद्धि, नृशंसां पापनिश्चयाम्; यतोमूलम् आत्मनः महत् व्यसनं पश्यामि।’ बहुभिः विशेषणैः भरतः स्वमातरं निन्दति — बाह्यरूपेण आर्या, अन्तः तु अनार्या इति विरोधः एव तस्य वचनस्य सारः। ‘मम मातरं विद्धि’ इति पदयोः लज्जा च रोषश्च उभौ निहितौ। एवम् उक्त्वा सः नरशार्दूलः बाष्पगद्गदया गिरा विनिःश्वस्य ताम्राक्षः क्रुद्धः नागः इव श्वसन् अतिष्ठत्। अश्रु च क्रोधः च एकत्र मिलितौ — पुत्रः मातरं निन्दन् अपि रोदिति, यतः निन्दा अपि आत्मनः एव कुलस्य। एषः एव भरतस्य चरित्रस्य केन्द्रः — सत्यम् अप्रियम् अपि वक्तव्यम्, किन्तु अश्रुभिः सह। ताम्रे नेत्रे, निःश्वासः, नागस्य उपमा — त्रीणि अपि रोषस्य बाह्यानि लक्षणानि।

तं तथा ब्रुवन्तं भरतं महर्षिः महाबुद्धिः भरद्वाजः अर्थवत् वचनं प्रत्युवाच। ‘हे भरत, त्वया कैकेयी दोषेण न अवगन्तव्या; एतत् रामप्रव्राजनं सुखोदर्कं भविष्यति।’ ‘उदर्क’ इति शब्दः फलम् आह — यत् अद्य दुःखम् इव भाति, तस्य परिणामः सुखम् एव भविष्यति। ततः विस्तरेण कारणम् उच्यते — ‘देवानां दानवानाम् ऋषीणां च भावितात्मनां रामप्रव्राजनात् इह हितम् एव भविष्यति।’ एतेन एकेन वाक्येन मुनिः समग्रस्य रामायणस्य प्रयोजनं सूचयति — वनगमनं न दण्डः, अपि तु रावणवधस्य लोकत्राणस्य च आरम्भः। शोकस्य उत्तरं न सान्त्वनमात्रम्, अपि तु दूरदर्शनम्; अतः भरतस्य मनः किञ्चित् शान्तम् अभवत्। कैकेय्याः दोषः अपि दैवस्य उपकरणम् एव इति ऋषिवाक्यस्य तात्पर्यम्; तेन च मातुः निन्दायाः भारः पुत्रस्य हृदयात् अपसारितः। ‘अर्थवत्’ इति विशेषणेन कविः स्वयम् एव तस्य वचनस्य गाम्भीर्यं सूचयति।

संसिद्धः कृतकृत्यः च भरतः मुनिम् अभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य आमन्त्र्य च सैन्यं ‘युज्यताम्’ इति अब्रवीत्। ततः बहुविधः जनः हेमविभूषितान् दिव्यान् वाजिरथान् युक्त्वा प्रयाणार्थं बहून् रथान् अध्यारोहत्। गजकन्याः गजाश्च हेमकक्ष्याः पताकिनः घर्मान्ते जीमूताः इव सघोषाः सम्प्रतस्थिरे — घर्मान्तमेघानाम् उपमया कविः सेनायाः गम्भीरं नादं वर्णयति, यत्र घण्टानादः एव गर्जितम्। विविधानि यानानि महान्ति लघूनि च सुमहार्हाणि प्रययुः; पदातयः तु पादैः एव अगच्छन्। एवं चतुरङ्गिणी सेना क्रमेण पुनः सज्जा जाता। अत्र कविः यानानां वैविध्यं गणयन् सेनायाः विशालतां दर्शयति — रथाः, गजाः, अश्वाः, शिबिकाः, पदातयः च एकस्मिन् एव प्रवाहे मिलिताः। आतिथ्यस्य विश्रामः समाप्तः, कर्म पुनः आरब्धम्। ‘युज्यताम्’ इति एकम् एव पदं समग्रां सेनां चालयति।

अथ कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः रामदर्शनकांक्षिण्यः उत्तमैः यानप्रवेकैः मुदिताः प्रययुः — शोकात् उत्थिता आशा एव तासां वाहनम्; या रात्रौ रुदित्यः आसन्, ताः प्रभाते हृष्टाः। श्रीमान् भरतः अपि चन्द्रार्कतरुणाभासां नियुक्तां शुभां शिबिकाम् आस्थाय सपरिच्छदः प्रस्थितः। गजवाजिसमाकुला सा महासेना दक्षिणां दिशम् आवृत्य उत्थितः महामेघः इव प्रयाता। मृगपक्षिभिः जुष्टानि वनानि व्यतिक्रम्य सा गङ्गायाः परवेलायां गिरिषु नदीषु च अगच्छत्। अन्ते कविः उपजातिवृत्तेन चित्रं पूरयति — सम्प्रहृष्टद्विपवाजियूथा मृगपक्षिसंघान् वित्रासयन्ती तत् महद् वनं प्रविगाहमाना भरतस्य सेना तत्र रराज। एवम् अयं सर्गः आश्रमात् आरभ्य वनप्रवेशेन समाप्यते; अग्रिमे सर्गे चित्रकूटः एव दूरात् दृश्यते, भरतश्च धूमाग्रं दृष्ट्वा भ्रातुः आश्रमं निश्चिनोति। ‘रराज’ इति क्रियापदेन सर्गस्य अन्तिमः भावः शोभा एव, न शोकः।

మునుపటి సర్గలో భరద్వాజుడు భరతుని సమగ్ర చతురంగసైన్యానికి అలౌకికమైన ఆతిథ్యం ఇచ్చాడు; ఆ రాత్రి నందనవనంలో దేవతలకు వలె గడిచింది. ఈ సర్గలో ప్రభాతంతో ఆ కథ ముగుస్తుంది, యాత్ర మళ్ళీ మొదలవుతుంది. ఆ రాత్రి అక్కడ గడిపి, ఆతిథ్యం పొందిన భరతుడు పరివారంతో కలిసి తన ఇష్టంతోనే భరద్వాజుని వద్దకు వెళ్తాడు — ఎవరూ పిలవలేదు, తానే స్వయంగా. ఋషి అగ్నిహోత్రం హోమం చేసి, చేతులు జోడించి వచ్చిన ఆ పురుషవ్యాఘ్రుని చూసి ప్రేమతో అడుగుతాడు — ‘మా ప్రదేశంలో నీకు రాత్రి సుఖంగా గడిచిందా? నీ జనమంతా ఆతిథ్యంతో తృప్తి చెందిందా? ఓ అనఘా, నాకు సత్యం చెప్పు.’ ఈ ప్రశ్న కేవలం ఔపచారికమైనది కాదు, ఆతిథేయుని హృదయానికి పరీక్ష — అతిథిని పూజించేవాడు అతని తృప్తినే అడుగుతాడు. భరతుడు చేతులు జోడించి, నమస్కరించి, ఆశ్రమం నుండి బయటకు వచ్చిన ఉత్తమతేజస్వి అయిన ఋషికి బదులిచ్చాడు. కవి ఇక్కడ ఇద్దరి వినయాన్నే వర్ణిస్తాడు — ముని అతిథి కుశలాన్ని అడుగుతాడు, రాజకుమారుడు నమస్కరించిన తరువాతే సమాధానం చెప్పడం మొదలుపెడతాడు. ఆశ్రమం నుండి బయటకు రావడం కూడా సత్కారపు చిహ్నమే. రెండుసార్లు చెప్పబడిన ‘కచ్చిత్’ (కదా) అనే పదం కూడా ఆతిథేయుని ఆదుర్దానే ప్రకటిస్తుంది.

భరతుడు అంటాడు — ‘పూజ్యుడా, సమస్త సైన్యంతోనూ వాహనాలతోనూ నేను సుఖంగా నివసించాను; బలవంతుడవైన మీచే నేను బలంగా తృప్తిపరచబడ్డాను.’ జనులందరూ అలసటా సంతాపమూ తొలగినవారై, చక్కని ఆహారమూ చక్కని నివాసమూ పొందినవారయ్యారు; సేవకులతో సహా అందరూ మిక్కిలి సుఖంగా గడిపారు. ఈ మాటతో భరతుడు ఆతిథ్యాన్ని ప్రశంసించడమే కాకుండా, దాసుల, సేవకుల తృప్తిని ప్రత్యేకంగా స్మరిస్తాడు — తన సుఖాన్ని లెక్కించడు, ఇతరుల సుఖాన్నే లెక్కిస్తాడు అన్నది అతని శీలపు విశేషం. తరువాత అతడు సెలవు కోరుతాడు — ‘ఓ ఋషిసత్తమా, మీ సెలవు కోరుతున్నాను; అన్న వద్దకు బయలుదేరిన నన్ను మైత్రీపూరితమైన చూపుతో చూడండి.’ ‘మైత్రేణ చక్షుషా’ (మైత్రీపూరితమైన చూపుతో) అనే పదం మర్మస్పర్శి — ఆశీర్వాదమే అతనికి దారిబత్తెం. ఆ తరువాత ముఖ్యమైన ప్రశ్న — ‘ఓ ధర్మజ్ఞా, ధార్మికుడూ మహాత్ముడూ అయిన అతని ఆశ్రమం ఎక్కడ ఉంది? అక్కడికి దారి ఏది? దూరం ఎంత? అదంతా నాకు చెప్పండి.’ ఇక్కడ మొదటిసారి భరతుని యాత్రా లక్ష్యం స్పష్టమైన మాటలలో చెప్పబడింది — రాముని ఆశ్రమమే గమ్యం, మరేదీ కాదు. సత్కారాన్ని స్వీకరించినా అతడు అందులో రమించడు, ఎందుకంటే అతని చిత్తం అన్నపైనే బంధించబడి ఉంది.

ఇలా అడిగిన, అన్నను చూడాలనే తపన గల భరతునికి మహాతేజస్వీ మహాతపస్వీ అయిన భరద్వాజుడు బదులిచ్చాడు. ‘భరతా, ఇక్కడి నుండి రెండున్నర యోజనాల దూరంలో, జనసంచారం లేని నిర్జనవనంలో, రమ్యమైన జలపాతాలూ అడవులూ గల చిత్రకూటమనే పర్వతం ఉంది. దాని ఉత్తర పార్శ్వాన్ని ఆనుకొని మందాకినీ నది ప్రవహిస్తుంది, పూచిన చెట్లతో కప్పబడినది, రమ్యంగా పూచిన అడవులు గలది. ఆ నదికి ఆవల చిత్రకూట పర్వతం; ఆ రెండింటి మధ్య పర్ణశాల — అక్కడ వారిద్దరూ నిశ్చయంగా నివసిస్తున్నారు.’ ఇలా మార్గం మూడు గుర్తులతో నిర్దేశించబడింది — నిర్జనవనం, పూచిన నది, నీలపర్వతం; ఇవే తరువాతి సర్గలో భరతుని కళ్ళకు క్రమంగా కనిపిస్తాయి. తరువాత సేనాపతిని సంబోధించి ముని అంటాడు — ‘ఓ సేనాపతీ, దక్షిణ మార్గం గుండా, ఆ తరువాత ఎడమవైపు-దక్షిణంగా, ఏనుగులతోనూ గుర్రాలతోనూ నిండిన సైన్యాన్ని నడిపించు; అలా, ఓ మహాభాగా, రాఘవుని చూస్తావు.’ ఇలా ముని స్థలాన్నే కాదు, మార్గపు వంకరను కూడా సూచిస్తాడు. ఇక్కడ గీతాప్రెస్ ముద్రణలోని పాదటిప్పణి దూరం గురించిన వివాదాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — మూలంలో పది క్రోశాలు చెప్పబడ్డాయి, లోకప్రసిద్ధి మాత్రం ఇరవై ఎనిమిది క్రోశాలు అని. ముని మాటలో ‘ధ్రువం’ (నిశ్చయంగా) అనే నిశ్చయవాచక పదం భరతుని సంశయాన్ని తొలగిస్తుంది.

‘ఓ మహాభాగా, నడిపించు, అప్పుడు రాఘవుని చూస్తావు’ అని చెప్పగానే, ‘ప్రయాణం’ అనే మాట విని రాజరాజైన దశరథుని పత్నులు వాహనాలకు అర్హులైనా వాహనాలను విడిచి ఆ బ్రాహ్మణుని చుట్టూ చేరారు. కవి ఇక్కడ హృదయస్పర్శి అయిన దృశ్యాన్ని రచిస్తాడు — పల్లకీల నుండి దిగవలసిన అవసరమే లేని ఆ రాజమహిషులు కాలినడకన నేలపై దిగి మునిని చుట్టి నిలుస్తారు. వణుకుతూ, కృశించి, దీనంగా ఉన్న కౌసల్య సుమిత్రాదేవితో కలిసి చేతులతో ముని పాదాలను పట్టుకుంది. నెరవేరని కోరికతో సర్వలోకానికీ నిందనీయురాలైన కైకేయి కూడా సిగ్గుతో కుంచించుకుపోతూ అవే పాదాలను పట్టుకుంది. ఆమె కోరిక నెరవేరలేదు — రాజ్యం దక్కినా నిష్ఫలమైంది, భర్త మరణించాడు, కొడుకు విముఖుడయ్యాడు; కాబట్టి ఇప్పుడు సిగ్గే ఆమెకు ఏకైక వస్త్రం. తరువాత ఆమె పూజ్యుడైన మహామునికి ప్రదక్షిణం చేసి, దీనమైన మనస్సుతో భరతునికి దగ్గరలోనే నిలిచింది — వేరుగా నిలవనూ లేదు, దగ్గరకు వెళ్ళనూ లేదు. ఇదే ఆమె అవస్థకు ఉత్తమమైన ప్రతిమ. రాణులు కాలినడకన వెళ్ళడమే వారి కొత్త దశకు మొదటి చిహ్నం.

వారి అలాంటి దశను చూసి దృఢవ్రతుడైన భరద్వాజుడు భరతుని అడిగాడు — ‘ఓ రాఘవా, నీ తల్లుల గురించి ప్రత్యేకంగా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.’ ఇలా అడుగబడిన ధార్మికుడూ మాటలలో నేర్పరీ అయిన భరతుడు చేతులు జోడించి అన్నాడు. ‘పూజ్యుడా, శోకంతోనూ, ఉపవాసంతోనూ కృశించిన, దీనురాలైన, దేవతవలె మీరు చూస్తున్న ఈ నా తండ్రి పట్టమహిషి అయిన దేవి — అదితి ధాతను కన్నట్లు, సింహం వంటి నడక గల ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాముని కన్నది.’ ఈ ఉపమానం గంభీరమైనది — కౌసల్య అదితి, రాముడు ఆదిత్యుడు; కాని ఈనాడు ఆ ఆదిత్యమాత నిరాహారిగా అడవిలో కృశించి నిలిచి ఉంది. పరిచయపు క్రమం కూడా సూచనాత్మకమైనది — మొదట పెద్ద తల్లి, తరువాత మధ్య తల్లి, చివరకు తన తల్లి; ఈ క్రమం కులమర్యాదను అనుసరిస్తుంది, తన స్నేహాన్ని కాదు. ‘దేవతవలె చూస్తున్నారు’ అనే మాటతో భరతుడు ముని దృష్టినే ప్రమాణీకరిస్తాడు. తరువాత అతడు రెండవ ఆమెను చూపించడం మొదలుపెడతాడు — ‘ఈమె ఎడమ భుజాన్ని ఆనుకొని దుఃఖంతో నిలిచి ఉన్న ఆమె...’ అనే వాక్యం ముందు పూర్తవుతుంది. ‘పితుః మహిషీం’ (తండ్రి పట్టమహిషి) అనే పదంతో అతడు తండ్రి స్మృతిని కూడా గుర్తుచేస్తాడు.

‘దుఃఖార్తురాలైన ఈ సుమిత్రాదేవి రాజుకు మధ్యమ పత్ని; అడవి మధ్యలో పూలు రాలిపోయిన కొండగోగు (కర్ణికార) కొమ్మ వలె కనిపిస్తోంది.’ ఇక్కడ కూడా ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — కొండగోగు చెట్టు పూలతోనే శోభిస్తుంది; పూలు రాలిపోతే ఆ కొమ్మ అలంకారం లేనిదై ఎండిపోతుంది; అలాగే ఆభరణాలు లేని, కొడుకు దూరమైన సుమిత్ర. ‘ఈ దేవికి ఈ ఇద్దరు కుమారులు దేవవర్ణులు — లక్ష్మణ శత్రుఘ్నులిద్దరూ వీరులు, సత్యపరాక్రములు.’ ఒక కొడుకు రామునితో కలిసి అడవికి వెళ్ళాడు, మరొకడు మేనమామ ఇంటి నుండి తిరిగి వచ్చినా రాజ్యంలో ఆనందం లేనివాడు — కాబట్టి ఆమె దుఃఖం కూడా రెండు విధాలు. భరతుడు సుమిత్ర వర్ణనలో ఏ దోషాన్నీ ఆరోపించడు, ఆమె శోకానికి కారణాన్ని వేరుగా చెప్పడు; ఆమె శోకం కేవలం ఇతరుల శోకం వల్ల పుట్టినదని ధ్వని. ‘సత్యపరాక్రమౌ’ (సత్యపరాక్రములు) అనే విశేషణంతో అతడు సోదరులను ప్రశంసిస్తాడు — వారి పరాక్రమం సత్యాన్నే అనుసరిస్తుంది. ఇలా ఇద్దరు తల్లుల పరిచయం శాంతవచనంతో ముగిసింది. ‘దేవవర్ణినౌ’ (దేవవర్ణులు) అనే పదంతో వారి కాంతికి కూడా తల్లే కారణమని సూచించబడింది.

తరువాత స్వరం ఒక్కసారిగా మారుతుంది. ‘ఎవరి కారణంగా ఆ ఇద్దరు నరవ్యాఘ్రులు ఇక్కడి నుండి ప్రాణాంతకమైన దశకు వెళ్ళారో, రాజు కొడుకులు లేనివాడై స్వర్గానికి వెళ్ళాడో — కోపిష్ఠి, అపరిపక్వబుద్ధి, గర్విష్ఠి, తాను సౌభాగ్యవతినని అభిమానించేది, ఐశ్వర్యాన్ని కోరేది, ఆర్యురాలి రూపంలో ఉన్న అనార్య, క్రూరురాలు, పాపనిశ్చయం గలది అయిన ఆ కైకేయిని నా తల్లిగా తెలుసుకోండి; నా మహావిపత్తుకు మూలం ఈమెయే అని చూస్తున్నాను.’ అనేక విశేషణాలతో భరతుడు తన తల్లిని నిందిస్తాడు — బాహ్యరూపంలో ఆర్యురాలు, లోపల అనార్య అనే వైరుధ్యమే అతని మాటకు సారం. ‘మమ మాతరం విద్ధి’ (నా తల్లిగా తెలుసుకోండి) అనే మాటలలో సిగ్గూ రోషమూ రెండూ నిహితమై ఉన్నాయి. ఇలా చెప్పి ఆ నరశార్దూలుడు కన్నీటితో గద్గదమైన గొంతుతో నిట్టూర్చి, ఎర్రబడిన కళ్ళతో, కోపించిన సర్పం వలె బుసకొడుతూ నిలిచాడు. కన్నీరూ కోపమూ ఒకేచోట కలిశాయి — కొడుకు తల్లిని నిందిస్తున్నా ఏడుస్తున్నాడు, ఎందుకంటే ఆ నింద తన కులానికే. ఇదే భరతుని చరిత్రకు కేంద్రం — అప్రియమైనా సత్యం చెప్పాలి, కాని కన్నీళ్ళతో కలిపి. ఎర్రని కళ్ళు, నిట్టూర్పు, సర్పపు ఉపమానం — మూడూ రోషపు బాహ్యలక్షణాలు.

అలా మాట్లాడుతున్న భరతునికి మహర్షీ మహాబుద్ధీ అయిన భరద్వాజుడు అర్థవంతమైన మాటతో బదులిచ్చాడు. ‘భరతా, కైకేయిని నీవు దోషిగా భావించకూడదు; ఈ రాముని వనవాసం సుఖోదర్కమవుతుంది.’ ‘ఉదర్క’ అనే పదం ఫలాన్ని చెబుతుంది — ఈనాడు దుఃఖంగా కనిపిస్తున్నదాని పరిణామం సుఖమే అవుతుంది. తరువాత విస్తరంగా కారణం చెప్పబడుతుంది — ‘దేవతలకూ, దానవులకూ, భావితాత్ములైన ఋషులకూ రాముని వనవాసం వల్ల ఇక్కడ హితమే జరుగుతుంది.’ ఈ ఒక్క వాక్యంతో ముని సమగ్ర రామాయణపు ప్రయోజనాన్ని సూచిస్తాడు — వనగమనం దండన కాదు, రావణవధకూ లోకరక్షణకూ ఆరంభం. శోకానికి సమాధానం కేవలం ఊరట కాదు, దూరదర్శనం; అందుకే భరతుని మనస్సు కొంత శాంతించింది. కైకేయి దోషం కూడా దైవానికి ఒక ఉపకరణమేనని ఋషివాక్య తాత్పర్యం; దానితో తల్లిని నిందించిన భారం కొడుకు హృదయం నుండి తొలగించబడింది. ‘అర్థవత్’ (అర్థవంతమైన) అనే విశేషణంతో కవి స్వయంగా ఆ మాట గాంభీర్యాన్ని సూచిస్తాడు.

కోరిక సిద్ధించిన, కృతకృత్యుడైన భరతుడు మునికి నమస్కరించి, ప్రదక్షిణం చేసి, సెలవు తీసుకొని సైన్యంతో ‘సిద్ధం కండి’ అన్నాడు. తరువాత రకరకాల జనులు బంగారంతో అలంకరించిన దివ్యమైన గుర్రాలను రథాలకు పూన్చి, ప్రయాణం కోసం అనేక రథాలను ఎక్కారు. బంగారు నడికట్లు గల, పతాకాలు గల ఆడ ఏనుగులూ, మగ ఏనుగులూ వేసవి చివరి మేఘాల వలె ఘోషిస్తూ బయలుదేరాయి — వర్షాకాలారంభపు మేఘాల ఉపమానంతో కవి సైన్యపు గంభీరనాదాన్ని వర్ణిస్తాడు; అక్కడ గంటల నాదమే ఉరుము. పెద్దవీ చిన్నవీ, మిక్కిలి విలువైనవీ అయిన రకరకాల వాహనాలు సాగాయి; కాల్బలం మాత్రం కాలినడకనే వెళ్ళింది. ఇలా చతురంగసైన్యం క్రమంగా మళ్ళీ సిద్ధమైంది. ఇక్కడ కవి వాహనాల వైవిధ్యాన్ని లెక్కిస్తూ సైన్యపు విశాలత్వాన్ని చూపిస్తాడు — రథాలూ, ఏనుగులూ, గుర్రాలూ, పల్లకీలూ, కాల్బలమూ ఒకే ప్రవాహంలో కలిశాయి. ఆతిథ్యపు విశ్రాంతి ముగిసింది, కర్మ మళ్ళీ ఆరంభమైంది. ‘యుజ్యతాం’ (సిద్ధం కండి) అనే ఒక్క పదమే సమస్త సైన్యాన్నీ కదిలిస్తుంది.

అప్పుడు కౌసల్య మొదలైన స్త్రీలు రాముని చూడాలనే కోరికతో ఉత్తమమైన శ్రేష్ఠవాహనాలలో సంతోషంగా బయలుదేరారు — శోకం నుండి లేచిన ఆశే వారికి వాహనం; రాత్రి ఏడుస్తున్నవారు ప్రభాతంలో సంతోషంగా ఉన్నారు. శ్రీమంతుడైన భరతుడు కూడా చంద్రునీ ఉదయసూర్యునీ పోలిన కాంతి గల, సిద్ధం చేసిన శుభమైన పల్లకీ ఎక్కి పరివారంతో బయలుదేరాడు. ఏనుగులతోనూ గుర్రాలతోనూ నిండిన ఆ మహాసైన్యం దక్షిణ దిక్కును కప్పుతూ లేచిన మహామేఘం వలె సాగింది. మృగాలూ పక్షులూ సంచరించే అడవులను దాటి అది గంగ ఆవలి తీరంలో పర్వతాల మధ్యా నదుల మధ్యా సాగింది. చివరలో కవి ఉపజాతివృత్తంతో చిత్రాన్ని పూర్తిచేస్తాడు — సంతోషించిన ఏనుగుల, గుర్రాల మందలు గల, మృగపక్షి సమూహాలను బెదరగొడుతూ ఆ మహావనంలోకి చొచ్చుకుపోతున్న భరతుని సైన్యం అక్కడ ప్రకాశించింది. ఇలా ఈ సర్గ ఆశ్రమం నుండి మొదలై వనప్రవేశంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో చిత్రకూటమే దూరం నుండి కనిపిస్తుంది, భరతుడు పొగ కొనను చూసి అన్న ఆశ్రమాన్ని నిశ్చయిస్తాడు. ‘రరాజ’ (ప్రకాశించింది) అనే క్రియాపదంతో సర్గ చివరి భావం శోభే, శోకం కాదు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரத்வாஜர் பரதனின் நால்வகைப் படை முழுவதற்கும் உலகியல் கடந்த விருந்தோம்பல் செய்தார்; அந்த இரவு நந்தனவனத்தில் தேவர்களுக்குக் கழிவது போலக் கழிந்தது. இந்தச் சர்க்கத்தில் விடியலில் அந்தக் கதை முடிகிறது; பயணம் மீண்டும் தொடங்குகிறது. அந்த இரவை அங்கே கழித்து, விருந்தோம்பல் பெற்ற பரதன் தன் பரிவாரத்துடன் தானாகவே பரத்வாஜரை அணுகுகிறான் — எவராலும் அழைக்கப்படாமல், தன் விருப்பத்தால். முனிவர் அக்னிஹோத்திரம் செய்து முடித்து, கைகூப்பி வந்த அந்த மனிதருள் புலியைக் கண்டு அன்போடு கேட்கிறார்: ‘எங்கள் இடத்தில் உன் இரவு இனிதே கழிந்ததா? உன் மக்கள் அனைவரும் விருந்தோம்பலால் மகிழ்ந்தார்களா? குற்றமற்றவனே, உண்மையைச் சொல்.’ இந்தக் கேள்வி வெறும் சம்பிரதாயம் அல்ல, விருந்தளிப்பவரின் இதயத்தின் சோதனை — விருந்தினனை உபசரிப்பவர் அவனுடைய நிறைவையே கேட்கிறார். பரதன் கைகூப்பி வணங்கி, ஆசிரமத்திலிருந்து வெளியே வந்த மேலான ஒளி கொண்ட முனிவருக்குப் பதில் சொன்னான். இங்கே கவிஞர் இருவருடைய பணிவையுமே வருணிக்கிறார் — முனிவர் விருந்தினனின் நலத்தைக் கேட்கிறார், இளவரசன் வணங்கிய பின்னரே பதில் சொல்லத் தொடங்குகிறான். ஆசிரமத்திலிருந்து வெளியே வந்ததும் உபசாரத்தின் அடையாளமே. ‘கச்சித்’ (அல்லவா) என்று இருமுறை சொல்லப்பட்ட சொல்லும் விருந்தளிப்பவரின் அக்கறையையே வெளிப்படுத்துகிறது.

பரதன் சொல்கிறான்: ‘பகவானே, படையும் வாகனங்களும் முழுமையாக உடனிருக்க நான் இனிதே தங்கினேன்; வலிமையுள்ள என்னை நீங்கள் மிகுதியாக நிறைவுபடுத்தினீர்கள்.’ மக்கள் அனைவரும் களைப்பும் வருத்தமும் நீங்கியவர்களாக, நல்ல உணவும் நல்ல தங்குமிடமும் பெற்றவர்களாக இருந்தனர்; ஏவலர்கள் உட்பட அனைவரும் மிக இனிதே தங்கினர். இந்தச் சொற்களால் பரதன் விருந்தோம்பலைப் புகழ்வது மட்டுமல்லாமல், அடியார்கள், பணியாளர்களின் நிறைவையும் தனியாக நினைவுகூர்கிறான் — தன் இன்பத்தைக் கணக்கில் கொள்ளாமல் பிறருடைய இன்பத்தையே கணக்கில் கொள்வது அவனுடைய பண்பின் தனிச்சிறப்பு. பின்னர் விடைபெற அனுமதி கேட்கிறான்: ‘முனிவர்களில் சிறந்தவரே, உங்களிடம் விடைபெறுகிறேன்; சகோதரனின் அருகே புறப்பட்ட என்னை நட்புக் கண்ணால் பாருங்கள்.’ ‘மைத்ரேண சக்ஷுஷா’ (நட்புக் கண்ணால்) என்ற சொற்கள் நெஞ்சைத் தொடுபவை — ஆசியே அவனுடைய வழிச்சோறு. பின்னர் முதன்மைக் கேள்வி: ‘தர்மம் அறிந்தவரே, தர்மவானான அந்த மகாத்மாவின் ஆசிரமம் எங்கே இருக்கிறது? அங்கே செல்லும் வழி எது? தூரம் எவ்வளவு? அனைத்தையும் எனக்குச் சொல்லுங்கள்.’ இங்கே முதன்முறையாகப் பரதனின் பயண இலக்கு தெளிவான சொற்களில் சொல்லப்படுகிறது — ராமனின் ஆசிரமமே சேருமிடம், வேறு எதுவும் அல்ல. உபசாரத்தை ஏற்றுக்கொண்டும் அவன் அங்கே களிப்பதில்லை; ஏனெனில் அவன் மனம் சகோதரனிடமே கட்டுண்டுள்ளது.

இவ்வாறு கேட்ட, சகோதரனைக் காணும் ஆவல் கொண்ட பரதனுக்கு, பேரொளியும் பெருந்தவமும் கொண்ட பரத்வாஜர் பதில் சொன்னார்: ‘பரதா, இங்கிருந்து இரண்டரை யோஜனை தூரத்தில், ஆளரவமற்ற காட்டில், அழகிய அருவிகளும் சோலைகளும் கொண்ட சித்திரகூடம் என்னும் மலை இருக்கிறது. அதன் வடபக்கத்தை ஒட்டி மந்தாகினி நதி பாய்கிறது; பூத்த மரங்களால் மூடப்பட்டது, அழகிய பூஞ்சோலைகள் கொண்டது. அந்த நதிக்கு அப்பால் சித்திரகூட மலை; அவற்றுக்கு இடையே ஒரு இலைக்குடில் — அங்கே அவ்விருவரும் நிச்சயமாக வசிக்கின்றனர்.’ இவ்வாறு வழி மூன்று அடையாளங்களால் குறிக்கப்படுகிறது — ஆளரவமற்ற காடு, பூத்த நதி, நீல மலை; இவையே அடுத்த சர்க்கத்தில் வரிசையாகப் பரதனின் கண்களில் படுகின்றன. பின்னர் படைத்தலைவனை விளித்து முனிவர் சொல்கிறார்: ‘படைத்தலைவனே, தெற்கு வழியாக, பின்னர் இடமும் வலமுமாக வளைந்து, யானைகளும் குதிரைகளும் நிறைந்த படையைச் செலுத்து; அதனால், பெரும்பேறு பெற்றவனே, ராகவனைக் காண்பாய்.’ இவ்வாறு முனிவர் இடத்தை மட்டுமல்லாமல் வழியின் வளைவுகளையும் குறிக்கிறார். இங்கே கீதா பிரஸ் அச்சின் அடிக்குறிப்பு தூரம் பற்றிய கருத்துவேறுபாட்டை நினைவுகூர்கிறது — மூலத்தில் பத்துக் குரோசம் என்று சொல்லப்படுகிறது, ஆனால் மக்கள் வழக்கில் இருபத்தெட்டுக் குரோசம் என்று வழங்குகிறது. முனிவரின் சொற்களில் உள்ள ‘த்ருவம்’ (நிச்சயமாக) என்ற உறுதிச்சொல் பரதனின் ஐயத்தைப் போக்குகிறது.

‘பெரும்பேறு பெற்றவனே, படையைச் செலுத்து; பின்னர் ராகவனைக் காண்பாய்’ என்று சொல்லப்பட்டதும், ‘புறப்பாடு’ என்ற சொல்லைக் கேட்டு, அரசர்க்கரசனான தசரதனின் மனைவியர், வாகனங்களுக்கு உரியவர்களாக இருந்தும், வாகனங்களை விட்டு இறங்கி அந்த அந்தணரைச் சூழ்ந்துகொண்டனர். இங்கே கவிஞர் நெஞ்சைத் தொடும் காட்சியை அமைக்கிறார் — பல்லக்குகளிலிருந்து இறங்குவதுகூட வழக்கமில்லாத அரசமாதேவியர் கால்களால் தரையில் இறங்கி முனிவரைச் சுற்றி நிற்கின்றனர். நடுங்கியவளும், மெலிந்தவளும், வருந்தியவளுமான கௌசல்யை சுமித்திரை தேவியுடன் சேர்ந்து கைகளால் முனிவரின் பாதங்களைப் பற்றினாள். நிறைவேறாத விருப்பத்தால் உலகம் அனைத்தாலும் பழிக்கப்பட்ட கைகேயியும் வெட்கத்துடன் அதே பாதங்களைப் பற்றினாள். அவளுடைய விருப்பம் நிறைவேறவில்லை — அரசு கிடைத்தும் பயனற்றுப் போனது, கணவன் இறந்தான், மகனும் முகம் திருப்பினான்; ஆகவே வெட்கமே இப்போது அவளுடைய ஒரே ஆடை. பின்னர் அவள் பகவானான மாமுனிவரை வலம் வந்து, மனம் வருந்தியவளாகப் பரதனுக்குச் சற்றுத் தொலைவில் நின்றாள் — தனியாக நிற்கவும் முடியவில்லை, அருகே செல்லவும் முடியவில்லை. இதுவே அவளுடைய நிலையின் சிறந்த சித்திரம். அரசியர் கால்நடையாக நடப்பதே அவர்களுடைய புதிய நிலையின் முதல் அடையாளம்.

அவர்களுடைய அந்நிலையைக் கண்டு, உறுதியான விரதம் கொண்ட பரத்வாஜர் பரதனிடம் கேட்டார்: ‘ராகவா, உன் அன்னையர் ஒவ்வொருவரையும் தனித்தனியே அறிய விரும்புகிறேன்.’ இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட, தர்மவானும் பேச்சில் வல்லவனுமான பரதன் கைகூப்பிச் சொன்னான்: ‘பகவானே, துயரத்தாலும் உண்ணாமையாலும் மெலிந்த, வருந்திய, தேவதையைப் போல நீங்கள் காணும் என் தந்தையின் பட்டத்தரசியான இந்தத் தேவி — அதிதி தாதாவைப் பெற்றது போல, சிங்கத்தைப் போல வீரநடை நடக்கும் அந்த மனிதருள் புலியான ராமனைப் பெற்றவள் இவளே.’ இந்த உவமை ஆழமானது — கௌசல்யை அதிதி, ராமன் ஆதித்தியன்; ஆனால் இன்று ஆதித்தியனின் தாய் உணவின்றிக் காட்டில் மெலிந்து நிற்கிறாள். அறிமுகத்தின் வரிசையும் பொருள் உடையது — முதலில் மூத்த தாய், பின்னர் இடையவள், இறுதியில் தன் தாய்; இந்த வரிசை குலமரபைப் பின்பற்றுகிறது, தன் அன்பை அல்ல. ‘தேவதையைப் போல நீங்கள் காண்கிறீர்கள்’ என்ற சொற்களால் பரதன் முனிவரின் பார்வையையே சான்றாக்குகிறான். பின்னர் அவன் இரண்டாமவளைக் காட்டத் தொடங்குகிறான் — ‘இவளுடைய இடக்கையைப் பற்றியபடி மனம் வருந்தி நிற்பவள்…’ என்ற வாக்கியம் அடுத்து நிறைவுறுகிறது. ‘பிது: மஹிஷீம்’ (தந்தையின் பட்டத்தரசி) என்ற சொல்லால் அவன் தந்தையின் நினைவையும் நினைவூட்டுகிறான்.

‘துயரத்தால் வாடும் இந்தத் தேவி சுமித்திரை, அரசனின் இடைய மனைவி; காட்டின் நடுவே பூக்கள் உதிர்ந்த கர்ணிகார மரக்கிளையைப் போலத் தோன்றுகிறாள்.’ இங்கும் உவமை நுட்பமானது — கர்ணிகார மரம் பூக்களாலேயே அழகுபெறுகிறது; பூக்கள் உதிர்ந்தால் அந்தக் கிளை அணியற்று வாடிப்போகிறது; அதுபோலவே அணிகலன்களற்ற, மகனைப் பிரிந்த சுமித்திரை. ‘இந்தத் தேவியின் மக்கள் தேவர்களின் ஒளி கொண்ட இந்த இரு இளவரசர்கள் — வீரர்களும் சத்திய பராக்கிரமம் கொண்டவர்களுமான லக்ஷ்மணனும் சத்ருக்னனும்.’ ஒரு மகன் ராமனுடன் காட்டுக்குச் சென்றான், மற்றவன் மாமன் வீட்டிலிருந்து திரும்பி வந்தும் நாட்டில் மகிழ்ச்சியற்று இருக்கிறான் — ஆகவே அவளுடைய துயரமும் இருவகையானது. பரதன் சுமித்திரையை வருணிப்பதில் எந்தக் குறையும் சுமத்தவில்லை, அவளுடைய துயரத்துக்குத் தனிக் காரணமும் சொல்லவில்லை; அவளுடைய துயரம் பிறருடைய துயரத்தால் மட்டுமே பிறந்தது என்பது தொனிப்பொருள். ‘ஸத்யபராக்ரமௌ’ (சத்திய பராக்கிரமம் கொண்டவர்கள்) என்ற அடைமொழியால் அவன் சகோதரர்களைப் புகழ்கிறான் — அவர்களுடைய வீரம் சத்தியத்தையே பின்பற்றுகிறது. இவ்வாறு இரு அன்னையரின் அறிமுகமும் அமைதியான சொற்களால் நிறைவுறுகிறது. ‘தேவவர்ணினௌ’ (தேவர்களின் ஒளி கொண்டவர்கள்) என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய ஒளியும் தாயிடமிருந்து வந்த மரபுரிமையே என்று குறிக்கப்படுகிறது.

பின்னர் குரல் திடீரென மாறுகிறது. ‘எவள் பொருட்டு மனிதருள் புலிகளான அவ்விருவரும் இங்கிருந்து உயிர் அழியும் நிலைக்குச் சென்றனரோ, எவள் பொருட்டு அரசன் மகனை இழந்தவனாக விண்ணுலகம் சென்றானோ — சினம் மிக்கவளும், பக்குவமற்ற அறிவுடையவளும், செருக்குடையவளும், தன்னை நற்பேறுடையவளாக நினைப்பவளும், செல்வத்தை விரும்புபவளும், உன்னதமற்றவளும், உன்னதமானவளின் தோற்றம் கொண்டவளுமான இந்தக் கைகேயியை என் தாய் என்று அறியுங்கள் — கொடியவள், பாவத்தையே உறுதியாகக் கொண்டவள்; எனக்கு நேர்ந்த பெருந்துயரத்தின் வேர் இவளே என்று காண்கிறேன்.’ பல அடைமொழிகளால் பரதன் தன் தாயைப் பழிக்கிறான் — வெளித்தோற்றத்தில் உன்னதமானவள், உள்ளே உன்னதமற்றவள் என்ற முரணே அவனுடைய சொற்களின் சாரம். ‘என் தாய் என்று அறியுங்கள்’ என்ற சொற்களில் வெட்கமும் சினமும் ஒருசேரப் பொதிந்துள்ளன. இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, மனிதருள் புலியான அவன் கண்ணீரால் தழுதழுத்த குரலுடன் பெருமூச்செறிந்து, சிவந்த கண்களுடன், சினம் கொண்ட நாகம் போலச் சீறியபடி நின்றான். கண்ணீரும் சினமும் ஒன்றுகலந்தன — மகன் தாயைப் பழிக்கும்போதும் அழுகிறான்; ஏனெனில் அந்தப் பழியும் தன் குலத்தின் மீதே விழுகிறது. இதுவே பரதனின் பண்பின் மையம் — கசப்பான உண்மையையும் சொல்ல வேண்டும், ஆனால் கண்ணீரோடு. சிவந்த கண்கள், பெருமூச்சு, நாகத்தின் உவமை — மூன்றும் சினத்தின் வெளி அடையாளங்கள்.

இவ்வாறு பேசிய பரதனுக்குப் பேரறிவு கொண்ட மாமுனிவர் பரத்வாஜர் பொருள் நிறைந்த சொற்களால் பதில் சொன்னார்: ‘பரதா, கைகேயியைக் குற்றவாளியாக நீ கருதக் கூடாது; ராமன் காட்டுக்கு அனுப்பப்பட்ட இந்த நிகழ்வு இன்பமான முடிவைத் தரும்.’ ‘உதர்க்க’ என்ற சொல் விளைவைக் குறிக்கிறது — இன்று துன்பம் போலத் தோன்றுவதன் முடிவு இன்பமாகவே இருக்கும். பின்னர் காரணம் விரிவாகச் சொல்லப்படுகிறது: ‘ராமன் காட்டுக்கு அனுப்பப்பட்டதால் இங்கே தேவர்களுக்கும் தானவர்களுக்கும் தூய மனம் கொண்ட முனிவர்களுக்கும் நன்மையே விளையும்.’ இந்த ஒரே வாக்கியத்தால் முனிவர் ராமாயணம் முழுவதன் நோக்கத்தையும் குறிக்கிறார் — காட்டுக்குச் செல்லுதல் தண்டனை அல்ல, ராவண வதத்துக்கும் உலகைக் காப்பதற்குமான தொடக்கம். துயரத்துக்கான பதில் வெறும் ஆறுதல் அல்ல, தொலைநோக்கு; ஆகவே பரதனின் மனம் சற்று அமைதியடைந்தது. கைகேயியின் குற்றமும் விதியின் கருவியே என்பதுதான் முனிவரின் சொல்லின் உட்பொருள்; இதனால் தாயைப் பழித்த சுமை மகனின் இதயத்திலிருந்து அகற்றப்பட்டது. ‘அர்த்தவத்’ (பொருள் நிறைந்த) என்ற அடைமொழியால் கவிஞரே அவருடைய சொற்களின் ஆழத்தைக் குறிக்கிறார்.

நோக்கம் நிறைவேறி, செய்ய வேண்டியதைச் செய்து முடித்த பரதன், முனிவரை வணங்கி, வலம் வந்து, விடைபெற்று, ‘படை ஆயத்தமாகட்டும்’ என்று சொன்னான். பின்னர் பலவகை மக்களும் பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட தெய்வீகக் குதிரைகளைப் பூட்டி, புறப்படுவதற்காகப் பல தேர்களில் ஏறினர். பொன் கச்சைகளும் கொடிகளும் கொண்ட பெண் யானைகளும் ஆண் யானைகளும், வேனிற்காலத்தின் முடிவில் முழங்கும் மேகங்களைப் போல ஆரவாரத்துடன் புறப்பட்டன — மழைக்கால மேகங்களின் உவமையால் கவிஞர் படையின் ஆழ்ந்த முழக்கத்தை வருணிக்கிறார்; அங்கே மணியோசையே இடிமுழக்கம். பெரியனவும் சிறியனவுமான மிக விலையுயர்ந்த பலவகை வாகனங்கள் சென்றன; காலாட்படையினரோ கால்நடையாகவே சென்றனர். இவ்வாறு நால்வகைப் படை வரிசையாக மீண்டும் ஆயத்தமாயிற்று. இங்கே கவிஞர் வாகனங்களின் பலவகைமையை எண்ணிப் படையின் பரப்பைக் காட்டுகிறார் — தேர்களும், யானைகளும், குதிரைகளும், பல்லக்குகளும், காலாட்களும் ஒரே பெருக்கில் கலந்தன. விருந்தோம்பலின் ஓய்வு முடிந்தது; செயல் மீண்டும் தொடங்கியது. ‘யுஜ்யதாம்’ (ஆயத்தமாகட்டும்) என்ற ஒரே சொல் படை முழுவதையும் இயக்குகிறது.

பின்னர் கௌசல்யை முதலிய பெண்கள் ராமனைக் காணும் ஆவலோடு சிறந்த வாகனங்களில் மகிழ்ந்து புறப்பட்டனர் — துயரத்திலிருந்து எழுந்த நம்பிக்கையே அவர்களுடைய வாகனம்; இரவில் அழுதவர்கள் விடியலில் மகிழ்ந்தனர். சீர்மிகு பரதனும் சந்திரனும் இளஞ்சூரியனும் போல ஒளிரும், ஆயத்தம் செய்யப்பட்ட அழகிய பல்லக்கில் ஏறிப் பரிவாரத்துடன் புறப்பட்டான். யானைகளும் குதிரைகளும் நிறைந்த அந்தப் பெரும் படை, தென்திசையை மூடிக்கொண்டு எழுந்த பெருமேகம் போலச் சென்றது. விலங்குகளும் பறவைகளும் நிறைந்த காடுகளைக் கடந்து, அது கங்கையின் அக்கரையில் மலைகளிலும் நதிகளிலும் சென்றது. இறுதியில் கவிஞர் உபஜாதி யாப்பில் சித்திரத்தை நிறைவு செய்கிறார் — பெருமகிழ்ச்சி கொண்ட யானைக் கூட்டங்களும் குதிரைக் கூட்டங்களும் கொண்ட, விலங்குகளையும் பறவைக் கூட்டங்களையும் அஞ்சச் செய்தபடி அந்தப் பெருங்காட்டுக்குள் ஆழ்ந்து செல்லும் பரதனின் படை அங்கே ஒளிர்ந்தது. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் ஆசிரமத்தில் தொடங்கிக் காட்டுக்குள் நுழைவதோடு நிறைவுறுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் சித்திரகூடமே தொலைவிலிருந்து தென்படுகிறது; பரதனும் புகையின் நுனியைக் கண்டு சகோதரனின் ஆசிரமத்தை உறுதி செய்கிறான். ‘ரராஜ’ (ஒளிர்ந்தது) என்ற வினைச்சொல்லால் சர்க்கத்தின் இறுதி உணர்வு அழகே, துயரம் அல்ல.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಭರತನ ಸಮಗ್ರ ಚತುರಂಗಸೇನೆಗೆ ಅಲೌಕಿಕ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡಿದರು; ಆ ರಾತ್ರಿ ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಕಳೆಯುವಂತೆ ಕಳೆಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಆ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕಳೆದು, ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಭರದ್ವಾಜರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಯಾರೂ ಕರೆಯದೆ, ತಾನಾಗಿಯೇ. ಋಷಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಬಂದ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ನಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ರಾತ್ರಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತೇ? ನಿನ್ನ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಆತಿಥ್ಯದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾದರೇ? ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನನಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳು.’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ ಔಪಚಾರಿಕವಲ್ಲ, ಆತಿಥೇಯನ ಹೃದಯದ ಪರೀಕ್ಷೆ — ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನು ಅವನ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು, ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಉತ್ತಮತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಋಷಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ವಿನಯವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುನಿ ಅತಿಥಿಯ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ರಾಜಪುತ್ರನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಉತ್ತರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಬರುವುದೂ ಸತ್ಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆ. ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿದ ‘ಕಚ್ಚಿತ್’ (…ತಾನೆ?) ಎಂಬ ಪದವೂ ಆತಿಥೇಯನ ಚಿಂತೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.

ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಸಮಗ್ರ ಸೇನೆ-ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ನಾನು ಸುಖವಾಗಿ ತಂಗಿದೆ; ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ತಾವು ನನ್ನನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದಿರಿ.’ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಆಯಾಸ-ಸಂತಾಪಗಳು ಕಳೆದು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉಂಡು, ಉತ್ತಮ ವಸತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು; ಸೇವಕರನ್ನೂ ಸೇರಿ ಎಲ್ಲರೂ ಬಹಳ ಸುಖವಾಗಿ ತಂಗಿದರು. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭರತನು ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ದಾಸರ ಮತ್ತು ಸೇವಕರ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಶೀಲದ ವಿಶೇಷ; ಅವನು ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇತರರ ಸುಖವನ್ನೇ ಲೆಕ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ತಮ್ಮಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೊರಟಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಮೈತ್ರಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿರಿ.’ ‘ಮೈತ್ರೇಣ ಚಕ್ಷುಷಾ’ (ಮೈತ್ರಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಆಶೀರ್ವಾದವೇ ಅವನ ಬುತ್ತಿ. ಅನಂತರ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ಧರ್ಮಜ್ಞರೇ, ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಆಶ್ರಮ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಅಲ್ಲಿಗೆ ಯಾವ ದಾರಿ? ಎಷ್ಟು ದೂರ? ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭರತನ ಯಾತ್ರೆಯ ಗುರಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಮನ ಆಶ್ರಮವೇ ಗಂತವ್ಯ, ಬೇರೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೂ ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಚಿತ್ತ ಅಣ್ಣನಲ್ಲೇ ಬಂಧಿತವಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದ, ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನಿಗೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಗಳೂ ಆದ ಭರದ್ವಾಜರು ಉತ್ತರಿಸಿದರು. ‘ಭರತ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಎರಡೂವರೆ ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಜನರಿಲ್ಲದ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ, ರಮ್ಯವಾದ ಜಲಪಾತಗಳೂ ಕಾಡುಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಚಿತ್ರಕೂಟವೆಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದರ ಉತ್ತರ ಪಾರ್ಶ್ವವನ್ನು ಸೇರಿ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ; ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ರಮ್ಯವಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ಆ ನದಿಯ ಆಚೆ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತ; ಅವೆರಡರ ನಡುವೆ ಪರ್ಣಕುಟಿ — ಅಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮೂರು ಗುರುತುಗಳಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಿರ್ಜನ ವನ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ನದಿ, ನೀಲಪರ್ವತ; ಇವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭರತನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಅನಂತರ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಮುನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಸೇನಾಪತಿಯೇ, ದಕ್ಷಿಣದ ದಾರಿಯಿಂದ, ಅನಂತರ ಎಡಕ್ಕೂ ಬಲಕ್ಕೂ ತಿರುಗುತ್ತಾ, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸೇನೆಯನ್ನು ನಡೆಸು; ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಹಾಗೆ ಹೋದರೆ ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಮುನಿ ಸ್ಥಳವನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಮಾರ್ಗದ ತಿರುವುಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ದೂರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿನ ವಿವಾದವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತದೆ — ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಕ್ರೋಶಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಕ್ರೋಶಗಳು. ಮುನಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿರುವ ‘ಧ್ರುವಮ್’ (ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಾಚಕ ಪದ ಭರತನ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಮಹಾಭಾಗನೇ, ನಡೆಸು, ಆಗ ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ‘ಪ್ರಯಾಣ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಜರಾಜನಾದ ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರು, ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹರಾಗಿದ್ದರೂ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ ದೃಶ್ಯವೊಂದನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ಇಳಿಯಲೂ ಬೇಕಿಲ್ಲದ ರಾಜಮಹಿಷಿಯರು ಕಾಲಿನಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಮುನಿಯ ಸುತ್ತ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ನಡುಗುತ್ತಾ, ಕೃಶಳಾಗಿ, ದೀನಳಾಗಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸುಮಿತ್ರಾದೇವಿಯೊಡನೆ ಕೈಗಳಿಂದ ಮುನಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಳು. ಈಡೇರದ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕದಿಂದಲೂ ನಿಂದಿತಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯೂ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಅದೇ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಳು. ಅವಳ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಲಿಲ್ಲ — ರಾಜ್ಯ ದೊರೆತರೂ ನಿಷ್ಫಲ, ಪತಿ ಮೃತನಾದನು, ಮಗನು ವಿಮುಖನಾದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಚಿಕೆಯೇ ಈಗ ಅವಳ ಏಕೈಕ ವಸ್ತ್ರ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಪೂಜ್ಯ ಮಹಾಮುನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ದೀನಮನಸ್ಕಳಾಗಿ ಭರತನಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲೇ ನಿಂತಳು — ಬೇರೆಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲೂ ಆಗದು, ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಲೂ ಆಗದು. ಇದೇ ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಮೆ. ರಾಣಿಯರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದೇ ಅವರ ಹೊಸ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆ.

ಅವರ ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ದೃಢವ್ರತರಾದ ಭರದ್ವಾಜರು ಭರತನನ್ನು ಕೇಳಿದರು — ‘ರಾಘವ, ನಿನ್ನ ತಾಯಂದಿರ ವಿಶೇಷವನ್ನು (ಯಾರು ಯಾರು ಎಂಬುದನ್ನು) ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ವಾಕ್ಕುಶಲನೂ ಆದ ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು. ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಉಪವಾಸದಿಂದಲೂ ಕೃಶಳಾದ, ದೀನಳಾದ, ದೇವತೆಯಂತೆ ತಾವು ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ತಂದೆಯ ಪಟ್ಟದರಸಿಯಾದ ಈ ದೇವಿ — ಅದಿತಿ ಧಾತೃವನ್ನು ಹೆತ್ತಂತೆ, ಸಿಂಹದಂತೆ ವಿಕ್ರಮದ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ರಾಮನನ್ನು ಹೆತ್ತವಳು.’ ಈ ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅದಿತಿ, ರಾಮನು ಆದಿತ್ಯ; ಆದರೆ ಇಂದು ಆ ಆದಿತ್ಯನ ತಾಯಿ ಆಹಾರವಿಲ್ಲದೆ ವನದಲ್ಲಿ ಕೃಶಳಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾಳೆ. ಪರಿಚಯದ ಕ್ರಮವೂ ಸೂಚಕವಾದುದು — ಮೊದಲು ಹಿರಿಯ ತಾಯಿ, ಅನಂತರ ನಡುವಿನವಳು, ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ತಾಯಿ; ಈ ಕ್ರಮ ಕುಲಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ಸ್ನೇಹವನ್ನಲ್ಲ. ‘ದೇವತೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿರುವಿರಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಭರತನು ಮುನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಎರಡನೆಯವಳನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವಳ ಎಡತೋಳನ್ನು ಆತುಕೊಂಡು ಖಿನ್ನಳಾಗಿ ನಿಂತಿರುವವಳು…’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಮುಂದೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಪಿತುಃ ಮಹಿಷೀಮ್’ (ತಂದೆಯ ಪಟ್ಟದರಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಈ ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ದೇವಿ ಸುಮಿತ್ರೆ, ರಾಜನ ನಡುವಿನ ರಾಣಿ; ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ ಹೂವುಗಳು ಉದುರಿದ ಕರ್ಣಿಕಾರದ ಕೊಂಬೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ.’ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಕರ್ಣಿಕಾರ ಮರವು ಹೂವುಗಳಿಂದಲೇ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ; ಹೂವುಗಳು ಉದುರಿದರೆ ಆ ಕೊಂಬೆ ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಒಣಗಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಆಭರಣಗಳಿಲ್ಲದ, ಮಗನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಸುಮಿತ್ರೆ. ‘ಈ ದೇವಿಯ ಈ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು, ದೇವತೆಗಳ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಕುಮಾರರು — ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಶತ್ರುಘ್ನರಿಬ್ಬರೂ ವೀರರು, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು.’ ಒಬ್ಬ ಮಗನು ರಾಮನೊಡನೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದರೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಆನಂದವಿಲ್ಲದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ದುಃಖವೂ ಇಮ್ಮಡಿ. ಭರತನು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೋಷವನ್ನೂ ಆರೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವಳ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಶೋಕ ಕೇವಲ ಪರರ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮೌ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನು ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರ ಪರಾಕ್ರಮ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ತಾಯಂದಿರ ಪರಿಚಯ ಶಾಂತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುಗಿಯಿತು. ‘ದೇವವರ್ಣಿನೌ’ (ದೇವತೆಗಳ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಕಾಂತಿಯೂ ತಾಯಿಯಿಂದಲೇ ಬಂದ ಬಳುವಳಿ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಸ್ವರ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರವ್ಯಾಘ್ರರು ಇಲ್ಲಿಂದ ಜೀವನಾಶದ (ಮರಣಸದೃಶ ಸ್ಥಿತಿಯ) ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದರೋ, ರಾಜನು ಪುತ್ರರಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನೋ — ಆ ಕೋಪಿಷ್ಠೆಯನ್ನು, ಅಪಕ್ವಬುದ್ಧಿಯನ್ನು, ದರ್ಪಿಷ್ಠೆಯನ್ನು, ತಾನು ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವವಳನ್ನು, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವವಳನ್ನು, ಆರ್ಯರೂಪಿಣಿಯಾದ ಅನಾರ್ಯೆಯನ್ನು ಕೈಕೇಯಿಯೆಂದು — ನನ್ನ ತಾಯಿಯೆಂದು — ತಿಳಿಯಿರಿ; ಕ್ರೂರಿಯಾದ, ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಇವಳೇ ನನ್ನ ಮಹಾ ವಿಪತ್ತಿನ ಮೂಲವೆಂದು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ.’ ಅನೇಕ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಭರತನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೊರರೂಪದಲ್ಲಿ ಆರ್ಯೆ, ಒಳಗೆ ಅನಾರ್ಯೆ ಎಂಬ ವಿರೋಧವೇ ಅವನ ಮಾತಿನ ಸಾರ. ‘ಮಮ ಮಾತರಂ ವಿದ್ಧಿ’ (ನನ್ನ ತಾಯಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆಯೂ ರೋಷವೂ ಎರಡೂ ಅಡಗಿವೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ನರಶಾರ್ದೂಲನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ಮಾತಿನೊಡನೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, ಕೆಂಗಣ್ಣಾಗಿ, ಕೋಪಗೊಂಡ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ನಿಂತನು. ಕಣ್ಣೀರೂ ಕೋಪವೂ ಒಂದೆಡೆ ಬೆರೆತಿವೆ — ಮಗನು ತಾಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಲೂ ಅಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಿಂದೆಯೂ ತನ್ನ ಕುಲದ್ದೇ. ಇದೇ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಕೇಂದ್ರ — ಅಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು, ಆದರೆ ಕಣ್ಣೀರಿನೊಡನೆ. ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ನಿಟ್ಟುಸಿರು, ಸರ್ಪದ ಉಪಮೆ — ಮೂರೂ ರೋಷದ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನಿಗೆ ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಗಳಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದರು. ‘ಭರತ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನೀನು ದೋಷಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು; ರಾಮನ ಈ ವನವಾಸ ಸುಖೋದರ್ಕವಾಗುವುದು.’ ‘ಉದರ್ಕ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಇಂದು ದುಃಖದಂತೆ ತೋರುವುದರ ಪರಿಣಾಮ ಸುಖವೇ ಆಗುವುದು. ಅನಂತರ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದಾನವರಿಗೂ ಆತ್ಮಸಂಸ್ಕಾರವುಳ್ಳ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ರಾಮನ ವನವಾಸದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹಿತವೇ ಆಗುವುದು.’ ಈ ಒಂದು ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಮುನಿ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ — ವನಗಮನವು ಶಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲ, ರಾವಣವಧೆಯ ಮತ್ತು ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಯ ಆರಂಭ. ಶೋಕಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಕೇವಲ ಸಾಂತ್ವನವಲ್ಲ, ದೂರದೃಷ್ಟಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಲ್ಪ ಶಾಂತವಾಯಿತು. ಕೈಕೇಯಿಯ ದೋಷವೂ ದೈವದ ಉಪಕರಣವೇ ಎಂಬುದು ಋಷಿವಾಕ್ಯದ ತಾತ್ಪರ್ಯ; ಇದರಿಂದ ತಾಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದ ಭಾರ ಮಗನ ಹೃದಯದಿಂದ ಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ‘ಅರ್ಥವತ್’ (ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ತಾನೇ ಅವರ ಮಾತಿನ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸಿದ ಭರತನು ಮುನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ‘ಸಜ್ಜಾಗಲಿ’ ಎಂದನು. ಅನಂತರ ಬಗೆಬಗೆಯ ಜನರು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ದಿವ್ಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ರಥಗಳನ್ನೂ ಹೂಡಿ, ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ರಥಗಳನ್ನು ಏರಿದರು. ಚಿನ್ನದ ಕಕ್ಷ್ಯೆಗಳನ್ನು (ಹೊಟ್ಟೆಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು) ಧರಿಸಿದ, ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳೂ ಗಂಡಾನೆಗಳೂ ಬೇಸಿಗೆಯ ಕೊನೆಯ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಘೋಷದೊಡನೆ ಹೊರಟವು — ಮಳೆಗಾಲದ ಆರಂಭದ ಮೋಡಗಳ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಸೇನೆಯ ಗಂಭೀರ ನಾದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಗಂಟೆಗಳ ನಾದವೇ ಗುಡುಗು. ದೊಡ್ಡ, ಸಣ್ಣ, ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾಹನಗಳು ಹೊರಟವು; ಕಾಲಾಳುಗಳಾದರೋ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಸಾಗಿದರು. ಹೀಗೆ ಚತುರಂಗಸೇನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಸಜ್ಜಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಾಹನಗಳ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಥಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳು, ಕಾಲಾಳುಗಳು ಒಂದೇ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿವೆ. ಆತಿಥ್ಯದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮುಗಿಯಿತು, ಕರ್ಮ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ‘ಯುಜ್ಯತಾಮ್’ (ಸಜ್ಜಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ ಇಡೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಚಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮೊದಲಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹೊರಟರು — ಶೋಕದಿಂದ ಎದ್ದ ಆಸೆಯೇ ಅವರ ವಾಹನ; ರಾತ್ರಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದವರು ಬೆಳಗ್ಗೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನೂ ಚಂದ್ರ-ಬಾಲಸೂರ್ಯರಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಹೂಡಿದ ಶುಭವಾದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನೇರಿ ಪರಿವಾರಸಹಿತ ಹೊರಟನು. ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಮಹಾಸೇನೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆವರಿಸಿ, ಎದ್ದುನಿಂತ ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಸಾಗಿತು. ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವನಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ಅದು ಗಂಗೆಯ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲೂ ನದಿಗಳಲ್ಲೂ ಸಾಗಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳುಳ್ಳ, ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ ಆ ಮಹಾವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನ ಸೇನೆ ಅಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ವನಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕೂಟವೇ ದೂರದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಭರತನು ಹೊಗೆಯ ತುದಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅಣ್ಣನ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರರಾಜ’ (ಶೋಭಿಸಿತು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಭಾವ ಶೋಭೆಯೇ, ಶೋಕವಲ್ಲ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരദ്വാജൻ ഭരതന്റെ ചതുരംഗസൈന്യത്തിനു മുഴുവൻ അലൗകികമായ ആതിഥ്യം നൽകി; ആ രാത്രി നന്ദനത്തിൽ ദേവന്മാരുടേതെന്നപോലെ കടന്നുപോയി. ഈ സർഗത്തിൽ പ്രഭാതത്തിൽ ആ കഥ അവസാനിക്കുന്നു, യാത്ര വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു. ആ രാത്രി അവിടെ പാർത്ത്, ആതിഥ്യം സ്വീകരിച്ച ഭരതൻ പരിവാരസമേതം സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരംതന്നെ ഭരദ്വാജന്റെ അടുത്തെത്തുന്നു — ആരും വിളിച്ചിട്ടല്ല, സ്വയം. അഗ്നിഹോത്രം ഹോമിച്ചശേഷം, കൈകൂപ്പി വന്ന ആ പുരുഷവ്യാഘ്രനെ കണ്ട് ഋഷി സ്നേഹത്തോടെ ചോദിക്കുന്നു: ‘ഞങ്ങളുടെ ദേശത്ത് നിനക്കു രാത്രി സുഖമായിരുന്നോ? നിന്റെ ജനങ്ങളെല്ലാം ആതിഥ്യത്തിൽ തൃപ്തരായോ? പാപരഹിതാ, എന്നോടു സത്യം പറയൂ.’ ഈ ചോദ്യം വെറും ഔപചാരികമല്ല, ആതിഥേയന്റെ ഹൃദയത്തിന്റെ പരീക്ഷയാണ് — അതിഥിയെ പൂജിക്കുന്നവൻ അവന്റെ തൃപ്തിയാണ് ചോദിക്കുന്നത്. ഭരതൻ കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ച്, ആശ്രമത്തിൽനിന്നു പുറത്തേക്കിറങ്ങിവന്ന ഉത്തമതേജസ്വിയായ ഋഷിയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. കവി ഇവിടെ ഇരുവരുടെയും വിനയം വർണിക്കുന്നു — മുനി അതിഥിയുടെ ക്ഷേമം ചോദിക്കുന്നു, രാജകുമാരൻ നമസ്കരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ ഉത്തരം പറഞ്ഞുതുടങ്ങുന്നു. ആശ്രമത്തിൽനിന്നു പുറത്തേക്കു വന്നതും സത്കാരത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. ‘കച്ചിത്’ (അല്ലേ) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നതും ആതിഥേയന്റെ ഉത്കണ്ഠതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

ഭരതൻ പറയുന്നു: ‘ഭഗവാനേ, സൈന്യവും വാഹനങ്ങളും സഹിതം ഞാൻ സുഖമായി പാർത്തു; ബലവാനായ അങ്ങ് എന്നെ നന്നായി തൃപ്തനാക്കുകയും ചെയ്തു.’ എല്ലാ ജനങ്ങളും ക്ഷീണവും സന്താപവും നീങ്ങിയവരായി, നല്ല ഭക്ഷണവും നല്ല പാർപ്പിടവും ലഭിച്ചവരായി; ദാസന്മാരുൾപ്പെടെ എല്ലാവരും ഏറ്റവും സുഖമായി പാർത്തു. ഈ വാക്കുകളിലൂടെ ഭരതൻ ആതിഥ്യം പ്രശംസിക്കുക മാത്രമല്ല, ദാസന്മാരുടെയും സേവകരുടെയും തൃപ്തി പ്രത്യേകം ഓർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — സ്വന്തം സുഖം കണക്കിലെടുക്കാതെ മറ്റുള്ളവരുടെ സുഖംമാത്രം കണക്കിലെടുക്കുന്നു എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശീലത്തിന്റെ സവിശേഷത. പിന്നെ അദ്ദേഹം യാത്രാനുവാദം ചോദിക്കുന്നു: ‘ഋഷിശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ അങ്ങയോടു യാത്ര ചോദിക്കുന്നു; ജ്യേഷ്ഠന്റെ അടുത്തേക്കു പുറപ്പെട്ട എന്നെ മിത്രഭാവമുള്ള കണ്ണുകളോടെ നോക്കിയാലും.’ ‘മൈത്രേണ ചക്ഷുഷാ’ (മിത്രഭാവമുള്ള കണ്ണുകളോടെ) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — ആശീർവാദംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൊതിച്ചോറ്. തുടർന്ന് പ്രധാന ചോദ്യം: ‘ധർമജ്ഞാ, ധാർമികനായ ആ മഹാത്മാവിന്റെ ആശ്രമം എവിടെയാണ്? അവിടേക്കുള്ള വഴി ഏതാണ്? എത്ര ദൂരമുണ്ട്? അതെല്ലാം എന്നോടു പറഞ്ഞുതരൂ.’ ഇവിടെ ആദ്യമായി ഭരതന്റെ യാത്രയുടെ ലക്ഷ്യം സ്പഷ്ടമായ വാക്കുകളിൽ പറയപ്പെടുന്നു — രാമന്റെ ആശ്രമംതന്നെയാണ് ലക്ഷ്യസ്ഥാനം, മറ്റൊന്നുമല്ല. സത്കാരം സ്വീകരിച്ചിട്ടും അദ്ദേഹം അതിൽ രമിക്കുന്നില്ല, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിത്തം ജ്യേഷ്ഠനിൽത്തന്നെ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ ചോദിച്ച, ജ്യേഷ്ഠനെ കാണാൻ കൊതിക്കുന്ന ഭരതനോട് മഹാതേജസ്വിയും മഹാതപസ്വിയുമായ ഭരദ്വാജൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭരതാ, ഇവിടെനിന്ന് രണ്ടര യോജന ദൂരെ, ആളൊഴിഞ്ഞ വിജനമായ കാട്ടിൽ, രമണീയമായ നീർച്ചാലുകളും കാനനങ്ങളുമുള്ള ചിത്രകൂടം എന്നൊരു പർവതമുണ്ട്. അതിന്റെ വടക്കുവശം ചേർന്ന് മന്ദാകിനീനദി ഒഴുകുന്നു — പൂത്ത മരങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടതും രമണീയമായ പുഷ്പിതകാനനങ്ങളുള്ളതുമായി. ആ നദിക്കപ്പുറം ചിത്രകൂടപർവതം; അവയ്ക്കിടയിൽ ഒരു പർണശാല — അവിടെ അവർ ഇരുവരും തീർച്ചയായും വസിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ വഴി മൂന്ന് അടയാളങ്ങളാൽ നിർദേശിക്കപ്പെട്ടു — വിജനമായ വനം, പുഷ്പിതയായ നദി, നീലപർവതം; ഇവതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ക്രമമായി ഭരതന്റെ കണ്ണിൽപ്പെടുന്നത്. പിന്നെ സേനാപതിയെ സംബോധന ചെയ്ത് മുനി പറയുന്നു: ‘സൈന്യാധിപാ, തെക്കോട്ടുള്ള വഴിയിലൂടെ, പിന്നെ ഇടത്തോട്ടും വലത്തോട്ടുമായി, ആനകളും കുതിരകളും നിറഞ്ഞ സൈന്യത്തെ നയിക്കൂ; അങ്ങനെ, മഹാഭാഗാ, നീ രാഘവനെ കാണും.’ ഇങ്ങനെ മുനി സ്ഥലം പറയുക മാത്രമല്ല, വഴിയിലെ വളവുകളും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഗീതാപ്രസ്സ് പതിപ്പിലെ അടിക്കുറിപ്പ് ദൂരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു തർക്കം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മൂലത്തിൽ പത്തു ക്രോശം എന്നു പറയുന്നു, ലോകപ്രസിദ്ധിയാകട്ടെ ഇരുപത്തെട്ടു ക്രോശം എന്നാണ്. മുനിയുടെ വാക്കിലെ ‘ധ്രുവം’ (തീർച്ചയായും) എന്ന നിശ്ചയവാചകപദം ഭരതന്റെ സംശയം നീക്കുന്നു.

‘മഹാഭാഗാ, സൈന്യത്തെ നയിക്കൂ, അപ്പോൾ നീ രാഘവനെ കാണും’ എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ, ‘പുറപ്പാട്’ എന്ന വാക്കു കേട്ട്, രാജാധിരാജനായ ദശരഥന്റെ പത്നിമാർ വാഹനങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കാൻ യോഗ്യരായിട്ടും വാഹനങ്ങൾ വിട്ടിറങ്ങി ബ്രാഹ്മണനെ ചുറ്റിനിന്നു. കവി ഇവിടെ ഹൃദയസ്പർശിയായ ഒരു ദൃശ്യം രചിക്കുന്നു — പല്ലക്കുകളിൽനിന്ന് ഇറങ്ങുന്നതുപോലും ഉചിതമല്ലാത്ത ആ രാജമഹിഷിമാർ കാൽനടയായി നിലത്തിറങ്ങി മുനിയെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നു. വിറയ്ക്കുന്നവളും മെലിഞ്ഞവളും ദീനയുമായ കൗസല്യ സുമിത്രാദേവിയോടൊപ്പം കൈകൾകൊണ്ട് മുനിയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. ആഗ്രഹം സഫലമാകാത്തവളും ലോകം മുഴുവൻ നിന്ദിക്കുന്നവളുമായ കൈകേയിയും ലജ്ജയോടെ ആ പാദങ്ങൾതന്നെ പിടിച്ചു. അവളുടെ ആഗ്രഹം സഫലമായില്ല — രാജ്യം ലഭിച്ചിട്ടും നിഷ്ഫലം, ഭർത്താവു മരിച്ചു, പുത്രൻ മുഖംതിരിച്ചു; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ ലജ്ജമാത്രമാണ് അവളുടെ ഒരേയൊരു വസ്ത്രം. പിന്നെ അവൾ ഭഗവാനായ മഹാമുനിയെ പ്രദക്ഷിണം വച്ച്, ദീനമനസ്കയായി ഭരതന്റെ അധികം അകലെയല്ലാതെ നിന്നു — വേറിട്ടു നിൽക്കാനും വയ്യ, അടുത്തുചെല്ലാനും വയ്യ. ഇതാണ് അവളുടെ അവസ്ഥയുടെ ഉത്തമമായ പ്രതിമ. രാജ്ഞിമാരുടെ കാൽനടയാത്രതന്നെയാണ് അവരുടെ പുതിയ അവസ്ഥയുടെ ആദ്യത്തെ അടയാളം.

അവരുടെ ആ അവസ്ഥ കണ്ട് ദൃഢവ്രതനായ ഭരദ്വാജൻ ഭരതനോടു ചോദിച്ചു: ‘രാഘവാ, നിന്റെ അമ്മമാരെ ഓരോരുത്തരെയായി അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ധാർമികനും വാക്ചതുരനുമായ ഭരതൻ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ശോകവും ഉപവാസവുംകൊണ്ടു മെലിഞ്ഞ, ദീനയായ, ദേവതയെപ്പോലെ അങ്ങു കാണുന്ന പിതാവിന്റെ ഈ മഹിഷിയായ ദേവി — ഇവരാണ് സിംഹവിക്രമമുള്ള നടത്തമുള്ള ആ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമനെ, അദിതി ധാതാവിനെ എന്നപോലെ, പ്രസവിച്ചത്.’ ഈ ഉപമ ഗംഭീരമാണ് — കൗസല്യ അദിതി, രാമൻ ആദിത്യൻ; എന്നാൽ ഇന്ന് ആ ആദിത്യമാതാവ് നിരാഹാരയായി, മെലിഞ്ഞ്, കാട്ടിൽ നിൽക്കുന്നു. പരിചയപ്പെടുത്തുന്ന ക്രമവും സൂചകമാണ് — ആദ്യം ജ്യേഷ്ഠമാതാവ്, പിന്നെ മധ്യമ, ഒടുവിൽ സ്വന്തം അമ്മ; ഈ ക്രമം കുലമര്യാദയെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്, സ്വന്തം സ്നേഹത്തെയല്ല. ‘ദേവതയെപ്പോലെ അങ്ങു കാണുന്ന’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ഭരതൻ മുനിയുടെ ദൃഷ്ടിയെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം രണ്ടാമത്തെ അമ്മയെ കാണിച്ചുതുടങ്ങുന്നു — ‘ഇവരുടെ ഇടതുകൈ ചേർത്തുപിടിച്ച് ദുഃഖിതയായി നിൽക്കുന്നവൾ…’ എന്ന വാക്യം തുടർന്നാണ് പൂർത്തിയാകുന്നത്. ‘പിതാവിന്റെ മഹിഷി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം പിതാവിന്റെ സ്മൃതിയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

‘ദുഃഖാർത്തയായ ഈ ദേവി സുമിത്രയാണ്, രാജാവിന്റെ മധ്യമപത്നി; കാട്ടിനുള്ളിൽ പൂക്കൾ കൊഴിഞ്ഞ കർണികാരത്തിന്റെ (കൊന്നയുടെ) ശാഖപോലെ കാണപ്പെടുന്നു.’ ഇവിടെയും ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — കർണികാരവൃക്ഷം പൂക്കൾകൊണ്ടാണ് ശോഭിക്കുന്നത്; പൂക്കൾ കൊഴിഞ്ഞാൽ ആ ശാഖ അലങ്കാരമില്ലാതെ ഉണങ്ങിയതാകുന്നു; അതുപോലെ ആഭരണങ്ങളില്ലാത്ത, പുത്രവിരഹിതയായ സുമിത്രയും. ‘ഈ ദേവിയുടെ ദേവകാന്തിയുള്ള രണ്ടു കുമാരന്മാരാണ് — വീരന്മാരും സത്യപരാക്രമികളുമായ ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും.’ ഒരു പുത്രൻ രാമനോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്കു പോയി, മറ്റേയാൾ മാതുലഗൃഹത്തിൽനിന്നു മടങ്ങിവന്നെങ്കിലും രാജ്യത്തിൽ ആനന്ദമില്ലാതെ കഴിയുന്നു — അതിനാൽ അവരുടെ ദുഃഖവും രണ്ടുവിധമാണ്. സുമിത്രയെ വർണിക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ ഒരു ദോഷവും ആരോപിക്കുന്നില്ല, അവരുടെ ശോകത്തിന്റെ കാരണം വേറിട്ടു പറയുന്നുമില്ല; അവരുടെ ശോകം മറ്റുള്ളവരുടെ ശോകത്തിൽനിന്നു മാത്രം ജനിച്ചതാണ് എന്നാണ് ധ്വനി. ‘സത്യപരാക്രമികൾ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം സഹോദരന്മാരെ പ്രശംസിക്കുന്നു — അവരുടെ പരാക്രമം സത്യത്തെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നു. ഇങ്ങനെ രണ്ട് അമ്മമാരുടെയും പരിചയപ്പെടുത്തൽ ശാന്തമായ വാക്കുകളിൽ അവസാനിക്കുന്നു. ‘ദേവവർണികൾ’ (ദേവകാന്തിയുള്ളവർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവരുടെ കാന്തിയും അമ്മയിൽനിന്നു ലഭിച്ച പൈതൃകമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നെ സ്വരം പെട്ടെന്നു മാറുന്നു. ‘ആർ കാരണമാണോ ആ രണ്ടു നരവ്യാഘ്രന്മാരും ഇവിടെനിന്നു ജീവനാശകരമായ അവസ്ഥയിലേക്കു പോയത്, രാജാവ് പുത്രനില്ലാത്തവനായി സ്വർഗം പ്രാപിച്ചത് — ആ കോപിഷ്ഠയും വിവേകമില്ലാത്തവളും അഹങ്കാരിയും സൗഭാഗ്യവതിയെന്നു സ്വയം കരുതുന്നവളും ഐശ്വര്യം കൊതിക്കുന്നവളും ആര്യരൂപം ധരിച്ച അനാര്യയുമായ കൈകേയിയെ എന്റെ അമ്മയായി അറിഞ്ഞാലും — ക്രൂരയും പാപനിശ്ചയമുള്ളവളുമായ അവളെ; എനിക്കുണ്ടായ മഹാവിപത്തിന്റെ മൂലം അവളിലാണ് ഞാൻ കാണുന്നത്.’ അനേകം വിശേഷണങ്ങളാൽ ഭരതൻ സ്വന്തം അമ്മയെ നിന്ദിക്കുന്നു — പുറമേ ആര്യ, അകമേ അനാര്യ എന്ന വിരോധമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിന്റെ സാരം. ‘എന്റെ അമ്മയായി അറിഞ്ഞാലും’ എന്ന പദങ്ങളിൽ ലജ്ജയും രോഷവും ഒരുപോലെ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ആ നരശാർദൂലൻ കണ്ണീരിടറിയ ശബ്ദത്തോടെ നെടുവീർപ്പിട്ട്, ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, കോപിച്ച നാഗത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ടു നിന്നു. കണ്ണീരും ക്രോധവും ഒന്നിച്ചുചേർന്നിരിക്കുന്നു — അമ്മയെ നിന്ദിക്കുമ്പോഴും പുത്രൻ കരയുന്നു, കാരണം ആ നിന്ദയും സ്വന്തം കുലത്തിന്റേതുതന്നെയാണ്. ഇതാണ് ഭരതന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — അപ്രിയമായാലും സത്യം പറയണം, എന്നാൽ കണ്ണീരോടുകൂടി. ചുവന്ന കണ്ണുകൾ, നെടുവീർപ്പ്, നാഗത്തിന്റെ ഉപമ — മൂന്നും രോഷത്തിന്റെ ബാഹ്യലക്ഷണങ്ങളാണ്.

അങ്ങനെ പറയുന്ന ഭരതനോട് മഹാബുദ്ധിമാനായ മഹർഷി ഭരദ്വാജൻ അർഥഗർഭമായ വാക്കുകളിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭരതാ, കൈകേയിയെ നീ ദോഷമുള്ളവളായി കാണരുത്; രാമന്റെ ഈ നാടുകടത്തൽ ഒടുവിൽ സുഖം നൽകുന്നതാകും.’ ‘ഉദർക്കം’ എന്ന പദം ഫലത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ഇന്നു ദുഃഖമായി തോന്നുന്നതിന്റെ പരിണാമം സുഖംതന്നെയായിരിക്കും. പിന്നെ വിസ്തരിച്ചു കാരണം പറയുന്നു: ‘ദേവന്മാർക്കും ദാനവന്മാർക്കും ആത്മജ്ഞാനികളായ ഋഷിമാർക്കും രാമന്റെ നാടുകടത്തലിലൂടെ ഇവിടെ ഹിതംതന്നെ ഭവിക്കും.’ ഈ ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിലൂടെ മുനി സമഗ്രരാമായണത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വനഗമനം ശിക്ഷയല്ല, രാവണവധത്തിന്റെയും ലോകരക്ഷയുടെയും ആരംഭമാണ്. ശോകത്തിനുള്ള ഉത്തരം വെറും സാന്ത്വനമല്ല, ദീർഘദർശനമാണ്; അതിനാൽ ഭരതന്റെ മനസ്സ് അല്പം ശാന്തമായി. കൈകേയിയുടെ ദോഷവും ദൈവത്തിന്റെ ഉപകരണംമാത്രമാണ് എന്നാണ് ഋഷിവാക്യത്തിന്റെ താത്പര്യം; അതിലൂടെ അമ്മയെ നിന്ദിക്കുന്നതിന്റെ ഭാരം പുത്രന്റെ ഹൃദയത്തിൽനിന്ന് നീക്കപ്പെട്ടു. ‘അർഥവത്’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവിതന്നെ ആ വാക്കിന്റെ ഗാംഭീര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ലക്ഷ്യം നേടി കൃതാർഥനായ ഭരതൻ മുനിയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, പ്രദക്ഷിണം വച്ച്, യാത്രചോദിച്ച്, ‘സൈന്യം ഒരുങ്ങട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ പലതരം ആളുകൾ സ്വർണാലങ്കാരങ്ങളണിഞ്ഞ ദിവ്യമായ കുതിരകളെ രഥങ്ങളിൽ പൂട്ടി, പുറപ്പാടിനായി അനേകം രഥങ്ങളിൽ കയറി. സ്വർണക്കച്ചകളും കൊടികളുമുള്ള പിടിയാനകളും കൊമ്പനാനകളും ഗ്രീഷ്മാന്തത്തിലെ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഘോഷത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു — ഗ്രീഷ്മാന്തമേഘങ്ങളുടെ ഉപമയിലൂടെ കവി സൈന്യത്തിന്റെ ഗംഭീരനാദം വർണിക്കുന്നു; അവിടെ മണിനാദംതന്നെയാണ് ഗർജനം. വലുതും ചെറുതും അതിവിലയേറിയതുമായ പലവിധ വാഹനങ്ങൾ നീങ്ങി; കാലാളുകളാകട്ടെ കാൽനടയായിത്തന്നെ പോയി. ഇങ്ങനെ ചതുരംഗസൈന്യം ക്രമേണ വീണ്ടും സജ്ജമായി. ഇവിടെ കവി വാഹനങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം എണ്ണിക്കൊണ്ട് സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത കാണിക്കുന്നു — രഥങ്ങൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ, പല്ലക്കുകൾ, കാലാളുകൾ എല്ലാം ഒരേ പ്രവാഹത്തിൽ ചേർന്നിരിക്കുന്നു. ആതിഥ്യത്തിന്റെ വിശ്രമം അവസാനിച്ചു, കർമം വീണ്ടും ആരംഭിച്ചു. ‘യുജ്യതാം’ (ഒരുങ്ങട്ടെ) എന്ന ഒരൊറ്റ പദം സൈന്യത്തെയാകെ ചലിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നെ കൗസല്യ മുതലായ സ്ത്രീകൾ രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ഉത്തമമായ വാഹനങ്ങളിൽ സന്തോഷത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു — ശോകത്തിൽനിന്നുയർന്ന പ്രതീക്ഷയാണ് അവരുടെ വാഹനം; രാത്രിയിൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നവർ പ്രഭാതത്തിൽ സന്തുഷ്ടരായി. ശ്രീമാനായ ഭരതനും ബാലചന്ദ്രന്റെയും ബാലസൂര്യന്റെയും കാന്തിയുള്ള, ഒരുക്കിനിർത്തിയ ശുഭമായ പല്ലക്കിൽ കയറി പരിവാരസമേതം പുറപ്പെട്ടു. ആനകളും കുതിരകളും നിറഞ്ഞ ആ മഹാസൈന്യം തെക്കേ ദിക്കിനെ മൂടിക്കൊണ്ട്, ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ മഹാമേഘംപോലെ നീങ്ങി. മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞ വനങ്ങൾ കടന്ന് അതു ഗംഗയുടെ അക്കരെയുള്ള പർവതങ്ങളിലും നദികളിലും എത്തി. ഒടുവിൽ കവി ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ ചിത്രം പൂർത്തിയാക്കുന്നു — അത്യധികം സന്തുഷ്ടമായ ആനക്കൂട്ടങ്ങളും കുതിരക്കൂട്ടങ്ങളുമുള്ള, മൃഗപക്ഷിസംഘങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ആ മഹാവനത്തിലേക്ക് ആഴ്ന്നിറങ്ങുന്ന ഭരതന്റെ സൈന്യം അവിടെ ശോഭിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ആശ്രമത്തിൽനിന്ന് ആരംഭിച്ച് വനപ്രവേശത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ചിത്രകൂടംതന്നെ ദൂരെനിന്നു കാണപ്പെടുന്നു; പുകയുടെ തുമ്പു കണ്ട് ഭരതൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആശ്രമം നിശ്ചയിക്കുന്നു. ‘രരാജ’ (ശോഭിച്ചു) എന്ന ക്രിയാപദത്തിലൂടെ സർഗത്തിന്റെ അന്തിമഭാവം ശോഭയാണ്, ശോകമല്ല.

In the previous sarga Bharadvāja had given Bharata's whole fourfold army its unearthly welcome, and the night had passed as if for gods in the Nandana grove. In this sarga that story closes at dawn and the journey begins again. Having spent the night there and received the sage's hospitality, Bharata went with all his retinue to Bharadvāja of his own accord, unsummoned. The seer had just made his fire offering, and seeing that tiger among men come with folded hands, he asked him warmly: “Did the night pass pleasantly for you here in our domain? Were all your people content with the welcome? Tell me truly, sinless one.” The question was not mere form but the concern of a host's heart; one who honours a guest asks only whether he is satisfied. Bharata folded his hands, bowed, and answered the sage of surpassing splendour, who had come out of his hermitage to meet him — itself a mark of honour. The poet describes only the courtesy of the two: the sage asks after his guest's welfare, and the prince bows before he begins to answer.

Bharata said: “Revered sir, I have lodged in comfort with all my forces and mounts, and you have satisfied me and my army abundantly. Our weariness and distress are gone; we have eaten well and been well housed, and all of us, servants included, passed the night in the greatest ease.” In these words Bharata not only praised the hospitality but remembered separately the content of the servants and attendants; that is his nature, to count not his own comfort but that of others. Then he asked leave to go: “Best of sages, I now take my leave of you. Look with a friendly eye on me as I set out to find my brother.” That friendly look — the sage's blessing — was to be his provision for the road. Then came his chief question: “Knower of dharma, tell me where the hermitage of that righteous great soul lies, which road leads there and how far it is.” Here for the first time the goal of his journey is named in plain words: Rāma's hermitage and nothing else. He had accepted the welcome but took no delight in it, for his mind was bound to his brother.

Thus asked by Bharata, who longed to see his brother, Bharadvāja of great splendour and great austerity replied: “Bharata, two and a half yojanas from here, in an unpeopled forest, stands the hill called Citrakūṭa, with lovely waterfalls and groves. On its northern side flows the river Mandākinī, screened by flowering trees, with delightful blossoming woods about it. Beyond that river is Mount Citrakūṭa, and between the two stands their leaf hut; there, without doubt, the two of them live.” So the way was marked by three signs — the empty forest, the flowering river, the dark mountain — and in the next sarga these will come before Bharata's eyes one by one. The word “without doubt” put Bharata's uncertainty to rest. Then, turning to the army's commander, the sage said: “Commander of the host, drive your army, crowded with elephants and horses, by the southern road and then bearing left and south” — so he told not only the place but the bends of the way.

“Drive it on, illustrious one, and you will see Rāghava.” Hearing the word “departure”, the wives of the king of kings, though they were entitled to ride, left their carriages and gathered round the brahmin. The poet makes a moving scene of it: queens who should not even step down from their litters came down on foot and stood around the sage. Trembling, wasted and wretched, Kausalyā, with Queen Sumitrā, clasped the sage's feet with both hands. Kaikeyī too, whose desire had borne no fruit and whom the whole world reproached, clasped those same feet in shame. Her wish had come to nothing: the kingdom she won was worthless, her husband was dead and her son had turned from her, so that shame was now her only garment. Then, having walked reverently round the great sage, she stood dejected not far from Bharata — unable to stand apart and unable to come close, a perfect image of her state. That the queens went on foot was the first sign of their new condition.

Seeing them so, Bharadvāja, firm in his vows, asked Bharata: “I would like to know which of your mothers is which, Rāghava.” The righteous Bharata, skilled in speech, folded his hands and said: “Revered sir, this lady you see, worn down by grief and fasting and looking like a goddess, the chief queen of my father — she bore Rāma, that tiger among men who walks with a lion's stride, as Aditi bore Dhātṛ.” The image is solemn: Kausalyā is Aditi and Rāma a son of Aditi, yet today that mother of a god stands wasted and fasting in the forest. The order of introduction is telling as well — first the eldest mother, then the middle one, and last his own — an order that follows the family's rank, not his own affection. Calling her his father's chief queen, he also recalls his father's memory. Then he began to point out the second: “And she who stands downcast, clinging to her left arm…”

“…is Sumitrā, the king's second queen, stricken with sorrow, like a branch of the karṇikāra tree deep in the forest whose flowers have fallen.” This image too is subtle: the karṇikāra is beautiful only in its flowers, and when they fall the branch is bare and dry; so was Sumitrā, without ornaments and parted from her son. “These two princes, radiant as gods, are her sons, Lakṣmaṇa and Śatrughna, both heroes of true valour” — their brightness itself a gift from their mother. One of her sons had gone to the forest with Rāma, the other had come home from his uncle's house only to find no joy in the kingdom, so her grief was twofold. In describing Sumitrā Bharata charges her with nothing and gives no separate reason for her sorrow; her grief, he implies, is born only of others' grief. So the introduction of the two mothers ends in quiet words.

Then his tone suddenly changed. “But she for whose sake those two tigers among men have gone from here into danger of their lives, and the king, bereft of his sons, has gone to heaven — wrathful, foolish, arrogant, vain of her good fortune, greedy for power, base though she looks noble, cruel and set on wickedness — know that she is Kaikeyī, my mother. In her I see the root of the great calamity that has come upon me.” With epithet after epithet Bharata condemns his own mother, and the heart of his words is the contrast between her noble outward form and her base nature within. In “know her to be my mother” lie both shame and anger. Having said this, that tiger among men, his voice choked with tears, sighed, and stood there with reddened eyes, breathing hard like an angry serpent — red eyes, heavy breath and the serpent image are all outward signs of his wrath. Tears and anger were joined: the son weeps even as he condemns his mother, for the shame is his own family's. This is the centre of Bharata's character: the truth must be spoken even when it is bitter, but with tears.

As Bharata spoke so, the great seer Bharadvāja, of deep understanding, answered him with words full of meaning. “Bharata, you must not look on Kaikeyī as being at fault. This banishment of Rāma will turn out happily” — what seems sorrow today will end in joy. Then he gave the reason: “From Rāma's going to the forest good will come in this world to the gods, to the dānavas and to the sages of disciplined soul.” In that one sentence the sage hints at the purpose of the whole Rāmāyaṇa: the forest exile is no punishment but the beginning of Rāvaṇa's destruction and the rescue of the worlds. His answer to grief was not mere consolation but foresight, and Bharata's mind grew somewhat calmer. The seer's meaning is that even Kaikeyī's fault was an instrument of destiny, and so the burden of condemning his mother was lifted from the son's heart.

His purpose fulfilled, Bharata saluted the sage, walked round him in reverence, took his leave and ordered the army to make ready. Then men of every kind yoked their splendid gold-adorned horses and chariots and mounted them for the march. She-elephants and bull elephants, girthed with gold and flying banners, set out roaring like thunderclouds at the end of the hot season — the image conveys the deep noise of the army, the ringing of their bells like thunder. Carriages of every kind, large and small and very costly, moved off, and the foot-soldiers went on foot. So the fourfold army was once more made ready, chariots, elephants, horses, litters and foot-soldiers joined in one stream. The rest of the welcome was over, and the work began again; a single word, “make ready”, set the whole army in motion.

Then Kausalyā and the other women, longing to see Rāma, set out gladly in the finest carriages; the hope that rose out of their grief carried them, and those who had wept in the night were joyful at dawn. Illustrious Bharata too mounted the fair palanquin made ready for him, bright as the young sun and moon, and set out with his retinue. That great army, crowded with elephants and horses, went forth covering the southern quarter like a great cloud rising in the sky. Passing through woods full of deer and birds, it moved along the farther shore of the Gaṅgā among hills and rivers. With its elephants, horses and men in high spirits, scattering the herds of deer and flocks of birds, and plunging into that vast forest, Bharata's army shone there in splendour. So the sarga, which began at the hermitage, ends with the entry into the forest, and its last feeling is splendour, not grief. In the next sarga Citrakūṭa itself comes into view from afar, and Bharata, seeing a column of smoke, knows he has found his brother's hermitage.