पूर्वसर्गान्ते भरतः भरद्वाजस्य रम्यम् आश्रमवनं दृष्टवान्। अयं सर्गः तस्य आश्रमप्रवेशेन आरभ्यते, मुनिना सह संवादेन च समाप्यते। नरर्षभः भरतः भरद्वाजाश्रमं गत्वा क्रोशात् एव सर्वं जनम् अवस्थाप्य केवलं मन्त्रिभिः सह अग्रे गच्छति। धर्मज्ञः सः शस्त्राणि राजोचितं परिच्छदं च न्यस्य, क्षौमे वाससी एव धारयन्, पुरोहितं पुरोधाय पद्भ्याम् एव चलति। यत्र भरद्वाजस्य संदर्शनम् आरभते, तत्र सः मन्त्रिणः अपि अवस्थापयति, पुरोहितम् एव अनुगच्छति च। एषः क्रमः तपोवनस्य मर्यादायाः सूक्ष्मं पालनम् — सेना दूरे, मन्त्रिणः दूरतरे, स्वयं च निरायुधः अनुगामी। वसिष्ठं दृष्ट्वा एव महातपाः भरद्वाजः आसनात् तूर्णं संचचाल, शिष्यान् ‘अर्घ्यम्’ इति ब्रुवन्। वसिष्ठेन सह समागम्य भरतेन अभिवादितः सः महातेजाः तं दशरथस्य सुतम् इति अबुध्यत। ताभ्याम् अर्घ्यं पाद्यं फलानि च दत्त्वा सः आनुपूर्व्यात् कुले कुशलं पप्रच्छ। वसिष्ठस्य दर्शनमात्रेण मुनेः उत्थानम् अपि लक्ष्यम् — ब्रह्मर्षेः प्रति ब्रह्मर्षेः आदरः। भरतस्य अभिवादनं तु पृथक् उक्तम्, येन स्पष्टं भवति — सः राजकुमारः अपि अतिथिवत् एव आगतः, न तु राजवत्।

मुनेः प्रश्नक्रमः विवेकपूर्णः — अयोध्यायां, बले, कोशे, मित्रेषु, मन्त्रिषु च कुशलं पृच्छति; किन्तु दशरथं वृत्तम् इति जानन् सः राजानं न उदाहरत्। तपसा दिव्यदृष्टिं लब्धवान् सः मृतस्य नाम्ना पुत्रस्य शोकं न उद्दीपयति — इयं मुनेः करुणा। वसिष्ठः भरतश्च अपि प्रतिप्रश्नं कुर्वाते — तस्य शरीरे, अग्निषु, शिष्येषु, वृक्षेषु, मृगपक्षिषु च अनामयं पृच्छतः। तपोवनस्य कुशलप्रश्नः वृक्षान् मृगान् पक्षिणश्च अन्तर्भावयति — आश्रमवासिनः ते अपि परिवारः एव इति भावः। भरद्वाजः ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाय राघवस्नेहबन्धनात् एव भरतं प्रति वदति — ‘राज्यं प्रशासतः तव इह आगमने किं कार्यम्? एतत् सर्वं मे आचक्ष्व; मम मनः न हि शुध्यते।’ अन्तिमं वाक्यम् एव आगामिनः तीक्ष्णस्य प्रश्नस्य बीजम्। ‘न हि मे शुध्यते मनः’ इति वचनं तु आश्चर्यकरम् — मुनिः स्वयं स्वस्य संशयं निवेदयति। एतेन सः भरतम् उत्तरदानाय आह्वयति; प्रश्नः एव अत्र परीक्षा। कविः अत्र संवादस्य शिल्पं दर्शयति — प्रथमं सौजन्यम्, ततः शङ्का, ततः उत्तरम्, अन्ते च प्रसादः।

भरद्वाजः शङ्कां न गोपयति, अपि तु स्पष्टम् एव उपस्थापयति। ‘कौसल्या यम् अमित्रघ्नम् आनन्दवर्धनं सुषुवे, यः भ्रात्रा सह सभार्यः चिरं वनं प्रव्राजितः; यः महायशाः पित्रा स्त्रीनिमित्तेन नियुक्तः सन् ‘इह चतुर्दश समाः वनवासी भव’ इति आदिष्टः — तस्य अपापस्य कच्चित् त्वम् इह पापं कर्तुं न इच्छसि, तस्य तस्य च अनुजस्य राज्यम् अकण्टकं भोक्तुमनाः सन्?’ एषा शङ्का कठोरा, किन्तु मुनेः अभिप्रायः अन्यः — सः भरतस्य शुद्धिं लोकसमक्षं प्रकटयितुम् इच्छति। ‘स्त्रीनिमित्तेन’ इति पदेन कैकेय्याः प्रसङ्गः सूचितः, किन्तु भरतस्य नाम तत्र न योजितम्। ‘अकण्टकम्’ इति पदम् एव शङ्कायाः तीक्ष्णं शस्त्रम् — यदि रामः लक्ष्मणश्च न स्युः, तर्हि राज्यं निष्कण्टकं स्यात् इति व्यङ्ग्यः। शङ्कायाः रचना अपि कौशलपूर्णा — प्रथमं रामस्य गुणाः उक्ताः, ततः तस्य अन्यायः, अन्ते च भरतस्य सम्भाव्यः अभिसन्धिः। एतेन श्रोतुः मनसि रामस्य पक्षः दृढं स्थापितः भवति, ततः च आरोपः तीक्ष्णतरः भवति। किन्तु ‘कच्चित् न इच्छसि’ इति प्रश्नरूपेण एव उक्तम्, न तु निश्चयेन — अतः मुनेः अभिप्रायः निन्दा न, परीक्षा एव।

एवम् उक्तः भरतः दुःखात् पर्यश्रुनयनः संसज्जमानया वाचा उत्तरयति। ‘यदि भगवान् अपि माम् एवं मन्यते, तर्हि हतः अस्मि। मत्तः दोषं मा आशङ्कीः; एवं मा माम् अनुशाधि।’ अनन्तरं सः मातुः कर्म स्पष्टम् एव निराकरोति — ‘मम अन्तरे मम आश्रयेण मम माता यत् अवोचत्, तत् मे इष्टं न; अहम् एतेन तुष्टः न, तत् वचनं च न आददे।’ पुत्रः मातुः वचनं न स्वीकरोति — एतत् एव तस्य शुद्धेः प्रमाणम्। ततः सः स्वस्य प्रयोजनं निवेदयति — ‘अहं तु तं नरव्याघ्रं प्रसादकः सन् उपयातः — अयोध्यां प्रतिनेतुम्, अस्य पादौ च अभिवन्दितुम्।’ अन्ते प्रार्थयते — ‘एवंगतं मां मत्वा प्रसादं कर्तुम् अर्हसि; भगवन्, शंस मे — सम्प्रति महीपतिः रामः क्व?’ अत्र ‘महीपतिः’ इति पदेन भरतः रामम् एव राजानं मन्यते इति सूचितम्। अस्य उत्तरस्य त्रयः अंशाः — आत्मनः निर्दोषता, मातुः वचनस्य अस्वीकारः, आगमनस्य प्रयोजनम्। एतेषु द्वितीयः एव महत्त्वपूर्णः, यतः लोकः भरतं कैकेय्याः पुत्रत्वेन एव सन्दिग्धं पश्यति; सः तु मातुः वचनं स्पष्टम् एव निराकृत्य तस्मात् स्वं पृथक् करोति।

वसिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिः याचितः भगवान् भरद्वाजः प्रसादात् भरतं प्रति वचः उवाच — ‘राघववंशजे त्वयि एतत् युक्तम् एव, पुरुषव्याघ्र — गुरुवृत्तिः, दमः, साधूनाम् अनुयायिता च। तव मनःस्थं च एतत् अहं जाने; ‘दृढीकरणम् अस्तु’ इति च तव कीर्तिं समभिवर्धयन् एव अहं त्वाम् अपृच्छम्।’ एवं मुनिः स्वस्य शङ्कायाः प्रयोजनं स्वयम् एव प्रकटयति — सा न अविश्वासात्, अपि तु भरतस्य निर्मलतां प्रकाशयितुम् एव आसीत्। ततः सः वाञ्छितम् उत्तरं ददाति — ‘ससीतं सहलक्ष्मणं धर्मज्ञं रामम् अपि जाने; अयं ते भ्राता महागिरौ चित्रकूटे वसति। श्वः तु त्वं तं देशं गन्तासि; अद्य तु मन्त्रिभिः सह इह एव वस। हे सुप्राज्ञ कामार्थकोविद, एतं मे कामं कुरु।’ उदारदर्शनः प्रतीतरूपः भरतः ‘तथा’ इति उक्त्वा तस्मिन् आश्रमे एव निशानिवासाय बुद्धिं चकार — अनेन सर्गः समाप्यते। ‘कीर्तिं समभिवर्धयन्’ इति पदेन मुनिः स्वस्य प्रश्नस्य प्रयोजनं प्रकटयति — भरतस्य निर्मलता स्वयम् एव उक्ता चेत् सा लोके प्रतिष्ठिता भवति। एवं शङ्का एव स्तुतेः साधनं जातम्। अन्ते मुनिः आतिथ्यं याचते, न तु आज्ञापयति — ‘एतं मे कामं कुरु’ इति; अग्रिमे सर्गे तस्य एव आतिथ्यस्य विस्तृतं वर्णनं भविष्यति।

మునుపటి సర్గ చివరలో భరతుడు భరద్వాజుని రమ్యమైన ఆశ్రమవనాన్ని చూశాడు. ఈ సర్గ అతని ఆశ్రమప్రవేశంతో మొదలై మునితో సంవాదంతో ముగుస్తుంది. నరశ్రేష్ఠుడైన భరతుడు భరద్వాజాశ్రమానికి వెళ్ళి, ఒక క్రోశం దూరంలోనే జనమంతటినీ నిలిపి, కేవలం మంత్రులతో కలిసి ముందుకు వెళ్తాడు. ధర్మజ్ఞుడైన అతడు ఆయుధాలనూ, రాజోచితమైన వేషభూషలనూ వదిలి, పట్టువస్త్రాలు రెండు మాత్రమే ధరించి, పురోహితుని ముందుంచుకొని కాలినడకనే నడుస్తాడు. భరద్వాజుడు కనిపించడం మొదలైనచోట మంత్రులను కూడా నిలిపి, పురోహితుని మాత్రమే అనుసరిస్తాడు. ఈ క్రమం తపోవన మర్యాదను సూక్ష్మంగా పాటించడం — సైన్యం దూరంగా, మంత్రులు ఇంకా దూరంగా, తాను ఆయుధం లేని అనుచరుడుగా. వసిష్ఠుని చూడగానే మహాతపస్వి అయిన భరద్వాజుడు ‘అర్ఘ్యం’ అని శిష్యులతో అంటూ ఆసనం నుండి వెంటనే లేచాడు. వసిష్ఠునితో కలిసి, భరతుడు నమస్కరించగా, ఆ మహాతేజస్వి అతనిని దశరథుని కొడుకుగా గుర్తించాడు. ఆ ఇద్దరికీ అర్ఘ్యం, పాద్యం, పండ్లు ఇచ్చి, అతడు క్రమంగా వంశంలో కుశలాన్ని అడిగాడు. వసిష్ఠుని చూడగానే ముని లేవడం కూడా గమనించదగినది — బ్రహ్మర్షి పట్ల బ్రహ్మర్షికి ఉన్న ఆదరం. భరతుని నమస్కారం మాత్రం వేరుగా చెప్పబడింది, దానితో స్పష్టమవుతుంది — అతడు రాజకుమారుడైనా అతిథిలానే వచ్చాడు, రాజులా కాదు.

ముని ప్రశ్నల క్రమం వివేకపూర్ణమైనది — అయోధ్యలో, సైన్యంలో, కోశంలో, మిత్రులలో, మంత్రులలో కుశలాన్ని అడుగుతాడు; కాని దశరథుడు మరణించాడని తెలిసి రాజు ప్రస్తావన చేయలేదు. తపస్సుతో దివ్యదృష్టిని పొందిన అతడు మరణించినవాని పేరుతో కొడుకు శోకాన్ని రేకెత్తించడు — ఇది ముని కరుణ. వసిష్ఠుడూ భరతుడూ కూడా తిరిగి ప్రశ్నిస్తారు — అతని శరీరంలో, అగ్నులలో, శిష్యులలో, చెట్లలో, మృగపక్షులలో ఆరోగ్యం గురించి అడుగుతారు. తపోవనపు కుశలప్రశ్న చెట్లనూ, మృగాలనూ, పక్షులనూ కలుపుకుంటుంది — ఆశ్రమవాసులకు అవి కూడా పరివారమే అని భావం. భరద్వాజుడు ‘అలాగే’ అని ప్రతిజ్ఞచేసి, రాఘవుని పట్ల ఉన్న స్నేహబంధం వల్లనే భరతునితో అంటాడు — ‘రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్న నీవు ఇక్కడికి రావడానికి కారణమేమి? ఇదంతా నాకు చెప్పు; నా మనస్సు శుద్ధం (నిశ్చింత) కావడం లేదు.’ ఈ చివరి వాక్యమే రాబోయే తీక్ష్ణమైన ప్రశ్నకు బీజం. ‘న హి మే శుధ్యతే మనః’ (నా మనస్సు శుద్ధం కావడం లేదు) అనే మాట ఆశ్చర్యకరమైనది — ముని స్వయంగా తన సంశయాన్ని నివేదిస్తున్నాడు. దీనితో అతడు భరతుని సమాధానం ఇవ్వమని ఆహ్వానిస్తాడు; ఇక్కడ ప్రశ్నే పరీక్ష. కవి ఇక్కడ సంవాద శిల్పాన్ని చూపిస్తాడు — మొదట సౌజన్యం, తరువాత శంక, తరువాత సమాధానం, చివరకు ప్రసాదం.

భరద్వాజుడు శంకను దాచడు, స్పష్టంగానే ఉంచుతాడు. ‘శత్రుఘాతుకుడూ, ఆనందాన్ని పెంచేవాడూ అయిన ఎవనిని కౌసల్య కన్నదో, ఎవడు తమ్మునితోనూ భార్యతోనూ కలిసి చిరకాలం అడవికి పంపబడ్డాడో; స్త్రీ కారణంగా తండ్రిచే నియమించబడి ‘ఇక్కడ పదునాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో నివసించు’ అని ఆదేశించబడిన ఆ మహాయశస్వి — పాపం లేని అతనికి, అతని తమ్మునికి, నీవు ఇక్కడ పాపం చేయాలనుకోవడం లేదు కదా, రాజ్యాన్ని నిష్కంటకంగా అనుభవించాలనే మనస్సుతో?’ ఈ శంక కఠినమైనది, కాని ముని అభిప్రాయం వేరు — అతడు భరతుని శుద్ధిని లోకం ఎదుట ప్రకటించాలనుకుంటున్నాడు. ‘స్త్రీనిమిత్తేన’ (స్త్రీ కారణంగా) అనే పదంతో కైకేయి ప్రసంగం సూచించబడింది, కాని భరతుని పేరు దానితో జోడించబడలేదు. ‘అకంటకం’ (ముళ్ళు లేని) అనే పదమే శంకకు తీక్ష్ణమైన ఆయుధం — రాముడూ లక్ష్మణుడూ లేకపోతే రాజ్యం నిష్కంటకమవుతుందని వ్యంగ్యం. శంక రచన కూడా నైపుణ్యపూర్ణమైనది — మొదట రాముని గుణాలు చెప్పబడ్డాయి, తరువాత అతనికి జరిగిన అన్యాయం, చివరకు భరతుని సంభావ్యమైన కుట్ర. దీనితో శ్రోత మనస్సులో రాముని పక్షం దృఢంగా స్థాపించబడుతుంది, ఆ తరువాత ఆరోపణ మరింత తీక్ష్ణమవుతుంది. కాని ‘కచ్చిత్ న ఇచ్ఛసి’ (కోరడం లేదు కదా) అని ప్రశ్నరూపంలోనే చెప్పబడింది, నిశ్చయంగా కాదు — కాబట్టి ముని అభిప్రాయం నింద కాదు, పరీక్షే.

ఇలా అనబడిన భరతుడు దుఃఖంతో కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో, తడబడే మాటతో బదులిస్తాడు. ‘పూజ్యులైన మీరు కూడా నన్ను ఇలా భావిస్తే, నేను చచ్చినట్లే. నా వల్ల దోషాన్ని శంకించకండి; నన్ను ఇలా శాసించకండి.’ ఆ తరువాత అతడు తల్లి కర్మను స్పష్టంగా నిరాకరిస్తాడు — ‘నేను లేనప్పుడు, నన్ను ఆశ్రయంగా చేసుకొని నా తల్లి ఏమి అన్నదో, అది నాకు ఇష్టం లేదు; దీనితో నేను సంతుష్టుడను కాను, ఆ మాటను నేను స్వీకరించను.’ కొడుకు తల్లి మాటను స్వీకరించడం లేదు — ఇదే అతని శుద్ధికి ప్రమాణం. తరువాత అతడు తన ప్రయోజనాన్ని నివేదిస్తాడు — ‘నేను మాత్రం ఆ నరవ్యాఘ్రుని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి వచ్చాను — అయోధ్యకు తిరిగి తీసుకువెళ్ళడానికీ, అతని పాదాలకు నమస్కరించడానికీ.’ చివరకు ప్రార్థిస్తాడు — ‘ఇలాంటి స్థితిలో ఉన్న నన్ను గ్రహించి అనుగ్రహించండి; పూజ్యుడా, నాకు చెప్పండి — ప్రస్తుతం మహీపతి అయిన రాముడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?’ ఇక్కడ ‘మహీపతిః’ (భూపతి) అనే పదంతో భరతుడు రామునే రాజుగా భావిస్తున్నాడని సూచించబడింది. ఈ సమాధానానికి మూడు అంశాలు — తన నిర్దోషత్వం, తల్లి మాటను స్వీకరించకపోవడం, రాకకు ప్రయోజనం. వీటిలో రెండవదే అత్యంత ముఖ్యమైనది, ఎందుకంటే లోకం భరతుని కైకేయి కొడుకుగానే సందేహంతో చూస్తుంది; అతడు మాత్రం తల్లి మాటను స్పష్టంగా నిరాకరించి తనను దాని నుండి వేరు చేసుకుంటాడు.

వసిష్ఠుడు మొదలైన ఋత్విక్కులు ప్రార్థించగా, పూజ్యుడైన భరద్వాజుడు ప్రసన్నుడై భరతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాఘవవంశంలో పుట్టిన నీకు ఇది తగినదే, పురుషవ్యాఘ్రా — గురువుల పట్ల వినయవృత్తి, ఇంద్రియనిగ్రహం, సాధువులను అనుసరించడం. నీ మనస్సులో ఉన్నది కూడా నాకు తెలుసు; ‘ఇది దృఢపడుగాక’ అని నీ కీర్తిని మరింత పెంచడానికే నేను నిన్ను అడిగాను.’ ఇలా ముని తన శంక ప్రయోజనాన్ని తానే వెల్లడిస్తాడు — అది అవిశ్వాసం వల్ల కాదు, భరతుని నిర్మలత్వాన్ని ప్రకాశింపజేయడానికే. తరువాత అతడు కోరుకున్న సమాధానం ఇస్తాడు — ‘సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కూడిన ధర్మజ్ఞుడైన రాముని కూడా నేను ఎరుగుదును; నీ ఈ అన్న చిత్రకూటమనే మహాపర్వతంపై నివసిస్తున్నాడు. రేపు నీవు ఆ ప్రదేశానికి వెళ్తావు; ఈనాడు మాత్రం మంత్రులతో కలిసి ఇక్కడే ఉండు. ఓ సుప్రాజ్ఞా, కామార్థకోవిదా, నా ఈ కోరిక తీర్చు.’ ఉదారదర్శనుడూ, ప్రసన్నరూపుడూ అయిన భరతుడు ‘అలాగే’ అని ఆ ఆశ్రమంలోనే రాత్రి నివసించడానికి నిశ్చయించుకున్నాడు — దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది. ‘కీర్తిం సమభివర్ధయన్’ (కీర్తిని మరింత పెంచుతూ) అనే పదంతో ముని తన ప్రశ్న ప్రయోజనాన్ని వెల్లడిస్తాడు — భరతుని నిర్మలత్వం అతని నోటనే చెప్పబడితే అది లోకంలో ప్రతిష్ఠితమవుతుంది. ఇలా శంకే స్తుతికి సాధనమైంది. చివరలో ముని ఆతిథ్యాన్ని యాచిస్తాడు, ఆజ్ఞాపించడు — ‘నా ఈ కోరిక తీర్చు’ అని; తరువాతి సర్గలో అదే ఆతిథ్యపు విస్తృత వర్ణన ఉంటుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் பரதன் பரத்வாஜரின் அழகிய ஆசிரமக் காட்டைக் கண்டான். இந்தச் சர்க்கம் அவன் ஆசிரமத்துக்குள் நுழைவதோடு தொடங்கி, முனிவருடனான உரையாடலோடு நிறைவுறுகிறது. மனிதருள் காளையான பரதன் பரத்வாஜரின் ஆசிரமத்துக்குச் சென்று, ஒரு குரோச தூரத்திலேயே மக்கள் அனைவரையும் நிறுத்திவிட்டு, அமைச்சர்களுடன் மட்டும் முன்னே செல்கிறான். தர்மம் அறிந்த அவன் ஆயுதங்களையும் அரசர்க்குரிய ஆடம்பரங்களையும் களைந்து, இரு பட்டாடைகளை மட்டுமே அணிந்து, புரோகிதரை முன்னிறுத்திக் கால்நடையாகவே செல்கிறான். பரத்வாஜர் கண்ணுக்குத் தெரியத் தொடங்கும் இடத்தில் அமைச்சர்களையும் நிறுத்திவிட்டு, புரோகிதரை மட்டுமே பின்தொடர்கிறான். இந்த வரிசை தவவனத்தின் மரபை நுட்பமாகக் காப்பதாகும் — படை தொலைவில், அமைச்சர்கள் அதைவிடத் தொலைவில், தானோ ஆயுதமின்றிப் பின்தொடர்பவன். வசிஷ்டரைக் கண்டதுமே பெருந்தவசியான பரத்வாஜர் ‘அர்க்கியம்’ என்று சீடர்களிடம் சொல்லியபடி ஆசனத்திலிருந்து விரைந்து எழுந்தார். வசிஷ்டரைச் சந்தித்து, பரதனால் வணங்கப்பட்ட பேரொளி கொண்ட அவர், அவனைத் தசரதனின் மகன் என்று அறிந்தார். அவ்விருவருக்கும் அர்க்கியமும் பாத்யமும் கனிகளும் அளித்து, வரிசைப்படி குலத்தின் நலத்தைக் கேட்டார். வசிஷ்டரைக் கண்டதுமே முனிவர் எழுந்ததும் கவனிக்கத்தக்கது — பிரம்மரிஷிக்குப் பிரம்மரிஷி காட்டும் மதிப்பு. பரதனின் வணக்கமோ தனியாகச் சொல்லப்படுகிறது; இதனால் தெளிவாவது — இளவரசனானாலும் அவன் அரசனாக அல்ல, விருந்தினனாகவே வந்தான்.

முனிவர் கேட்கும் வரிசை விவேகம் நிறைந்தது — அயோத்தி, படை, கருவூலம், நண்பர்கள், அமைச்சர்கள் ஆகியவற்றின் நலத்தைக் கேட்கிறார்; ஆனால் தசரதன் இறந்துவிட்டான் என்று அறிந்ததால் அரசனைக் குறிப்பிடவில்லை. தவத்தால் தெய்வப் பார்வை பெற்ற அவர், இறந்தவனின் பெயரைச் சொல்லி மகனின் துயரைக் கிளறவில்லை — இது முனிவரின் கருணை. வசிஷ்டரும் பரதனும் பதிலுக்குக் கேட்கின்றனர் — அவருடைய உடல், வேள்வித் தீகள், சீடர்கள், மரங்கள், விலங்குகள், பறவைகள் ஆகியவற்றின் நலத்தைக் கேட்கின்றனர். தவவனத்தின் நலம் விசாரிப்பில் மரங்களும் விலங்குகளும் பறவைகளும் அடங்குகின்றன — ஆசிரமவாசிகளுக்கு அவையும் குடும்பமே என்பது கருத்து. பரத்வாஜர் ‘அப்படியே’ என்று ஏற்றுக்கொண்டு, ராகவனின் மீதான அன்புப் பிணைப்பாலேயே பரதனிடம் சொல்கிறார்: ‘அரசை ஆளும் நீ இங்கே வந்ததன் காரணம் என்ன? இவை அனைத்தையும் எனக்குச் சொல்; என் மனம் தெளியவில்லை.’ இந்த இறுதி வாக்கியமே வரவிருக்கும் கூர்மையான கேள்விக்கு வித்து. ‘ந ஹி மே சுத்யதே மன:’ (என் மனம் தெளியவில்லை) என்ற சொற்கள் வியப்பூட்டுகின்றன — முனிவரே தம் ஐயத்தைத் தெரிவிக்கிறார். இதனால் அவர் பரதனைப் பதில் சொல்ல அழைக்கிறார்; கேள்வியே இங்கே சோதனை. கவிஞர் இங்கே உரையாடலின் கலையைக் காட்டுகிறார் — முதலில் பண்பாடு, பின்னர் ஐயம், பின்னர் பதில், இறுதியில் அருள்.

பரத்வாஜர் ஐயத்தை மறைக்கவில்லை, வெளிப்படையாகவே முன்வைக்கிறார். ‘பகைவரை அழிப்பவனும் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவனுமான எவனைக் கௌசல்யை பெற்றாளோ, எவன் சகோதரனோடும் மனைவியோடும் நெடுங்காலம் காட்டுக்கு அனுப்பப்பட்டானோ, பெரும்புகழ் கொண்ட எவன் ஒரு பெண்ணின் காரணமாகத் தந்தையால் கட்டளையிடப்பட்டு ‘இங்கே பதினான்கு ஆண்டுகள் காட்டில் வசிப்பவனாக இரு’ என்று ஆணையிடப்பட்டானோ — பாவமற்ற அவனுக்கு, அவனுடைய தம்பிக்கும், இங்கே தீங்கு செய்ய நீ விரும்பவில்லை அல்லவா, முட்களற்ற அரசை அனுபவிக்கும் எண்ணத்தோடு?’ இந்த ஐயம் கடுமையானது; ஆனால் முனிவரின் நோக்கம் வேறு — பரதனின் தூய்மையை உலகின் முன் வெளிப்படுத்த விரும்புகிறார். ‘ஸ்த்ரீநிமித்தேன’ (ஒரு பெண்ணின் காரணமாக) என்ற சொல்லால் கைகேயியின் செயல் குறிக்கப்படுகிறது; ஆனால் அங்கே பரதனின் பெயர் இணைக்கப்படவில்லை. ‘அகண்டகம்’ (முட்களற்ற) என்ற சொல்லே ஐயத்தின் கூர்மையான ஆயுதம் — ராமனும் லக்ஷ்மணனும் இல்லையென்றால் அரசு முள்ளற்றதாகும் என்பது தொனிப்பொருள். ஐயத்தின் அமைப்பும் திறமை நிறைந்தது — முதலில் ராமனின் குணங்கள், பின்னர் அவனுக்கு இழைக்கப்பட்ட அநீதி, இறுதியில் பரதனின் சாத்தியமான சூழ்ச்சி. இதனால் கேட்பவரின் மனத்தில் ராமனின் பக்கம் உறுதியாக நிறுவப்படுகிறது; அதன் பின் குற்றச்சாட்டு இன்னும் கூர்மையாகிறது. ஆனால் ‘நீ விரும்பவில்லை அல்லவா’ என்று கேள்வி வடிவிலேயே சொல்லப்படுகிறது, உறுதியாக அல்ல — ஆகவே முனிவரின் நோக்கம் பழிப்பது அல்ல, சோதிப்பதே.

இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட பரதன், துயரத்தால் கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன், தழுதழுக்கும் குரலில் பதில் சொல்கிறான்: ‘பகவானாகிய நீங்களும் என்னை இப்படி நினைத்தால், நான் அழிந்தேன். என்னிடம் குற்றம் இருப்பதாக ஐயுறாதீர்கள்; இவ்வாறு என்னைக் கண்டிக்காதீர்கள்.’ பின்னர் அவன் தாயின் செயலைத் தெளிவாக மறுக்கிறான்: ‘நான் இல்லாதபோது என் பெயரைச் சார்ந்து என் தாய் சொன்னது எனக்கு விருப்பமானது அல்ல; நான் அதனால் மகிழவில்லை; அந்தச் சொல்லை நான் ஏற்கவுமில்லை.’ மகன் தாயின் சொல்லை ஏற்கவில்லை — இதுவே அவனுடைய தூய்மைக்குச் சான்று. பின்னர் அவன் தன் நோக்கத்தைத் தெரிவிக்கிறான்: ‘நானோ அந்த மனிதருள் புலியை மனம் இரங்கச் செய்யவே வந்தேன் — அவனை அயோத்திக்குத் திருப்பி அழைத்துச் செல்லவும், அவனுடைய பாதங்களை வணங்கவும்.’ இறுதியில் வேண்டுகிறான்: ‘இந்நிலையில் உள்ள என்னைப் புரிந்துகொண்டு அருள் புரிய வேண்டும்; பகவானே, எனக்குச் சொல்லுங்கள் — இப்போது மண்ணை ஆளும் ராமன் எங்கே?’ இங்கே ‘மஹீபதி:’ (மண்ணை ஆள்பவன்) என்ற சொல்லால், பரதன் ராமனையே அரசனாகக் கருதுகிறான் என்பது குறிக்கப்படுகிறது. இந்தப் பதிலுக்கு மூன்று பகுதிகள் — தன் குற்றமின்மை, தாயின் சொல்லை மறுத்தல், வருகையின் நோக்கம். இவற்றுள் இரண்டாவதே முக்கியமானது; ஏனெனில் உலகம் பரதனைக் கைகேயியின் மகன் என்பதாலேயே ஐயத்தோடு பார்க்கிறது; அவனோ தாயின் சொல்லைத் தெளிவாக மறுத்து, அவளிடமிருந்து தன்னைப் பிரித்துக்கொள்கிறான்.

வசிஷ்டர் முதலிய புரோகிதர்கள் வேண்டிக்கொண்டதும், பகவான் பரத்வாஜர் அருளோடு பரதனிடம் சொன்னார்: ‘மனிதருள் புலியே, ராகவ குலத்தில் பிறந்த உனக்கு இது பொருத்தமானதே — பெரியோரிடம் பணிவு, புலனடக்கம், சான்றோரைப் பின்பற்றுதல். உன் மனத்தில் இருப்பதை நான் அறிவேன்; ‘இது உறுதிப்படட்டும்’ என்று உன் புகழைப் பெருக்கவே நான் உன்னைக் கேட்டேன்.’ இவ்வாறு முனிவர் தம் ஐயத்தின் நோக்கத்தைத் தாமே வெளிப்படுத்துகிறார் — அது நம்பிக்கையின்மையால் அல்ல, பரதனின் தூய்மையை வெளிப்படுத்தவே எழுந்தது. பின்னர் அவர் விரும்பிய பதிலைத் தருகிறார்: ‘சீதையோடும் லக்ஷ்மணனோடும் கூடிய, தர்மம் அறிந்த ராமனையும் நான் அறிவேன்; உன்னுடைய இந்தச் சகோதரன் சித்திரகூடம் என்னும் பெருமலையில் வசிக்கிறான். நாளை நீ அந்த இடத்துக்குச் செல்வாய்; இன்றோ அமைச்சர்களுடன் இங்கேயே தங்கு. மிகுந்த அறிவாளியே, விருப்பத்தையும் பொருளையும் அறிந்தவனே, என்னுடைய இந்த விருப்பத்தை நிறைவேற்று.’ பரந்த பார்வையும் தெளிந்த முகமும் கொண்ட பரதன் ‘அப்படியே’ என்று கூறி, அந்த ஆசிரமத்திலேயே இரவு தங்க முடிவு செய்தான் — இத்துடன் சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது. ‘கீர்த்திம் ஸமபிவர்தயன்’ (புகழைப் பெருக்கியபடி) என்ற சொற்களால் முனிவர் தம் கேள்வியின் நோக்கத்தை வெளிப்படுத்துகிறார் — பரதனின் தூய்மை அவன் வாயாலேயே சொல்லப்பட்டால் அது உலகில் நிலைபெறும். இவ்வாறு ஐயமே புகழுரைக்குக் கருவியாயிற்று. இறுதியில் முனிவர் விருந்தோம்பலை வேண்டுகிறார், கட்டளையிடவில்லை — ‘என்னுடைய இந்த விருப்பத்தை நிறைவேற்று’; அடுத்த சர்க்கத்தில் அதே விருந்தோம்பலின் விரிவான வருணனை வரும்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ಭರದ್ವಾಜರ ರಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮವನವನ್ನು ಕಂಡನು. ಈ ಸರ್ಗವು ಅವನ ಆಶ್ರಮಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮುನಿಯೊಡನೆಯ ಸಂವಾದದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭರತನು ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾ, ಒಂದು ಕ್ರೋಶ ದೂರದಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನೂ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಅವನು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ರಾಜೋಚಿತ ಪರಿಚ್ಛದವನ್ನೂ ಕಳಚಿಟ್ಟು, ಎರಡು ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಧರಿಸಿ, ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲಿಂದ ಭರದ್ವಾಜರ ದರ್ಶನ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕ್ರಮ ತಪೋವನದ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪಾಲನೆ — ಸೇನೆ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಆದರೂ ದೂರದಲ್ಲೇ, ತಾನು ನಿರಾಯುಧನಾಗಿ ಅನುಗಾಮಿಯಾಗಿ. ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ‘ಅರ್ಘ್ಯ ತನ್ನಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಆಸನದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಎದ್ದರು. ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿ, ಭರತನಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಇವನು ದಶರಥನ ಮಗನೆಂದು ಅರಿತರು. ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯ, ಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕುಲದ ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದರು. ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮುನಿ ಎದ್ದುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೊಬ್ಬನಿಗೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯ ಆದರ. ಭರತನ ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾಜಕುಮಾರನಾದರೂ ಅತಿಥಿಯಂತೆಯೇ ಬಂದನು, ರಾಜನಂತಲ್ಲ.

ಮುನಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ, ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ, ಕೋಶದಲ್ಲಿ, ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ದಶರಥನು ಮೃತನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರಿಂದ ರಾಜನ ಹೆಸರನ್ನು ಎತ್ತಲಿಲ್ಲ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಅವರು ಮೃತನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮಗನ ಶೋಕವನ್ನು ಕೆರಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಮುನಿಯ ಕರುಣೆ. ವಸಿಷ್ಠನೂ ಭರತನೂ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ದೇಹದಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ಮರಗಳಲ್ಲಿ, ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಪೋವನದ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಗಳೂ ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಸೇರಿವೆ — ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳಾದ ಅವೂ ಪರಿವಾರವೇ ಎಂಬ ಭಾವ. ಭರದ್ವಾಜರು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ (ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೇಮ) ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ, ರಾಘವನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹಬಂಧನದಿಂದಲೇ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿರುವ ನಿನಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ಕೆಲಸ? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳು; ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ (ಸಂಶಯ ತೀರುತ್ತಿಲ್ಲ).’ ಈ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವೇ ಮುಂದಿನ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಬೀಜ. ‘ನ ಹಿ ಮೇ ಶುಧ್ಯತೇ ಮನಃ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ — ಮುನಿ ತಾನೇ ತನ್ನ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಅವರು ಭರತನನ್ನು ಉತ್ತರಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಪರೀಕ್ಷೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಂವಾದದ ಶಿಲ್ಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸೌಜನ್ಯ, ಅನಂತರ ಶಂಕೆ, ಅನಂತರ ಉತ್ತರ, ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರಸಾದ.

ಭರದ್ವಾಜರು ಶಂಕೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೆತ್ತ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ, ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಯಾರು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಪತ್ನೀಸಮೇತನಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವನಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟನೋ; ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಯಾರು ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದ ತಂದೆಯಿಂದ “ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವನವಾಸಿಯಾಗು” ಎಂದು ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟನೋ — ಆ ಪಾಪರಹಿತನಿಗೂ ಅವನ ತಮ್ಮನಿಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಕೇಡು ಮಾಡಲು, ಮುಳ್ಳುಗಳಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ನೀನು ಬಯಸುತ್ತಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ಈ ಶಂಕೆ ಕಠೋರವಾದುದು, ಆದರೆ ಮುನಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಬೇರೆ — ಅವರು ಭರತನ ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ಲೋಕದೆದುರು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀನಿಮಿತ್ತೇನ’ (ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರಸಂಗ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಭರತನ ಹೆಸರನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಲ್ಲ. ‘ಅಕಂಟಕಮ್’ (ಮುಳ್ಳುಗಳಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಶಂಕೆಯ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶಸ್ತ್ರ — ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾಜ್ಯ ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ಶಂಕೆಯ ರಚನೆಯೂ ಕೌಶಲಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ರಾಮನ ಗುಣಗಳು, ಅನಂತರ ಅವನಿಗಾದ ಅನ್ಯಾಯ, ಕೊನೆಗೆ ಭರತನ ಸಂಭಾವ್ಯ ದುರುದ್ದೇಶ. ಇದರಿಂದ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪಕ್ಷ ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಆರೋಪ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಬಯಸುತ್ತಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಆದ್ದರಿಂದ ಮುನಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ಪರೀಕ್ಷೆಯೇ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಭರತನು ದುಃಖದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೂಜ್ಯರಾದ ತಾವೂ ನನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ಭಾವಿಸಿದರೆ ನಾನು ಹತನಾದೆ. ನನ್ನಿಂದ ದೋಷವನ್ನು ಶಂಕಿಸಬೇಡಿ; ನನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ಆಕ್ಷೇಪಿಸಬೇಡಿ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತಾಯಿಯ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ, ನನ್ನ ನೆಪದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಏನು ಹೇಳಿದಳೋ ಅದು ನನಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಲ್ಲ, ಆ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಮಗನು ತಾಯಿಯ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವನ ಶುದ್ಧತೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನಾದರೋ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು, ಅವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಲು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಹೀಗಿರುವವನೆಂದು ಅರಿತು ಅನುಗ್ರಹಿಸಬೇಕು; ಪೂಜ್ಯರೇ, ನನಗೆ ಹೇಳಿ — ಈಗ ಮಹೀಪತಿ ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹೀಪತಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ರಾಮನನ್ನೇ ರಾಜನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತೆ, ತಾಯಿಯ ಮಾತಿನ ಅಸ್ವೀಕಾರ, ಆಗಮನದ ಉದ್ದೇಶ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದೇ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು, ಏಕೆಂದರೆ ಲೋಕವು ಭರತನನ್ನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗನೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೇ ಸಂದೇಹದಿಂದ ನೋಡುತ್ತದೆ; ಅವನಾದರೋ ತಾಯಿಯ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿ ತನ್ನನ್ನು ಅದರಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ವಸಿಷ್ಠ ಮೊದಲಾದ ಋತ್ವಿಜರಿಂದ ಬೇಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪೂಜ್ಯ ಭರದ್ವಾಜರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ರಾಘವವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇದು ಉಚಿತವೇ — ಗುರುಜನರ ಸೇವೆ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಸತ್ಪುರುಷರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು. ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; “ಅದು ದೃಢವಾಗಲಿ” ಎಂದು, ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಲೆಂದೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಮುನಿ ತಮ್ಮ ಶಂಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಾವೇ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅದು ಅವಿಶ್ವಾಸದಿಂದಲ್ಲ, ಭರತನ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲೆಂದೇ ಇತ್ತು. ಅನಂತರ ಅವರು ಬಯಸಿದ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ — ‘ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಇರುವ ಧರ್ಮಜ್ಞ ರಾಮನನ್ನೂ ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ನಿನ್ನ ಈ ಅಣ್ಣನು ಚಿತ್ರಕೂಟವೆಂಬ ಮಹಾಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಾಳೆ ನೀನು ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ; ಇಂದು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗು. ಅತಿ ಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನೇ, ನನ್ನ ಈ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸು.’ ಉದಾರದರ್ಶನನೂ ಪ್ರಸನ್ನರೂಪನೂ ಆದ ಭರತನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ರಾತ್ರಿ ತಂಗಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು — ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಕೀರ್ತಿಂ ಸಮಭಿವರ್ಧಯನ್’ (ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ — ಭರತನ ನಿರ್ಮಲತೆ ಅವನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಅದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶಂಕೆಯೇ ಸ್ತುತಿಯ ಸಾಧನವಾಯಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನನ್ನ ಈ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸು’ ಎಂದು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಆತಿಥ್ಯದ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ ಇರುವುದು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ഭരതൻ ഭരദ്വാജന്റെ രമണീയമായ ആശ്രമവനം കണ്ടു. ഈ സർഗം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശ്രമപ്രവേശത്തോടെ ആരംഭിച്ച് മുനിയുമായുള്ള സംവാദത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു. നരശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതൻ ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിനടുത്തെത്തി, ഒരു ക്രോശം അകലെവച്ചുതന്നെ ജനങ്ങളെയെല്ലാം നിർത്തി, മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം മാത്രം മുന്നോട്ടു പോകുന്നു. ധർമജ്ഞനായ അദ്ദേഹം ആയുധങ്ങളും രാജോചിതമായ വേഷഭൂഷകളും അഴിച്ചുവച്ച്, രണ്ടു പട്ടുവസ്ത്രങ്ങൾ മാത്രം ധരിച്ച്, പുരോഹിതനെ മുന്നിൽ നടത്തി കാൽനടയായിത്തന്നെ നീങ്ങുന്നു. ഭരദ്വാജനെ കാണാവുന്നിടത്തെത്തിയപ്പോൾ അദ്ദേഹം മന്ത്രിമാരെയും നിർത്തി, പുരോഹിതനെ മാത്രം പിന്തുടരുന്നു. ഈ ക്രമം തപോവനത്തിന്റെ മര്യാദയുടെ സൂക്ഷ്മമായ പാലനമാണ് — സൈന്യം ദൂരെ, മന്ത്രിമാർ അതിനടുത്ത്, താനാകട്ടെ ആയുധമില്ലാത്ത അനുഗാമിയായി. വസിഷ്ഠനെ കണ്ട ഉടൻ മഹാതപസ്വിയായ ഭരദ്വാജൻ ‘അർഘ്യം’ എന്നു ശിഷ്യരോടു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആസനത്തിൽനിന്ന് വേഗം എഴുന്നേറ്റു. വസിഷ്ഠനെ ചെന്നുകണ്ട്, ഭരതനാൽ അഭിവാദ്യം ചെയ്യപ്പെട്ട ആ മഹാതേജസ്വി അദ്ദേഹം ദശരഥന്റെ പുത്രനാണെന്നു മനസ്സിലാക്കി. ഇരുവർക്കും അർഘ്യവും പാദ്യവും പഴങ്ങളും നൽകി, അദ്ദേഹം യഥാക്രമം കുലത്തിലെ ക്ഷേമം അന്വേഷിച്ചു. വസിഷ്ഠനെ കണ്ടമാത്രയിൽ മുനി എഴുന്നേറ്റതും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ബ്രഹ്മർഷിക്ക് ബ്രഹ്മർഷിയോടുള്ള ആദരം. ഭരതന്റെ അഭിവാദനം വെവ്വേറെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നു — രാജകുമാരനായിട്ടും അദ്ദേഹം അതിഥിയെപ്പോലെയാണ് വന്നത്, രാജാവിനെപ്പോലെയല്ല.

മുനിയുടെ ചോദ്യക്രമം വിവേകപൂർണമാണ് — അയോധ്യയിലും സൈന്യത്തിലും ഭണ്ഡാരത്തിലും മിത്രങ്ങളിലും മന്ത്രിമാരിലും ക്ഷേമം അന്വേഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ ദശരഥൻ മരിച്ചുവെന്നറിയാവുന്നതിനാൽ അദ്ദേഹം രാജാവിനെക്കുറിച്ചു ചോദിച്ചില്ല. തപസ്സുകൊണ്ടു ദിവ്യദൃഷ്ടി നേടിയ അദ്ദേഹം മരിച്ചയാളുടെ പേരുപറഞ്ഞ് പുത്രന്റെ ശോകം ഉണർത്തുന്നില്ല — ഇതാണ് മുനിയുടെ കരുണ. വസിഷ്ഠനും ഭരതനും തിരിച്ചും ചോദിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരത്തിലും അഗ്നികളിലും ശിഷ്യരിലും വൃക്ഷങ്ങളിലും മൃഗപക്ഷികളിലും സുഖംതന്നെയല്ലേ എന്ന്. തപോവനത്തിലെ ക്ഷേമാന്വേഷണത്തിൽ വൃക്ഷങ്ങളും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഉൾപ്പെടുന്നു — ആശ്രമവാസികളായ അവരും കുടുംബംതന്നെ എന്നു ഭാവം. ഭരദ്വാജൻ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു മറുപടി നൽകി, രാഘവനോടുള്ള സ്നേഹബന്ധംകൊണ്ടുതന്നെ ഭരതനോടു പറയുന്നു: ‘രാജ്യം ഭരിക്കുന്ന നീ ഇവിടെ വന്നതിന്റെ കാര്യമെന്ത്? ഇതെല്ലാം എന്നോടു പറയൂ; എന്റെ മനസ്സ് തെളിയുന്നില്ല.’ ഈ അവസാനവാക്യമാണ് വരാനിരിക്കുന്ന തീക്ഷ്ണമായ ചോദ്യത്തിന്റെ ബീജം. ‘എന്റെ മനസ്സ് തെളിയുന്നില്ല’ എന്ന വാക്ക് ആശ്ചര്യകരമാണ് — മുനി സ്വയം തന്റെ സംശയം അറിയിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം ഭരതനെ ഉത്തരം നൽകാൻ ക്ഷണിക്കുന്നു; ഇവിടെ ചോദ്യംതന്നെയാണ് പരീക്ഷ. കവി ഇവിടെ സംവാദത്തിന്റെ ശില്പം കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം സൗജന്യം, പിന്നെ ശങ്ക, പിന്നെ ഉത്തരം, ഒടുവിൽ പ്രസാദം.

ഭരദ്വാജൻ ശങ്ക മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല, സ്പഷ്ടമായിത്തന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു: ‘ശത്രുസംഹാരകനും ആനന്ദവർധനനുമായ ആരെ കൗസല്യ പ്രസവിച്ചുവോ, ആര് സഹോദരനോടും ഭാര്യയോടുമൊപ്പം ദീർഘകാലത്തേക്കു കാട്ടിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ടുവോ, ആ മഹായശസ്വി ഒരു സ്ത്രീ നിമിത്തം പിതാവിനാൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട് ‘ഇവിടെ പതിന്നാലു വർഷം വനവാസിയാകൂ’ എന്ന് ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ടുവോ — പാപമില്ലാത്ത ആ രാമനോടും അവന്റെ അനുജനോടും എന്തെങ്കിലും പാപം ചെയ്ത് മുള്ളില്ലാത്ത രാജ്യം അനുഭവിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചല്ലല്ലോ നീ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്?’ ഈ ശങ്ക കഠിനമാണ്, എന്നാൽ മുനിയുടെ അഭിപ്രായം മറ്റൊന്നാണ് — ഭരതന്റെ ശുദ്ധി ലോകസമക്ഷം വെളിപ്പെടുത്താനാണ് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘സ്ത്രീനിമിത്തം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കൈകേയിയുടെ കാര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഭരതന്റെ പേര് അതിനോടു ചേർത്തിട്ടില്ല. ‘അകണ്ടകം’ (മുള്ളില്ലാത്ത) എന്ന പദംതന്നെയാണ് ശങ്കയുടെ മൂർച്ചയേറിയ ആയുധം — രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഇല്ലാതായാൽ രാജ്യം നിഷ്കണ്ടകമാകും എന്നാണ് വ്യംഗ്യം. ശങ്കയുടെ രചനയും കൗശലപൂർണമാണ് — ആദ്യം രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ പറയുന്നു, പിന്നെ അദ്ദേഹത്തോടു ചെയ്ത അന്യായം, ഒടുവിൽ ഭരതന്റെ സാധ്യമായ ഗൂഢോദ്ദേശ്യം. ഇതിലൂടെ ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ രാമന്റെ പക്ഷം ദൃഢമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; അതോടെ ആരോപണം കൂടുതൽ മൂർച്ചയേറിയതാകുന്നു. എന്നാൽ ‘ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ലല്ലോ’ എന്നു ചോദ്യരൂപത്തിലാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്, നിശ്ചയരൂപത്തിലല്ല — അതിനാൽ മുനിയുടെ ഉദ്ദേശ്യം നിന്ദയല്ല, പരീക്ഷതന്നെയാണ്.

ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ട ഭരതൻ ദുഃഖംകൊണ്ടു കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, ഇടറുന്ന ശബ്ദത്തിൽ മറുപടി പറയുന്നു: ‘ഭഗവാനും എന്നെ ഇങ്ങനെ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ ഞാൻ നശിച്ചു. എന്നിൽനിന്നു ദോഷം ശങ്കിക്കരുതേ; എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറയരുതേ.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം അമ്മയുടെ കർമം സ്പഷ്ടമായിത്തന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു: ‘ഞാനില്ലാത്തപ്പോൾ എന്നെ മുൻനിർത്തി എന്റെ അമ്മ പറഞ്ഞത് എനിക്കിഷ്ടമല്ല; ഇതിൽ ഞാൻ സന്തുഷ്ടനല്ല, ആ വാക്കു ഞാൻ സ്വീകരിക്കുന്നുമില്ല.’ പുത്രൻ അമ്മയുടെ വാക്കു സ്വീകരിക്കുന്നില്ല — ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശുദ്ധിയുടെ തെളിവ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ ലക്ഷ്യം അറിയിക്കുന്നു: ‘ഞാനാകട്ടെ ആ നരവ്യാഘ്രനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനാണ് വന്നിരിക്കുന്നത് — അയോധ്യയിലേക്കു തിരികെ കൊണ്ടുപോകാനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ വന്ദിക്കാനും.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം അപേക്ഷിക്കുന്നു: ‘ഇങ്ങനെയുള്ളവനായി എന്നെ കരുതി അങ്ങ് പ്രസാദിക്കണം; ഭഗവാനേ, പറഞ്ഞുതരൂ — ഇപ്പോൾ മഹീപതിയായ രാമൻ എവിടെയാണ്?’ ഇവിടെ ‘മഹീപതി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭരതൻ രാമനെത്തന്നെ രാജാവായി കരുതുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഉത്തരത്തിനു മൂന്ന് അംശങ്ങളുണ്ട് — തന്റെ നിർദോഷത, അമ്മയുടെ വാക്കിന്റെ നിരാകരണം, വരവിന്റെ ലക്ഷ്യം. ഇവയിൽ രണ്ടാമത്തേതാണ് ഏറ്റവും പ്രധാനം; കാരണം ലോകം ഭരതനെ കൈകേയിയുടെ പുത്രൻ എന്ന നിലയിൽത്തന്നെ സംശയത്തോടെ കാണുന്നു; അദ്ദേഹമാകട്ടെ അമ്മയുടെ വാക്കിനെ സ്പഷ്ടമായി നിരാകരിച്ച് അതിൽനിന്നു തന്നെ വേർതിരിക്കുന്നു.

വസിഷ്ഠൻ മുതലായ ഋത്വിക്കുകളാൽ അഭ്യർഥിക്കപ്പെട്ട ഭഗവാൻ ഭരദ്വാജൻ പ്രസന്നനായി ഭരതനോടു പറഞ്ഞു: ‘പുരുഷവ്യാഘ്രാ, രാഘവവംശജനായ നിന്നിൽ ഇതു യുക്തംതന്നെ — ഗുരുജനങ്ങളോടുള്ള ആദരവും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹവും സജ്ജനങ്ങളെ അനുഗമിക്കലും. നിന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് എനിക്കറിയാം; ‘അത് ഉറപ്പിക്കപ്പെടട്ടെ’ എന്നു കരുതി, നിന്റെ കീർത്തി വർധിപ്പിക്കാനായിത്തന്നെയാണ് ഞാൻ നിന്നോടു ചോദിച്ചത്.’ ഇങ്ങനെ മുനി തന്റെ ശങ്കയുടെ ലക്ഷ്യം സ്വയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — അത് അവിശ്വാസംകൊണ്ടല്ല, ഭരതന്റെ നിർമലത പ്രകാശിപ്പിക്കാനായിരുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ച ഉത്തരം നൽകുന്നു: ‘സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പമുള്ള ധർമജ്ഞനായ രാമനെയും എനിക്കറിയാം; നിന്റെ ഈ ജ്യേഷ്ഠൻ ചിത്രകൂടമെന്ന മഹാപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്നു. നാളെ നീ ആ ദേശത്തേക്കു പോകും; ഇന്നു മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഇവിടെത്തന്നെ വസിക്കൂ. സുപ്രാജ്ഞനും കാമാർഥങ്ങളറിയുന്നവനുമായവനേ, എന്റെ ഈ ആഗ്രഹം സാധിച്ചുതരൂ.’ ഉദാരദർശനനും പ്രസന്നനുമായ ഭരതൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ആ ആശ്രമത്തിൽത്തന്നെ രാപാർക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചു — ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ‘കീർത്തി വർധിപ്പിക്കാനായി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മുനി തന്റെ ചോദ്യത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ഭരതന്റെ നിർമലത സ്വന്തം വായാൽ പറയപ്പെട്ടാൽ അതു ലോകത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാകും. ഇങ്ങനെ ശങ്കതന്നെ സ്തുതിക്കുള്ള ഉപാധിയായിത്തീർന്നു. ഒടുവിൽ മുനി ആതിഥ്യം യാചിക്കുകയാണ്, ആജ്ഞാപിക്കുകയല്ല — ‘എന്റെ ഈ ആഗ്രഹം സാധിച്ചുതരൂ’ എന്ന്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആ ആതിഥ്യത്തിന്റെതന്നെ വിസ്തൃതമായ വർണനയുണ്ടാകും.

At the end of the previous sarga Bharata had seen Bharadvāja's lovely hermitage grove. This sarga begins with his entering the hermitage and ends with his conversation with the sage. Coming near the hermitage, that bull among men halted all his people a full krośa away and went on with only his ministers. Knowing what was right, he laid aside his weapons and the trappings of royalty, and wearing two linen garments he walked on foot with the family priest ahead of him. When Bharadvāja came in sight he halted even the ministers and followed behind the priest alone. The order carefully respects the bounds of a hermitage: the army far off, the ministers further back, and he himself unarmed, following. The moment Bharadvāja, great in austerity, saw Vasiṣṭha, he rose quickly from his seat and told his pupils to bring water for the guests — the honour of one brahmin seer for another. When Bharata, coming with Vasiṣṭha, saluted him, the radiant sage understood that this was Daśaratha's son. Bharata's greeting is mentioned separately, making clear that though a prince he came as a guest and not as a king. The sage gave them both water for their hands and feet, and then fruit, and asked in due order after the welfare of the family.

The sage's questions were discerning: he asked after Ayodhyā, the army, the treasury, the allies and the ministers, but knowing that Daśaratha was dead he did not mention the king. Having gained divine sight through austerity, he would not stir the son's grief by naming the dead — that was the sage's compassion. Vasiṣṭha and Bharata in turn asked after his health, his sacred fires, his pupils, his trees, and his beasts and birds; in a hermitage the trees, animals and birds are also part of the household. Bharadvāja replied that all was well, and then, bound by his love for Rāghava, said to Bharata: “What business brings you here when you have a kingdom to govern? Tell me all of it, for my mind is not at ease.” That last sentence is the seed of the sharp question that follows. It is striking that the sage openly confesses his own doubt; by it he calls on Bharata to answer, and the question itself becomes the test. The poet shows the craft of the dialogue: first courtesy, then suspicion, then the answer, and last the sage's favour.

Bharadvāja did not hide his suspicion but put it plainly. “He whom Kausalyā bore, the slayer of foes and the increaser of her joy, has been sent far away to the forest with his brother and his wife; that man of great renown, whom his father, prompted by a woman, ordered, ‘Live in the forest for fourteen years’ — surely you do not mean to harm that sinless man, wanting to enjoy without a thorn the kingdom that belongs to him and his younger brother?” The suspicion was harsh, but the sage's purpose was different: he wanted to make Bharata's purity known before everyone. “Prompted by a woman” points to Kaikeyī, but he does not tie Bharata's name to it. “Without a thorn” is the sharp edge of the suspicion — the kingdom would be free of thorns if Rāma and Lakṣmaṇa were gone. The charge is skilfully built: first Rāma's virtues, then the injustice done him, and last Bharata's possible design, so that Rāma's side is firmly set in the listener's mind before the charge is made sharper. Yet it is put as a question — “surely you do not…” — not as a certainty, so the sage's intent was not condemnation but a test.

At this Bharata answered, his eyes filled with tears of grief and his voice faltering: “If even you, reverend sir, think this of me, I am undone. Do not suspect me of any fault; do not reprove me so.” Then he flatly disowned his mother's act: “What my mother said on my behalf, in my absence, was not to my liking. It gives me no satisfaction, and I do not accept that word of hers.” That a son rejects his mother's word is the very proof of his innocence, and this part of his answer mattered most, for the world looked on Bharata with suspicion because he was Kaikeyī's son; by disowning her words outright he set himself apart from her. Then he told his purpose: “I have come to that tiger among men to win him over, to bring him back to Ayodhyā and to bow at his feet.” And he asked: “Knowing that this is why I have come, be gracious to me. Tell me, reverend sir, where is Rāma, the lord of the earth, now?” In calling Rāma “lord of the earth” he shows that he regards Rāma as the king.

Entreated by Vasiṣṭha and the other priests, the reverend Bharadvāja spoke graciously to Bharata: “All this is fitting in you, tiger among men, born in Raghu's line — service to elders, self-restraint, following the good. I know that this is what is in your mind. I asked you only so that it might be made firm, and so that your fame might grow the greater.” So the sage himself revealed the purpose of his suspicion: it came not from distrust but to show Bharata's purity; when that purity is declared from his own lips, it is established in the world, and the suspicion becomes the means of his praise. Then he gave the answer Bharata longed for: “And I know where Rāma, who knows dharma, is, with Sītā and Lakṣmaṇa. Your brother is living on the great mountain Citrakūṭa. Tomorrow you shall go there; today stay here with your ministers. Grant me this wish, wise one, you who understand both pleasure and profit.” He asked this hospitality rather than commanding it, and in the next sarga that hospitality will be described at length. Bharata, of noble bearing, his true nature now plain, said “So be it,” and decided to spend the night in the hermitage; with this the sarga ends.