पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः वसिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिः सह भरद्वाजम् उपगम्य रामस्य वार्तां पृष्टवान् आसीत्, मुनिः च तं तस्मिन् एव आश्रमे तां रात्रिं वस्तुम् आदिष्टवान्। अयं सर्गः तस्याः एव रात्रेः वृत्तान्तः, यः समग्रे रामायणे अद्वितीयः अतिथिसत्कारः इति प्रसिद्धः। यदा भरतः तत्र एव निवासाय कृतबुद्धिः अभवत्, तदा मुनिः केकयीपुत्रं भरतम् आतिथ्येन न्यमन्त्रयत् — केवलं वासाय न, अपि तु सत्काराय अपि। भरतः तु विनयेन प्रत्याह — ‘ननु इदं भवता कृतम् एव। वने यत् आतिथ्यम् उपपद्यते — पाद्यम्, अर्घ्यम्, फलमूलं च — तत् सर्वं मया लब्धम्। किम् अधिकम् अपेक्षितव्यम्?’ अनेन वचनेन भरतस्य लघुता प्रकटीभवति; सः राजकुमारः अपि सन् तपस्विनः गृहे किमपि न याचते। भरद्वाजः तु प्रहसन्निव तम् उवाच — ‘जानामि त्वां प्रीतिसंयुक्तम्; त्वं येन केनचित् अपि तुष्येः एव। किन्तु मम इच्छा अन्या — तव अस्याः सेनायाः भोजनं कर्तुम् इच्छामि। मम या प्रीतिः, तदनुरूपं कर्म कर्तुं त्वम् अर्हः, हे मनुजर्षभ।’ ततः मुनिः प्रश्नं करोति — ‘किमर्थं बलं दूरे निक्षिप्य इह आगतोऽसि? कस्मात् सबलः न उपयातः, हे पुरुषर्षभ?’ अयं प्रश्नः एव सर्गस्य द्वारम् उद्घाटयति। भरतः प्राञ्जलिः तं तपोधनं प्रति नम्रम् उत्तरं ददाति — ‘भगवन्, भगवतः भयात् एव अहं सैन्येन सह न उपयातः।’

भरतः स्वस्य एकाकित्वस्य कारणं विस्तरेण कथयति — ‘भगवन्, राज्ञा राजपुत्रेण वा नित्यं स्वेषु विषयेषु तपस्विनः यत्नतः परिहर्तव्याः; तपोवनस्य उपद्रवः न कदापि कर्तव्यः इति राजनीतेः सनातनः नियमः। मया सह मुख्याः वाजिनः, बहवः मनुष्याः, मत्ताः वरवारणाः च महतीं भूमिं प्रच्छाद्य अनुयान्ति। ते आश्रमस्य वृक्षान्, उदकम्, भूमिम्, उटजान् च न हिंस्युः इति मत्वा अहम् एकः एव इतः आगतः।’ एवं भरतस्य ऋषिषु भक्तिः, आत्मसंयमः, राजधर्मस्य च ज्ञानं स्पष्टतया दर्श्यते — सेना न प्रदर्शनाय आनीता, अपि तु बुद्धिपूर्वकं दूरे स्थापिता। तेन वचनेन तुष्टः परमर्षिः आज्ञापयति — ‘इतः सेना आनीयताम्।’ आज्ञप्तः भरतः च तथा एव अकरोत्; सेनायाः समुपागमनं तेन कारितम्। अत्र एव सर्गस्य दिशा परिवर्तते — यः मुनिः वने फलमूलेन जीवति, सः चतुरङ्गिणीं सेनां भोजयितुम् उद्यतः भवति। ततः भरद्वाजः अग्निशालां प्रविश्य अपः पीत्वा मुखं परिमृज्य च शुचिः भूत्वा आतिथ्यक्रियायाः हेतोः विश्वकर्माणम् आह्वयति। इतः परं मुनेः आह्वानवचनानि स्वयं मूले उद्धृतानि सन्ति, न तु कविना परोक्षतया वर्ण्यन्ते — एषः अस्य सर्गस्य विशेषः, येन आह्वानस्य मन्त्रवत् गाम्भीर्यं श्रोतुः अनुभवगोचरं भवति।

मुनिः वदति — ‘अहं विश्वकर्माणं त्वष्टारम् एव च आह्वये; आतिथ्यं कर्तुम् इच्छामि, तत्र मे संविधीयताम्।’ पुनः सः वदति — ‘शक्रपुरोगमान् त्रीन् लोकपालान् देवान् आह्वये; आतिथ्यं कर्तुम् इच्छामि, तत्र अपि मे संविधीयताम्।’ अनयोः श्लोकयोः उत्तरार्धः समानः एव — पुनरुक्तिः अत्र दोषः न, अपि तु मन्त्रवत् आवृत्तिः। ततः नदीनाम् आह्वानम् — ‘याः नद्यः प्राक्स्रोतसः, याः च तिर्यक्स्रोतसः, याः पृथिव्याम् अन्तरिक्षे च वहन्ति, ताः सर्वशः अद्य समायान्तु। तासु काश्चित् मैरेयं स्रवन्तु, काश्चित् सुनिष्ठितां सुराम्, अपराः च इक्षुकाण्डरसोपमं शीतम् उदकम् आवहन्तु।’ नदीनां जलस्य एव रसान्तरं भवतु इति कल्पना कवेः विशिष्टा। अनन्तरं गान्धर्वलोकस्य आह्वानम् — ‘विश्वावसुं हाहां हुहूं च प्रमुखान् देवगन्धर्वान् आह्वये, तथैव अप्सरसः देवगन्धर्वीश्च सर्वशः।’ एतेषु श्लोकेषु मुनिः न किमपि स्वार्थाय याचते; सर्वम् अतिथेः कृते एव। तपसा अर्जितम् ऐश्वर्यं परार्थम् एव विनियुज्यते इति आश्रमधर्मस्य मूलभूतः सिद्धान्तः अत्र क्रियारूपेण प्रदर्श्यते। देवाः अपि ऋषेः आह्वानम् अनतिक्रमणीयम् इति मन्यन्ते — इदम् एव कविः दर्शयितुम् इच्छति।

मुनिः नामग्रहणपूर्वकम् अप्सरसः आह्वयति — घृताचीं विश्वाचीं मिश्रकेशीम् अलम्बुषां नागदत्तां हेमां सोमाम् अद्रिकृतस्थलीं च। ताः देवलोकस्य प्रसिद्धाः नर्तक्यः। ततः सः वदति — ‘याः शक्रम् उपतिष्ठन्ति, याः च भामिन्यः ब्रह्माणं सेवन्ते, ताः सर्वाः तुम्बुरुणा गन्धर्वेण सार्धं सपरिच्छदाः आह्वये’ — अर्थात् नृत्यगीतस्य सर्वेण उपकरणेन सह आगच्छन्तु। अनन्तरं वनस्य आह्वानम् — ‘उत्तरेषु कुरुषु यत् दिव्यं वनम् अस्ति, यस्य पत्राणि एव वस्त्राणि आभरणानि च, यस्य च फलानि दिव्याः नार्यः, तत् कौबेरं वनं शाश्वतम् इह एव आगच्छतु।’ ततः अन्नस्य आह्वानम् — ‘भगवान् सोमः अत्र मम अतिथीनाम् उत्तमम् अन्नं विदधातु — भक्ष्यं भोज्यं चोष्यं लेह्यं च बहुविधम्। पादपेभ्यः तत्क्षणं प्रच्युतानि विचित्राणि माल्यानि, सुरादीनि पेयानि, विविधानि मांसानि च उपस्थितानि भवन्तु।’ एवं मुनेः आह्वानं शिल्पिनः, लोकपालान्, नदीः, गन्धर्वान्, अप्सरसः, वनम्, अन्नदेवतां च क्रमेण स्पृशति; एकेन आह्वानेन सम्पूर्णः विश्वः निमन्त्रितः भवति। न कुत्रापि हिंसा, न कुत्रापि प्रयत्नः — केवलं वाक् एव साधनम्। तपसः सामर्थ्यम् एतावत् इति कविः सूचयति।

एवं समाधिना युक्तः अप्रतिमेन तेजसा च सम्पन्नः सुव्रतः मुनिः शिक्षास्वरसमायुक्तं शुद्धोच्चारणं वचनम् उक्तवान्। प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः तस्य मनसा ध्यायतः एव तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् आजग्मुः — न विलम्बः, न संशयः, न च प्रार्थनायाः पुनरावृत्तिः अपेक्षिता। ततः मलयं दर्दुरं च पर्वतम् उपस्पृश्य स्वेदनुत् अनिलः सुप्रियात्मा सुखः शिवः च युक्त्या ववौ — अर्थात् यथायोग्यं मन्दं मन्दम्। घनाः दिव्याः कुसुमवृष्टीः अभ्यवर्षन्, सर्वासु दिक्षु देवदुन्दुभीनां घोषः शुश्रुवे। उत्तमाः वाताः प्रववुः, अप्सरोगणाः ननृतुः, देवगन्धर्वाः प्रजगुः, वीणाः च स्वरान् प्रमुमुचुः। सः शब्दः उच्चावचः — आरोहावरोहसंयुक्तः — श्लक्ष्णः समः लयगुणान्वितः च द्यां भूमिं प्राणिनां श्रवणानि च विवेश। कविः अत्र शब्दस्य मार्गं त्रिषु स्थानेषु अनुसरति — आकाशे, पृथिव्याम्, प्राणिनां कर्णेषु च। तस्मिन् एवंगते दिव्ये नृणां श्रोत्रसुखे शब्दे सति भरतः भारतं सैन्यं विश्वकर्मणः विधानं च ददर्श। अर्थात् यावत् संगीतं प्रवर्तते स्म, तावत् एव विश्वकर्मणा निर्माणं समापितम्। इदं क्रमं कविः सूक्ष्मतया रचयति — प्रथमं वायुः, ततः वृष्टिः, ततः नादः, अन्ते च दृश्यम्। देवानाम् आगमनं कविः न पृथक् पृथक् वर्णयति, अपि तु ‘तानि सर्वाणि दैवतानि’ इति एकेन एव पदेन सङ्गृह्णाति; तेन आह्वानस्य तत्क्षणफलं सूच्यते। मलयदर्दुरयोः स्पर्शेन आगतः वायुः मलयचन्दनस्य गन्धं वहति इति परम्परागतम्; तेन आश्रमस्य वायुः अपि अतिथिसत्काराय एव प्रवृत्तः इति ध्वन्यते। अत्र सङ्गीतस्य वर्णने कविः शब्दशास्त्रस्य पारिभाषिकानि पदानि प्रयुङ्क्ते — उच्चावचः, श्लक्ष्णः, समः, लयगुणान्वितः इति; एतैः स्वरस्य आरोहः, माधुर्यम्, तालसाम्यम्, लयनियमः च निर्दिश्यन्ते।

प्रथमं समन्तात् पञ्चयोजनं भूमिः समा अभवत्, नीलवैदूर्यसंनिभैः बहुभिः शाद्वलैः छन्ना। तस्मिन् प्रदेशे बिल्वाः कपित्थाः पनसाः बीजपूरकाः आमलक्यः चूताः च फलभूषिताः बभूवुः। उत्तरेभ्यः कुरुभ्यः दिव्योपभोगवत् तत् वनम् आगतम्, सौम्या नदी च बहुभिः तीरजैः वृक्षैः वृता आजगाम। ततः शुभ्राणि चतुःशालानि गृहाणि, गजानां वाजिनां च शालाः, हर्म्यप्रासादसंयुक्तानि शुभानि तोरणानि च निर्मितानि। सितमेघनिभं सुतोरणं राजवेश्म प्रादुरभवत्, शुक्लमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितं च। तत् वेश्म चतुरस्रम् असम्बाधं शयनासनयानवत् दिव्यैः सर्वरसैः युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत् च आसीत्। तत्र सर्वान्नम् उपकल्पितम्, भाजनानि धौतनिर्मलानि, सर्वाणि आसनानि यथास्थानं क्लृप्तानि, श्रीमन्ति सुष्ठु आस्तीर्णानि उत्तमशयनानि च आसन्। महर्षिणा अनुज्ञातः महाबाहुः केकयीसुतः भरतः तत् रत्नसम्पूर्णं वेश्म प्रविवेश। एतत् सर्वं मुहूर्तमात्रेण जातम् — कविः न कुत्रापि कालस्य विस्तारं स्वीकरोति, यतः तपःशक्तेः कार्यं क्षणिकम् एव भवति। एषा एव सर्गस्य रमणीयता — यत् निर्जने प्रयागे वनमध्ये सहसा नगरम् इव ऐश्वर्यम् उदेति, तत् च न भोगाय, अपि तु अतिथेः सत्काराय। कविः निर्माणस्य क्रमम् अपि लोकनिर्माणस्य क्रमम् इव रचयति — प्रथमं समा भूमिः, ततः तृणम्, ततः फलवृक्षाः, ततः नदी, ततः गृहाणि, अन्ते च राजप्रासादः। पञ्चयोजनविस्तारः इति सङ्ख्या सेनायाः महत्त्वं सूचयति; तावत् एव स्थानं चतुरङ्गिण्याः आवश्यकम् आसीत्। ‘नीलवैदूर्यसंनिभैः शाद्वलैः’ इति उपमया हरितस्य तृणस्य कान्तिः मणेः कान्त्या तुल्या इति दर्श्यते। बिल्वकपित्थपनसबीजपूरकामलकीचूताः इति एते सर्वे वृक्षाः वस्तुतः भिन्नेषु ऋतुषु फलन्ति, किन्तु अत्र युगपत् फलभूषिताः — अयम् अपि तपसः प्रभावः। ‘चतुःशालानि’ इति चतसृभिः शालाभिः परिवृतानि गृहाणि; तेषां शुभ्रता कविना पृथक् निर्दिष्टा। गजवाजिनां पृथक् शालाः इति उक्त्या सेनायाः वाहनानाम् अपि आवासः कल्पितः इति ज्ञायते। राजवेश्मनः वर्णने ‘सितमेघनिभम्’ इति उपमा श्वेतस्य प्रासादस्य उन्नतिं च शुभ्रतां च युगपत् वहति। ‘दिव्यगन्धसमुक्षितम्’ इति सुगन्धिजलेन सिक्तम्।

सपुरोहिताः मन्त्रिणः च सर्वे भरतम् अनुजग्मुः, तं वेश्मसंविधिं दृष्ट्वा च मुदा युक्ताः बभूवुः। तत्र दिव्यं राजासनं व्यजनं छत्रम् एव च स्थापितम् आसीत्; भरतः मन्त्रिभिः सार्धं राजवत् तत् अभ्यवर्तत — अर्थात् राजोचितेन विधिना तत् उपसृतवान्। किन्तु सः स्वयं तत्र न उपविष्टः। रामाय अभिप्रणम्य सः आसनं पूजयामास, वालव्यजनम् आदाय च सचिवासने न्यषीदत्। एतत् एव अस्य सर्गस्य नैतिकं केन्द्रम् — देवनिर्मितम् ऐश्वर्यं सम्मुखम् उपस्थितम्, किन्तु भरतः आत्मानम् अद्यापि भ्रातुः सचिवम् एव मन्यते; सिंहासनं रामस्य, व्यजनधारणं तु भरतस्य कर्तव्यम्। ततः आनुपूर्व्यात् सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः निषेदुः, पश्चात् च सेनापतिः प्रशास्ता च न्यषीदत। तदनन्तरं मुहूर्तेन एव तत्र पायसकर्दमाः नद्यः भरद्वाजस्य शासनात् भरतम् उपातिष्ठन्त। आसाम् उभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः रम्याः दिव्याः आवसथाः ब्राह्मणस्य प्रसादजाः अभवन्। तेन एव मुहूर्तेन दिव्याभरणभूषिताः विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः आगुः; सुवर्णेन मणिना मुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः विंशतिसाहस्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः च आगुः। एवं त्रयाणां लोकपालानां प्रसादः क्रमेण प्रकटीभवति, आतिथ्यं च दैवीं मात्रां प्राप्नोति। ‘रामायाभिप्रणम्य’ इति पदद्वयम् अस्य सर्गस्य हृदयम् — अनुपस्थितः अपि रामः तत्र राजा एव। भरतः सिंहासने पादुके न्यस्तुं यत् पश्चात् करिष्यति, तस्य बीजम् अत्र एव दृश्यते। ‘आनुपूर्व्यात्’ इति पदेन सभायाः मर्यादा सूच्यते — सर्वे यथापदं निषेदुः, न तु यथेच्छम्। प्रशास्ता इति यज्ञस्य ऋत्विग्विशेषः, सेनापतिना सह सः अन्ते उपविष्टः। पायसकर्दमाः नद्यः इति कल्पना अतिशयोक्तिः इव भाति, किन्तु काव्ये सा देवप्रसादस्य मूर्तरूपम्। ब्रह्मणा कुबेरेण च प्रहिताः स्त्रियः इति उक्त्या द्वयोः लोकपालयोः प्रसादः पृथक् निर्दिष्टः। एवं यत् आसनं देवैः रचितम्, तत् भरतेन न भुक्तम्, अपि तु पूजितम् एव — अयं विरोधः सर्गस्य सर्वं वैभवं नैतिकम् अर्थं प्रापयति।

याभिः गृहीतः पुरुषः सोन्मादः इव लक्ष्यते, तादृश्यः विंशतिसाहस्राः अप्सरोगणाः नन्दनवनात् आगुः। नारदः तुम्बुरुः गोपः च प्रभया सूर्यवर्चसः — एते गन्धर्वराजानः भरतस्य अग्रतः जगुः। अलम्बुषा मिश्रकेशी पुण्डरीका वामना च — चतस्रः अप्सरसः — भरद्वाजस्य शासनात् भरतम् उपानृत्यन्त। यानि माल्यानि देवेषु भवन्ति, यानि च चैत्ररथे वने, तानि सर्वाणि भरद्वाजस्य तेजसा प्रयागे अदृश्यन्त। अत्र कविः अद्भुतम् एकं चित्रं रचयति, यत् समग्रे काव्ये दुर्लभम् — वृक्षाः एव वादकाः नर्तकाः च जाताः। बिल्वाः मार्दङ्गिकाः अभवन्, बिभीतकाः शम्याग्राहाः तालधारिणः, अश्वत्थाः च नर्तकाः। सरलाः तालाः तिलकाः सतमालकाः च कुब्जाः वामनाः च भूत्वा प्रहृष्टाः तत्र सम्पेतुः। शिंशपा आमलकी जम्बूः च, मालती मल्लिका जातिः च, याः च अन्याः कानने लताः, ताः सर्वाः प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमे अवसन्। एकपञ्चाशत्तमः श्लोकः षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धानि। ताः एव नार्यः सेनाम् उद्घोषयन्ति — ‘हे सुरापाः, सुरां पिबत; बुभुक्षिताः पायसं भुङ्ग्ध्वम्; सुमेध्यानि मांसानि च सन्ति, यः यत् इच्छति तत् भक्ष्यताम्।’ गन्धर्वराजानां गानम्, अप्सरसां नृत्यम्, वृक्षाणां च वाद्यम् — एतैः त्रिभिः कविः सम्पूर्णं गान्धर्वं प्रदर्शयति। ‘मार्दङ्गिकाः’ इति मृदङ्गवादकाः, ‘शम्याग्राहाः’ इति तालकाष्ठधारिणः; एतानि पारिभाषिकानि पदानि सङ्गीतशास्त्रात् गृहीतानि। बिल्ववृक्षस्य फलं मृदङ्गाकारम्, बिभीतकस्य च काष्ठं तालयोग्यम् इति लोकप्रसिद्धिः अत्र कल्पनायाः मूलम्। लतानां प्रमदारूपधारणम् अपि नाममात्रसाम्येन एव सिद्ध्यति — शिंशपा, आमलकी, जम्बूः, मालती, मल्लिका, जातिः — सर्वाणि एतानि स्त्रीलिङ्गानि नामानि। ‘चैत्ररथम्’ इति कुबेरस्य उद्यानम्, चित्ररथनाम्ना गन्धर्वेण रक्ष्यमाणम्। तस्मात् आनीतानि पुष्पाणि प्रयागे दृश्यन्ते इति उक्त्या द्वयोः लोकयोः अन्तरं लुप्तम् इति सूच्यते। ‘सोन्मादः इव लक्ष्यते’ इति अप्सरसां सौन्दर्यस्य प्रभावः; कविः तम् उन्मादम् इव इति उत्प्रेक्षया एव निर्दिशति, न तु वास्तविकम् उन्मादम्।

ततः सप्त अष्ट च प्रमदाः मिलित्वा एकैकं पुरुषम् उच्छाद्य — उद्वर्तनं कृत्वा — वल्गुषु नदीतीरेषु स्नापयन्ति स्म। विपुललोचनाः नार्यः संवाहन्त्यः समापेतुः, परिमृज्य च वराङ्गनाः तान् पाययन्ति। न केवलं मनुष्याः, वाहनानि अपि सत्कृतानि — वाहनपाः हयान् गजान् खरान् उष्ट्रान् सुरभेः सुतान् च यथाविधि अभोजयन्; महाबलाः ते इक्ष्वाकुकुलस्य वरयोधानां वाहनान् प्रेरयन्तः इक्षून् मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म। तादृशः मदः तत्र आसीत् यत् अश्वबन्धः स्वम् अश्वं न अजानात्, कुञ्जरग्रहः च स्वं गजं न। सा चमूः मत्तप्रमत्तमुदिता तत्र सम्बभौ। सर्वकामैः तर्पिताः रक्तचन्दनरूषिताः अप्सरोगणसंयुक्ताः च सैन्याः वाचम् उदीरयन् — ‘न अयोध्यां गमिष्यामः, न च दण्डकान् गमिष्यामः; भरतस्य कुशलम् अस्तु, रामस्य च तथा सुखम् अस्तु।’ इति पादातयोधाः हस्त्यश्वारोहबन्धकाः च अनाथाः सन्तः तं विधिं लब्ध्वा एताम् एव वाचम् उदीरयन्। सहस्रशः नराः सम्प्रहृष्टाः विनेदुः, ‘वयं भरतस्य अनुयातारः, अयम् एव स्वर्गः’ इति च अब्रुवन्। सैनिकाः नृत्यन्तः हसन्तः गायन्तः माल्योपेताः च सहस्रशः समन्तात् परिधावन्तः दृश्यन्ते स्म। एतानि वचनानि कविना सरलतया एव उद्धृतानि, किन्तु तेषु सेनायाः सम्पूर्णः भावपरिवर्तः निहितः — या सेना रामम् आनेतुं निर्गता, सा अधुना गन्तुम् एव न इच्छति। ‘उच्छाद्य’ इति उद्वर्तनस्य क्रिया, यया गात्रे सुगन्धिचूर्णं घृष्यते; ततः एव स्नानम्। ‘संवाहन्त्यः’ इति गात्रसंवाहनम्, यत् श्रमापनोदाय क्रियते। एवं स्नानस्य त्रीणि अङ्गानि क्रमेण निर्दिष्टानि। वाहनानां भोजने कविः विशेषं यत्नं दर्शयति — यतः चतुरङ्गिण्याः सेनायाः तुष्टिः वाहनानां तुष्ट्या विना न पूर्णा भवति। ‘नाश्वबन्धोऽश्वमाजानात्’ इति वाक्येन कविः मदस्य पराकाष्ठां हास्यमिश्रेण वर्णयति। सेनायाः वचनं ‘नैवायोध्यां गमिष्यामः’ इति तु गम्भीरम् — एतेन सत्कारस्य माधुर्यं कर्तव्यस्य विस्मरणं यावत् गतम् इति सूच्यते, अयोध्यायाः च शोकः क्षणमात्रं विस्मृतः। ‘सुरभेः सुताः’ इति गावः वृषभाः च, कामधेनोः सन्तानम् इति पौराणिकी संज्ञा। ‘मधुलाजाः’ इति मधुना मिश्रिताः लाजाः, ये वाहनेभ्यः दीयन्ते। ‘तर्पिताः सर्वकामैः’ इति सर्वाभिः कामनाभिः तृप्ताः। ‘रक्तचन्दनरूषिताः’ इति रक्तचन्दनेन लिप्ताः — उत्सवस्य चिह्नम्। ‘अनाथाः’ इति अत्र स्वामिरहिताः न, अपि तु ये स्वयं स्वस्य रक्षणं कर्तुम् असमर्थाः, तादृशाः सामान्याः सेवकाः इति अर्थः।

तत् अमृतोपमम् अन्नं भुक्तवताम् अपि तेषां पुनः दिव्यान् भक्ष्यान् उद्वीक्ष्य भक्षणे मतिः अभवत् — तृप्तिः अपि तृष्णाम् एव वर्धयति स्म। प्रेष्याः चेट्यः वध्वः बलस्थाः च सर्वशः भृशं प्रीताः आहतवाससः — नूतनवस्त्रधारिणः — च बभूवुः। कुञ्जराः खरोष्ट्राः गावः अश्वाः मृगाः पक्षिणः च तत्र सुभृताः अभवन्, न च कश्चित् अन्यस्य ग्रासम् अकल्पयत्। तत्र न कोऽपि अशुक्लवासाः, न क्षुधितः, न मलिनः, न च रजसा ध्वस्तकेशः नरः अदृश्यत — एतेन कविः सत्कारस्य पूर्णताम् एकेन निषेधवाक्येन दर्शयति। आजैः वाराहैः च मांसैः, निष्ठानवरसंचयैः, फलनिर्यूहसंसिद्धैः गन्धरसान्वितैः सूपैः, शुक्लस्य अन्नस्य च पूर्णाः पुष्पध्वजवत्यः सहस्रशः लौह्यः — लोहमयानि पात्राणि — तत्र विस्मिताः नराः समन्ततः ददृशुः। वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः अभवन्, गावः कामदुघाः, द्रुमाः च मधुच्युतः। वाप्यः मैरेयपूर्णाः मृष्टमांसचयैः वृताः, प्रतप्तपिठराः च मार्गमायूरकौक्कुटैः मांसैः पूर्णाः आसन्। एवं कविः समृद्धेः वर्णनं क्रमेण गाढतरं करोति — प्रथमं भोजनम्, ततः वस्त्रम्, ततः पशूनां तृप्तिः, अन्ते च पात्राणां कूपानां च आधिक्यम्। एतत् सर्वम् एकस्याः रात्रेः कृते — इति स्मृत्वा एव श्रोतुः विस्मयः वर्धते। ‘लौह्यः’ इति लोहमयानि विशालानि भाण्डानि; ‘पुष्पध्वजवत्यः’ इति पुष्पमयैः ध्वजैः अलङ्कृताः। ‘निष्ठानम्’ इति मांसरसः, ‘निर्यूहः’ इति फलानां क्वाथः, ‘सूपः’ इति दालिः — एतैः पदैः कविः पाकशास्त्रस्य सूक्ष्मं ज्ञानं प्रकटयति। ‘कामदुघाः गावः’ इति उक्त्या सर्वाः गावः कामधेनुतुल्याः जाताः इति उच्यते। ‘मधुच्युतः द्रुमाः’ इति वृक्षेभ्यः मधुस्रावः। ‘मैरेयम्’ इति मधुरसुरा, ‘मार्गमायूरकौक्कुटम्’ इति मृगमयूरकुक्कुटानां मांसम् — एतानि च तत्कालीनस्य भोज्यस्य साक्ष्यम्। एवं कविः न केवलं देवमायाम्, अपि तु मानुषस्य लोकस्य भोगसामग्रीम् अपि विस्तरेण उपन्यस्यति। ‘नान्यो ह्यन्यमकल्पयत्’ इति वाक्यस्य अर्थः — न कोऽपि अन्यस्य भागं याचितवान्, यतः सर्वेषां पर्याप्तम् आसीत्; स्पर्धायाः अवकाशः एव न आसीत्।

पात्रीणां सहस्राणि, स्थालीनां नियुतानि, शातकुम्भमयानां पात्राणां च न्यर्बुदानि तत्र आसन्। स्थाल्यः कुम्भ्यः करम्भ्यश्च दधिपूर्णाः सुसंस्कृताः च आसन्; यौवनस्थस्य गौरस्य सुगन्धिनः कपित्थस्य, रसालस्य, श्वेतस्य दध्नः, पायसस्य च ह्रदाः पूर्णाः, शर्कराणां च संचयाः बभूवुः। सरितां तीर्थेषु नराः भाजनस्थान् कल्कान् चूर्णकषायान् विविधानि स्नानद्रव्याणि च ददृशुः। शुक्लान् अंशुमतः दन्तधावनसंचयान्, समुद्गेषु स्थितान् शुक्लान् चन्दनकल्कान्, परिमृष्टान् दर्पणान्, वाससां संचयान्, सहस्रशः पादुकानाम् उपानहां च युग्मानि, आञ्जनीः कङ्कतान् कूर्चान् छत्राणि धनूंषि चित्राणि मर्मत्राणानि शयनानि आसनानि च तत्र एव उपस्थितानि आसन्। खरोष्ट्रगजवाजिनां कृते प्रतिपानह्रदाः पूर्णाः आसन्; सोत्पलपुष्कराः सुतीर्थाः अवगाह्याः ह्रदाः च आकाशवर्णप्रतिमाः स्वच्छतोयाः सुखाप्लवाः आसन्। अयम् अष्टसप्ततितमः श्लोकः अपि षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् अङ्के निबद्धानि। पशूनां निर्वापार्थं नीलवैदूर्यवर्णाः मृदवः यवससंचयाः च सर्वशः दृष्टाः। एतेषु श्लोकेषु कविः सैनिकस्य दैनन्दिनजीवनस्य प्रत्येकम् अङ्गं स्पृशति — भोजनम्, स्नानम्, अलंकारः, आयुधम्, शयनम्, पशूनां च तृणजलम्। किमपि न विस्मृतम्; एषा एव पूर्णस्य आतिथ्यस्य परिभाषा। अत्र सङ्ख्यावाचकानां पदानाम् आरोहः द्रष्टव्यः — सहस्राणि, नियुतानि, न्यर्बुदानि इति क्रमेण वर्धमानाः सङ्ख्याः; तेन आधिक्यस्य अनुभवः क्रमशः गाढः भवति। ‘करम्भ्यः’ इति दधिपात्राणि, ‘समुद्गाः’ इति चन्दनस्य सम्पुटाः, ‘आञ्जन्यः’ इति काजलपात्राणि, ‘कङ्कताः’ इति कङ्कतिकाः, ‘कूर्चाः’ इति ब्रशाः, ‘मर्मत्राणानि’ इति कवचानि। एतैः पदैः सेनायाः शिबिरस्य सम्पूर्णा सामग्री गणिता। ह्रदानां वर्णने ‘आकाशवर्णप्रतिमान्’ इति उपमया जलस्य निर्मलता नभसा तुलिता। पशूनां कृते पृथक् जलाशयाः, पृथक् च यवसराशयः — एतेन आतिथ्यस्य समत्वं दर्श्यते, यत्र मनुष्याणाम् इव पशूनाम् अपि यत्नः क्रियते। ‘कल्काः’ इति पिष्टानि सुगन्धिद्रव्याणि, ‘चूर्णकषायाः’ इति सुगन्धिचूर्णानि क्वाथाः च, ये स्नानसमये उपयुज्यन्ते। ‘अंशुमन्तः दन्तधावनसंचयाः’ इति तन्तुमन्ति दन्तकाष्ठानि। ‘पादुका’ इति काष्ठमयी, ‘उपानत्’ इति चर्ममयी — द्वयोः अपि सहस्रशः युग्मानि। ‘निर्वापार्थम्’ इति पशूनां क्षुधानिवृत्त्यर्थम्। ‘सुखाप्लवान्’ इति येषु सुखेन अवगाहनं शक्यम्, तादृशाः; तेषां तीराणि च सुगमानि आसन्।

तत् स्वप्नकल्पम् अद्भुतं महर्षिणा भरतस्य कृतम् आतिथ्यं दृष्ट्वा ते मनुष्याः व्यस्मयन्त — इदं सत्यं वा स्वप्नः वा इति संदेहः तेषाम् आसीत्। एवं नन्दने देवानाम् इव रममाणानां तेषां रम्ये भरद्वाजाश्रमे सा रात्रिः व्यत्यवर्तत। ततः ताः नद्यः, ते गन्धर्वाः, ताः च सर्वाः वराङ्गनाः भरद्वाजम् अनुज्ञाप्य यथागतं प्रतिजग्मुः — याः यतः आगताः, ताः तत्र एव गताः। किन्तु प्रभाते अपि नराः तथैव मदिरोत्कटाः मत्ताः, तथैव दिव्यागुरुचन्दनोक्षिताः, तथैव च दिव्याः विविधाः उत्तमाः स्रजः मनुजैः प्रमर्दिताः पृथक् विकीर्णाः च दृश्यन्ते स्म। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः। कविः सर्गं न देवानां गमनेन समापयति, अपि तु अवशिष्टेन सौरभेण चन्दनलेपेन विकीर्णैः च पुष्पहारैः — येन श्रोता स्वयं रात्रेः उत्सवं स्मरति। अग्रिमे सर्गे भरतः प्रस्थानाय अनुज्ञां याचिष्यते, मुनिः च तस्मै चित्रकूटस्य मार्गं दर्शयिष्यति।

మునుపటి సర్గలో భరతుడు వసిష్ఠుడు మొదలైన ఋత్విక్కులతో కలిసి భరద్వాజుని సమీపించి రాముని వార్త అడిగాడు; ముని అతనిని ఆ రాత్రి ఆ ఆశ్రమంలోనే ఉండమని ఆదేశించాడు. ఈ సర్గ ఆ రాత్రి వృత్తాంతమే — సమగ్ర రామాయణంలోనే అద్వితీయమైన అతిథిసత్కారంగా ప్రసిద్ధమైనది. భరతుడు అక్కడే నివసించడానికి నిశ్చయించుకున్నప్పుడు, ముని కైకేయీపుత్రుడైన భరతుని ఆతిథ్యానికి ఆహ్వానించాడు — కేవలం నివాసానికి కాదు, సత్కారానికి కూడా. భరతుడు మాత్రం వినయంతో బదులిచ్చాడు — ‘ఇది మీరు ఇదివరకే చేశారు కదా. అడవిలో ఏ ఆతిథ్యం తగునో — పాద్యం, అర్ఘ్యం, ఫలమూలాలు — అదంతా నాకు లభించింది. ఇంకా ఏమి కోరాలి?’ ఈ మాటతో భరతుని నమ్రత ప్రకటమవుతుంది; రాజకుమారుడైనా అతడు తపస్వి ఇంట్లో ఏదీ యాచించడు. భరద్వాజుడు మాత్రం నవ్వుతున్నట్లుగా అతనితో అన్నాడు — ‘నీవు ప్రీతితో కూడినవాడివని నాకు తెలుసు; దేనితోనైనా నీవు తృప్తి పడతావు. కాని నా కోరిక వేరు — నీ ఈ సైన్యానికి భోజనం పెట్టాలనుకుంటున్నాను. నా ప్రీతికి తగిన కార్యం చేయడానికి నీవు అర్హుడవు, ఓ మనుజర్షభా.’ తరువాత ముని ప్రశ్నిస్తాడు — ‘సైన్యాన్ని దూరంగా ఉంచి ఎందుకు ఇక్కడికి వచ్చావు? సైన్యంతో ఎందుకు రాలేదు, ఓ పురుషర్షభా?’ ఈ ప్రశ్నే సర్గ ద్వారాన్ని తెరుస్తుంది. భరతుడు చేతులు జోడించి ఆ తపోధనునికి వినయంగా సమాధానం ఇస్తాడు — ‘పూజ్యుడా, మీ పట్ల భయం వల్లనే నేను సైన్యంతో రాలేదు.’

భరతుడు తాను ఒంటరిగా రావడానికి కారణాన్ని విస్తరంగా చెప్తాడు — ‘పూజ్యుడా, రాజుగాని రాజకుమారుడుగాని తమ రాజ్యాలలో తపస్వులను ఎల్లప్పుడూ ప్రయత్నపూర్వకంగా తప్పించుకొని ఉండాలి; తపోవనానికి ఎప్పుడూ ఉపద్రవం కలిగించరాదు అన్నది రాజనీతిలో సనాతనమైన నియమం. నాతో పాటు ముఖ్యమైన గుర్రాలూ, ఎందరో మనుష్యులూ, మదించిన శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులూ విశాలమైన భూమిని కప్పుతూ వస్తున్నాయి. అవి ఆశ్రమంలోని చెట్లనూ, నీటినీ, నేలనూ, పర్ణశాలలనూ హింసించకూడదని భావించి నేను ఒక్కడినే ఇక్కడికి వచ్చాను.’ ఇలా భరతునికి ఋషుల పట్ల ఉన్న భక్తీ, ఆత్మసంయమమూ, రాజధర్మజ్ఞానమూ స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి — సైన్యం ప్రదర్శన కోసం తీసుకురాబడలేదు, బుద్ధిపూర్వకంగా దూరంగా నిలుపబడింది. ఆ మాటతో సంతుష్టుడైన పరమర్షి ‘సైన్యాన్ని ఇక్కడికి తీసుకురండి’ అని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ఆజ్ఞ పొందిన భరతుడు అలాగే చేశాడు; సైన్యాన్ని సమీపానికి రప్పించాడు. ఇక్కడే సర్గ దిశ మారుతుంది — అడవిలో ఫలమూలాలతో జీవించే ముని చతురంగసైన్యానికి భోజనం పెట్టడానికి పూనుకుంటాడు. తరువాత భరద్వాజుడు అగ్నిశాలలో ప్రవేశించి, నీరు తాగి (ఆచమనం చేసి), ముఖం తుడుచుకొని, శుచియై ఆతిథ్యక్రియ కోసం విశ్వకర్మను ఆహ్వానిస్తాడు. ఇక్కడి నుండి ముని ఆహ్వానవాక్యాలు మూలంలోనే నేరుగా ఉదాహరించబడ్డాయి, కవి పరోక్షంగా వర్ణించలేదు — ఇదే ఈ సర్గ విశేషం; దానితో ఆహ్వానపు మంత్రసదృశ గాంభీర్యం శ్రోతకు అనుభవగోచరమవుతుంది.

ముని అంటాడు — ‘నేను విశ్వకర్మనూ, త్వష్టనూ ఆహ్వానిస్తున్నాను; ఆతిథ్యం చేయాలనుకుంటున్నాను, దానికి నాకు ఏర్పాటు జరుగుగాక.’ మళ్ళీ అంటాడు — ‘ఇంద్రుడు ముందుగా గల ముగ్గురు లోకపాలకులైన దేవతలను ఆహ్వానిస్తున్నాను; ఆతిథ్యం చేయాలనుకుంటున్నాను, దానికి కూడా నాకు ఏర్పాటు జరుగుగాక.’ ఈ రెండు శ్లోకాల ఉత్తరార్ధం ఒకటే — ఇక్కడ పునరుక్తి దోషం కాదు, మంత్రం వంటి ఆవృత్తి. తరువాత నదుల ఆహ్వానం — ‘తూర్పుకు ప్రవహించే నదులూ, అడ్డంగా ప్రవహించే నదులూ, భూమిపైనా అంతరిక్షంలోనూ ప్రవహించే నదులూ అన్నీ ఈనాడు ఇక్కడికి రావాలి. వాటిలో కొన్ని మైరేయాన్ని (ఒక రకమైన మద్యాన్ని) స్రవించాలి, కొన్ని చక్కగా తయారైన సురను, మరికొన్ని చెరకురసం వంటి చల్లని నీటిని తేవాలి.’ నదుల నీరే వేరు వేరు రసాలుగా మారాలనే కల్పన కవికి విశిష్టమైనది. ఆ తరువాత గంధర్వలోకపు ఆహ్వానం — ‘విశ్వావసువు, హాహా, హూహూ మొదలైన ప్రముఖ దేవగంధర్వులనూ, అలాగే అప్సరసలనూ, దేవగంధర్వ స్త్రీలనూ అందరినీ ఆహ్వానిస్తున్నాను.’ ఈ శ్లోకాలలో ముని తన కోసం ఏదీ యాచించడు; అంతా అతిథి కోసమే. తపస్సుతో ఆర్జించిన ఐశ్వర్యం పరుల కోసమే వినియోగించబడుతుందనే ఆశ్రమధర్మపు మూలసిద్ధాంతం ఇక్కడ క్రియారూపంలో ప్రదర్శించబడింది. ఋషి ఆహ్వానాన్ని దేవతలు కూడా అతిక్రమించరానిదిగా భావిస్తారు — ఇదే కవి చూపించాలనుకుంటున్నది.

ముని పేరుపేరునా అప్సరసలను ఆహ్వానిస్తాడు — ఘృతాచి, విశ్వాచి, మిశ్రకేశి, అలంబుష, నాగదత్త, హేమ, సోమ, అద్రికృతస్థలి. వారు దేవలోకపు ప్రసిద్ధ నర్తకీమణులు. తరువాత అతడు అంటాడు — ‘ఇంద్రుని సేవించేవారూ, బ్రహ్మను సేవించే భామినులూ — వారందరినీ తుంబురుడనే గంధర్వునితో కలిసి పరివారసమేతంగా ఆహ్వానిస్తున్నాను’ — అంటే నృత్యగీతాల సమస్త ఉపకరణాలతో కలిసి రావాలి. ఆ తరువాత వనపు ఆహ్వానం — ‘ఉత్తరకురువులలో ఉన్న దివ్యమైన వనం, దేని ఆకులే వస్త్రాలూ ఆభరణాలూనో, దేని ఫలాలే దివ్యస్త్రీలో, ఆ శాశ్వతమైన కుబేరవనం ఇక్కడికే రావాలి.’ తరువాత అన్నపు ఆహ్వానం — ‘పూజ్యుడైన సోముడు ఇక్కడ నా అతిథులకు ఉత్తమమైన అన్నాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి — భక్ష్యం, భోజ్యం, చోష్యం, లేహ్యం అనేక విధాలుగా. చెట్ల నుండి అప్పటికప్పుడు రాలిన విచిత్రమైన పూలమాలలూ, సుర మొదలైన పానీయాలూ, రకరకాల మాంసాలూ సిద్ధంగా ఉండాలి.’ ఇలా ముని ఆహ్వానం శిల్పిని, లోకపాలకులను, నదులను, గంధర్వులను, అప్సరసలను, వనాన్ని, అన్నదేవతను క్రమంగా స్పృశిస్తుంది; ఒకే ఆహ్వానంతో సమస్త విశ్వమూ ఆహ్వానించబడుతుంది. ఎక్కడా హింస లేదు, ఎక్కడా ప్రయత్నం లేదు — వాక్కే సాధనం. తపస్సు సామర్థ్యం ఇంతటిదని కవి సూచిస్తాడు.

ఇలా సమాధితో కూడిన, సాటిలేని తేజస్సుతో సంపన్నుడైన సువ్రతుడైన ముని శిక్షాశాస్త్రానుసారమైన స్వరంతో, శుద్ధమైన ఉచ్చారణతో ఆ మాటలు పలికాడు. తూర్పుముఖంగా చేతులు జోడించి మనస్సులో ధ్యానిస్తుండగానే ఆ దేవతలందరూ ఒక్కొక్కరుగా వచ్చారు — ఆలస్యం లేదు, సంశయం లేదు, ప్రార్థనను మళ్ళీ చేయవలసిన అవసరమూ లేదు. తరువాత మలయ, దర్దుర పర్వతాలను తాకి వచ్చిన, చెమటను పోగొట్టే, మిక్కిలి ప్రియమైన, సుఖకరమైన, శుభమైన గాలి తగినవిధంగా — అంటే మెల్లమెల్లగా — వీచింది. మేఘాలు దివ్యమైన పూలవానలు కురిపించాయి, అన్ని దిక్కులలోనూ దేవదుందుభుల ఘోష వినిపించింది. ఉత్తమమైన గాలులు వీచాయి, అప్సరసల గుంపులు నాట్యం చేశాయి, దేవగంధర్వులు పాడారు, వీణలు స్వరాలను పలికించాయి. ఆ శబ్దం ఉచ్చావచమైనది — ఆరోహావరోహాలతో కూడినది — మృదువైనది, సమమైనది, లయగుణాలతో కూడినది; అది ఆకాశాన్నీ, భూమినీ, ప్రాణుల చెవులనూ ప్రవేశించింది. కవి ఇక్కడ శబ్దపు మార్గాన్ని మూడు స్థానాలలో అనుసరిస్తాడు — ఆకాశంలో, భూమిపై, ప్రాణుల చెవులలో. మనుష్యుల చెవులకు సుఖకరమైన ఆ దివ్యశబ్దం ఇలా సాగుతుండగా భరతుడు భరతవంశపు సైన్యాన్నీ, విశ్వకర్మ నిర్మాణాన్నీ చూశాడు. అంటే సంగీతం సాగుతున్నంతలోనే విశ్వకర్మ నిర్మాణం పూర్తిచేశాడు. ఈ క్రమాన్ని కవి సూక్ష్మంగా రచిస్తాడు — మొదట గాలి, తరువాత వాన, తరువాత నాదం, చివరకు దృశ్యం. దేవతల రాకను కవి ఒక్కొక్కటిగా వర్ణించడు, ‘తాని సర్వాణి దైవతాని’ (ఆ దేవతలందరూ) అనే ఒకే పదంతో సంగ్రహిస్తాడు; దానితో ఆహ్వానపు తక్షణఫలం సూచించబడుతుంది. మలయ దర్దురాలను తాకి వచ్చిన గాలి మలయచందనపు సువాసనను మోసుకొస్తుందని సంప్రదాయం; దానితో ఆశ్రమపు గాలి కూడా అతిథిసత్కారానికే పూనుకుందని ధ్వని. ఇక్కడ సంగీత వర్ణనలో కవి శబ్దశాస్త్రపు పారిభాషిక పదాలను ప్రయోగిస్తాడు — ఉచ్చావచ, శ్లక్ష్ణ, సమ, లయగుణాన్విత; వీటితో స్వరపు ఆరోహణం, మాధుర్యం, తాళసామ్యం, లయనియమం నిర్దేశించబడుతున్నాయి.

మొదట నలువైపులా ఐదు యోజనాల భూమి సమతలమై, నీలవైడూర్యాల వంటి అనేక పచ్చికబయళ్ళతో కప్పబడింది. ఆ ప్రదేశంలో మారేడు, వెలగ, పనస, మాదీఫలం, ఉసిరి, మామిడి చెట్లు పండ్లతో అలంకృతమయ్యాయి. ఉత్తరకురువుల నుండి దివ్యమైన భోగాలు గల ఆ వనం వచ్చింది, తీరంలో పుట్టిన అనేక వృక్షాలతో చుట్టబడిన సౌమ్యమైన నది కూడా వచ్చింది. తరువాత తెల్లని చతుశ్శాల గృహాలూ, ఏనుగుల, గుర్రాల శాలలూ, హర్మ్యాలతోనూ ప్రాసాదాలతోనూ కూడిన శుభమైన తోరణాలూ నిర్మించబడ్డాయి. తెల్లని మేఘం వంటి, చక్కని తోరణం గల రాజభవనం ఆవిర్భవించింది; తెల్లని పూలమాలలతో అలంకరించబడినది, దివ్యసుగంధంతో తడుపబడినది. ఆ భవనం చతురస్రమైనది, ఇరుకులేనిది, పడకలూ ఆసనాలూ వాహనాలూ గలది, దివ్యమైన సర్వరసాలతో కూడినది, దివ్యమైన భోజనాలూ వస్త్రాలూ గలది. అక్కడ అన్ని రకాల అన్నమూ ఏర్పాటు చేయబడింది, పాత్రలు కడిగి నిర్మలంగా ఉన్నాయి, ఆసనాలన్నీ యథాస్థానంలో అమర్చబడ్డాయి, శోభాయమానంగా చక్కగా పరచిన ఉత్తమమైన పడకలు ఉన్నాయి. మహర్షి అనుమతితో మహాబాహువైన కైకేయీపుత్రుడు భరతుడు రత్నాలతో నిండిన ఆ భవనంలో ప్రవేశించాడు. ఇదంతా ఒక్క ముహూర్తకాలంలోనే జరిగింది — కవి ఎక్కడా కాలవిస్తారాన్ని అంగీకరించడు, ఎందుకంటే తపశ్శక్తి కార్యం క్షణికమే. ఇదే సర్గ రమణీయత — నిర్జనమైన ప్రయాగలో అడవి మధ్యలో ఒక్కసారిగా నగరం వంటి ఐశ్వర్యం ఉదయిస్తుంది, అదీ భోగం కోసం కాదు, అతిథి సత్కారం కోసం. కవి నిర్మాణ క్రమాన్ని కూడా సృష్టిక్రమం వలె రచిస్తాడు — మొదట సమతలమైన భూమి, తరువాత పచ్చిక, తరువాత పండ్ల చెట్లు, తరువాత నది, తరువాత గృహాలు, చివరకు రాజప్రాసాదం. ఐదు యోజనాల విస్తారం అనే సంఖ్య సైన్యపు మహత్త్వాన్ని సూచిస్తుంది; చతురంగసైన్యానికి అంత స్థలం అవసరమైంది. ‘నీలవైడూర్యసంనిభైః శాద్వలైః’ (నీలవైడూర్యాల వంటి పచ్చికబయళ్ళతో) అనే ఉపమానంతో పచ్చని గడ్డి కాంతి మణికాంతితో సమానమని చూపబడింది. మారేడు, వెలగ, పనస, మాదీఫలం, ఉసిరి, మామిడి — ఈ చెట్లన్నీ నిజానికి వేర్వేరు ఋతువులలో కాస్తాయి, కాని ఇక్కడ ఒకేసారి పండ్లతో అలంకృతమయ్యాయి — ఇది కూడా తపఃప్రభావమే. ‘చతుశ్శాలాని’ అంటే నాలుగు శాలలతో చుట్టబడిన గృహాలు; వాటి తెల్లదనాన్ని కవి ప్రత్యేకంగా నిర్దేశించాడు. ఏనుగులకూ గుర్రాలకూ వేరు వేరు శాలలు అని చెప్పడంతో సైన్యపు వాహనాలకు కూడా నివాసం కల్పించబడిందని తెలుస్తుంది. రాజభవన వర్ణనలో ‘సితమేఘనిభం’ (తెల్లని మేఘం వంటిది) అనే ఉపమానం తెల్లని ప్రాసాదపు ఔన్నత్యాన్నీ, శుభ్రతనూ ఏకకాలంలో మోస్తుంది. ‘దివ్యగంధసముక్షితం’ అంటే సుగంధజలంతో తడుపబడినది.

పురోహితులతో కూడిన మంత్రులందరూ భరతుని అనుసరించారు, ఆ భవన విధానాన్ని చూసి ఆనందంతో నిండిపోయారు. అక్కడ దివ్యమైన రాజాసనమూ, వింజామరా, ఛత్రమూ ఉంచబడి ఉన్నాయి; భరతుడు మంత్రులతో కలిసి రాజువలె దానిని సమీపించాడు — అంటే రాజోచిత విధితో దాని దగ్గరకు వెళ్ళాడు. కాని అతడు స్వయంగా దానిపై కూర్చోలేదు. రామునికి నమస్కరించి ఆ ఆసనాన్ని పూజించాడు, వింజామర చేతబట్టి మంత్రి ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. ఇదే ఈ సర్గకు నైతిక కేంద్రం — దేవనిర్మితమైన ఐశ్వర్యం ఎదుట ఉంది, అయినా భరతుడు తనను ఇంకా అన్నకు మంత్రిగానే భావిస్తాడు; సింహాసనం రామునిది, వింజామర వీచడం భరతుని కర్తవ్యం. తరువాత క్రమంగా మంత్రులూ పురోహితులూ అందరూ కూర్చున్నారు, ఆ తరువాత సేనాపతీ, ప్రశాస్తా కూర్చున్నారు. ఆ తరువాత ఒక్క ముహూర్తంలోనే అక్కడ పాయసం బురదగా గల నదులు భరద్వాజుని శాసనంతో భరతుని సమీపించాయి. వాటి ఇరువైపులా తెల్లని మట్టి పూత గల, రమ్యమైన, దివ్యమైన నివాసాలు ఆ బ్రాహ్మణుని అనుగ్రహంతో పుట్టాయి. అదే ముహూర్తంలో దివ్యాభరణాలతో అలంకరించబడిన, బ్రహ్మ పంపిన ఇరవై వేల మంది స్త్రీలు వచ్చారు; బంగారం, మణులు, ముత్యాలు, పగడాలతో శోభిల్లే, కుబేరుడు పంపిన ఇరవై వేల మంది స్త్రీలు కూడా వచ్చారు. ఇలా లోకపాలుర అనుగ్రహం క్రమంగా ప్రకటమవుతుంది, ఆతిథ్యం దైవిక స్థాయిని పొందుతుంది. ‘రామాయాభిప్రణమ్య’ (రామునికి నమస్కరించి) అనే రెండు పదాలు ఈ సర్గకు హృదయం — లేకపోయినా రాముడే అక్కడ రాజు. తరువాత భరతుడు సింహాసనంపై పాదుకలను ఉంచబోయేదానికి బీజం ఇక్కడే కనిపిస్తుంది. ‘ఆనుపూర్వ్యాత్’ (క్రమంగా) అనే పదంతో సభామర్యాద సూచించబడింది — అందరూ తమ తమ పదవి ప్రకారం కూర్చున్నారు, ఇష్టానుసారం కాదు. ప్రశాస్తా అంటే యజ్ఞంలోని ఒక ప్రత్యేక ఋత్విక్కు; సేనాపతితో కలిసి అతడు చివరలో కూర్చున్నాడు. పాయసం బురదగా గల నదులు అనే కల్పన అతిశయోక్తిగా కనిపిస్తుంది, కాని కావ్యంలో అది దేవానుగ్రహపు మూర్తరూపం. బ్రహ్మా కుబేరుడూ పంపిన స్త్రీలు అని చెప్పడంతో ఇద్దరు లోకపాలుర అనుగ్రహం వేరువేరుగా నిర్దేశించబడింది. ఇలా దేవతలు రచించిన ఆసనాన్ని భరతుడు అనుభవించలేదు, పూజించాడు మాత్రమే — ఈ వైరుధ్యం సర్గలోని వైభవమంతటికీ నైతిక అర్థాన్ని ఇస్తుంది.

ఎవరి చేత పట్టుకోబడిన పురుషుడు ఉన్మత్తుని వలె కనిపిస్తాడో, అలాంటి ఇరవై వేల మంది అప్సరసల గుంపులు నందనవనం నుండి వచ్చారు. నారదుడూ, తుంబురుడూ, గోపుడూ — కాంతిలో సూర్యుని వంటి తేజస్సు గల ఈ గంధర్వరాజులు భరతుని ఎదుట పాడారు. అలంబుష, మిశ్రకేశి, పుండరీక, వామన — ఈ నలుగురు అప్సరసలు భరద్వాజుని శాసనంతో భరతుని ఎదుట నాట్యం చేశారు. దేవతల దగ్గర ఉండే పూలమాలలూ, చైత్రరథవనంలో ఉండే పూలమాలలూ అన్నీ భరద్వాజుని తేజస్సుతో ప్రయాగలో కనిపించాయి. ఇక్కడ కవి సమగ్ర కావ్యంలోనే అరుదైన ఒక అద్భుత చిత్రాన్ని రచిస్తాడు — చెట్లే వాద్యకారులుగా, నర్తకులుగా మారాయి. మారేడు చెట్లు మృదంగ వాద్యకారులయ్యాయి, తాండ్రచెట్లు (బిభీతకాలు) తాళం పట్టేవారయ్యాయి, రావిచెట్లు నర్తకులయ్యాయి. దేవదారు, తాటి, తిలక, తమాల చెట్లు గూనివారుగా, మరుగుజ్జులుగా మారి సంతోషంతో అక్కడికి చేరాయి. శింశుప, ఉసిరి, నేరేడు, మాలతి, మల్లిక, జాజి, అడవిలోని ఇతర లతలూ — అవన్నీ ప్రమదల రూపం ధరించి భరద్వాజాశ్రమంలో నిలిచాయి. ఏబది ఒకటవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్యలో నిబద్ధమయ్యాయి. ఆ స్త్రీలే సైన్యానికి ఎలుగెత్తి చాటుతారు — ‘ఓ సురాపానప్రియులారా, సుర తాగండి; ఆకలిగొన్నవారు పాయసం తినండి; పవిత్రమైన మాంసాలు కూడా ఉన్నాయి, ఎవరికి ఏది కావాలో అది తినండి.’ గంధర్వరాజుల గానం, అప్సరసల నృత్యం, చెట్ల వాద్యం — ఈ మూడింటితో కవి సంపూర్ణ గాంధర్వ (సంగీత) కళను ప్రదర్శిస్తాడు. ‘మార్దంగికాః’ అంటే మృదంగ వాద్యకారులు, ‘శమ్యాగ్రాహాః’ అంటే తాళపు కర్రలు పట్టేవారు; ఈ పారిభాషిక పదాలు సంగీతశాస్త్రం నుండి తీసుకోబడ్డాయి. మారేడు పండు మృదంగాకారంలో ఉంటుందనీ, తాండ్రచెట్టు కలప తాళానికి యోగ్యమైనదనీ లోకప్రసిద్ధి ఈ కల్పనకు మూలం. లతలు ప్రమదల రూపం ధరించడం కూడా పేర్ల సామ్యం వల్లనే సిద్ధిస్తుంది — శింశుప, ఆమలకి, జంబూ, మాలతి, మల్లిక, జాతి — ఈ పేర్లన్నీ (సంస్కృతంలో) స్త్రీలింగాలు. ‘చైత్రరథం’ అంటే కుబేరుని ఉద్యానవనం, చిత్రరథుడనే గంధర్వునిచే రక్షించబడేది. దాని నుండి తెచ్చిన పూలు ప్రయాగలో కనిపిస్తున్నాయని చెప్పడంతో రెండు లోకాల మధ్య అంతరం లుప్తమైందని సూచించబడుతుంది. ‘సోన్మాదః ఇవ లక్ష్యతే’ (ఉన్మత్తుని వలె కనిపిస్తాడు) అన్నది అప్సరసల సౌందర్యపు ప్రభావం; కవి దానిని ‘ఉన్మాదం వలె’ అనే ఉత్ప్రేక్షతోనే నిర్దేశిస్తాడు, నిజమైన ఉన్మాదంగా కాదు.

తరువాత ఏడెనిమిది మంది ప్రమదలు కలిసి ఒక్కొక్క పురుషునికి నలుగుపెట్టి — సుగంధచూర్ణంతో రుద్ది — మనోహరమైన నదీతీరాలలో స్నానం చేయించారు. విశాలనేత్రలైన స్త్రీలు ఒళ్ళు పట్టుతూ చేరారు; ఒళ్ళు తుడిచి ఆ వరాంగనలు వారికి పానీయాలు తాగించారు. మనుష్యులే కాదు, వాహనాలు కూడా సత్కరించబడ్డాయి — వాహనపాలకులు గుర్రాలకూ, ఏనుగులకూ, గాడిదలకూ, ఒంటెలకూ, సురభి సంతానానికీ (ఆవులకూ, ఎద్దులకూ) యథావిధిగా తిండి పెట్టారు; మహాబలులైన వారు ఇక్ష్వాకుకులపు శ్రేష్ఠయోధుల వాహనాలను ప్రేరేపిస్తూ వాటికి చెరకులూ, తేనె కలిపిన పేలాలూ తినిపించారు. అక్కడ ఎంతటి మదం ఉందంటే, గుర్రాన్ని కట్టేవాడు తన గుర్రాన్ని గుర్తించలేదు, ఏనుగును పట్టేవాడు తన ఏనుగును గుర్తించలేదు. ఆ సైన్యం మత్తులో, ప్రమత్తతలో, ఆనందంలో అక్కడ ప్రకాశించింది. అన్ని కోరికలతో తృప్తిపరచబడిన, ఎర్రచందనం పూసుకున్న, అప్సరసల గుంపులతో కూడిన సైనికులు ఇలా అన్నారు — ‘అయోధ్యకు వెళ్ళము, దండకారణ్యానికీ వెళ్ళము; భరతునికి క్షేమమగుగాక, రామునికి కూడా అలాగే సుఖమగుగాక.’ ఇలా కాల్బలపు యోధులూ, ఏనుగుల, గుర్రాల రౌతులూ, వాటిని కట్టేవారూ — అనాథులు — ఆ విధమైన సత్కారాన్ని పొంది ఇదే మాట అన్నారు. వేలాది మంది జనులు పరమానందంతో గర్జించారు, ‘మేము భరతుని అనుచరులం, ఇదే స్వర్గం’ అని అన్నారు. సైనికులు నాట్యం చేస్తూ, నవ్వుతూ, పాడుతూ, పూలమాలలు ధరించి వేలాదిగా నలువైపులా పరుగెడుతూ కనిపించారు. ఈ మాటలను కవి సరళంగానే ఉదాహరించాడు, కాని వాటిలో సైన్యపు సంపూర్ణ భావపరివర్తనం నిహితమై ఉంది — రాముని తీసుకురావడానికి బయలుదేరిన సైన్యం ఇప్పుడు వెళ్ళడానికే ఇష్టపడటం లేదు. ‘ఉచ్ఛాద్య’ అంటే నలుగుపెట్టే క్రియ, దానితో శరీరంపై సుగంధచూర్ణం రుద్దబడుతుంది; ఆ తరువాతే స్నానం. ‘సంవాహంత్యః’ అంటే ఒళ్ళు పట్టడం, అది అలసట తీర్చడానికి చేయబడుతుంది. ఇలా స్నానపు మూడు అంగాలు క్రమంగా నిర్దేశించబడ్డాయి. వాహనాల భోజనంలో కవి ప్రత్యేక శ్రద్ధ చూపిస్తాడు — ఎందుకంటే వాహనాల తృప్తి లేకుండా చతురంగసైన్యపు తృప్తి పూర్తి కాదు. ‘నాశ్వబంధోఽశ్వమాజానాత్’ (గుర్రాన్ని కట్టేవాడు తన గుర్రాన్ని గుర్తించలేదు) అనే వాక్యంతో కవి మదపు పరాకాష్ఠను హాస్యం కలిపి వర్ణిస్తాడు. సైన్యపు మాట ‘నైవాయోధ్యాం గమిష్యామః’ (అయోధ్యకు వెళ్ళనే వెళ్ళము) మాత్రం గంభీరమైనది — దీనితో సత్కారపు మాధుర్యం కర్తవ్యాన్ని మరపించేంత వరకు వెళ్ళిందనీ, అయోధ్య శోకం క్షణకాలం మరువబడిందనీ సూచించబడుతుంది. ‘సురభేః సుతాః’ (సురభి సంతానం) అంటే ఆవులూ ఎద్దులూ — కామధేనువు సంతానం అనే పౌరాణిక సంజ్ఞ. ‘మధులాజాః’ అంటే తేనె కలిపిన పేలాలు, అవి వాహనాలకు పెట్టబడతాయి. ‘తర్పితాః సర్వకామైః’ అంటే అన్ని కోరికలతో తృప్తిపరచబడినవారు. ‘రక్తచందనరూషితాః’ అంటే ఎర్రచందనం పూసుకున్నవారు — ఉత్సవపు గుర్తు. ‘అనాథాః’ అంటే ఇక్కడ యజమాని లేనివారు అని కాదు, తమను తాము రక్షించుకోలేని సామాన్య సేవకులు అని అర్థం.

అమృతం వంటి ఆ అన్నాన్ని తిన్నవారికి కూడా మళ్ళీ దివ్యమైన భక్ష్యాలను చూసి తినాలనే బుద్ధి పుట్టింది — తృప్తి కూడా తృష్ణనే పెంచింది. సేవకులూ, దాసీలూ, వధువులూ, సైనికులూ అందరూ మిక్కిలి ప్రీతి చెందారు, ఆహతవస్త్రాలు — కొత్త బట్టలు — ధరించినవారయ్యారు. ఏనుగులూ, గాడిదలూ, ఒంటెలూ, ఆవులూ, గుర్రాలూ, మృగాలూ, పక్షులూ అక్కడ చక్కగా పోషించబడ్డాయి; ఎవడూ ఇతరుని ముద్దను కోరలేదు. అక్కడ తెల్లని బట్టలు లేనివాడుగాని, ఆకలిగొన్నవాడుగాని, మలినుడుగాని, దుమ్ముతో చెదిరిన జుట్టు గలవాడుగాని ఒక్కడూ కనిపించలేదు — దీనితో కవి సత్కారపు సంపూర్ణతను ఒకే నిషేధవాక్యంతో చూపిస్తాడు. మేక మాంసాలతో, వరాహ మాంసాలతో, శ్రేష్ఠమైన మాంసరసాల రాశులతో, పండ్ల కషాయాలతో సిద్ధమైన సువాసనా రుచీ గల పప్పులతో, తెల్లని అన్నంతో నిండిన, పుష్పధ్వజాలతో అలంకరించిన వేలాది లోహపాత్రలను ఆశ్చర్యపోయిన జనులు నలువైపులా చూశారు. వనాల పక్కన బావులు పాయసం బురదగా గలవయ్యాయి, ఆవులు కామధేనువులయ్యాయి, చెట్లు తేనెను స్రవించాయి. దిగుడుబావులు మైరేయంతో నిండి, రుచికరమైన మాంసపు రాశులతో చుట్టబడ్డాయి; వేడిచేసిన కుండలు జింక, నెమలి, కోడి మాంసాలతో నిండి ఉన్నాయి. ఇలా కవి సమృద్ధి వర్ణనను క్రమంగా గాఢం చేస్తాడు — మొదట భోజనం, తరువాత వస్త్రం, తరువాత పశువుల తృప్తి, చివరకు పాత్రల, బావుల ఆధిక్యం. ఇదంతా ఒక్క రాత్రి కోసమే — అని గుర్తుచేసుకుంటేనే శ్రోత విస్మయం పెరుగుతుంది. ‘లౌహ్యః’ అంటే లోహంతో చేసిన విశాలమైన పాత్రలు; ‘పుష్పధ్వజవత్యః’ అంటే పూలతో చేసిన ధ్వజాలతో అలంకరించబడినవి. ‘నిష్ఠానం’ అంటే మాంసరసం, ‘నిర్యూహః’ అంటే పండ్ల కషాయం, ‘సూపః’ అంటే పప్పు — ఈ పదాలతో కవి పాకశాస్త్రపు సూక్ష్మజ్ఞానాన్ని ప్రకటిస్తాడు. ‘కామదుఘాః గావః’ (కోరినవి ఇచ్చే ఆవులు) అని చెప్పడంతో ఆవులన్నీ కామధేనువుతో సమానమయ్యాయని చెప్పబడింది. ‘మధుచ్యుతః ద్రుమాః’ అంటే చెట్ల నుండి తేనె స్రవించడం. ‘మైరేయం’ అంటే మధురమైన సుర, ‘మార్గమాయూరకౌక్కుటం’ అంటే జింక, నెమలి, కోడి మాంసం — ఇవి ఆనాటి భోజ్యపదార్థాలకు సాక్ష్యం. ఇలా కవి కేవలం దేవమాయనే కాదు, మానవలోకపు భోగసామగ్రిని కూడా విస్తరంగా ఉంచుతాడు. ‘నాన్యో హ్యన్యమకల్పయత్’ (ఎవడూ ఇతరునిదాన్ని కోరలేదు) అనే వాక్యానికి అర్థం — ఎవడూ ఇతరుని వాటాను అడగలేదు, ఎందుకంటే అందరికీ సరిపడా ఉంది; పోటీకి అవకాశమే లేదు.

అక్కడ వేలాది పాత్రలూ, లక్షలాది పళ్ళాలూ, కోట్లాది బంగారపు పాత్రలూ ఉన్నాయి. పళ్ళాలూ, కుండలూ, కరంభులూ (పెరుగు పాత్రలూ) పెరుగుతో నిండి, చక్కగా సంస్కరించబడి ఉన్నాయి; లేతగా, పచ్చగా, సువాసనతో ఉన్న వెలగపండు రసపు, రసాలపు (మసాలా పెరుగు పానీయపు), తెల్లని పెరుగుపు, పాయసపు మడుగులు నిండి ఉన్నాయి, చక్కెర రాశులూ ఉన్నాయి. నదుల రేవులలో జనులు పాత్రలలో ఉంచిన కల్కాలనూ, చూర్ణకషాయాలనూ, రకరకాల స్నానద్రవ్యాలనూ చూశారు. తెల్లని, పీచు గల పళ్ళుతోముకునే పుల్లల రాశులూ, భరిణెలలో ఉంచిన తెల్లని చందనపు ముద్దలూ, తుడిచిన అద్దాలూ, వస్త్రాల రాశులూ, వేలాది జతల పావుకోళ్ళూ చెప్పులూ, కాటుకభరిణెలూ, దువ్వెనలూ, కుంచెలూ, గొడుగులూ, విల్లులూ, చిత్రమైన కవచాలూ, పడకలూ, ఆసనాలూ అక్కడే సిద్ధంగా ఉన్నాయి. గాడిదలూ, ఒంటెలూ, ఏనుగులూ, గుర్రాల కోసం నీరు తాగే మడుగులు నిండి ఉన్నాయి; కలువలతోనూ తామరలతోనూ కూడిన, మంచి రేవులు గల, దిగదగిన, ఆకాశవర్ణం వంటి స్వచ్ఛమైన నీరు గల, సుఖంగా స్నానం చేయదగిన మడుగులు ఉన్నాయి. ఈ డెబ్బై ఎనిమిదవ శ్లోకం కూడా ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్యలో నిబద్ధమయ్యాయి. పశువుల ఆకలి తీర్చడానికి నీలవైడూర్య వర్ణం గల మెత్తని పచ్చగడ్డి రాశులు కూడా అన్నిచోట్లా కనిపించాయి. ఈ శ్లోకాలలో కవి సైనికుని దైనందిన జీవితంలోని ప్రతి అంగాన్నీ స్పృశిస్తాడు — భోజనం, స్నానం, అలంకారం, ఆయుధం, పడక, పశువులకు గడ్డీ నీరూ. ఏదీ మరువబడలేదు; ఇదే సంపూర్ణ ఆతిథ్యానికి నిర్వచనం. ఇక్కడ సంఖ్యావాచక పదాల ఆరోహణ గమనించదగినది — సహస్రాలు, నియుతాలు, న్యర్బుదాలు అని క్రమంగా పెరిగే సంఖ్యలు; దానితో ఆధిక్యపు అనుభవం క్రమంగా గాఢమవుతుంది. ‘కరంభ్యః’ అంటే పెరుగు పాత్రలు, ‘సముద్గాః’ అంటే చందనపు భరిణెలు, ‘ఆంజన్యః’ అంటే కాటుక భరిణెలు, ‘కంకతాః’ అంటే దువ్వెనలు, ‘కూర్చాః’ అంటే కుంచెలు, ‘మర్మత్రాణాని’ అంటే కవచాలు. ఈ పదాలతో సైన్యశిబిరపు సమస్త సామగ్రి లెక్కించబడింది. మడుగుల వర్ణనలో ‘ఆకాశవర్ణప్రతిమాన్’ (ఆకాశవర్ణం వంటి) అనే ఉపమానంతో నీటి నిర్మలత్వం ఆకాశంతో పోల్చబడింది. పశువుల కోసం వేరు జలాశయాలూ, వేరు గడ్డిరాశులూ — దీనితో ఆతిథ్యపు సమత్వం చూపబడుతుంది; మనుష్యుల కోసం వలెనే పశువుల కోసం కూడా శ్రద్ధ తీసుకోబడింది. ‘కల్కాః’ అంటే నూరిన సుగంధద్రవ్యాలు, ‘చూర్ణకషాయాః’ అంటే సుగంధచూర్ణాలూ కషాయాలూ, ఇవి స్నానసమయంలో ఉపయోగించబడతాయి. ‘అంశుమంతః దంతధావనసంచయాః’ అంటే పీచు గల పళ్ళుతోముకునే పుల్లలు. ‘పాదుకా’ అంటే కర్రతో చేసినది, ‘ఉపానత్’ అంటే తోలుతో చేసినది — రెండింటికీ వేలాది జతలు. ‘నిర్వాపార్థం’ అంటే పశువుల ఆకలి తీర్చడానికి. ‘సుఖాప్లవాన్’ అంటే సుఖంగా దిగి స్నానం చేయదగినవి; వాటి తీరాలు కూడా సులభంగా చేరదగినవి.

కలవంటి, అద్భుతమైన, మహర్షి భరతునికి చేసిన ఆ ఆతిథ్యాన్ని చూసి ఆ మనుష్యులు విస్మయం చెందారు — ఇది నిజమా కలా అని వారికి సందేహం కలిగింది. ఇలా నందనవనంలో దేవతల వలె రమ్యమైన భరద్వాజాశ్రమంలో ఆనందిస్తున్న వారికి ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది. తరువాత ఆ నదులూ, ఆ గంధర్వులూ, ఆ వరాంగనలందరూ భరద్వాజుని అనుమతి తీసుకొని వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్ళిపోయారు — ఎవరు ఎక్కడి నుండి వచ్చారో అక్కడికే వెళ్ళారు. కాని ప్రభాతంలో కూడా జనులు అలాగే మదిరమత్తులై ఉన్నారు, అలాగే దివ్యమైన అగరు చందనాలతో తడిసి ఉన్నారు, అలాగే రకరకాల దివ్యమైన ఉత్తమ పూలమాలలు మనుష్యులచే నలుపబడి అక్కడక్కడ చెల్లాచెదురుగా కనిపించాయి. చివరి శ్లోకం దీర్ఘమైన వృత్తంలో రచించబడింది. కవి సర్గను దేవతల నిష్క్రమణతో ముగించడు, మిగిలిన సౌరభంతో, చందనలేపంతో, చెల్లాచెదురైన పూలమాలలతో ముగిస్తాడు — దానితో శ్రోత తానే ఆ రాత్రి ఉత్సవాన్ని స్మరిస్తాడు. తరువాతి సర్గలో భరతుడు ప్రయాణానికి అనుమతి కోరుతాడు, ముని అతనికి చిత్రకూటానికి దారి చూపిస్తాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் வசிஷ்டர் முதலிய புரோகிதர்களுடன் பரத்வாஜரை அணுகி ராமனைப் பற்றிய செய்தியைக் கேட்டான்; முனிவரும் அதே ஆசிரமத்தில் அந்த இரவு தங்குமாறு அவனைப் பணித்தார். இந்தச் சர்க்கம் அந்த இரவின் வரலாறே; ராமாயணம் முழுவதிலும் இணையற்ற விருந்தோம்பல் என்று இது புகழ்பெற்றது. பரதன் அங்கேயே தங்க முடிவு செய்தபோது, முனிவர் கைகேயியின் மகனான பரதனை விருந்தோம்பலுக்கு அழைத்தார் — தங்குவதற்கு மட்டுமல்ல, உபசரிப்புக்கும். பரதனோ பணிவோடு பதில் சொல்கிறான்: ‘இதை நீங்கள் ஏற்கெனவே செய்துவிட்டீர்களே. காட்டில் இயலக்கூடிய விருந்தோம்பல் — பாத்யம், அர்க்கியம், கனிகளும் கிழங்குகளும் — அனைத்தையும் நான் பெற்றுவிட்டேன். இதற்கு மேல் என்ன எதிர்பார்க்க வேண்டும்?’ இந்தச் சொற்களால் பரதனின் எளிமை வெளிப்படுகிறது; இளவரசனாக இருந்தும் தவசியின் இல்லத்தில் அவன் எதையும் கேட்பதில்லை. பரத்வாஜரோ புன்னகைப்பவர் போல அவனிடம் சொன்னார்: ‘நீ அன்பு நிறைந்தவன் என்று அறிவேன்; எதைக் கொடுத்தாலும் நீ மகிழ்வாய். ஆனால் என் விருப்பம் வேறு — உன்னுடைய இந்தப் படைக்கு உணவளிக்க விரும்புகிறேன். மனிதருள் காளையே, என் அன்புக்கு ஏற்ற செயலைச் செய்ய நீ இணங்க வேண்டும்.’ பின்னர் முனிவர் ஒரு கேள்வி கேட்கிறார்: ‘படையைத் தொலைவில் நிறுத்திவிட்டு ஏன் இங்கே வந்தாய்? மனிதருள் காளையே, ஏன் படையோடு வரவில்லை?’ இந்தக் கேள்வியே சர்க்கத்தின் கதவைத் திறக்கிறது. பரதன் கைகூப்பி, தவத்தையே செல்வமாகக் கொண்ட அவரிடம் பணிவாகப் பதில் சொல்கிறான்: ‘பகவானே, உங்களிடம் கொண்ட அச்சத்தாலேயே நான் படையோடு வரவில்லை.’

பரதன் தான் தனியாக வந்ததன் காரணத்தை விரிவாகச் சொல்கிறான்: ‘பகவானே, அரசனோ இளவரசனோ தன் நாட்டில் தவசிகளை எப்போதும் கவனமாகத் தொந்தரவு செய்யாமல் விலக்க வேண்டும்; தவவனத்துக்கு ஒருபோதும் இடையூறு செய்யக் கூடாது என்பது அரசநீதியின் தொன்றுதொட்ட விதி. சிறந்த குதிரைகளும், பல மனிதர்களும், மதம் கொண்ட சிறந்த யானைகளும் பெரும் நிலப்பரப்பை மூடிக்கொண்டு என்னைப் பின்தொடர்கின்றன. அவை ஆசிரமத்தின் மரங்களையும் நீரையும் நிலத்தையும் குடில்களையும் சேதப்படுத்தக் கூடாது என்று எண்ணியே நான் தனியாக இங்கே வந்தேன்.’ இவ்வாறு முனிவர்களிடம் பரதனின் பக்தியும், தன்னடக்கமும், அரச தர்ம அறிவும் தெளிவாகக் காட்டப்படுகின்றன — படை பகட்டுக்காகக் கொண்டு வரப்படவில்லை, அறிவோடு தொலைவில் நிறுத்தப்பட்டது. அந்தச் சொற்களால் மகிழ்ந்த மாமுனிவர் ஆணையிடுகிறார்: ‘படையை இங்கே கொண்டு வா.’ ஆணையிடப்பட்ட பரதனும் அவ்வாறே செய்தான்; படையை அருகே வரச் செய்தான். இங்கேதான் சர்க்கத்தின் திசை மாறுகிறது — காட்டில் கனிகளையும் கிழங்குகளையும் கொண்டு வாழும் முனிவர், நால்வகைப் படைக்கு உணவளிக்க முன்வருகிறார். பின்னர் பரத்வாஜர் அக்னிசாலைக்குள் நுழைந்து, நீரைப் பருகி, முகத்தைத் துடைத்துத் தூய்மையாகி, விருந்தோம்பலுக்காக விசுவகர்மாவை அழைக்கிறார். இதன் பின் முனிவரின் அழைப்புச் சொற்கள் மூலத்திலேயே நேரடியாக எடுத்துரைக்கப்பட்டுள்ளன, கவிஞர் மறைமுகமாக வருணிக்கவில்லை — இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் சிறப்பு; இதனால் அழைப்பின் மந்திரம் போன்ற கம்பீரத்தைக் கேட்பவர் நேரடியாக உணர்கிறார்.

முனிவர் சொல்கிறார்: ‘விசுவகர்மாவான துவஷ்டாவை நான் அழைக்கிறேன்; விருந்தோம்பல் செய்ய விரும்புகிறேன்; அதற்கு எனக்கு ஏற்பாடு செய்யப்படட்டும்.’ மீண்டும் சொல்கிறார்: ‘இந்திரனை முன்னிட்ட மூன்று உலகக் காவல் தேவர்களை அழைக்கிறேன்; விருந்தோம்பல் செய்ய விரும்புகிறேன்; அதற்கும் எனக்கு ஏற்பாடு செய்யப்படட்டும்.’ இவ்விரு சுலோகங்களின் பின்பாதி ஒன்றே — இங்கே திரும்பச் சொல்லுதல் குறை அல்ல, மந்திரம் போன்ற மறுமொழிவு. பின்னர் நதிகளை அழைக்கிறார்: ‘கிழக்கு நோக்கிப் பாயும் நதிகளும், குறுக்காகப் பாயும் நதிகளும், பூமியிலும் வானிலும் பாயும் நதிகளும் — அனைத்தும் இன்று இங்கே வரட்டும். அவற்றுள் சில மைரேயம் என்னும் இனிய மதுவைப் பெருக்கட்டும், சில நன்கு வடித்த சுராவைப் பெருக்கட்டும், மற்றவை கரும்புச் சாறு போன்ற குளிர்ந்த நீரைக் கொண்டு வரட்டும்.’ நதிகளின் நீரே வேறு சுவையாக மாறட்டும் என்ற கற்பனை கவிஞருக்கே உரியது. அதன் பின் கந்தர்வ உலகை அழைக்கிறார்: ‘விசுவாவசு, ஹாஹா, ஹூஹூ முதலிய தேவகந்தர்வர்களை அழைக்கிறேன்; அவ்வாறே அப்சரஸ்களையும் தேவகந்தர்வப் பெண்களையும் அனைவரையும் அழைக்கிறேன்.’ இந்தச் சுலோகங்களில் முனிவர் தமக்கென்று எதையும் கேட்கவில்லை; அனைத்தும் விருந்தினனுக்காகவே. தவத்தால் ஈட்டிய ஆற்றல் பிறர் நலனுக்காகவே பயன்படுத்தப்படுகிறது என்ற ஆசிரம தர்மத்தின் அடிப்படைக் கொள்கை இங்கே செயல் வடிவில் காட்டப்படுகிறது. முனிவரின் அழைப்பைத் தேவர்களும் மீறக்கூடாதது என்று கருதுகின்றனர் — இதையே கவிஞர் காட்ட விரும்புகிறார்.

முனிவர் அப்சரஸ்களைப் பெயர் சொல்லி அழைக்கிறார் — கிருதாசி, விசுவாசி, மிச்ரகேசி, அலம்புஷை, நாகதத்தை, ஹேமை, சோமை, அத்ரிக்ருதஸ்தலி. அவர்கள் தேவலோகத்தின் புகழ்பெற்ற நடனமாதர். பின்னர் சொல்கிறார்: ‘இந்திரனுக்குப் பணிபுரிபவர்களையும், பிரம்மனுக்குச் சேவை செய்யும் அழகிய மங்கையரையும் — அனைவரையும் தும்புரு என்னும் கந்தர்வனோடு, தம் பரிவாரங்களுடன் அழைக்கிறேன்’ — அதாவது நடனத்துக்கும் பாட்டுக்குமான எல்லாக் கருவிகளுடனும் வரட்டும். அதன் பின் காட்டை அழைக்கிறார்: ‘வடகுருவில் உள்ள தெய்வீகக் காடு — எதன் இலைகளே ஆடைகளும் அணிகலன்களுமோ, எதன் கனிகளே தெய்வ மங்கையரோ — குபேரனுடைய அந்த நிலையான காடு இங்கேயே வரட்டும்.’ பின்னர் உணவை அழைக்கிறார்: ‘பகவான் சோமன் இங்கே என் விருந்தினர்களுக்குச் சிறந்த உணவை அமைக்கட்டும் — கடித்து உண்பவை, மென்று உண்பவை, உறிஞ்சுபவை, நக்குபவை எனப் பலவகை. மரங்களிலிருந்து அக்கணமே உதிர்ந்த வண்ணமயமான மாலைகளும், சுரா முதலிய பானங்களும், பலவகை இறைச்சிகளும் இங்கே வந்து சேரட்டும்.’ இவ்வாறு முனிவரின் அழைப்பு வரிசையாகக் கலைஞனையும், உலகக் காவலர்களையும், நதிகளையும், கந்தர்வர்களையும், அப்சரஸ்களையும், காட்டையும், உணவுத் தெய்வத்தையும் தொடுகிறது; ஒரே அழைப்பால் உலகம் முழுவதும் அழைக்கப்படுகிறது. எங்குமே வன்முறை இல்லை, எங்குமே உழைப்பு இல்லை — சொல் ஒன்றே கருவி. தவத்தின் ஆற்றல் இவ்வளவு என்று கவிஞர் குறிக்கிறார்.

இவ்வாறு தியானத்தில் ஆழ்ந்த, இணையற்ற ஒளி கொண்ட, நல்விரதம் உடைய முனிவர், ஒலிநூல் முறைப்படியான சுரத்துடன் தூய உச்சரிப்புடைய சொற்களைக் கூறினார். கிழக்கு நோக்கிக் கைகூப்பி அவர் மனத்தால் தியானித்துக்கொண்டிருக்கும்போதே, அந்தத் தெய்வங்கள் அனைத்தும் தனித்தனியே வந்துசேர்ந்தன — தாமதமும் இல்லை, ஐயமும் இல்லை, வேண்டுகோளைத் திரும்பச் சொல்லவும் தேவையில்லை. பின்னர் மலயம், தர்துரம் என்னும் மலைகளைத் தொட்டு வந்த, வியர்வையைப் போக்கும், மிக இனிய, இன்பமான, மங்கலமான காற்று முறைப்படி — அதாவது ஏற்றவாறு மெல்ல மெல்ல — வீசியது. மேகங்கள் தெய்வீக மலர்மாரி பொழிந்தன; எல்லாத் திசைகளிலும் தேவதுந்துபிகளின் முழக்கம் கேட்டது. சிறந்த காற்றுகள் வீசின, அப்சரஸ் கூட்டங்கள் நடனமாடின, தேவகந்தர்வர்கள் பாடினர், வீணைகள் சுரங்களை எழுப்பின. ஏற்ற இறக்கங்கள் கொண்ட, மென்மையான, சமமான, லயப் பண்புகள் நிறைந்த அந்த ஒலி வானிலும் பூமியிலும் உயிரினங்களின் செவிகளிலும் புகுந்தது. கவிஞர் இங்கே ஒலியின் பாதையை மூன்று இடங்களில் பின்தொடர்கிறார் — வானில், பூமியில், உயிரினங்களின் செவிகளில். மனிதர்களின் செவிக்கு இன்பம் தரும் அந்தத் தெய்வீக ஒலி இவ்வாறு எழுந்தபோது, பரதன் தன் படையையும் விசுவகர்மாவின் படைப்பையும் கண்டான். அதாவது இசை நிகழ்ந்துகொண்டிருந்த நேரத்துக்குள்ளேயே விசுவகர்மா கட்டுமானத்தை முடித்துவிட்டார். இந்த வரிசையைக் கவிஞர் நுட்பமாக அமைக்கிறார் — முதலில் காற்று, பின்னர் மழை, பின்னர் இசை, இறுதியில் காட்சி. தேவர்களின் வருகையைக் கவிஞர் தனித்தனியே வருணிக்கவில்லை; ‘அந்தத் தெய்வங்கள் அனைத்தும்’ என்ற ஒரே சொற்றொடரால் அடக்குகிறார்; இதனால் அழைப்பின் உடனடிப் பயன் குறிக்கப்படுகிறது. மலயம், தர்துரம் ஆகியவற்றைத் தொட்டு வரும் காற்று மலயச் சந்தனத்தின் மணத்தைச் சுமக்கிறது என்பது மரபு; அதனால் ஆசிரமத்தின் காற்றும் விருந்தோம்பலுக்காகவே இயங்கியது என்பது தொனிப்பொருள். இங்கே இசையை வருணிக்கக் கவிஞர் ஒலிநூலின் கலைச்சொற்களைப் பயன்படுத்துகிறார் — ‘உச்சாவச:’ (ஏற்ற இறக்கமுடையது), ‘ச்லக்ஷ்ண:’ (மென்மையானது), ‘ஸம:’ (சமமானது), ‘லயகுணான்வித:’ (லயப் பண்புகள் நிறைந்தது); இவற்றால் சுரத்தின் ஏற்றம், இனிமை, தாளச் சமநிலை, லய ஒழுங்கு ஆகியவை குறிக்கப்படுகின்றன.

முதலில் சுற்றிலும் ஐந்து யோஜனை தூரம் நிலம் சமமாயிற்று; நீலமும் வைடூரியமும் போன்ற பல புல்வெளிகளால் மூடப்பட்டது. அந்தப் பகுதியில் வில்வம், விளா, பலா, நாரத்தை, நெல்லி, மா ஆகிய மரங்கள் கனிகளால் அணிசெய்யப்பட்டு நின்றன. வடகுருவிலிருந்து தெய்வீக இன்பப் பொருள்கள் நிறைந்த அந்தக் காடு வந்தது; கரையில் வளர்ந்த பல மரங்கள் சூழ்ந்த அழகிய நதியும் வந்தது. பின்னர் வெண்மையான நாற்கட்டு வீடுகளும், யானைகளுக்கும் குதிரைகளுக்குமான கொட்டில்களும், மாடமாளிகைகளுடன் கூடிய அழகிய தோரண வாயில்களும் அமைக்கப்பட்டன. வெண்மேகம் போன்ற, அழகிய தோரணங்கள் கொண்ட அரச மாளிகை தோன்றியது; வெண்மாலைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்டது, தெய்வீக நறுமண நீர் தெளிக்கப்பட்டது. அந்த மாளிகை சதுரமானது, நெரிசலற்றது, படுக்கைகளும் ஆசனங்களும் வாகனங்களும் கொண்டது, எல்லாத் தெய்வீகச் சுவைகளும் நிறைந்தது, தெய்வீக உணவும் ஆடைகளும் கொண்டது. அங்கே எல்லா உணவும் ஆயத்தமாக இருந்தன; பாத்திரங்கள் கழுவப்பட்டுத் தூய்மையாக இருந்தன; எல்லா ஆசனங்களும் உரிய இடங்களில் அமைக்கப்பட்டிருந்தன; நன்கு விரிக்கப்பட்ட அழகிய சிறந்த படுக்கைகளும் இருந்தன. மாமுனிவரின் அனுமதி பெற்று, நீண்ட கைகளுடைய கைகேயியின் மகனான பரதன் ரத்தினங்கள் நிறைந்த அந்த மாளிகைக்குள் நுழைந்தான். இவை அனைத்தும் ஒரு முகூர்த்த நேரத்திலேயே நிகழ்ந்தன — கவிஞர் எங்குமே காலத்தை நீட்டவில்லை; ஏனெனில் தவ ஆற்றலின் செயல் கணநேரமே. இதுவே சர்க்கத்தின் அழகு — ஆளரவமற்ற பிரயாகையில் காட்டின் நடுவே திடீரென ஒரு நகரம் போன்ற செல்வச் செழிப்பு எழுகிறது; அதுவும் இன்ப நுகர்வுக்காக அல்ல, விருந்தினனை உபசரிக்கவே. கவிஞர் கட்டுமானத்தின் வரிசையையும் உலகப் படைப்பின் வரிசையைப் போலவே அமைக்கிறார் — முதலில் சமநிலம், பின்னர் புல், பின்னர் கனிமரங்கள், பின்னர் நதி, பின்னர் வீடுகள், இறுதியில் அரச மாளிகை. ஐந்து யோஜனைப் பரப்பு என்ற எண்ணிக்கை படையின் பெருமையைக் குறிக்கிறது; நால்வகைப் படைக்கு அவ்வளவு இடம் தேவைப்பட்டது. ‘நீலவைடூரியம் போன்ற புல்வெளிகள்’ என்ற உவமையால் பசும்புல்லின் ஒளி மணியின் ஒளிக்கு நிகரானது என்று காட்டப்படுகிறது. வில்வம், விளா, பலா, நாரத்தை, நெல்லி, மா ஆகிய இவை அனைத்தும் உண்மையில் வெவ்வேறு பருவங்களில் கனிதருபவை; இங்கோ ஒரே நேரத்தில் கனிகளால் அணிசெய்யப்பட்டுள்ளன — இதுவும் தவத்தின் ஆற்றலே. ‘சது:சாலானி’ என்பது நான்கு கூடங்களால் சூழப்பட்ட வீடுகள்; அவற்றின் வெண்மையைக் கவிஞர் தனியாகக் குறிப்பிடுகிறார். யானைகளுக்கும் குதிரைகளுக்கும் தனிக் கொட்டில்கள் என்று சொல்வதால், படையின் வாகனங்களுக்கும் தங்குமிடம் அமைக்கப்பட்டது என்று அறியலாம். அரச மாளிகையின் வருணனையில் ‘வெண்மேகம் போன்ற’ என்ற உவமை வெண்மாளிகையின் உயரத்தையும் வெண்மையையும் ஒருசேரச் சுமக்கிறது. ‘திவ்யகந்தஸமுக்ஷிதம்’ என்பது நறுமண நீரால் தெளிக்கப்பட்டது என்று பொருள்.

புரோகிதர்களுடன் அமைச்சர்கள் அனைவரும் பரதனைப் பின்தொடர்ந்தனர்; மாளிகையின் அமைப்பைக் கண்டு மகிழ்ந்தனர். அங்கே தெய்வீக அரியணையும், சாமரமும், குடையும் வைக்கப்பட்டிருந்தன; பரதன் அமைச்சர்களுடன் அரசனைப் போல அதை வலம் வந்தான் — அதாவது அரசர்க்குரிய முறையில் அதை அணுகினான். ஆனால் அவன் தானே அதில் அமரவில்லை. ராமனுக்கு வணக்கம் செலுத்தி அந்த ஆசனத்தை வழிபட்டு, வெண்சாமரத்தை எடுத்துக்கொண்டு அமைச்சரின் ஆசனத்தில் அமர்ந்தான். இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் அறநெறி மையம் — தேவர்கள் படைத்த செல்வம் கண்முன்னே இருக்கிறது, ஆனால் பரதன் இன்னும் தன்னைச் சகோதரனின் அமைச்சனாகவே கருதுகிறான்; அரியணை ராமனுடையது, சாமரம் வீசுவதே பரதனின் கடமை. பின்னர் வரிசைப்படி அமைச்சர்களும் புரோகிதர்களும் அமர்ந்தனர்; அதன் பின் படைத்தலைவனும் பிரசாஸ்தாவும் அமர்ந்தனர். பின்னர் ஒரு முகூர்த்தத்திலேயே பரத்வாஜரின் ஆணைப்படி பாயசத்தைச் சேறாகக் கொண்ட நதிகள் பரதனை வந்தடைந்தன. அவற்றின் இருகரைகளிலும் வெண்மண் பூசிய அழகிய தெய்வீக இல்லங்கள் அந்த அந்தணரின் அருளால் தோன்றின. அதே முகூர்த்தத்தில் தெய்வீக அணிகலன்கள் அணிந்த இருபதாயிரம் பெண்கள் பிரம்மனால் அனுப்பப்பட்டு வந்தனர்; பொன்னாலும் மணியாலும் முத்தாலும் பவளத்தாலும் விளங்கிய இருபதாயிரம் பெண்கள் குபேரனால் அனுப்பப்பட்டு வந்தனர். இவ்வாறு உலகக் காவலர்களின் அருள் வரிசையாக வெளிப்படுகிறது; விருந்தோம்பலும் தெய்வீக அளவை அடைகிறது. ‘ராமாயாபிப்ரணம்ய’ (ராமனுக்கு வணக்கம் செலுத்தி) என்ற சொல்லே இந்தச் சர்க்கத்தின் இதயம் — இல்லாதபோதும் ராமனே அங்கே அரசன். பின்னர் பரதன் அரியணையில் பாதுகைகளை வைக்கப்போவதன் வித்து இங்கேயே தென்படுகிறது. ‘ஆனுபூர்வ்யாத்’ (வரிசைப்படி) என்ற சொல்லால் அவையின் மரபு குறிக்கப்படுகிறது — அனைவரும் தத்தம் பதவிக்கேற்ப அமர்ந்தனர், விருப்பப்படி அல்ல. பிரசாஸ்தா என்பவர் வேள்வியின் ஒருவகைப் புரோகிதர்; படைத்தலைவனுடன் அவர் இறுதியில் அமர்ந்தார். பாயசச் சேறு கொண்ட நதிகள் என்ற கற்பனை மிகைப்படுத்தல் போலத் தோன்றும்; ஆனால் காவியத்தில் அது தெய்வ அருளின் உருவ வடிவம். பிரம்மனும் குபேரனும் அனுப்பிய பெண்கள் என்று சொல்வதால், இரு உலகக் காவலர்களின் அருள் தனித்தனியே குறிக்கப்படுகிறது. இவ்வாறு தேவர்கள் அமைத்த ஆசனத்தைப் பரதன் அனுபவிக்கவில்லை, வழிபட மட்டுமே செய்தான் — இந்த முரணே சர்க்கத்தின் முழுச் செல்வச் சிறப்புக்கும் அறநெறிப் பொருளைத் தருகிறது.

எவர்களால் பற்றப்பட்ட ஆண் பித்துப் பிடித்தவன் போலத் தோன்றுவானோ, அத்தகைய இருபதாயிரம் அப்சரஸ் கூட்டங்கள் நந்தனவனத்திலிருந்து வந்தனர். நாரதர், தும்புரு, கோபன் — ஒளியில் சூரியனுக்கு நிகரான இந்தக் கந்தர்வ அரசர்கள் பரதனின் முன்னே பாடினர். அலம்புஷை, மிச்ரகேசி, புண்டரீகை, வாமனை — இந்த நான்கு அப்சரஸ்கள் பரத்வாஜரின் ஆணைப்படி பரதனின் முன் நடனமாடினர். தேவர்களிடம் உள்ள மாலைகளும், சைத்ரரதக் காட்டில் உள்ள மாலைகளும் அனைத்தும் பரத்வாஜரின் ஒளியால் பிரயாகையில் காணப்பட்டன. இங்கே கவிஞர், காவியம் முழுவதிலும் அரிதான ஓர் அற்புதச் சித்திரத்தைத் தீட்டுகிறார் — மரங்களே இசைக்கலைஞர்களாகவும் நடனக் கலைஞர்களாகவும் ஆயின. வில்வ மரங்கள் மிருதங்கம் வாசிப்பவர்கள் ஆயின, தான்றி மரங்கள் தாளக்கோல் பிடிப்பவர்கள் ஆயின, அரச மரங்கள் நடனமாடுபவர்கள் ஆயின. சரளம், பனை, திலகம், தமாலம் ஆகியவை கூனர்களாகவும் குள்ளர்களாகவும் ஆகி மகிழ்ந்து அங்கே ஓடிவந்தன. சிம்சுபை, நெல்லி, நாவல், மாலதி, மல்லிகை, ஜாதிமல்லி, காட்டிலுள்ள பிற கொடிகள் — அனைத்தும் இளமங்கையரின் வடிவம் எடுத்துப் பரத்வாஜரின் ஆசிரமத்தில் தங்கின. ஐம்பத்தோராம் சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது — மூன்று பாதிகள் ஒரே எண்ணின் கீழ் அமைக்கப்பட்டுள்ளன. அதே பெண்கள் படையிடம் உரக்க அறிவிக்கின்றனர்: ‘சுரா பருகுபவர்களே, சுராவைப் பருகுங்கள்; பசித்தவர்களே, பாயசத்தை உண்ணுங்கள்; தூய இறைச்சிகளும் உள்ளன; எவர் எதை விரும்புகிறாரோ அதை உண்ணட்டும்.’ கந்தர்வ அரசர்களின் பாட்டு, அப்சரஸ்களின் நடனம், மரங்களின் இசை — இந்த மூன்றாலும் கவிஞர் முழுமையான கந்தர்வக் கலையைக் காட்டுகிறார். ‘மார்தங்கிகா:’ என்பது மிருதங்கம் வாசிப்பவர்கள், ‘சம்யாக்ராஹா:’ என்பது தாளக்கோல் பிடிப்பவர்கள்; இந்தக் கலைச்சொற்கள் இசைநூலிலிருந்து எடுக்கப்பட்டவை. வில்வக் கனி மிருதங்க வடிவுடையது, தான்றி மரக்கட்டை தாளக்கோலுக்கு ஏற்றது என்ற உலக வழக்கே இந்தக் கற்பனையின் வேர். கொடிகள் மங்கையர் வடிவம் எடுப்பதும் பெயர் ஒற்றுமையாலேயே பொருந்துகிறது — சிம்சுபா, ஆமலகீ, ஜம்பூ, மாலதீ, மல்லிகா, ஜாதி — இவை அனைத்தும் சமஸ்கிருதத்தில் பெண்பால் பெயர்கள். ‘சைத்ரரதம்’ என்பது குபேரனின் பூங்கா; சித்திரரதன் என்னும் கந்தர்வனால் காக்கப்படுவது. அங்கிருந்து கொண்டுவரப்பட்ட பூக்கள் பிரயாகையில் காணப்படுகின்றன என்று சொல்வதால், இரு உலகங்களுக்கும் இடையிலான எல்லை மறைந்தது என்று குறிக்கப்படுகிறது. ‘ஸோன்மாத இவ லக்ஷ்யதே’ (பித்துப் பிடித்தவன் போலத் தோன்றுவான்) என்பது அப்சரஸ்களின் அழகின் விளைவு; கவிஞர் அதைப் ‘பித்துப் போல’ என்ற தற்குறிப்பேற்றத்தால் மட்டுமே குறிக்கிறார், உண்மையான பித்தாக அல்ல.

பின்னர் ஏழெட்டுப் பெண்கள் சேர்ந்து ஒவ்வொரு ஆணுக்கும் நறுமணப் பொடியால் உடல் தேய்த்து, அழகிய நதிக்கரைகளில் நீராட்டினர். அகன்ற கண்களுடைய பெண்கள் உடல் பிடித்துவிட வந்தனர்; அழகிய மங்கையர் அவர்களைத் துடைத்துவிட்டுப் பானங்களைப் பருகச் செய்தனர். மனிதர்கள் மட்டுமல்ல, வாகனங்களும் உபசரிக்கப்பட்டன — வாகனக் காவலர்கள் குதிரைகளுக்கும் யானைகளுக்கும் கழுதைகளுக்கும் ஒட்டகங்களுக்கும் சுரபியின் மக்களான மாடுகளுக்கும் முறைப்படி உணவளித்தனர்; பெருவலிமை கொண்ட அவர்கள் இக்ஷ்வாகு குலத்தின் சிறந்த வீரர்களுடைய வாகனங்களைத் தூண்டி, கரும்பும் தேன் கலந்த பொரியும் உண்ணச் செய்தனர். அங்கே எந்த அளவுக்குக் களிப்பு இருந்ததென்றால், குதிரைக்காரன் தன் குதிரையை அறியவில்லை, யானைப்பாகன் தன் யானையை அறியவில்லை. அந்தப் படை மதுவால் களித்து, தன்னிலை மறந்து, மகிழ்ந்து அங்கே விளங்கியது. எல்லா விருப்பங்களாலும் நிறைவுற்று, செஞ்சந்தனம் பூசி, அப்சரஸ் கூட்டங்களுடன் கூடிய படைவீரர்கள் இவ்வாறு சொன்னார்கள்: ‘அயோத்திக்கும் போகமாட்டோம், தண்டகாரண்யத்துக்கும் போகமாட்டோம்; பரதனுக்கு நலம் உண்டாகட்டும், ராமனுக்கும் அவ்வாறே இன்பம் உண்டாகட்டும்.’ இவ்வாறு காலாட்படை வீரர்களும் யானை, குதிரைகளை ஏறிச் செலுத்துபவர்களும் பராமரிப்பவர்களும் — தம்மைத் தாமே காத்துக்கொள்ள இயலாத சாதாரணப் பணியாளர்கள் — அந்த உபசாரத்தைப் பெற்று இதே சொற்களைக் கூறினர். ஆயிரக்கணக்கான மனிதர்கள் பெருமகிழ்ச்சியடைந்து ஆரவாரம் செய்து, ‘நாங்கள் பரதனைப் பின்தொடர்பவர்கள்; இதுவே சொர்க்கம்’ என்று சொன்னார்கள். படைவீரர்கள் நடனமாடியும் சிரித்தும் பாடியும் மாலைகள் அணிந்தும் ஆயிரக்கணக்கில் எல்லாப் பக்கமும் ஓடித் திரிவது காணப்பட்டது. இந்தச் சொற்களைக் கவிஞர் எளிமையாகவே எடுத்துரைக்கிறார்; ஆனால் அவற்றில் படையின் முழு மனமாற்றமும் பொதிந்துள்ளது — ராமனை அழைத்து வரப் புறப்பட்ட படை இப்போது போகவே விரும்பவில்லை. ‘உச்சாத்ய’ என்பது நறுமணப் பொடியை உடலில் தேய்க்கும் செயல்; அதன் பின்னரே நீராட்டல். ‘ஸம்வாஹந்த்ய:’ என்பது களைப்பைப் போக்க உடல் பிடித்துவிடுதல். இவ்வாறு நீராட்டலின் மூன்று உறுப்புகள் வரிசையாகக் குறிக்கப்படுகின்றன. வாகனங்களுக்கு உணவளிப்பதில் கவிஞர் தனிக் கவனம் செலுத்துகிறார் — ஏனெனில் நால்வகைப் படையின் நிறைவு வாகனங்களின் நிறைவின்றி முழுமையடையாது. ‘நாச்வபந்தோ(அ)ச்வமாஜானாத்’ (குதிரைக்காரன் குதிரையை அறியவில்லை) என்ற வாக்கியத்தால் கவிஞர் களிப்பின் உச்சத்தை நகைச்சுவை கலந்து வருணிக்கிறார். படையின் ‘அயோத்திக்குப் போகமாட்டோம்’ என்ற சொல்லோ ஆழமானது — இதனால் உபசாரத்தின் இனிமை கடமையை மறக்கும் அளவுக்குச் சென்றது என்றும், அயோத்தியின் துயரம் கணநேரம் மறக்கப்பட்டது என்றும் குறிக்கப்படுகிறது. ‘ஸுரபே: ஸுதா:’ (சுரபியின் மக்கள்) என்பது பசுக்களும் காளைகளும்; காமதேனுவின் சந்ததி என்ற புராணப் பெயர். ‘மதுலாஜா:’ என்பது தேன் கலந்த பொரி; வாகன விலங்குகளுக்குக் கொடுக்கப்படுவது. ‘தர்ப்பிதா: ஸர்வகாமை:’ என்பது எல்லா விருப்பங்களாலும் நிறைவுற்றவர்கள். ‘ரக்தசந்தனரூஷிதா:’ என்பது செஞ்சந்தனம் பூசியவர்கள் — விழாவின் அடையாளம். இங்கே ‘அநாதா:’ என்ற சொல் தலைவனற்றவர்கள் என்று பொருள்படாது; தம்மைத் தாமே காத்துக்கொள்ள இயலாத சாதாரணப் பணியாளர்கள் என்றே பொருள்.

அமுதத்துக்கு நிகரான அந்த உணவை உண்ட பின்னும், தெய்வீகத் தின்பண்டங்களைக் கண்டு அவர்களுக்கு மீண்டும் உண்ணும் எண்ணம் எழுந்தது — நிறைவும் ஆசையையே வளர்த்தது. ஏவலர்களும், பணிப்பெண்களும், மனைவியரும், படையில் இருந்தவர்களும் அனைவரும் மிகவும் மகிழ்ந்து, புத்தாடை அணிந்தவர்களாக இருந்தனர். யானைகளும் கழுதைகளும் ஒட்டகங்களும் பசுக்களும் குதிரைகளும் விலங்குகளும் பறவைகளும் அங்கே நன்கு பேணப்பட்டன; எவரும் பிறருடைய பங்கை நாடவில்லை. அங்கே வெள்ளாடை அணியாதவனோ, பசித்தவனோ, அழுக்கானவனோ, புழுதி படிந்த தலைமுடியுடையவனோ எவனும் காணப்படவில்லை — இவ்வாறு கவிஞர் ஒரே எதிர்மறை வாக்கியத்தால் உபசாரத்தின் முழுமையைக் காட்டுகிறார். ஆட்டிறைச்சியும் பன்றியிறைச்சியும், சிறந்த இறைச்சிக் குழம்பின் குவியல்களும், கனிச்சாற்றில் சமைத்த மணமும் சுவையும் கொண்ட பருப்புக் குழம்புகளும், வெண்சோறும் நிறைந்த, மலர்க்கொடிகளால் அணிசெய்யப்பட்ட ஆயிரக்கணக்கான இரும்புப் பாத்திரங்களை வியப்படைந்த மனிதர்கள் எல்லாப் பக்கமும் கண்டனர். காட்டின் ஓரங்களில் கிணறுகள் பாயசச் சேறு கொண்டவையாயின, பசுக்கள் வேண்டியதைக் கறப்பவையாயின, மரங்கள் தேன் சொரிபவையாயின. குளங்கள் மைரேய மதுவால் நிறைந்து, சுவையான இறைச்சிக் குவியல்களால் சூழப்பட்டன; சூடான சட்டிகள் மான், மயில், கோழி இறைச்சிகளால் நிறைந்திருந்தன. இவ்வாறு கவிஞர் செழிப்பின் வருணனையை வரிசையாக அடர்த்தியாக்குகிறார் — முதலில் உணவு, பின்னர் ஆடை, பின்னர் விலங்குகளின் நிறைவு, இறுதியில் பாத்திரங்களும் கிணறுகளும் மிகுந்திருத்தல். இவை அனைத்தும் ஒரே இரவுக்காக — என்பதை நினைக்கும்போதே கேட்பவரின் வியப்பு பெருகுகிறது. ‘லௌஹ்ய:’ என்பது இரும்பாலான பெரிய பாத்திரங்கள்; ‘புஷ்பத்வஜவத்ய:’ என்பது மலர்க் கொடிகளால் அணிசெய்யப்பட்டவை. ‘நிஷ்டானம்’ என்பது இறைச்சிக் குழம்பு, ‘நிர்யூஹ:’ என்பது கனிகளின் கஷாயம், ‘ஸூப:’ என்பது பருப்பு — இந்தச் சொற்களால் கவிஞர் சமையல் கலையின் நுட்ப அறிவை வெளிப்படுத்துகிறார். ‘காமதுகா: காவ:’ என்று சொல்வதால் பசுக்கள் அனைத்தும் காமதேனுவுக்கு நிகராயின என்று சொல்லப்படுகிறது. ‘மதுச்யுதோ த்ருமா:’ என்பது மரங்களிலிருந்து தேன் வடிதல். ‘மைரேயம்’ என்பது இனிய மது, ‘மார்கமாயூரகௌக்குடம்’ என்பது மான், மயில், கோழி ஆகியவற்றின் இறைச்சி — இவை அக்கால உணவுக்குச் சான்று. இவ்வாறு கவிஞர் தெய்வ மாயையை மட்டுமல்ல, மனித உலகின் இன்பப் பொருள்களையும் விரிவாக முன்வைக்கிறார். ‘நான்யோ ஹ்யன்யமகல்பயத்’ என்ற வாக்கியத்தின் பொருள் — எவரும் பிறருடைய பங்கைக் கேட்கவில்லை, ஏனெனில் அனைவருக்கும் போதுமான அளவு இருந்தது; போட்டிக்கு இடமே இல்லை.

அங்கே ஆயிரக்கணக்கான கிண்ணங்களும், நியுதக் கணக்கில் (லட்சக்கணக்கில்) தட்டுகளும், நியர்புதக் கணக்கில் (கோடிக்கணக்கில்) பொன்னாலான பாத்திரங்களும் இருந்தன. தயிர் நிறைந்த, நன்கு தயாரிக்கப்பட்ட தட்டுகளும் குடங்களும் கரம்பிகளும் இருந்தன; பருவம் வந்த மஞ்சள் நிறமான மணமுள்ள விளாம்பழத்தின் சாறும், ரசாலம் என்னும் இனிய தயிர்ப்பானமும், வெண்தயிரும், பாயசமும் நிறைந்த குளங்களும், சர்க்கரைக் குவியல்களும் இருந்தன. நதிகளின் துறைகளில் மனிதர்கள் பாத்திரங்களில் வைக்கப்பட்ட அரைத்த நறுமணக் கலவைகளையும், நறுமணப் பொடிகளையும் கஷாயங்களையும், பலவகை நீராட்டுப் பொருள்களையும் கண்டனர். வெண்மையான நார் கொண்ட பல்துலக்கும் குச்சிகளின் குவியல்களும், பேழைகளில் வைக்கப்பட்ட வெண்சந்தனக் கலவைகளும், துடைத்துப் பளபளப்பாக்கப்பட்ட கண்ணாடிகளும், ஆடைக் குவியல்களும், ஆயிரக்கணக்கான மரப் பாதுகைகளும் தோல் செருப்புகளும், மைச்சிமிழ்களும், சீப்புகளும், தூரிகைகளும், குடைகளும், வில்களும், வண்ணமயமான கவசங்களும், படுக்கைகளும், ஆசனங்களும் அங்கேயே இருந்தன. கழுதைகள், ஒட்டகங்கள், யானைகள், குதிரைகளுக்கென நீர் அருந்தும் குளங்கள் நிறைந்திருந்தன; அல்லியும் தாமரையும் கொண்ட, நல்ல துறைகள் உடைய, இறங்கி நீராடக்கூடிய, வானின் நிறம் கொண்ட, தெளிந்த நீருடைய, இனிதே நீராடக்கூடிய குளங்களும் இருந்தன. இந்த எழுபத்தெட்டாம் சுலோகமும் ஆறு அடிகள் கொண்டது — மூன்று பாதிகள் ஒரே எண்ணின் கீழ் அமைக்கப்பட்டுள்ளன. விலங்குகளின் பசியாற நீலவைடூரிய நிறமுடைய மென்மையான புல் குவியல்களும் எல்லா இடங்களிலும் காணப்பட்டன. இந்தச் சுலோகங்களில் கவிஞர் படைவீரனின் அன்றாட வாழ்வின் ஒவ்வொரு கூறையும் தொடுகிறார் — உணவு, நீராட்டல், அலங்காரம், ஆயுதம், படுக்கை, விலங்குகளுக்கான புல்லும் நீரும். எதுவும் மறக்கப்படவில்லை; இதுவே முழுமையான விருந்தோம்பலின் வரையறை. இங்கே எண்ணுப்பெயர்களின் ஏற்றத்தைக் கவனிக்க வேண்டும் — ஸஹஸ்ராணி (ஆயிரங்கள்), நியுதானி (லட்சங்கள்), நியர்புதானி (கோடிகள்) என வரிசையாகப் பெருகும் எண்கள்; இதனால் மிகுதியின் அனுபவம் படிப்படியாக அடர்த்தியாகிறது. ‘கரம்ப்ய:’ என்பது தயிர்ப் பாத்திரங்கள், ‘ஸமுத்கா:’ என்பது சந்தனப் பேழைகள், ‘ஆஞ்ஜன்ய:’ என்பது மைச்சிமிழ்கள், ‘கங்கதா:’ என்பது சீப்புகள், ‘கூர்ச்சா:’ என்பது தூரிகைகள், ‘மர்மத்ராணானி’ என்பது கவசங்கள். இந்தச் சொற்களால் படைப் பாசறைக்கான முழுப் பொருள்களும் எண்ணப்படுகின்றன. குளங்களின் வருணனையில் ‘வானின் நிறம் கொண்ட’ என்ற உவமையால் நீரின் தெளிவு வானத்தோடு ஒப்பிடப்படுகிறது. விலங்குகளுக்குத் தனி நீர்நிலைகளும் தனிப் புல் குவியல்களும் — இதனால் விருந்தோம்பலின் சமநிலை காட்டப்படுகிறது; மனிதர்களுக்குப் போலவே விலங்குகளுக்கும் அக்கறை காட்டப்படுகிறது. ‘கல்கா:’ என்பது அரைத்த நறுமணப் பொருள்கள், ‘சூர்ணகஷாயா:’ என்பது நீராடும்போது பயன்படும் நறுமணப் பொடிகளும் கஷாயங்களும். ‘அம்சுமந்தோ தந்ததாவனஸஞ்சயா:’ என்பது நார் கொண்ட பல்துலக்கும் குச்சிகள். ‘பாதுகா’ என்பது மரத்தாலானது, ‘உபானத்’ என்பது தோலாலானது — இரண்டும் ஆயிரக்கணக்கான இணைகள். ‘நிர்வாபார்தம்’ என்பது விலங்குகளின் பசியைப் போக்குவதற்காக. ‘ஸுகாப்லவான்’ என்பது எளிதில் இறங்கி நீராடக்கூடியவை; அவற்றின் கரைகளும் எளிதில் அணுகக்கூடியவையாக இருந்தன.

மாமுனிவர் பரதனுக்குச் செய்த, கனவு போன்ற அந்த அற்புத விருந்தோம்பலைக் கண்டு அந்த மனிதர்கள் வியந்தனர் — இது உண்மையா கனவா என்ற ஐயம் அவர்களுக்கு இருந்தது. இவ்வாறு நந்தனவனத்தில் தேவர்களைப் போல அவர்கள் களித்திருக்க, அழகிய பரத்வாஜ ஆசிரமத்தில் அந்த இரவு கழிந்தது. பின்னர் அந்த நதிகளும், அந்தக் கந்தர்வர்களும், அந்த அழகிய மங்கையர் அனைவரும் பரத்வாஜரிடம் விடைபெற்று, வந்த வழியே திரும்பிச் சென்றனர் — எவர் எங்கிருந்து வந்தனரோ அங்கேயே சென்றனர். ஆனால் விடியலிலும் மனிதர்கள் அப்படியே மதுவால் மிகக் களித்திருந்தனர், அப்படியே தெய்வீக அகிலும் சந்தனமும் பூசியிருந்தனர்; அப்படியே பலவகைச் சிறந்த தெய்வீக மாலைகள் மனிதர்களால் கசக்கப்பட்டு ஆங்காங்கே சிதறிக் கிடப்பதும் காணப்பட்டது. இறுதிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் அமைந்தது. கவிஞர் சர்க்கத்தைத் தேவர்கள் சென்றதோடு முடிக்கவில்லை; எஞ்சிய நறுமணத்தோடும், சந்தனப் பூச்சோடும், சிதறிய மலர்மாலைகளோடும் முடிக்கிறார் — இதனால் கேட்பவரே இரவின் விழாவை நினைவுகூர்கிறார். அடுத்த சர்க்கத்தில் பரதன் புறப்பட அனுமதி கேட்பான்; முனிவரும் அவனுக்குச் சித்திரகூடத்துக்கான வழியைக் காட்டுவார்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ವಸಿಷ್ಠ ಮೊದಲಾದ ಋತ್ವಿಜರೊಡನೆ ಭರದ್ವಾಜರನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ರಾಮನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು; ಮುನಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಅದೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆ ರಾತ್ರಿ ತಂಗುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಸರ್ಗವು ಅದೇ ರಾತ್ರಿಯ ವೃತ್ತಾಂತ; ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಇದು ಅದ್ವಿತೀಯವಾದ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಭರತನು ಅಲ್ಲೇ ತಂಗಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದಾಗ, ಮುನಿ ಕೈಕೇಯೀಪುತ್ರ ಭರತನನ್ನು ಆತಿಥ್ಯಕ್ಕೆ ಆಮಂತ್ರಿಸಿದರು — ಕೇವಲ ತಂಗುವುದಕ್ಕಲ್ಲ, ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೂ. ಭರತನಾದರೋ ವಿನಯದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಇದನ್ನು ತಾವು ಈಗಾಗಲೇ ಮಾಡಿದ್ದೀರಲ್ಲ. ವನದಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ಆತಿಥ್ಯ — ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳು — ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ಇನ್ನೇನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಬೇಕು?’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭರತನ ನಮ್ರತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಜಕುಮಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ತಪಸ್ವಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಭರದ್ವಾಜರಾದರೋ ನಗುವವರಂತೆ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನೀನು ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವನೆಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ಯಾವುದರಿಂದಲಾದರೂ ನೀನು ತೃಪ್ತನಾಗುವೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆ ಬೇರೆ — ನಿನ್ನ ಈ ಸೇನೆಗೆ ಭೋಜನ ನೀಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಗೆ ತಕ್ಕ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ಮುನಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಸೇನೆಯನ್ನು ದೂರದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟು ಏಕೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ? ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಏಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ತಪೋಧನರಿಗೆ ನಮ್ರವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ತಮ್ಮ ಮೇಲಿನ ಭಯದಿಂದಲೇ (ಗೌರವದಿಂದಲೇ) ನಾನು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಬರಲಿಲ್ಲ.’

ಭರತನು ತಾನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಬಂದುದರ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ರಾಜನಾಗಲೀ ರಾಜಪುತ್ರನಾಗಲೀ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ದೂರ ಉಳಿಸಬೇಕು (ಅವರಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡಬಾರದು); ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಎಂದಿಗೂ ಉಪದ್ರವ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಯ ಸನಾತನ ನಿಯಮ. ನನ್ನೊಡನೆ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕುದುರೆಗಳೂ ಅನೇಕ ಮನುಷ್ಯರೂ ಮದಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳೂ ವಿಶಾಲವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿವೆ. ಅವು ಆಶ್ರಮದ ಮರಗಳನ್ನೂ ನೀರನ್ನೂ ನೆಲವನ್ನೂ ಪರ್ಣಕುಟಿಗಳನ್ನೂ ಹಾಳುಮಾಡದಿರಲಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ.’ ಹೀಗೆ ಭರತನ ಋಷಿಭಕ್ತಿ, ಆತ್ಮಸಂಯಮ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಜ್ಞಾನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಬರುತ್ತವೆ — ಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ತಂದಿಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಪರಮರ್ಷಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಸೇನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರಲಿ.’ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭರತನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದನು; ಸೇನೆಯನ್ನು ಬರಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸರ್ಗದ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ವನದಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುವ ಮುನಿ ಚತುರಂಗಸೇನೆಗೆ ಭೋಜನ ನೀಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಭರದ್ವಾಜರು ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ನೀರನ್ನು ಆಚಮನ ಮಾಡಿ, ಬಾಯನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಂಡು ಶುಚಿಯಾಗಿ, ಆತಿಥ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಮುನಿಯ ಆಹ್ವಾನವಚನಗಳು ಮೂಲದಲ್ಲೇ ನೇರವಾಗಿ ಉದ್ಧೃತವಾಗಿವೆ, ಕವಿ ಅವನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷ; ಇದರಿಂದ ಆಹ್ವಾನದ ಮಂತ್ರಸದೃಶ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಕೇಳುಗನ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಮುನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ನಾನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಾದ ತ್ವಷ್ಟೃವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಅದಕ್ಕೆ ನನಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲ್ಪಡಲಿ.’ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಮೂವರು ಲೋಕಪಾಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಅದಕ್ಕೂ ನನಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲ್ಪಡಲಿ.’ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಒಂದೇ — ಇಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ, ಮಂತ್ರದಂತಹ ಆವೃತ್ತಿ. ಅನಂತರ ನದಿಗಳ ಆಹ್ವಾನ — ‘ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳೂ, ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳೂ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲೂ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳೂ ಎಲ್ಲವೂ ಇಂದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಿ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮೈರೇಯವನ್ನು (ಮಧುರ ಸುರೆಯನ್ನು) ಹರಿಸಲಿ, ಕೆಲವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಸುರೆಯನ್ನು, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಕಬ್ಬಿನ ರಸದಂತಹ ತಂಪಾದ ನೀರನ್ನು ತರಲಿ.’ ನದಿಗಳ ನೀರೇ ಬೇರೆ ರಸವಾಗಲಿ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಕವಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟತೆ. ಅನಂತರ ಗಂಧರ್ವಲೋಕದ ಆಹ್ವಾನ — ‘ವಿಶ್ವಾವಸು, ಹಾಹಾ, ಹೂಹೂ ಮೊದಲಾದ ದೇವಗಂಧರ್ವರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತೇನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನೂ ದೇವಗಂಧರ್ವಿಯರನ್ನೂ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುನಿ ತಮಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲವೂ ಅತಿಥಿಗಾಗಿಯೇ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪರರಿಗಾಗಿಯೇ ವಿನಿಯೋಗಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಆಶ್ರಮಧರ್ಮದ ಮೂಲಭೂತ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾರೂಪದಲ್ಲಿ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಯ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಮೀರಲಾಗದು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದನ್ನೇ ಕವಿ ತೋರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಮುನಿ ಹೆಸರು ಹಿಡಿದು ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ — ಘೃತಾಚಿ, ವಿಶ್ವಾಚಿ, ಮಿಶ್ರಕೇಶಿ, ಅಲಂಬುಷೆ, ನಾಗದತ್ತೆ, ಹೇಮೆ, ಸೋಮೆ, ಅದ್ರಿಕೃತಸ್ಥಲಿ. ಅವರು ದೇವಲೋಕದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನರ್ತಕಿಯರು. ಅನಂತರ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೇವಿಸುವವರನ್ನೂ, ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಸುಂದರಿಯರನ್ನೂ — ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ತುಂಬುರು ಗಂಧರ್ವನೊಡನೆ ಪರಿಕರಗಳ ಸಹಿತ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತೇನೆ’ — ಅಂದರೆ ನೃತ್ಯಗೀತಗಳ ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳೊಡನೆ ಬರಲಿ. ಅನಂತರ ವನದ ಆಹ್ವಾನ — ‘ಉತ್ತರಕುರುಗಳಲ್ಲಿರುವ ದಿವ್ಯವನ, ಯಾವುದರ ಎಲೆಗಳೇ ವಸ್ತ್ರಗಳೂ ಆಭರಣಗಳೂ ಆಗಿವೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಹಣ್ಣುಗಳೇ ದಿವ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಆ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕುಬೇರನ ವನ ಇಲ್ಲಿಗೇ ಬರಲಿ.’ ಅನಂತರ ಅನ್ನದ ಆಹ್ವಾನ — ‘ಭಗವಾನ್ ಸೋಮನು ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ಒದಗಿಸಲಿ — ಭಕ್ಷ್ಯ, ಭೋಜ್ಯ, ಚೋಷ್ಯ, ಲೇಹ್ಯ ಎಂಬ ಬಹುವಿಧವಾದುದನ್ನು. ಮರಗಳಿಂದ ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಉದುರಿದ ವಿಚಿತ್ರ ಹೂಮಾಲೆಗಳೂ, ಸುರೆ ಮೊದಲಾದ ಪಾನೀಯಗಳೂ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾಂಸಗಳೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಮುನಿಯ ಆಹ್ವಾನ ಶಿಲ್ಪಿಯನ್ನೂ ಲೋಕಪಾಲರನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವರನ್ನೂ ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನೂ ವನವನ್ನೂ ಅನ್ನದೇವತೆಯನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಒಂದೇ ಆಹ್ವಾನದಿಂದ ಇಡೀ ವಿಶ್ವವೇ ಆಮಂತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲ — ಮಾತೊಂದೇ ಸಾಧನ. ತಪಸ್ಸಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇಷ್ಟು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಸಮಾಧಿಯುಕ್ತರಾದ, ಅಪ್ರತಿಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾದ, ಸುವ್ರತರಾದ ಮುನಿ ಶಿಕ್ಷಾಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶುದ್ಧೋಚ್ಚಾರಣೆಯ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರು. ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖರಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಬಂದರು — ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸುವ ಅಗತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಮಲಯ ಮತ್ತು ದರ್ದುರ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಬಂದ, ಬೆವರನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ, ಅತಿ ಪ್ರಿಯವಾದ, ಸುಖಕರವಾದ, ಮಂಗಳಕರವಾದ ಗಾಳಿ ಹದವಾಗಿ ಬೀಸಿತು — ಅಂದರೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಮಂದಮಂದವಾಗಿ. ದಿವ್ಯ ಮೋಡಗಳು ಹೂಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದವು, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ದೇವದುಂದುಭಿಗಳ ಘೋಷ ಕೇಳಿಬಂದಿತು. ಉತ್ತಮವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ನರ್ತಿಸಿದವು, ದೇವಗಂಧರ್ವರು ಹಾಡಿದರು, ವೀಣೆಗಳು ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸಿದವು. ಆ ಶಬ್ದವು ಏರಿಳಿತಗಳುಳ್ಳದ್ದು — ಆರೋಹ-ಅವರೋಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು — ನಯವಾದುದು, ಸಮವಾದುದು, ಲಯಗುಣದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ಅದು ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಿವಿಗಳನ್ನೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಶಬ್ದದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ. ಮನುಷ್ಯರ ಕಿವಿಗೆ ಸುಖಕರವಾದ ಆ ದಿವ್ಯಶಬ್ದ ಹೀಗೆ ಹರಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಭರತನು ಭರತವಂಶದ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅಂದರೆ ಸಂಗೀತ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಷ್ಟರಲ್ಲೇ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ್ದನು. ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಗಾಳಿ, ಅನಂತರ ಮಳೆ, ಅನಂತರ ನಾದ, ಕೊನೆಗೆ ದೃಶ್ಯ. ದೇವತೆಗಳ ಆಗಮನವನ್ನು ಕವಿ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ದೈವತಾನಿ’ (ಆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಆಹ್ವಾನದ ತತ್ಕ್ಷಣದ ಫಲ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಲಯ-ದರ್ದುರಗಳ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಬಂದ ಗಾಳಿ ಮಲಯಚಂದನದ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ; ಇದರಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಗಾಳಿಯೂ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿತು ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶಬ್ದಶಾಸ್ತ್ರದ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಉಚ್ಚಾವಚ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣ, ಸಮ, ಲಯಗುಣಾನ್ವಿತ; ಇವುಗಳಿಂದ ಸ್ವರದ ಆರೋಹ, ಮಾಧುರ್ಯ, ತಾಳಸಾಮ್ಯ, ಲಯನಿಯಮ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಮೊದಲು ಸುತ್ತಲೂ ಐದು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಭೂಮಿ ಸಮತಟ್ಟಾಯಿತು, ನೀಲವೈಡೂರ್ಯಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಹೇರಳವಾದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿತು. ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ವ, ಬೇಲ, ಹಲಸು, ಮಾದಳ, ನೆಲ್ಲಿ, ಮಾವು ಮರಗಳು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದವು. ಉತ್ತರಕುರುಗಳಿಂದ ದಿವ್ಯೋಪಭೋಗಗಳುಳ್ಳ ಆ ವನ ಬಂದಿತು, ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಸೌಮ್ಯವಾದ ನದಿಯೂ ಬಂದಿತು. ಅನಂತರ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಚತುಃಶಾಲೆಯ ಮನೆಗಳೂ, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಶಾಲೆಗಳೂ, ಹರ್ಮ್ಯ-ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶುಭವಾದ ತೋರಣಗಳೂ ನಿರ್ಮಿತವಾದವು. ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತಹ, ಸುಂದರ ತೋರಣವುಳ್ಳ ರಾಜಭವನವೊಂದು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಬಿಳಿಯ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ದಿವ್ಯ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು. ಆ ಭವನ ಚತುರಸ್ರವಾದುದು, ವಿಶಾಲವಾದುದು, ಹಾಸಿಗೆ-ಆಸನ-ವಾಹನಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಎಲ್ಲ ದಿವ್ಯರಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ದಿವ್ಯ ಭೋಜನ-ವಸ್ತ್ರಗಳುಳ್ಳದ್ದು ಆಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಅನ್ನವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು, ಪಾತ್ರೆಗಳು ತೊಳೆದು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದ್ದವು, ಎಲ್ಲ ಆಸನಗಳೂ ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು, ಸುಂದರವಾಗಿ ಹಾಸಿದ ಶ್ರೀಮಂತ ಉತ್ತಮ ಹಾಸಿಗೆಗಳಿದ್ದವು. ಮಹರ್ಷಿಯಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಮಹಾಬಾಹು ಕೈಕೇಯೀಸುತ ಭರತನು ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಯಿತು — ಕವಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಲದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ತಪಃಶಕ್ತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಕ್ಷಣಿಕವೇ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ರಮಣೀಯತೆ — ನಿರ್ಜನವಾದ ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ, ವನದ ನಡುವೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ನಗರದಂತಹ ಐಶ್ವರ್ಯ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ, ಅದೂ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ. ಕವಿ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಲೋಕಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಮದಂತೆ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲ, ಅನಂತರ ಹುಲ್ಲು, ಅನಂತರ ಹಣ್ಣಿನ ಮರಗಳು, ಅನಂತರ ನದಿ, ಅನಂತರ ಮನೆಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ರಾಜಪ್ರಾಸಾದ. ಐದು ಯೋಜನದ ವಿಸ್ತಾರ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಸೇನೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಚತುರಂಗಸೇನೆಗೆ ಅಷ್ಟು ಸ್ಥಳ ಬೇಕಿತ್ತು. ‘ನೀಲವೈಡೂರ್ಯಸಂನಿಭೈಃ ಶಾದ್ವಲೈಃ’ (ನೀಲವೈಡೂರ್ಯದಂತಹ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲಿನ ಕಾಂತಿ ಮಣಿಯ ಕಾಂತಿಗೆ ಸಮ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಿಲ್ವ, ಬೇಲ, ಹಲಸು, ಮಾದಳ, ನೆಲ್ಲಿ, ಮಾವು — ಈ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ಬೇರೆಬೇರೆ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಫಲ ಬಿಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾಗಿವೆ — ಇದೂ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವ. ‘ಚತುಃಶಾಲಾನಿ’ ಎಂದರೆ ನಾಲ್ಕು ಶಾಲೆಗಳಿಂದ (ಕೋಣೆಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ) ಸುತ್ತುವರಿದ ಮನೆಗಳು; ಅವುಗಳ ಬೆಳ್ಳಗಿನತನವನ್ನು ಕವಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಬೇರೆ ಶಾಲೆಗಳು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೇನೆಯ ವಾಹನಗಳಿಗೂ ವಸತಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಜಭವನದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸಿತಮೇಘನಿಭಮ್’ (ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಬಿಳಿಯ ಪ್ರಾಸಾದದ ಎತ್ತರವನ್ನೂ ಶುಭ್ರತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತಿದೆ. ‘ದಿವ್ಯಗಂಧಸಮುಕ್ಷಿತಮ್’ ಎಂದರೆ ಸುಗಂಧಜಲದಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು.

ಪುರೋಹಿತರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು; ಆ ಭವನದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಅಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವಾದ ರಾಜಾಸನವೂ ಚಾಮರವೂ ಛತ್ರವೂ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು; ಭರತನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ರಾಜನಂತೆ ಅದರ ಬಳಿ ಸಾರಿದನು — ಅಂದರೆ ರಾಜೋಚಿತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅವನು ತಾನು ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನು ಆಸನವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು, ಚಾಮರವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಚಿವನ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ನೈತಿಕ ಕೇಂದ್ರ — ದೇವನಿರ್ಮಿತ ಐಶ್ವರ್ಯ ಎದುರಿಗೇ ಇದೆ, ಆದರೂ ಭರತನು ತನ್ನನ್ನು ಇನ್ನೂ ಅಣ್ಣನ ಸಚಿವನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಿಂಹಾಸನ ರಾಮನದು, ಚಾಮರ ಬೀಸುವುದು ಭರತನ ಕರ್ತವ್ಯ. ಅನಂತರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಂತ್ರಿ-ಪುರೋಹಿತರೆಲ್ಲರೂ ಕುಳಿತರು, ಅನಂತರ ಸೇನಾಪತಿಯೂ ಪ್ರಶಾಸ್ತೃವೂ ಕುಳಿತರು. ಅನಂತರ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ಅಲ್ಲಿ ಪಾಯಸವನ್ನೇ ಕೆಸರಾಗಿ ಹೊಂದಿದ ನದಿಗಳು ಭರದ್ವಾಜರ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಭರತನ ಬಳಿ ಬಂದವು. ಅವುಗಳ ಎರಡು ದಡಗಳಲ್ಲೂ ಬಿಳಿಯ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಸಾರಿಸಿದ ರಮ್ಯವಾದ ದಿವ್ಯ ವಸತಿಗೃಹಗಳು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತರಾದ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಂದರು; ಚಿನ್ನ, ಮಣಿ, ಮುತ್ತು, ಹವಳಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಕುಬೇರನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಬಂದರು. ಹೀಗೆ ಲೋಕಪಾಲರ ಅನುಗ್ರಹ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಆತಿಥ್ಯವು ದೈವೀ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಾಯಾಭಿಪ್ರಣಮ್ಯ’ (ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದ್ವಯ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ರಾಮನೇ ರಾಜನು. ಭರತನು ಮುಂದೆ ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಇರಿಸಲಿರುವುದರ ಬೀಜ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಆನುಪೂರ್ವ್ಯಾತ್’ (ಕ್ರಮವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಭೆಯ ಮರ್ಯಾದೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪದವಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕುಳಿತರು, ಇಷ್ಟಬಂದಂತಲ್ಲ. ಪ್ರಶಾಸ್ತೃ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞದ ಒಬ್ಬ ವಿಶೇಷ ಋತ್ವಿಜ; ಅವನು ಸೇನಾಪತಿಯೊಡನೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಪಾಯಸದ ಕೆಸರುಳ್ಳ ನದಿಗಳು ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದು ದೇವಾನುಗ್ರಹದ ಮೂರ್ತರೂಪ. ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಕುಬೇರನೂ ಕಳುಹಿಸಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಲೋಕಪಾಲರ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ದೇವತೆಗಳು ರಚಿಸಿದ ಆಸನವನ್ನು ಭರತನು ಅನುಭವಿಸಲಿಲ್ಲ, ಪೂಜಿಸಿದನಷ್ಟೇ — ಈ ವಿರೋಧವು ಸರ್ಗದ ಎಲ್ಲ ವೈಭವಕ್ಕೂ ನೈತಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಯಾರಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತನಾದ ಪುರುಷನು ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ನಂದನವನದಿಂದ ಬಂದವು. ನಾರದ, ತುಂಬುರು, ಗೋಪ — ಕಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಈ ಗಂಧರ್ವರಾಜರು ಭರತನ ಎದುರು ಹಾಡಿದರು. ಅಲಂಬುಷೆ, ಮಿಶ್ರಕೇಶಿ, ಪುಂಡರೀಕೆ, ವಾಮನೆ — ಈ ನಾಲ್ವರು ಅಪ್ಸರೆಯರು ಭರದ್ವಾಜರ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಭರತನ ಎದುರು ನರ್ತಿಸಿದರು. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮಾಲೆಗಳೂ, ಚೈತ್ರರಥವನದಲ್ಲಿರುವ ಮಾಲೆಗಳೂ — ಅವೆಲ್ಲವೂ ಭರದ್ವಾಜರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಇಡೀ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲೇ ದುರ್ಲಭವಾದ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮರಗಳೇ ವಾದಕರೂ ನರ್ತಕರೂ ಆದವು. ಬಿಲ್ವಮರಗಳು ಮೃದಂಗವಾದಕರಾದವು, ತಾರೆ ಮರಗಳು (ಬಿಭೀತಕ) ತಾಳ ಹಿಡಿಯುವವರಾದವು, ಅಶ್ವತ್ಥಗಳು ನರ್ತಕರಾದವು. ಸರಳ, ತಾಳೆ, ತಿಲಕ, ತಮಾಲ ಮರಗಳು ಗೂನರೂ ಕುಳ್ಳರೂ ಆಗಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಧಾವಿಸಿದವು. ಶಿಂಶಪಾ, ನೆಲ್ಲಿ, ನೇರಳೆ, ಮಾಲತಿ, ಮಲ್ಲಿಗೆ, ಜಾಜಿ ಮತ್ತು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಲತೆಗಳು — ಅವೆಲ್ಲವೂ ಸ್ತ್ರೀರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವು. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಅಂಕದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ. ಅದೇ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸೇನೆಗೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಸುರೆ ಕುಡಿಯುವವರೇ, ಸುರೆ ಕುಡಿಯಿರಿ; ಹಸಿದವರೇ, ಪಾಯಸ ತಿನ್ನಿರಿ; ಪವಿತ್ರವಾದ ಮಾಂಸಗಳೂ ಇವೆ, ಯಾರು ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು ತಿನ್ನಲಿ.’ ಗಂಧರ್ವರಾಜರ ಗಾನ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ನೃತ್ಯ, ಮರಗಳ ವಾದ್ಯ — ಈ ಮೂರರಿಂದ ಕವಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗಾಂಧರ್ವವನ್ನು (ಸಂಗೀತವನ್ನು) ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾರ್ದಂಗಿಕಾಃ’ ಎಂದರೆ ಮೃದಂಗವಾದಕರು, ‘ಶಮ್ಯಾಗ್ರಾಹಾಃ’ ಎಂದರೆ ತಾಳದ ಕೋಲು ಹಿಡಿಯುವವರು; ಈ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದಗಳು ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡವು. ಬಿಲ್ವದ ಹಣ್ಣು ಮೃದಂಗದ ಆಕಾರದ್ದು, ತಾರೆ ಮರದ ಕಟ್ಟಿಗೆ ತಾಳಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ಎಂಬ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಮೂಲ. ಲತೆಗಳು ಸ್ತ್ರೀರೂಪ ತಾಳುವುದೂ ಹೆಸರುಗಳ ಸಾಮ್ಯದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ — ಶಿಂಶಪಾ, ಆಮಲಕೀ, ಜಂಬೂ, ಮಾಲತೀ, ಮಲ್ಲಿಕಾ, ಜಾತಿ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗದ ಹೆಸರುಗಳು. ‘ಚೈತ್ರರಥ’ ಎಂದರೆ ಚಿತ್ರರಥನೆಂಬ ಗಂಧರ್ವನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವ ಕುಬೇರನ ಉದ್ಯಾನ. ಅಲ್ಲಿಂದ ತಂದ ಹೂವುಗಳು ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಎರಡು ಲೋಕಗಳ ನಡುವಿನ ಅಂತರ ಅಳಿಸಿಹೋಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸೋನ್ಮಾದ ಇವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ’ (ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬುದು ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸೌಂದರ್ಯದ ಪ್ರಭಾವ; ಕವಿ ಅದನ್ನು ‘ಉನ್ಮಾದದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದಲೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಿಜವಾದ ಉನ್ಮಾದವೆಂದಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಏಳೆಂಟು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ಪುರುಷನಿಗೂ ಉದ್ವರ್ತನ (ಸುಗಂಧಚೂರ್ಣದಿಂದ ಮೈ ತಿಕ್ಕುವುದು) ಮಾಡಿ, ಸುಂದರವಾದ ನದೀತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮೈ ಒತ್ತುತ್ತಾ ಬಂದರು; ಒರೆಸಿ, ಆ ಸುಂದರಿಯರು ಅವರಿಗೆ ಕುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮನುಷ್ಯರಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ವಾಹನಗಳೂ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು — ವಾಹನಪಾಲಕರು ಕುದುರೆ, ಆನೆ, ಕತ್ತೆ, ಒಂಟೆ, ಸುರಭಿಯ ಮಕ್ಕಳು (ಎತ್ತುಗಳು) ಇವುಗಳಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ತಿನ್ನಿಸಿದರು; ಮಹಾಬಲರಾದ ಅವರು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಧರ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾ ಕಬ್ಬನ್ನೂ ಜೇನುಬೆರೆಸಿದ ಅರಳನ್ನೂ ತಿನ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಮದವಿತ್ತೆಂದರೆ, ಕುದುರೆ ಕಟ್ಟುವವನು ತನ್ನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ, ಆನೆ ಹಿಡಿಯುವವನು ತನ್ನ ಆನೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸೇನೆ ಮತ್ತೇರಿ, ಮೈಮರೆತು, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತರಾದ, ಕೆಂಪು ಚಂದನ ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಸೈನಿಕರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿಕೊಂಡರು — ‘ನಾವು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಭರತನಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಲಿ, ರಾಮನಿಗೂ ಹಾಗೆಯೇ ಸುಖವಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಕಾಲಾಳುಗಳೂ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಸವಾರರೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವವರೂ, ಸ್ವಾಮಿಯಿಲ್ಲದವರಂತೆ, ಆ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದು ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದರು. ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಗಿದರು, ‘ನಾವು ಭರತನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು, ಇದೇ ಸ್ವರ್ಗ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಸೈನಿಕರು ನರ್ತಿಸುತ್ತಾ, ನಗುತ್ತಾ, ಹಾಡುತ್ತಾ, ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲೂ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕವಿ ಸರಳವಾಗಿಯೇ ಉದ್ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾವಪರಿವರ್ತನೆ ಅಡಗಿದೆ — ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಟ ಸೇನೆ ಈಗ ಹೋಗಲೇ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಉಚ್ಛಾದ್ಯ’ ಎಂಬುದು ಉದ್ವರ್ತನದ ಕ್ರಿಯೆ, ಇದರಿಂದ ಮೈಗೆ ಸುಗಂಧಚೂರ್ಣವನ್ನು ತಿಕ್ಕಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅನಂತರವೇ ಸ್ನಾನ. ‘ಸಂವಾಹಂತ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಮೈ ಒತ್ತುವುದು, ಇದನ್ನು ಆಯಾಸ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ನಾನದ ಮೂರು ಅಂಗಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿವೆ. ವಾಹನಗಳ ಭೋಜನದಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಿಶೇಷ ಕಾಳಜಿ ತೋರುತ್ತಾನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ವಾಹನಗಳ ತೃಪ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಚತುರಂಗಸೇನೆಯ ತೃಪ್ತಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನಾಶ್ವಬಂಧೋಽಶ್ವಮಾಜಾನಾತ್’ (ಕುದುರೆ ಕಟ್ಟುವವನು ಕುದುರೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ಮದದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹಾಸ್ಯಮಿಶ್ರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸೇನೆಯ ‘ನೈವಾಯೋಧ್ಯಾಂ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಃ’ (ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಇದರಿಂದ ಸತ್ಕಾರದ ಮಾಧುರ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೇ ಮರೆಸುವಷ್ಟು ಮುಂದುವರಿಯಿತು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಶೋಕವೂ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮರೆತುಹೋಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುರಭೇಃ ಸುತಾಃ’ ಎಂದರೆ ಹಸುಗಳು ಮತ್ತು ಎತ್ತುಗಳು — ಕಾಮಧೇನುವಿನ ಸಂತಾನ ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ಸಂಜ್ಞೆ. ‘ಮಧುಲಾಜಾಃ’ ಎಂದರೆ ಜೇನಿನೊಡನೆ ಬೆರೆಸಿದ ಅರಳು, ಇದನ್ನು ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತರ್ಪಿತಾಃ ಸರ್ವಕಾಮೈಃ’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತರಾದವರು. ‘ರಕ್ತಚಂದನರೂಷಿತಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕೆಂಪು ಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡವರು — ಉತ್ಸವದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಅನಾಥಾಃ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿರಹಿತರು ಎಂದಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ತಾವೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಸಮರ್ಥರಾದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೇವಕರು ಎಂದು ಅರ್ಥ.

ಆ ಅಮೃತಸದೃಶ ಅನ್ನವನ್ನು ಉಂಡರೂ ಅವರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ದಿವ್ಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಕಂಡು ತಿನ್ನುವ ಮನಸ್ಸಾಯಿತು — ತೃಪ್ತಿಯೂ ಆಸೆಯನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸೇವಕರು, ದಾಸಿಯರು, ಸೊಸೆಯರು, ಸೈನಿಕರು ಎಲ್ಲರೂ ಬಹಳ ಪ್ರೀತರಾದರು, ಹೊಸ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರಾದರು. ಆನೆಗಳು, ಕತ್ತೆ-ಒಂಟೆಗಳು, ಹಸುಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಮೃಗಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು; ಯಾರೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ತುತ್ತನ್ನು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯಲ್ಲದ ಬಟ್ಟೆ ಉಟ್ಟವನಾಗಲೀ, ಹಸಿದವನಾಗಲೀ, ಮಲಿನನಾಗಲೀ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಕೆದರಿದ ಕೂದಲಿನವನಾಗಲೀ ಯಾರೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸತ್ಕಾರದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ನಿಷೇಧವಾಕ್ಯದಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೇಕೆಯ ಮತ್ತು ಹಂದಿಯ ಮಾಂಸಗಳಿಂದ, ಉತ್ತಮ ಮಾಂಸರಸದ ರಾಶಿಗಳಿಂದ, ಹಣ್ಣಿನ ಕಷಾಯದಿಂದ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಸುಗಂಧ-ರಸಭರಿತವಾದ ಸೂಪಗಳಿಂದ, ಬಿಳಿಯ ಅನ್ನದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಹೂವಿನ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಸಾವಿರಾರು ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ಮಿತರಾದ ಜನರು ಸುತ್ತಲೂ ಕಂಡರು. ವನದ ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಾವಿಗಳು ಪಾಯಸದ ಕೆಸರುಳ್ಳವಾದವು, ಹಸುಗಳು ಬಯಸಿದ್ದನ್ನು ಕರೆಯುವಂಥವಾದವು, ಮರಗಳು ಜೇನನ್ನು ಸುರಿಸುವಂಥವಾದವು. ಕೊಳಗಳು ಮೈರೇಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು, ರುಚಿಯಾದ ಮಾಂಸದ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದವು; ಕಾದ ಮಡಕೆಗಳು ಜಿಂಕೆ, ನವಿಲು, ಕೋಳಿಗಳ ಮಾಂಸದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಭೋಜನ, ಅನಂತರ ವಸ್ತ್ರ, ಅನಂತರ ಪಶುಗಳ ತೃಪ್ತಿ, ಕೊನೆಗೆ ಪಾತ್ರೆಗಳ ಮತ್ತು ಬಾವಿಗಳ ಆಧಿಕ್ಯ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿಗಾಗಿ — ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನೆದರೆ ಕೇಳುಗನ ವಿಸ್ಮಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಲೌಹ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಲೋಹದ ವಿಶಾಲ ಪಾತ್ರೆಗಳು; ‘ಪುಷ್ಪಧ್ವಜವತ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಹೂವಿನ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದವು. ‘ನಿಷ್ಠಾನ’ ಎಂದರೆ ಮಾಂಸರಸ, ‘ನಿರ್ಯೂಹ’ ಎಂದರೆ ಹಣ್ಣುಗಳ ಕಷಾಯ, ‘ಸೂಪ’ ಎಂದರೆ ಬೇಳೆಯ ಸಾರು — ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಮದುಘಾ ಗಾವಃ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಹಸುಗಳೂ ಕಾಮಧೇನುವಿಗೆ ಸಮಾನವಾದವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಮಧುಚ್ಯುತೋ ದ್ರುಮಾಃ’ ಎಂದರೆ ಮರಗಳಿಂದ ಜೇನು ಸುರಿಯುವುದು. ‘ಮೈರೇಯ’ ಎಂದರೆ ಮಧುರವಾದ ಸುರೆ, ‘ಮಾರ್ಗಮಾಯೂರಕೌಕ್ಕುಟ’ ಎಂದರೆ ಜಿಂಕೆ, ನವಿಲು, ಕೋಳಿಗಳ ಮಾಂಸ — ಇವು ಅಂದಿನ ಭೋಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ದೇವಮಾಯೆಯನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಮಾನುಷ ಲೋಕದ ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನ್ಯೋ ಹ್ಯನ್ಯಮಕಲ್ಪಯತ್’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥ — ಯಾರೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಪಾಲನ್ನು ಬೇಡಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಕಷ್ಟಿತ್ತು; ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ಅವಕಾಶವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ.

ಸಾವಿರಾರು ಪಾತ್ರೀಗಳು, ನಿಯುತಗಟ್ಟಲೆ (ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ) ತಟ್ಟೆಗಳು, ನ್ಯರ್ಬುದಗಟ್ಟಲೆ (ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ) ಚಿನ್ನದ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದವು. ತಟ್ಟೆಗಳೂ ಕೊಡಗಳೂ ಮೊಸರಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳೂ ಮೊಸರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು; ಯೌವನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುವ (ಹದವಾಗಿ ಮಾಗಿದ), ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ, ಸುಗಂಧಿತ ಬೇಲದ ರಸ, ರಸಾಲ (ಮಸಾಲೆ ಬೆರೆಸಿದ ಮೊಸರು), ಬಿಳಿಯ ಮೊಸರು, ಪಾಯಸ — ಇವುಗಳ ಕೊಳಗಳು ತುಂಬಿದ್ದವು; ಸಕ್ಕರೆಯ ರಾಶಿಗಳೂ ಇದ್ದವು. ನದಿಗಳ ಸ್ನಾನಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಜನರು ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿಟ್ಟ ಕಲ್ಕಗಳನ್ನೂ ಚೂರ್ಣ-ಕಷಾಯಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಸ್ನಾನದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನೂ ಕಂಡರು. ಬಿಳಿಯ, ನಾರುಳ್ಳ ಹಲ್ಲುಜ್ಜುವ ಕಡ್ಡಿಗಳ ರಾಶಿಗಳು, ಭರಣಿಗಳಲ್ಲಿಟ್ಟ ಬಿಳಿಯ ಚಂದನದ ಲೇಪಗಳು, ಉಜ್ಜಿ ಹೊಳಪಿಸಿದ ಕನ್ನಡಿಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳ ರಾಶಿಗಳು, ಸಾವಿರಾರು ಜೊತೆ ಪಾದುಕೆಗಳೂ ಚರ್ಮದ ಚಪ್ಪಲಿಗಳೂ, ಕಾಡಿಗೆಯ ಡಬ್ಬಿಗಳು, ಬಾಚಣಿಗೆಗಳು, ಕುಂಚಗಳು, ಛತ್ರಗಳು, ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕವಚಗಳು, ಹಾಸಿಗೆಗಳು, ಆಸನಗಳು ಅಲ್ಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು. ಕತ್ತೆ, ಒಂಟೆ, ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳಿಗಾಗಿ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಕೊಳಗಳು ತುಂಬಿದ್ದವು; ನೈದಿಲೆ-ತಾವರೆಗಳುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ಘಟ್ಟಗಳುಳ್ಳ, ಇಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ, ಆಕಾಶದ ಬಣ್ಣದಂತಹ ಸ್ವಚ್ಛಜಲವುಳ್ಳ, ಸುಖವಾಗಿ ಮುಳುಗಬಹುದಾದ ಕೊಳಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಈ ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಅಂಕದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ. ಪಶುಗಳ ಹಸಿವು ತಣಿಸಲು ನೀಲವೈಡೂರ್ಯ ಬಣ್ಣದ ಮೃದುವಾದ ಹುಲ್ಲಿನ ರಾಶಿಗಳೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೈನಿಕನ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭೋಜನ, ಸ್ನಾನ, ಅಲಂಕಾರ, ಆಯುಧ, ಶಯನ, ಪಶುಗಳಿಗೆ ಹುಲ್ಲು-ನೀರು. ಯಾವುದೂ ಮರೆತುಹೋಗಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಪೂರ್ಣ ಆತಿಥ್ಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕ ಪದಗಳ ಆರೋಹಣವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸಾವಿರ, ನಿಯುತ, ನ್ಯರ್ಬುದ ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಏರುವ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು; ಇದರಿಂದ ಆಧಿಕ್ಯದ ಅನುಭವ ಕ್ರಮೇಣ ಗಾಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕರಂಭ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಮೊಸರಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ‘ಸಮುದ್ಗಾಃ’ ಎಂದರೆ ಚಂದನದ ಭರಣಿಗಳು, ‘ಆಂಜನ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಕಾಡಿಗೆಯ ಡಬ್ಬಿಗಳು, ‘ಕಂಕತಾಃ’ ಎಂದರೆ ಬಾಚಣಿಗೆಗಳು, ‘ಕೂರ್ಚಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕುಂಚಗಳು, ‘ಮರ್ಮತ್ರಾಣಾನಿ’ ಎಂದರೆ ಕವಚಗಳು. ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಸೇನೆಯ ಶಿಬಿರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊಳಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಆಕಾಶವರ್ಣಪ್ರತಿಮಾನ್’ (ಆಕಾಶದ ಬಣ್ಣದಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ನೀರಿನ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಶುಗಳಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಜಲಾಶಯಗಳು, ಬೇರೆ ಹುಲ್ಲಿನ ರಾಶಿಗಳು — ಇದರಿಂದ ಆತಿಥ್ಯದ ಸಮತೆ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ; ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವಂತೆಯೇ ಪಶುಗಳಿಗಾಗಿಯೂ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕಲ್ಕಾಃ’ ಎಂದರೆ ಅರೆದ ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳು, ‘ಚೂರ್ಣಕಷಾಯಾಃ’ ಎಂದರೆ ಸುಗಂಧಚೂರ್ಣಗಳೂ ಕಷಾಯಗಳೂ — ಇವನ್ನು ಸ್ನಾನಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಂಶುಮಂತಃ ದಂತಧಾವನಸಂಚಯಾಃ’ ಎಂದರೆ ನಾರುಳ್ಳ ಹಲ್ಲುಜ್ಜುವ ಕಡ್ಡಿಗಳು. ‘ಪಾದುಕಾ’ ಮರದ್ದು, ‘ಉಪಾನತ್’ ಚರ್ಮದ್ದು — ಎರಡರದೂ ಸಾವಿರಾರು ಜೊತೆಗಳು. ‘ನಿರ್ವಾಪಾರ್ಥಮ್’ ಎಂದರೆ ಪಶುಗಳ ಹಸಿವು ನೀಗಿಸಲು. ‘ಸುಖಾಪ್ಲವಾನ್’ ಎಂದರೆ ಸುಖವಾಗಿ ಮುಳುಗಬಹುದಾದಂಥವು; ಅವುಗಳ ತೀರಗಳೂ ಸುಗಮವಾಗಿದ್ದವು.

ಮಹರ್ಷಿ ಭರತನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕನಸಿನಂತಹ ಆ ಅದ್ಭುತ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಮನುಷ್ಯರು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು — ಇದು ಸತ್ಯವೋ ಕನಸೋ ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಅವರಿಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ರಮ್ಯವಾದ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು. ಅನಂತರ ಆ ನದಿಗಳೂ ಆ ಗಂಧರ್ವರೂ ಆ ಎಲ್ಲ ಸುಂದರಿಯರೂ ಭರದ್ವಾಜರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು — ಯಾರು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದಿದ್ದರೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋದರು. ಆದರೆ ಬೆಳಗ್ಗೆಯೂ ಜನರು ಹಾಗೆಯೇ ಮದಿರೆಯಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾಗಿ ಮತ್ತೇರಿದ್ದರು, ಹಾಗೆಯೇ ದಿವ್ಯವಾದ ಅಗರು-ಚಂದನಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತರಾಗಿದ್ದರು; ಹಾಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟ ದಿವ್ಯವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಉತ್ತಮ ಹೂಮಾಲೆಗಳು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಚೆಲ್ಲಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಸರ್ಗವನ್ನು ದೇವತೆಗಳ ನಿರ್ಗಮನದಿಂದ ಮುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಉಳಿದ ಸುಗಂಧದಿಂದಲೂ ಚಂದನಲೇಪದಿಂದಲೂ ಚೆಲ್ಲಿದ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಕೇಳುಗನು ತಾನೇ ರಾತ್ರಿಯ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಹೊರಡಲು ಅನುಮತಿ ಕೇಳುವನು, ಮುನಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವರು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ വസിഷ്ഠൻ മുതലായ ഋത്വിക്കുകളോടൊപ്പം ഭരദ്വാജന്റെ അടുത്തെത്തി രാമന്റെ വാർത്ത ചോദിച്ചു; ആ ആശ്രമത്തിൽത്തന്നെ ആ രാത്രി പാർക്കാൻ മുനി അദ്ദേഹത്തോടു നിർദേശിക്കുകയും ചെയ്തു. ആ രാത്രിയിലെ വൃത്താന്തമാണ് ഈ സർഗം; സമഗ്രരാമായണത്തിലും അദ്വിതീയമായ അതിഥിസത്കാരമായി ഇതു പ്രസിദ്ധമാണ്. ഭരതൻ അവിടെത്തന്നെ പാർക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചപ്പോൾ മുനി കൈകേയീപുത്രനായ ഭരതനെ ആതിഥ്യത്തിനു ക്ഷണിച്ചു — വെറും താമസത്തിനല്ല, സത്കാരത്തിനും. എന്നാൽ ഭരതൻ വിനയത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഇത് അങ്ങ് ചെയ്തുകഴിഞ്ഞല്ലോ. കാട്ടിൽ സാധ്യമാകുന്ന ആതിഥ്യം — പാദ്യവും അർഘ്യവും പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും — എല്ലാം എനിക്കു ലഭിച്ചു. ഇതിലധികം എന്തു പ്രതീക്ഷിക്കാൻ?’ ഈ വാക്കുകളിലൂടെ ഭരതന്റെ വിനയം വെളിപ്പെടുന്നു; രാജകുമാരനായിട്ടും തപസ്വിയുടെ ഗൃഹത്തിൽ അദ്ദേഹം ഒന്നും യാചിക്കുന്നില്ല. ഭരദ്വാജനാകട്ടെ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘നീ പ്രീതിയുള്ളവനാണെന്ന് എനിക്കറിയാം; എന്തുകൊണ്ടും നീ തൃപ്തനാകും. എന്നാൽ എന്റെ ആഗ്രഹം മറ്റൊന്നാണ് — നിന്റെ ഈ സൈന്യത്തിനു ഭക്ഷണം നൽകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠാ, എന്റെ പ്രീതിക്കനുസരിച്ചുള്ള കർമം ചെയ്യിക്കാൻ നീ അനുവദിക്കണം.’ പിന്നെ മുനി ഒരു ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു: ‘സൈന്യത്തെ ദൂരെ നിർത്തി എന്തിനാണ് നീ ഇവിടെ വന്നത്? പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, എന്തുകൊണ്ടാണ് സൈന്യസമേതം വരാതിരുന്നത്?’ ഈ ചോദ്യംതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ വാതിൽ തുറക്കുന്നത്. ഭരതൻ കൈകൂപ്പി ആ തപോധനനോടു വിനയത്തോടെ ഉത്തരം നൽകുന്നു: ‘ഭഗവാനേ, അങ്ങയോടുള്ള ഭയംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഞാൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം വരാതിരുന്നത്.’

ഭരതൻ തന്റെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള വരവിന്റെ കാരണം വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു: ‘ഭഗവാനേ, രാജാവോ രാജകുമാരനോ തങ്ങളുടെ ദേശങ്ങളിൽ എപ്പോഴും തപസ്വികളെ ശ്രദ്ധയോടെ ഒഴിവാക്കണം; തപോവനത്തിന് ഒരിക്കലും ഉപദ്രവം ചെയ്യരുത് എന്നതു രാജനീതിയുടെ സനാതനനിയമമാണ്. എന്നോടൊപ്പം മുഖ്യമായ കുതിരകളും അനേകം മനുഷ്യരും മദിച്ച ശ്രേഷ്ഠഗജങ്ങളും വിശാലമായ ഭൂമി മൂടിക്കൊണ്ട് അനുഗമിക്കുന്നു. അവർ ആശ്രമത്തിലെ വൃക്ഷങ്ങളെയും ജലത്തെയും ഭൂമിയെയും പർണശാലകളെയും നശിപ്പിക്കരുത് എന്നു കരുതിയാണ് ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ഇവിടേക്കു വന്നത്.’ ഇങ്ങനെ ഭരതന്റെ ഋഷിഭക്തിയും ആത്മസംയമവും രാജധർമജ്ഞാനവും സ്പഷ്ടമായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു — സൈന്യം പ്രദർശനത്തിനായി കൊണ്ടുവന്നതല്ല, ബുദ്ധിപൂർവം ദൂരെ നിർത്തിയതാണ്. ആ വാക്കുകളിൽ സന്തുഷ്ടനായ പരമർഷി ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘സൈന്യത്തെ ഇവിടേക്കു കൊണ്ടുവരൂ.’ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട ഭരതൻ അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്തു; സൈന്യത്തെ അദ്ദേഹം അവിടേക്കു വരുത്തി. ഇവിടെയാണ് സർഗത്തിന്റെ ദിശ മാറുന്നത് — കാട്ടിൽ പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും കഴിച്ചു ജീവിക്കുന്ന മുനി ഒരു ചതുരംഗസൈന്യത്തെ ഊട്ടാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. പിന്നെ ഭരദ്വാജൻ അഗ്നിശാലയിൽ പ്രവേശിച്ച് ജലം ആചമിച്ച്, മുഖം തുടച്ച് ശുചിയായി, ആതിഥ്യക്രിയയ്ക്കായി വിശ്വകർമാവിനെ ആവാഹിക്കുന്നു. ഇനിമുതൽ മുനിയുടെ ആവാഹനവചനങ്ങൾ മൂലത്തിൽ നേരിട്ട് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുകയാണ്, കവി പരോക്ഷമായി വർണിക്കുകയല്ല — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സവിശേഷത; അതിലൂടെ ആവാഹനത്തിന്റെ മന്ത്രസമാനമായ ഗാംഭീര്യം ശ്രോതാവിന് അനുഭവവേദ്യമാകുന്നു.

മുനി പറയുന്നു: ‘വിശ്വകർമാവായ ത്വഷ്ടാവിനെ ഞാൻ ആവാഹിക്കുന്നു; ഞാൻ ആതിഥ്യം നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, അതിനുള്ള ഒരുക്കം എനിക്കു ചെയ്തുതരണം.’ വീണ്ടും അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘ഇന്ദ്രൻ മുന്നിട്ടുനിൽക്കുന്ന മൂന്നു ലോകപാലന്മാരായ ദേവന്മാരെ ഞാൻ ആവാഹിക്കുന്നു; ഞാൻ ആതിഥ്യം നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, അതിനുള്ള ഒരുക്കവും എനിക്കു ചെയ്തുതരണം.’ ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളുടെയും ഉത്തരാർധം ഒന്നുതന്നെ — പുനരുക്തി ഇവിടെ ദോഷമല്ല, മന്ത്രംപോലുള്ള ആവർത്തനമാണ്. പിന്നെ നദികളെ ആവാഹിക്കുന്നു: ‘കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്ന നദികളും കുറുകെയൊഴുകുന്ന നദികളും ഭൂമിയിലും അന്തരീക്ഷത്തിലും ഒഴുകുന്ന നദികളും എല്ലാം ഇന്ന് ഇവിടെ വന്നുചേരട്ടെ. അവയിൽ ചിലത് മൈരേയം ഒഴുക്കട്ടെ, ചിലത് നന്നായി വാറ്റിയ സുര, മറ്റുചിലത് കരിമ്പിൻനീരുപോലുള്ള തണുത്ത ജലം കൊണ്ടുവരട്ടെ.’ നദികളുടെ ജലംതന്നെ മറ്റൊരു രസമായി മാറട്ടെ എന്ന കല്പന കവിയുടെ സവിശേഷതയാണ്. തുടർന്ന് ഗന്ധർവലോകത്തിന്റെ ആവാഹനം: ‘വിശ്വാവസു, ഹാഹാ, ഹൂഹൂ എന്നിവർ മുതലായ ദേവഗന്ധർവന്മാരെ ഞാൻ ആവാഹിക്കുന്നു; അതുപോലെ എല്ലാ അപ്സരസ്സുകളെയും ദേവഗന്ധർവികളെയും.’ ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ മുനി സ്വന്തം കാര്യത്തിനായി ഒന്നും യാചിക്കുന്നില്ല; എല്ലാം അതിഥിക്കുവേണ്ടിത്തന്നെ. തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയ ഐശ്വര്യം പരാർഥമായിത്തന്നെ വിനിയോഗിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന ആശ്രമധർമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസിദ്ധാന്തം ഇവിടെ കർമരൂപത്തിൽ പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഋഷിയുടെ ആവാഹനം ലംഘിക്കാനാവാത്തതാണെന്ന് ദേവന്മാരും കരുതുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് കവി കാണിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.

മുനി പേരെടുത്തുപറഞ്ഞ് അപ്സരസ്സുകളെ ആവാഹിക്കുന്നു — ഘൃതാചി, വിശ്വാചി, മിശ്രകേശി, അലംബുഷ, നാഗദത്ത, ഹേമ, സോമ, അദ്രികൃതസ്ഥലി. അവർ ദേവലോകത്തിലെ പ്രസിദ്ധരായ നർത്തകികളാണ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘ഇന്ദ്രനെ സേവിക്കുന്നവരും ബ്രഹ്മാവിനെ സേവിക്കുന്ന സുന്ദരികളുമായ എല്ലാവരെയും തുംബുരു എന്ന ഗന്ധർവനോടൊപ്പം അവരുടെ പരിവാരസഹിതം ഞാൻ ആവാഹിക്കുന്നു’ — അതായത് നൃത്തഗീതങ്ങൾക്കുള്ള എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളോടുംകൂടി അവർ വരട്ടെ. തുടർന്ന് വനത്തിന്റെ ആവാഹനം: ‘ഉത്തരകുരുക്കളിലുള്ള ദിവ്യവനം — ഇലകൾതന്നെ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളുമായ, ഫലങ്ങൾ ദിവ്യസ്ത്രീകളായ, കുബേരന്റെ ആ ശാശ്വതവനം — ഇവിടേക്കുതന്നെ വരട്ടെ.’ പിന്നെ അന്നത്തിന്റെ ആവാഹനം: ‘ഭഗവാൻ സോമൻ ഇവിടെ എന്റെ അതിഥികൾക്ക് ഉത്തമമായ അന്നം ഒരുക്കട്ടെ — കടിച്ചുതിന്നാനുള്ളതും ഉണ്ണാനുള്ളതും ഈമ്പിക്കുടിക്കാനുള്ളതും നക്കിത്തിന്നാനുള്ളതുമായി പലവിധം. മരങ്ങളിൽനിന്ന് അപ്പോൾത്തന്നെ ഉതിർന്നുവീണ വിചിത്രമായ മാലകളും സുര മുതലായ പാനീയങ്ങളും പലവിധ മാംസങ്ങളും ഇവിടെ ഒരുങ്ങിയിരിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ മുനിയുടെ ആവാഹനം ശില്പിയെയും ലോകപാലന്മാരെയും നദികളെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും അപ്സരസ്സുകളെയും വനത്തെയും അന്നദേവതയെയും ക്രമമായി സ്പർശിക്കുന്നു; ഒരൊറ്റ ആവാഹനത്താൽ വിശ്വം മുഴുവൻ ക്ഷണിക്കപ്പെടുന്നു. എവിടെയും ഹിംസയില്ല, എവിടെയും പ്രയത്നമില്ല — വാക്കുമാത്രമാണ് ഉപാധി. തപസ്സിന്റെ സാമർഥ്യം ഇത്രത്തോളമാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ സമാധിയിൽ ലയിച്ചവനും അതുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവനും സുവ്രതനുമായ മുനി ശിക്ഷാശാസ്ത്രമനുസരിച്ചുള്ള സ്വരങ്ങളോടുകൂടിയ ശുദ്ധോച്ചാരണമുള്ള വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു. കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ് കൈകൂപ്പി മനസ്സുകൊണ്ടു ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ആ ദേവതകളെല്ലാം വെവ്വേറെ വന്നെത്തി — താമസമില്ല, സംശയമില്ല, പ്രാർഥന ആവർത്തിക്കേണ്ടിയും വന്നില്ല. പിന്നെ മലയപർവതത്തെയും ദർദുരപർവതത്തെയും സ്പർശിച്ച്, വിയർപ്പകറ്റുന്നതും അതിപ്രിയവും സുഖകരവും മംഗളകരവുമായ കാറ്റ് യുക്തിയോടെ — അതായത് യഥായോഗ്യം പതുക്കെ പതുക്കെ — വീശി. മേഘങ്ങൾ ദിവ്യമായ പുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു; എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ദേവദുന്ദുഭികളുടെ ഘോഷം കേട്ടു. ഉത്തമമായ കാറ്റുകൾ വീശി, അപ്സരോഗണങ്ങൾ നൃത്തം ചെയ്തു, ദേവഗന്ധർവന്മാർ പാടി, വീണകൾ സ്വരങ്ങൾ പൊഴിച്ചു. ഉയർച്ചതാഴ്ചകളുള്ള — ആരോഹാവരോഹങ്ങളോടുകൂടിയ — മൃദുവും സമവും ലയഗുണമുള്ളതുമായ ആ ശബ്ദം ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും പ്രാണികളുടെ കാതുകളിലും പ്രവേശിച്ചു. കവി ഇവിടെ ശബ്ദത്തിന്റെ വഴി മൂന്നിടങ്ങളിലൂടെ പിന്തുടരുന്നു — ആകാശത്തിൽ, ഭൂമിയിൽ, പ്രാണികളുടെ കാതുകളിൽ. മനുഷ്യരുടെ കാതുകൾക്കു സുഖം നൽകുന്ന ആ ദിവ്യശബ്ദം ഇങ്ങനെ മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, ഭരതൻ ഭരതവംശത്തിന്റെ സൈന്യത്തെയും വിശ്വകർമാവിന്റെ നിർമിതിയെയും കണ്ടു. അതായത് സംഗീതം നടന്നുകൊണ്ടിരുന്നത്ര നേരംകൊണ്ടുതന്നെ വിശ്വകർമാവ് നിർമാണം പൂർത്തിയാക്കി. ഈ ക്രമം കവി സൂക്ഷ്മമായി രചിക്കുന്നു — ആദ്യം കാറ്റ്, പിന്നെ വൃഷ്ടി, പിന്നെ നാദം, ഒടുവിൽ ദൃശ്യം. ദേവന്മാരുടെ വരവ് കവി വെവ്വേറെ വർണിക്കുന്നില്ല, ‘ആ ദേവതകളെല്ലാം’ എന്ന ഒരൊറ്റ പദത്തിൽ സംഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ആവാഹനത്തിന്റെ തത്ക്ഷണഫലം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മലയവും ദർദുരവും സ്പർശിച്ചുവരുന്ന കാറ്റ് മലയചന്ദനത്തിന്റെ ഗന്ധം വഹിക്കുന്നു എന്നതു പാരമ്പര്യമാണ്; അതിലൂടെ ആശ്രമത്തിലെ കാറ്റുപോലും അതിഥിസത്കാരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു. ഇവിടെ സംഗീതവർണനയിൽ കവി ശബ്ദശാസ്ത്രത്തിലെ സാങ്കേതികപദങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു — ഉച്ചാവചം, ശ്ലക്ഷ്ണം, സമം, ലയഗുണാന്വിതം എന്നിങ്ങനെ; ഇവയാൽ സ്വരത്തിന്റെ ആരോഹം, മാധുര്യം, താളസാമ്യം, ലയനിയമം എന്നിവ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

ആദ്യം ചുറ്റും അഞ്ചു യോജന ഭൂമി സമമായി, ഇന്ദ്രനീലവും വൈഡൂര്യവുംപോലെ തിളങ്ങുന്ന ധാരാളം പുൽത്തകിടികളാൽ മൂടപ്പെട്ടു. ആ പ്രദേശത്ത് കൂവളം, വിളാർമരം, പ്ലാവ്, മാതളനാരകം, നെല്ലി, മാവ് എന്നിവ ഫലങ്ങളാൽ അലംകൃതമായി. ഉത്തരകുരുക്കളിൽനിന്ന് ദിവ്യോപഭോഗങ്ങളുള്ള ആ വനം വന്നെത്തി; തീരത്തു വളരുന്ന അനേകം വൃക്ഷങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സൗമ്യമായ ഒരു നദിയും വന്നുചേർന്നു. പിന്നെ വെളുത്ത നാലുകെട്ടുവീടുകളും ആനകൾക്കും കുതിരകൾക്കുമുള്ള ശാലകളും ഹർമ്യങ്ങളും പ്രാസാദങ്ങളും ചേർന്ന ശുഭമായ തോരണങ്ങളും നിർമിക്കപ്പെട്ടു. വെൺമേഘംപോലെയുള്ള, നല്ല തോരണങ്ങളുള്ള, വെളുത്ത മാലകളാൽ ആകൃതി ചമച്ച, ദിവ്യഗന്ധം തളിച്ച ഒരു രാജമന്ദിരം പ്രത്യക്ഷമായി. ആ മന്ദിരം സമചതുരവും വിശാലവും ശയ്യകളും ആസനങ്ങളും വാഹനങ്ങളുമുള്ളതും എല്ലാ ദിവ്യരസങ്ങളും നിറഞ്ഞതും ദിവ്യഭോജനങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളുമുള്ളതുമായിരുന്നു. അവിടെ എല്ലാവിധ അന്നവും ഒരുക്കിയിരുന്നു; പാത്രങ്ങൾ കഴുകി നിർമലമാക്കിയിരുന്നു; എല്ലാ ആസനങ്ങളും യഥാസ്ഥാനം ക്രമീകരിച്ചിരുന്നു; ശോഭയുള്ള, നന്നായി വിരിച്ച ഉത്തമശയ്യകളുമുണ്ടായിരുന്നു. മഹർഷിയുടെ അനുവാദത്തോടെ മഹാബാഹുവായ കൈകേയീസുതൻ ഭരതൻ രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ മന്ദിരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇതെല്ലാം ഒരു മുഹൂർത്തനേരംകൊണ്ടു സംഭവിച്ചു — കവി എവിടെയും കാലത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല, കാരണം തപശ്ശക്തിയുടെ കർമം ക്ഷണികമാണ്. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ രമണീയത — വിജനമായ പ്രയാഗത്തിൽ കാടിനു നടുവിൽ പെട്ടെന്ന് ഒരു നഗരംപോലെ ഐശ്വര്യം ഉദിക്കുന്നു, അതും ഭോഗത്തിനല്ല, അതിഥിസത്കാരത്തിന്. കവി നിർമാണക്രമത്തെയും ലോകസൃഷ്ടിയുടെ ക്രമംപോലെ രചിക്കുന്നു — ആദ്യം നിരന്ന ഭൂമി, പിന്നെ പുല്ല്, പിന്നെ ഫലവൃക്ഷങ്ങൾ, പിന്നെ നദി, പിന്നെ വീടുകൾ, ഒടുവിൽ രാജപ്രാസാദം. അഞ്ചു യോജന വിസ്താരം എന്ന സംഖ്യ സൈന്യത്തിന്റെ വലിപ്പം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ചതുരംഗസൈന്യത്തിന് അത്രയും സ്ഥലം ആവശ്യമായിരുന്നു. ‘ഇന്ദ്രനീലവൈഡൂര്യസന്നിഭമായ പുൽത്തകിടികൾ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ പച്ചപ്പുല്ലിന്റെ കാന്തി രത്നകാന്തിക്കു തുല്യമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. കൂവളം, വിളാർമരം, പ്ലാവ്, മാതളനാരകം, നെല്ലി, മാവ് — ഈ വൃക്ഷങ്ങളെല്ലാം യഥാർഥത്തിൽ വ്യത്യസ്ത ഋതുക്കളിലാണ് കായ്ക്കുന്നത്; എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരേസമയം ഫലഭൂഷിതമായിരിക്കുന്നു — ഇതും തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവംതന്നെ. ‘ചതുഃശാലങ്ങൾ’ എന്നാൽ നാലു ശാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വീടുകൾ (നാലുകെട്ടുകൾ); അവയുടെ വെണ്മ കവി പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയുന്നു. ആനകൾക്കും കുതിരകൾക്കും വെവ്വേറെ ശാലകൾ എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ വാഹനങ്ങൾക്കും പാർപ്പിടം ഒരുക്കിയിരുന്നു എന്നറിയാം. രാജമന്ദിരത്തിന്റെ വർണനയിൽ ‘വെൺമേഘംപോലെ’ എന്ന ഉപമ വെളുത്ത പ്രാസാദത്തിന്റെ ഔന്നത്യവും വെണ്മയും ഒരേസമയം വഹിക്കുന്നു. ‘ദിവ്യഗന്ധസമുക്ഷിതം’ എന്നാൽ സുഗന്ധജലം തളിച്ചത്.

പുരോഹിതന്മാരോടൊപ്പം മന്ത്രിമാരെല്ലാം ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു; ആ മന്ദിരത്തിന്റെ ഒരുക്കം കണ്ട് അവർ ആനന്ദിച്ചു. അവിടെ ദിവ്യമായ രാജാസനവും വെഞ്ചാമരവും വെൺകൊറ്റക്കുടയും സ്ഥാപിച്ചിരുന്നു; ഭരതൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം രാജാവിനെപ്പോലെ അതിനെ ചുറ്റിവന്നു — അതായത് രാജോചിതമായ വിധിയോടെ അതിനെ സമീപിച്ചു. എന്നാൽ അദ്ദേഹം സ്വയം അതിൽ ഇരുന്നില്ല. രാമനെ നമസ്കരിച്ച് അദ്ദേഹം ആ ആസനത്തെ പൂജിച്ചു; വെഞ്ചാമരം കൈയിലെടുത്ത് സചിവന്റെ ആസനത്തിൽ ഇരുന്നു. ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ നൈതികകേന്ദ്രം — ദേവനിർമിതമായ ഐശ്വര്യം മുന്നിലുണ്ട്, എന്നാൽ ഭരതൻ ഇപ്പോഴും തന്നെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ സചിവനായിത്തന്നെ കരുതുന്നു; സിംഹാസനം രാമന്റേത്, ചാമരം വീശൽ ഭരതന്റെ കർത്തവ്യം. പിന്നെ യഥാക്രമം മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും എല്ലാവരും ഇരുന്നു; ഒടുവിൽ സേനാപതിയും പ്രശാസ്താവും ഇരുന്നു. തുടർന്ന് ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനുള്ളിൽത്തന്നെ പായസം ചെളിയായുള്ള നദികൾ ഭരദ്വാജന്റെ ആജ്ഞയാൽ ഭരതന്റെ അടുത്തെത്തി. അവയുടെ ഇരുകരകളിലും വെളുത്ത മണ്ണുകൊണ്ടു തേച്ച, രമണീയവും ദിവ്യവുമായ വസതികൾ ആ ബ്രാഹ്മണന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഉണ്ടായി. അതേ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ ദിവ്യാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ ഇരുപതിനായിരം സ്ത്രീകൾ ബ്രഹ്മാവിനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ടു വന്നെത്തി; സ്വർണം, രത്നം, മുത്ത്, പവിഴം എന്നിവയാൽ ശോഭിതരായ ഇരുപതിനായിരം സ്ത്രീകൾ കുബേരനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ടും വന്നു. ഇങ്ങനെ ലോകപാലന്മാരുടെ പ്രസാദം ക്രമമായി വെളിപ്പെടുന്നു; ആതിഥ്യം ദൈവികമായ അളവിലെത്തുന്നു. ‘രാമായാഭിപ്രണമ്യ’ (രാമനെ നമസ്കരിച്ച്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം — സന്നിഹിതനല്ലെങ്കിലും രാമൻതന്നെയാണ് അവിടെ രാജാവ്. പിന്നീട് സിംഹാസനത്തിൽ പാദുകങ്ങൾ വയ്ക്കാനിരിക്കുന്ന ഭരതന്റെ ആ പ്രവൃത്തിയുടെ ബീജം ഇവിടെത്തന്നെ കാണാം. ‘ആനുപൂർവ്യാത്’ (യഥാക്രമം) എന്ന പദത്തിലൂടെ സഭയുടെ മര്യാദ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാവരും പദവിയനുസരിച്ച് ഇരുന്നു, ഇഷ്ടംപോലെയല്ല. പ്രശാസ്താവ് യജ്ഞത്തിലെ ഒരു വിശേഷ ഋത്വിക്കാണ്; സേനാപതിയോടൊപ്പം അദ്ദേഹം ഒടുവിൽ ഇരുന്നു. പായസം ചെളിയായുള്ള നദികൾ എന്ന കല്പന അതിശയോക്തിയായി തോന്നാം, എന്നാൽ കാവ്യത്തിൽ അതു ദേവപ്രസാദത്തിന്റെ മൂർത്തരൂപമാണ്. ബ്രഹ്മാവും കുബേരനും അയച്ച സ്ത്രീകൾ എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ രണ്ടു ലോകപാലന്മാരുടെ പ്രസാദം വെവ്വേറെ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ദേവന്മാർ രചിച്ച ആസനം ഭരതൻ അനുഭവിച്ചില്ല, പൂജിക്കുക മാത്രം ചെയ്തു — ഈ വിരോധം സർഗത്തിലെ എല്ലാ വൈഭവത്തിനും നൈതികമായ അർഥം നൽകുന്നു.

ആരാൽ പിടിക്കപ്പെട്ട പുരുഷൻ ഉന്മാദിയെപ്പോലെ കാണപ്പെടുമോ, അത്തരം ഇരുപതിനായിരം അപ്സരോഗണങ്ങൾ നന്ദനവനത്തിൽനിന്നു വന്നു. നാരദൻ, തുംബുരു, ഗോപൻ — പ്രഭയിൽ സൂര്യതേജസ്സുള്ള ഈ ഗന്ധർവരാജന്മാർ ഭരതന്റെ മുന്നിൽ പാടി. അലംബുഷ, മിശ്രകേശി, പുണ്ഡരീക, വാമന — ഈ നാല് അപ്സരസ്സുകൾ ഭരദ്വാജന്റെ ആജ്ഞയാൽ ഭരതന്റെ മുന്നിൽ നൃത്തം ചെയ്തു. ദേവന്മാരിലുള്ള മാലകളും ചൈത്രരഥവനത്തിലുള്ള മാലകളും എല്ലാം ഭരദ്വാജന്റെ തേജസ്സാൽ പ്രയാഗത്തിൽ കാണപ്പെട്ടു. ഇവിടെ കവി സമഗ്രകാവ്യത്തിലും ദുർലഭമായ ഒരദ്ഭുതചിത്രം രചിക്കുന്നു — വൃക്ഷങ്ങൾതന്നെ വാദ്യക്കാരും നർത്തകരുമായിത്തീർന്നു. കൂവളങ്ങൾ മൃദംഗവാദകരായി, താന്നികൾ താളം പിടിക്കുന്നവരായി, അരയാലുകൾ നർത്തകരായി. ചരളങ്ങളും പനകളും തിലകങ്ങളും പച്ചിലമരങ്ങളും കൂനരും കുള്ളരുമായി മാറി ആഹ്ലാദത്തോടെ അവിടെ വന്നുചേർന്നു. ഈട്ടി, നെല്ലി, ഞാവൽ, മാലതി, മല്ലിക, ജാതി, കാട്ടിലെ മറ്റു വള്ളികൾ — ഇവയെല്ലാം സ്ത്രീരൂപം ധരിച്ച് ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽ വസിച്ചു. അമ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ സംഖ്യയിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ സ്ത്രീകൾതന്നെ സൈന്യത്തോടു വിളിച്ചുപറയുന്നു: ‘സുര കുടിക്കുന്നവരേ, സുര കുടിക്കുവിൻ; വിശക്കുന്നവരേ, പായസം ഉണ്ണുവിൻ; ശുദ്ധമായ മാംസങ്ങളുമുണ്ട്, ആർക്ക് എന്തു വേണമോ അതു ഭക്ഷിക്കുവിൻ.’ ഗന്ധർവരാജന്മാരുടെ ഗാനം, അപ്സരസ്സുകളുടെ നൃത്തം, വൃക്ഷങ്ങളുടെ വാദ്യം — ഈ മൂന്നിലൂടെ കവി സമ്പൂർണമായ ഗാന്ധർവം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു. ‘മാർദംഗികർ’ എന്നാൽ മൃദംഗവാദകർ, ‘ശമ്യാഗ്രാഹർ’ എന്നാൽ താളക്കോൽ പിടിക്കുന്നവർ; ഈ സാങ്കേതികപദങ്ങൾ സംഗീതശാസ്ത്രത്തിൽനിന്ന് എടുത്തവയാണ്. കൂവളത്തിന്റെ കായ മൃദംഗാകൃതിയാണ്, താന്നിയുടെ തടി താളത്തിനു യോഗ്യവുമാണ് എന്ന ലോകപ്രസിദ്ധിയാണ് ഇവിടത്തെ കല്പനയുടെ മൂലം. വള്ളികൾ സ്ത്രീരൂപം ധരിക്കുന്നതും നാമസാമ്യംകൊണ്ടുതന്നെ സിദ്ധിക്കുന്നു — ശിംശപാ, ആമലകീ, ജംബൂ, മാലതീ, മല്ലികാ, ജാതീ — ഈ പേരുകളെല്ലാം സംസ്കൃതത്തിൽ സ്ത്രീലിംഗമാണ്. ‘ചൈത്രരഥം’ എന്നത് ചിത്രരഥൻ എന്ന ഗന്ധർവൻ കാക്കുന്ന കുബേരന്റെ ഉദ്യാനമാണ്. അവിടെനിന്നു കൊണ്ടുവന്ന പൂക്കൾ പ്രയാഗത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ രണ്ടു ലോകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള അകലം ഇല്ലാതായി എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഉന്മാദിയെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു’ എന്നത് അപ്സരസ്സുകളുടെ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ പ്രഭാവമാണ്; കവി അതിനെ ‘ഉന്മാദംപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയിലൂടെ മാത്രമാണ് നിർദേശിക്കുന്നത്, യഥാർഥ ഉന്മാദമായല്ല.

പിന്നെ ഏഴും എട്ടും സ്ത്രീകൾ ചേർന്ന് ഓരോ പുരുഷനെയും തേച്ചുകുളിപ്പിക്കാനായി ഉദ്വർത്തനം ചെയ്ത് മനോഹരമായ നദീതീരങ്ങളിൽ കുളിപ്പിച്ചു. വിശാലനയനകളായ സ്ത്രീകൾ കാലും ദേഹവും തിരുമ്മാനായി ഓടിയെത്തി; ദേഹം തുടച്ചശേഷം ആ സുന്ദരികൾ അവരെ പാനം ചെയ്യിച്ചു. മനുഷ്യർ മാത്രമല്ല, വാഹനങ്ങളും സത്കരിക്കപ്പെട്ടു — വാഹനപാലകർ കുതിരകളെയും ആനകളെയും കഴുതകളെയും ഒട്ടകങ്ങളെയും സുരഭിയുടെ മക്കളെയും യഥാവിധി ഊട്ടി; മഹാബലരായ അവർ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠയോദ്ധാക്കളുടെ വാഹനങ്ങളെ പ്രേരിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് കരിമ്പും തേൻചേർത്ത മലരും തീറ്റി. അവിടെ അത്രയ്ക്കു മദമുണ്ടായിരുന്നു — കുതിരയെ കെട്ടുന്നവൻ സ്വന്തം കുതിരയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല, ആനക്കാരൻ സ്വന്തം ആനയെയും. ആ സൈന്യം മത്തരും പ്രമത്തരും മുദിതരുമായി അവിടെ ശോഭിച്ചു. എല്ലാ ഇഷ്ടങ്ങളാലും തൃപ്തരായ, ചെഞ്ചന്ദനം പൂശിയ, അപ്സരോഗണങ്ങളോടു ചേർന്ന സൈനികർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഞങ്ങൾ അയോധ്യയിലേക്കു പോകില്ല, ദണ്ഡകത്തിലേക്കും പോകില്ല; ഭരതനു കുശലം ഭവിക്കട്ടെ, രാമനും അതുപോലെ സുഖം ഭവിക്കട്ടെ.’ കാലാൾപ്പടയാളികളും ആനക്കാരും കുതിരക്കാരും അവയെ കെട്ടുന്നവരും — നാഥനില്ലാത്തവരായ അവർ — ആ സത്കാരം ലഭിച്ചപ്പോൾ ഇതേ വാക്കുതന്നെ പറഞ്ഞു. ആയിരക്കണക്കിനു മനുഷ്യർ അത്യധികം സന്തോഷിച്ച് ആർത്തുവിളിച്ചു; ‘ഞങ്ങൾ ഭരതന്റെ അനുയായികളാണ്, ഇതുതന്നെയാണ് സ്വർഗം’ എന്നും പറഞ്ഞു. സൈനികർ നൃത്തം ചെയ്തും ചിരിച്ചും പാടിയും മാലകളണിഞ്ഞും ആയിരക്കണക്കിന് എല്ലാ ഭാഗത്തേക്കും ഓടിനടക്കുന്നതായി കാണപ്പെട്ടു. ഈ വാക്കുകൾ കവി ലളിതമായാണ് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നത്; എന്നാൽ അവയിൽ സൈന്യത്തിന്റെ സമ്പൂർണമായ ഭാവപരിവർത്തനം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു — രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ പുറപ്പെട്ട സൈന്യം ഇപ്പോൾ പോകാൻതന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ‘ഉച്ഛാദ്യ’ എന്നത് ഉദ്വർത്തനക്രിയയാണ് — ദേഹത്ത് സുഗന്ധചൂർണം തേച്ചുപിടിപ്പിക്കൽ; അതിനുശേഷമാണ് സ്നാനം. ‘സംവാഹന്ത്യഃ’ എന്നത് ക്ഷീണമകറ്റാനായി ചെയ്യുന്ന ദേഹം തിരുമ്മലാണ്. ഇങ്ങനെ സ്നാനത്തിന്റെ മൂന്ന് അംഗങ്ങൾ ക്രമമായി നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. വാഹനങ്ങളുടെ ഭക്ഷണത്തിൽ കവി പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധ കാണിക്കുന്നു — ചതുരംഗസൈന്യത്തിന്റെ തൃപ്തി വാഹനങ്ങളുടെ തൃപ്തിയില്ലാതെ പൂർണമാകുന്നില്ലല്ലോ. ‘നാശ്വബന്ധോഽശ്വമാജാനാത്’ (കുതിരയെ കെട്ടുന്നവൻ കുതിരയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല) എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ കവി മദത്തിന്റെ പാരമ്യം ഹാസ്യം കലർത്തി വർണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ‘നൈവായോധ്യാം ഗമിഷ്യാമഃ’ (ഞങ്ങൾ അയോധ്യയിലേക്കു പോകില്ല) എന്ന സൈന്യത്തിന്റെ വാക്ക് ഗൗരവമുള്ളതാണ് — സത്കാരത്തിന്റെ മാധുര്യം കർത്തവ്യം മറക്കുന്നിടത്തോളം എത്തി എന്നും അയോധ്യയുടെ ശോകം ഒരു നിമിഷനേരത്തേക്കു മറന്നുപോയി എന്നും ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുരഭിയുടെ മക്കൾ’ എന്നാൽ പശുക്കളും കാളകളും — കാമധേനുവിന്റെ സന്തതികൾ എന്ന പൗരാണികസംജ്ഞ. ‘മധുലാജങ്ങൾ’ എന്നാൽ വാഹനങ്ങൾക്കു നൽകുന്ന തേൻചേർത്ത മലർ. ‘തർപിതാഃ സർവകാമൈഃ’ എന്നാൽ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളാലും തൃപ്തർ. ‘രക്തചന്ദനരൂഷിതാഃ’ എന്നാൽ ചെഞ്ചന്ദനം പൂശിയവർ — ഉത്സവത്തിന്റെ അടയാളം. ‘അനാഥാഃ’ എന്നത് ഇവിടെ സ്വാമിയില്ലാത്തവർ എന്നല്ല, സ്വയം തങ്ങളെ രക്ഷിക്കാൻ കഴിവില്ലാത്ത സാധാരണ സേവകർ എന്നാണ് അർഥം.

അമൃതസമാനമായ ആ അന്നം ഭക്ഷിച്ചുകഴിഞ്ഞിട്ടും വീണ്ടും ദിവ്യഭക്ഷ്യങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ അവർക്കു ഭക്ഷിക്കാൻ മോഹമുണ്ടായി — തൃപ്തിപോലും തൃഷ്ണയെത്തന്നെ വർധിപ്പിച്ചു. ദാസന്മാരും ദാസികളും വധുക്കളും സൈനികരും എല്ലാവരും അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരും പുതുവസ്ത്രധാരികളുമായി. ആനകളും കഴുതകളും ഒട്ടകങ്ങളും പശുക്കളും കുതിരകളും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും അവിടെ നന്നായി പോഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടു; ആരും മറ്റൊരാളുടെ ഉരുള കൊതിച്ചില്ല. അവിടെ വെളുത്ത വസ്ത്രമില്ലാത്തവനോ വിശക്കുന്നവനോ മലിനനോ പൊടിപിടിച്ച മുടിയുള്ളവനോ ആയ ഒരു മനുഷ്യനെയും കണ്ടില്ല — ഇങ്ങനെ കവി സത്കാരത്തിന്റെ പൂർണത ഒരൊറ്റ നിഷേധവാക്യംകൊണ്ടു കാണിക്കുന്നു. ആട്ടിറച്ചിയും പന്നിയിറച്ചിയും നിറഞ്ഞ, ശ്രേഷ്ഠമായ മാംസരസക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയ, പഴച്ചാറുകൊണ്ടു പാകപ്പെടുത്തിയ സുഗന്ധരസമുള്ള സൂപങ്ങളോടുകൂടിയ, വെള്ളച്ചോറുനിറഞ്ഞ, പൂക്കൊടികളാൽ അലംകൃതമായ ആയിരക്കണക്കിനു ലോഹപാത്രങ്ങൾ അവിടെ ചുറ്റും വിസ്മിതരായ മനുഷ്യർ കണ്ടു. വനത്തിന്റെ അരികുകളിലെ കിണറുകൾ പായസം ചെളിയായുള്ളവയായി, പശുക്കൾ കാമധേനുക്കളായി, മരങ്ങൾ തേനൊഴുക്കുന്നവയായി. കുളങ്ങൾ മൈരേയം നിറഞ്ഞവയും പാകംചെയ്ത മാംസക്കൂമ്പാരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവയുമായിരുന്നു; ചൂടുള്ള കലങ്ങൾ മാൻ, മയിൽ, കോഴി എന്നിവയുടെ മാംസം നിറഞ്ഞവയായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി സമൃദ്ധിയുടെ വർണന ക്രമേണ ഗാഢമാക്കുന്നു — ആദ്യം ഭോജനം, പിന്നെ വസ്ത്രം, പിന്നെ മൃഗങ്ങളുടെ തൃപ്തി, ഒടുവിൽ പാത്രങ്ങളുടെയും കിണറുകളുടെയും ആധിക്യം. ഇതെല്ലാം ഒരൊറ്റ രാത്രിക്കുവേണ്ടിയാണ് എന്നോർക്കുമ്പോൾത്തന്നെ ശ്രോതാവിന്റെ വിസ്മയം വർധിക്കുന്നു. ‘ലൗഹ്യഃ’ എന്നാൽ ലോഹംകൊണ്ടുള്ള വലിയ പാത്രങ്ങൾ; ‘പുഷ്പധ്വജവത്യഃ’ എന്നാൽ പൂക്കൊടികളാൽ അലംകൃതമായവ. ‘നിഷ്ഠാനം’ എന്നാൽ മാംസരസം, ‘നിര്യൂഹം’ എന്നാൽ പഴങ്ങളുടെ കഷായം, ‘സൂപം’ എന്നാൽ പരിപ്പുകറി — ഈ പദങ്ങളിലൂടെ കവി പാകശാസ്ത്രത്തിലെ സൂക്ഷ്മജ്ഞാനം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘കാമദുഘാഃ ഗാവഃ’ എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ എല്ലാ പശുക്കളും കാമധേനുതുല്യരായി എന്നാണ് പറയുന്നത്. ‘മധുച്യുതഃ ദ്രുമാഃ’ എന്നാൽ മരങ്ങളിൽനിന്നു തേനൊഴുക്ക്. ‘മൈരേയം’ എന്നാൽ മധുരമുള്ള സുര; ‘മാർഗമായൂരകൗക്കുടം’ എന്നാൽ മാൻ, മയിൽ, കോഴി എന്നിവയുടെ മാംസം — ഇവ അക്കാലത്തെ ഭോജ്യങ്ങൾക്കുള്ള സാക്ഷ്യമാണ്. ഇങ്ങനെ കവി ദേവമായ മാത്രമല്ല, മനുഷ്യലോകത്തിലെ ഭോഗസാമഗ്രികളും വിസ്തരിച്ച് അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘നാന്യോ ഹ്യന്യമകല്പയത്’ എന്ന വാക്യത്തിന്റെ അർഥം — ആരും മറ്റൊരാളുടെ പങ്കു ചോദിച്ചില്ല, കാരണം എല്ലാവർക്കും വേണ്ടത്ര ഉണ്ടായിരുന്നു; മത്സരത്തിന് ഇടമേ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.

ആയിരക്കണക്കിനു പാത്രികളും ലക്ഷക്കണക്കിനു തളികകളും സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള പാത്രങ്ങൾ നൂറുകോടിക്കണക്കിനും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. തളികകളും കുടങ്ങളും കരംഭികളും തൈരുനിറഞ്ഞവയും നന്നായി സംസ്കരിച്ചവയുമായിരുന്നു; യൗവനത്തിലെത്തിയ, മഞ്ഞനിറമുള്ള, സുഗന്ധമുള്ള വിളാമ്പഴത്തിന്റെയും മധുരരസത്തിന്റെയും വെളുത്ത തൈരിന്റെയും പായസത്തിന്റെയും തടാകങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരുന്നു; പഞ്ചസാരക്കൂമ്പാരങ്ങളുമുണ്ടായിരുന്നു. നദികളുടെ കടവുകളിൽ പാത്രങ്ങളിൽ വച്ച കൽക്കങ്ങളും ചൂർണകഷായങ്ങളും പലവിധ സ്നാനദ്രവ്യങ്ങളും മനുഷ്യർ കണ്ടു. വെളുത്ത, നാരുകളുള്ള പല്ലുതേക്കുന്ന കോലുകളുടെ കൂമ്പാരങ്ങളും, ചെപ്പുകളിൽ വച്ച വെളുത്ത ചന്ദനക്കുഴമ്പും, മിനുക്കിയ കണ്ണാടികളും, വസ്ത്രക്കൂമ്പാരങ്ങളും, ആയിരക്കണക്കിനു ജോടി മെതിയടികളും ചെരിപ്പുകളും, അഞ്ജനച്ചെപ്പുകളും ചീപ്പുകളും കൂർച്ചങ്ങളും കുടകളും വില്ലുകളും വിചിത്രമായ കവചങ്ങളും ശയ്യകളും ആസനങ്ങളും അവിടെത്തന്നെ ഒരുക്കിയിരുന്നു. കഴുതകൾക്കും ഒട്ടകങ്ങൾക്കും ആനകൾക്കും കുതിരകൾക്കുമായി കുടിവെള്ളത്തടാകങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരുന്നു; കരിങ്കൂവളവും താമരയുമുള്ള, നല്ല കടവുകളുള്ള, ഇറങ്ങിക്കുളിക്കാവുന്ന, ആകാശവർണമുള്ള, തെളിനീരുള്ള, സുഖമായി മുങ്ങിക്കുളിക്കാവുന്ന തടാകങ്ങളുമുണ്ടായിരുന്നു. ഈ എഴുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകവും ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ സംഖ്യയിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. മൃഗങ്ങളുടെ വിശപ്പടക്കാനായി ഇന്ദ്രനീലവൈഡൂര്യനിറമുള്ള മൃദുവായ പുല്ലിൻകൂമ്പാരങ്ങളും എല്ലായിടത്തും കണ്ടു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി സൈനികന്റെ ദൈനംദിനജീവിതത്തിലെ ഓരോ അംഗവും സ്പർശിക്കുന്നു — ഭോജനം, സ്നാനം, അലങ്കാരം, ആയുധം, ശയനം, മൃഗങ്ങൾക്കുള്ള പുല്ലും വെള്ളവും. ഒന്നും മറന്നിട്ടില്ല; ഇതുതന്നെയാണ് പൂർണമായ ആതിഥ്യത്തിന്റെ നിർവചനം. ഇവിടെ സംഖ്യാവാചകപദങ്ങളുടെ ആരോഹണം ശ്രദ്ധേയമാണ് — സഹസ്രങ്ങൾ, നിയുതങ്ങൾ, ന്യർബുദങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ ക്രമമായി വർധിക്കുന്ന സംഖ്യകൾ; അതിലൂടെ ആധിക്യത്തിന്റെ അനുഭവം ക്രമേണ ഗാഢമാകുന്നു. ‘കരംഭികൾ’ എന്നാൽ തൈർപ്പാത്രങ്ങൾ, ‘സമുദ്ഗങ്ങൾ’ എന്നാൽ ചന്ദനച്ചെപ്പുകൾ, ‘ആഞ്ജനികൾ’ എന്നാൽ കൺമഷിച്ചെപ്പുകൾ, ‘കങ്കതങ്ങൾ’ എന്നാൽ ചീപ്പുകൾ, ‘കൂർച്ചങ്ങൾ’ എന്നാൽ ബ്രഷുകൾ, ‘മർമത്രാണങ്ങൾ’ എന്നാൽ കവചങ്ങൾ. ഈ പദങ്ങളിലൂടെ സൈന്യപ്പാളയത്തിനുവേണ്ട സമ്പൂർണസാമഗ്രികൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു. തടാകങ്ങളുടെ വർണനയിൽ ‘ആകാശവർണസമാനം’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ ജലത്തിന്റെ നിർമലത ആകാശത്തോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു. മൃഗങ്ങൾക്കു വെവ്വേറെ ജലാശയങ്ങളും വെവ്വേറെ പുൽക്കൂമ്പാരങ്ങളും — ഇതിലൂടെ ആതിഥ്യത്തിന്റെ സമത്വം കാണിക്കുന്നു; മനുഷ്യർക്കെന്നപോലെ മൃഗങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയും ശ്രദ്ധ ചെലുത്തുന്നു. ‘കൽക്കങ്ങൾ’ എന്നാൽ അരച്ച സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ‘ചൂർണകഷായങ്ങൾ’ എന്നാൽ സ്നാനസമയത്ത് ഉപയോഗിക്കുന്ന സുഗന്ധചൂർണങ്ങളും കഷായങ്ങളും. ‘അംശുമന്തോ ദന്തധാവനസഞ്ചയാഃ’ എന്നാൽ നാരുകളുള്ള പല്ലുതേക്കുന്ന കോലുകൾ. ‘പാദുക’ മരംകൊണ്ടുള്ളത് (മെതിയടി), ‘ഉപാനത്’ തോലുകൊണ്ടുള്ളത് (ചെരിപ്പ്) — രണ്ടും ആയിരക്കണക്കിനു ജോടികൾ. ‘നിർവാപാർഥം’ എന്നാൽ മൃഗങ്ങളുടെ വിശപ്പടക്കാൻ. ‘സുഖാപ്ലവാൻ’ എന്നാൽ സുഖമായി മുങ്ങിക്കുളിക്കാവുന്നവ; അവയുടെ തീരങ്ങളും എളുപ്പം ഇറങ്ങാവുന്നവയായിരുന്നു.

സ്വപ്നംപോലെ അദ്ഭുതകരമായ, മഹർഷി ഭരതനു നൽകിയ ആ ആതിഥ്യം കണ്ട് ആ മനുഷ്യർ വിസ്മയിച്ചു — ഇതു സത്യമോ സ്വപ്നമോ എന്ന് അവർക്കു സന്ദേഹമുണ്ടായി. ഇങ്ങനെ നന്ദനവനത്തിൽ ദേവന്മാരെന്നപോലെ രമിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവർക്ക് രമണീയമായ ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽ ആ രാത്രി കടന്നുപോയി. പിന്നെ ആ നദികളും ആ ഗന്ധർവന്മാരും ആ സുന്ദരികളെല്ലാവരും ഭരദ്വാജനോടു യാത്രചോദിച്ച് വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി — എവിടെനിന്നു വന്നുവോ അവിടേക്കുതന്നെ. എന്നാൽ പ്രഭാതത്തിലും മനുഷ്യർ അതുപോലെതന്നെ മദ്യലഹരിയിൽ മത്തരായിരുന്നു; അതുപോലെതന്നെ ദിവ്യമായ അകിലും ചന്ദനവും പൂശിയവരായിരുന്നു; മനുഷ്യർ ഞെരിച്ചമർത്തിയ പലവിധ ഉത്തമമായ ദിവ്യമാലകൾ അതുപോലെതന്നെ അവിടവിടെ ചിതറിക്കിടക്കുന്നതായി കാണപ്പെട്ടു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്. കവി സർഗം ദേവന്മാരുടെ മടക്കത്തോടെയല്ല അവസാനിപ്പിക്കുന്നത്, ശേഷിച്ച സൗരഭ്യവും ചന്ദനലേപവും ചിതറിയ പൂമാലകളുംകൊണ്ടാണ് — അതിലൂടെ ശ്രോതാവ് സ്വയം രാത്രിയിലെ ഉത്സവം ഓർക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഭരതൻ പുറപ്പെടാൻ അനുവാദം ചോദിക്കും; മുനി അദ്ദേഹത്തിനു ചിത്രകൂടത്തിലേക്കുള്ള വഴി കാണിച്ചുകൊടുക്കും.

In the previous sarga Bharata had come to Bharadvāja with Vasiṣṭha and the other priests and asked for news of Rāma, and the sage had bidden him spend that night in the hermitage. This sarga tells the story of that night, famous as the most wonderful act of hospitality in the whole Rāmāyaṇa. When Bharata had decided to stay, the sage invited Kaikeyī's son to be his guest — not merely to lodge but to be entertained. Bharata answered humbly: “Surely you have already done this. Whatever hospitality the forest affords — water for the feet, the guest-offering, fruit and roots — you have given me. What more could I ask?” These words show his modesty: though a prince, he would ask nothing in an ascetic's house. But Bharadvāja said with a faint smile, “I know you are full of affection and would be content with whatever I gave you. But my wish is different: I want to feed this army of yours. Such is my affection, and you ought to meet it in kind, bull among men.” Then the sage asked, “Why have you left your forces far off and come here alone? Why did you not come with your army?” That question opens the door of the sarga. Bharata folded his hands and replied humbly to the ascetic, “Reverend sir, it was out of respect for you that I did not bring my army.”

Bharata explained why he had come alone. “A king or a king's son must always take care to spare the ascetics who live in his lands” — never to disturb a grove of penance is an ancient rule of statecraft. “Fine horses, many men and rutting bull-elephants follow me, covering a great stretch of ground. I came alone so that they would not harm the trees, the water, the ground and the huts of your hermitage.” So Bharata's reverence for the sages, his self-restraint and his knowledge of royal duty are plainly shown: the army had not been brought for display but deliberately left at a distance. Pleased with his words, the great seer commanded, “Let the army be brought here,” and Bharata had it brought up. Here the sarga changes direction: a sage who lives on fruit and roots in the forest sets out to feast a fourfold army. Bharadvāja entered the fire-hall, sipped water, wiped his mouth, and, made pure, summoned Viśvakarman, the divine architect, to perform the rite of hospitality. From here the sage's words of summons are given in his own voice, not reported, and so the listener feels their solemnity, like that of a sacred invocation.

The sage said: “I summon Viśvakarman, and Tvaṣṭṛ too. I wish to offer hospitality; let provision be made for me. I summon the three guardians of the world, the gods with Śakra at their head. I wish to offer hospitality; let provision be made for me.” The repeated refrain is no flaw but the repetition of an invocation. Then he called the rivers: “Let all the rivers that flow east and all that flow crosswise, on earth and in the sky, come here today from every quarter. Let some run with maireya wine, some with well-made liquor, and others with cool water like the juice of sugar-cane” — the poet's fancy that the very water of the rivers should change its taste. Then he summoned the world of the gandharvas: “I summon the divine gandharvas Viśvāvasu, Hāhā and Huhū, and the apsarases and gandharva women, all of them.” In none of these does the sage ask anything for himself; all is for the guest. The wealth won by austerity is spent only for others — a basic principle of hermitage life is here shown in action — and the poet means to show that even the gods do not disregard a seer's summons.

The sage called the apsarases by name — Ghṛtācī, Viśvācī, Miśrakeśī, Alambuṣā, Nāgadattā, Hemā, Somā and Adrikṛtasthalī, the famous dancers of the world of the gods. “And all the lovely women who wait on Śakra and on Brahmā I summon, together with the gandharva Tumburu, with all their retinue” — that is, with every instrument of dance and song. Then he called a forest: “Let that divine grove of Kubera among the northern Kurus, whose leaves are garments and ornaments and whose fruits are heavenly women, come here itself.” Then he called for food: “Let lord Soma provide the finest food for my guests: things to chew, to eat, to suck and to lick, of many kinds and in abundance; and let there be garlands of every colour fallen fresh from the trees, drinks of wine and the rest, and meats of every sort.” So the sage's summons touched in turn the craftsmen, the guardians of the world, the rivers, the gandharvas, the apsarases, the grove and the god of food, and with one invocation the whole universe was invited. There was no violence anywhere, no labour — the word alone was the means; such, the poet suggests, is the power of austerity.

So, rapt in meditation and endowed with matchless power, the sage of good vows spoke in a voice shaped by the rules of correct utterance, pure in pronunciation. As he sat facing east with folded hands, merely calling them to mind, all those deities came, one by one — without delay, without doubt, without need to ask again; the poet sums up their coming in the one phrase “all those deities”, showing that the summons bore fruit at once. Then a wind that dries sweat, having touched the Malaya and Dardura mountains, blew gently and fittingly, kindly, pleasant and benign — a wind that, by tradition, carries the scent of Malaya's sandal, as if even the air of the hermitage had set itself to honour the guest. Clouds rained showers of heavenly flowers, and the sound of the gods' drums was heard in every direction. Fine breezes blew, the apsarases danced, the divine gandharvas sang and lutes poured out their notes. That sound, rising and falling, smooth, even and perfect in rhythm — the poet uses the precise terms of music for pitch, sweetness, even measure and tempo — entered the sky, the earth and the ears of living creatures; the poet follows the sound to all three. While that heavenly music, so sweet to human ears, went on, Bharata saw his army and the work of Viśvakarman: while the music played, the building had been finished. The order is finely made — first the wind, then the rain of flowers, then the music, and last the sight.

First the ground for five leagues around became level, carpeted with abundant grass the colour of dark beryl — the green of the grass shining like a gem. The distance of five leagues shows the size of the army; that much room was needed for a fourfold host. In it appeared bilva and kapittha trees, breadfruit, citron, myrobalan and mango, all laden with fruit; these trees bear in different seasons, but here they all fruited at once, and this too was the power of austerity. The grove of heavenly delights came from the northern Kurus, and a gentle river came too, fringed with many trees. Then there arose bright houses built round four halls, stalls for the elephants and horses — so even the army's mounts were housed — and fine gateways joined to mansions and palaces. A royal residence appeared, white as a cloud — an image of both its height and its whiteness — with fine arches, decked with white garlands and sprinkled with heavenly perfume. It was square and spacious, furnished with beds, seats and carriages, stocked with every heavenly flavour, with divine food and clothing. Every kind of food was ready, the vessels washed spotless, all the seats set in their places, and splendid beds finely spread. With the great sage's leave, the mighty-armed Bharata, son of Kaikeyī, entered that jewel-filled dwelling. All this happened in a moment; the poet allows no stretch of time, for what austerity achieves is instant. The poet even arranges the building like the making of a world — first the level ground, then grass, fruit trees, a river, houses and at last the palace. That is the charm of the sarga: in the lonely forest of Prayāga a splendour like a city suddenly rises, and not for pleasure but to honour a guest.

All the counsellors and priests followed Bharata in, and were delighted to see the house and how it was arranged. There stood a heavenly throne, a fan and a royal parasol, and Bharata approached them with his counsellors as a king would. But he did not sit on the throne. Bowing toward Rāma, he did homage to the seat, then took up the yak-tail fan and sat down in the minister's seat. This is the moral centre of the sarga: splendour made by the gods lay before him, but Bharata still thought of himself as his brother's minister — the throne was Rāma's, and holding the fan was Bharata's task. Though absent, Rāma was king there, and here is the seed of what Bharata will later do when he sets Rāma's sandals on the throne. Then the counsellors and priests took their seats in due order, each by rank, and after them the commander of the army and the master of ceremonies. Within a moment, at Bharadvāja's bidding, rivers whose mud was milk-rice came and waited on Bharata — a fancy that seems an exaggeration, but in poetry it is the gods' grace made visible. On both their banks stood lovely heavenly lodges plastered with pale clay, born of the brahmin's grace. In that same moment twenty thousand women in heavenly ornaments came, sent by Brahmā, and twenty thousand more, sent by Kubera, shining with gold, gems, pearls and coral. So the favour of the world's guardians appeared one after another, and the hospitality reached a divine scale. The throne the gods had made was not enjoyed by Bharata but only worshipped, and that contrast gives all the splendour of the sarga its moral meaning.

From the Nandana grove came twenty thousand apsarases, such that a man once caught by them seems to go mad — the poet's way of describing the power of their beauty. Nārada, Tumburu and Gopa, kings of the gandharvas, radiant as the sun, sang before Bharata, and at Bharadvāja's command the four apsarases Alambuṣā, Miśrakeśī, Puṇḍarīkā and Vāmanā danced before him. Whatever garlands there are among the gods, and in the Caitraratha grove of Kubera, were seen at Prayāga by Bharadvāja's power, as though the line between the two worlds had vanished. Then the poet paints a marvel rare in the whole poem: the trees themselves became musicians and dancers. The bilva trees became drummers — their fruit is shaped like a drum — the bibhītakas cymbal-players, their wood being fit for clappers, and the fig trees dancers. The sarala, palm, tilaka and tamāla trees came running joyfully, turned into hunchbacks and dwarfs. The śiṃśapā, myrobalan and rose-apple, the jasmines mālatī, mallikā and jāti, and every other creeper in the wood took the form of young women and stayed in Bharadvāja's hermitage — fittingly, for all their names are feminine. And these women called out to the army: “You who drink wine, drink your wine; you who are hungry, eat the milk-rice; here are meats most pure — let each eat whatever he likes.” With the song of the gandharva kings, the dance of the apsarases and the music of the trees, the poet shows the whole art of the heavenly musicians.

Then seven or eight women together would rub one man with fragrant unguents and bathe him on the lovely riverbanks. Large-eyed women came to massage their limbs, and after drying them those lovely creatures gave them drink — rubbing, bathing, kneading, the parts of the bath in order. Not only the men were honoured but the animals too: the grooms fed the horses, elephants, donkeys, camels and cattle properly, and those strong men urged on the mounts of the best Ikṣvāku warriors and fed them sugar-cane and parched grain mixed with honey; for a fourfold army is not content unless its animals are content. So great was the revelry that no groom knew his own horse and no driver his own elephant — the poet describes the height of intoxication with a touch of humour — and the army stood there drunk, reeling and full of joy. Satisfied in every desire, smeared with red sandal as at a festival, and attended by the apsarases, the soldiers cried: “We will not go to Ayodhyā, and we will not go to Daṇḍaka! May it be well with Bharata, and may Rāma be happy too!” So spoke the foot-soldiers, the riders of elephants and horses and the grooms — ordinary servants who had found such bounty. Thousands roared with delight, and Bharata's followers said, “This is heaven itself.” Thousands of soldiers, garlanded, ran about everywhere, dancing, laughing and singing. The poet quotes these words simply, yet in them lies a whole change of mood: the army that set out to bring Rāma back no longer wants to go anywhere. The sweetness of the welcome had made them forget their duty, and for a moment the grief of Ayodhyā was forgotten.

Even after eating that food like nectar, the sight of the heavenly delicacies made them want to eat again; satisfaction only fed their appetite. Servants, maids, young wives and soldiers were all delighted, and every one was in fresh clothes. Elephants, donkeys, camels, cattle, horses, beasts and birds were all well fed, and no one grudged another his share, for there was enough for all and no room for rivalry. Not a man was to be seen who was not in white clothes, or who was hungry, or unwashed, or with his hair grey with dust — with one sentence of negatives the poet shows how complete the welcome was. There were choice dishes of goat and boar, rich meat broths and soups flavoured with fruit and fragrant with spices, and men saw with wonder thousands of great iron vessels decked with flowered banners and filled with white rice. At the edges of the wood were wells whose mud was milk-rice; the cows gave whatever one wished, like the cow of plenty, and the trees dripped honey. There were pools full of maireya wine ringed with heaps of choice meat, and hot cauldrons of venison, peacock and fowl — a witness to the fare of that time. So the poet thickens the picture step by step: first food, then clothing, then the animals' content, and last the abundance of vessels and wells; and remembering that all this was for a single night, the listener's wonder grows.

There were thousands of serving dishes, hundreds of thousands of pots and hundreds of millions of golden vessels — the numbers climb, and the sense of plenty deepens with them. There were pans, jars and bowls well made and full of curds; pools brimming with drinks of fresh, pale, fragrant wood-apple, of rasāla and of white curds; and heaps of milk-rice and sugar. At the fords of the rivers men found, set out in vessels, pastes, scented powders and decoctions and every kind of bathing material; heaps of white fibrous tooth-sticks, white sandal paste in caskets, polished mirrors, piles of clothes, thousands of pairs of wooden and leather sandals, collyrium boxes, combs, brushes, parasols, bows, ornamented armour, beds and seats. There were pools of drinking water for the donkeys, camels, elephants and horses, and pools with fine bathing places, thick with lotuses, clear as the sky and easy to swim in; and heaps of soft fodder the colour of dark beryl were set out everywhere for the animals. In these verses the poet touches every part of a soldier's daily life — food, bathing, grooming, weapons, bedding, and fodder and water for the beasts. Nothing was forgotten; that is the very definition of perfect hospitality. And the animals had their own pools and their own heaps of fodder, showing that the welcome was even-handed, with the same care taken for beasts as for men.

The men marvelled at that wonderful, dreamlike hospitality the great sage had shown Bharata, unsure whether it was real or a dream. So the night passed in Bharadvāja's lovely hermitage for those who took their pleasure there like gods in the Nandana grove. Then the rivers, the gandharvas and all those lovely women took leave of Bharadvāja and went back as they had come, each to where she had come from. Yet at dawn the men were still drunk and wild with wine, still smeared with heavenly aloe and sandal, and the many garlands of heavenly flowers still lay crushed and scattered about. The poet ends the sarga not with the gods' departure but with the lingering fragrance, the sandal paste and the scattered garlands, so that the listener recalls the night's festival for himself. In the next sarga Bharata will ask leave to go, and the sage will show him the way to Citrakūṭa.