पूर्वसर्गे भरतः रामस्य कुशशय्यां दृष्ट्वा विलप्य च स्वयं वनवासस्य प्रतिज्ञाम् अकरोत्। अयं सर्गः तस्य निश्चयस्य क्रियारूपम् आरम्भं दर्शयति — गङ्गातरणम्। शृङ्गवेरपुरे गङ्गाकूले एव रात्रिम् उषित्वा राघवः भरतः काल्यम् उत्थाय शत्रुघ्नम् आह — ‘शत्रुघ्न, उत्तिष्ठ, किं शेषे? भद्रं ते; निषादाधिपतिं गुहं शीघ्रम् आनय; सः वाहिनीं तारयिष्यति।’ अत्र ‘काल्यम्’ इति पदेन कविः सूचयति — भरतः निद्रां न लब्धवान्, प्रभातम् एव प्रतीक्षितवान्। शत्रुघ्नः अपि तादृशः एव — ‘जागर्मि, न स्वपिमि; अहम् अपि आर्यम् एव विचिन्तयन् स्थितः’ इति उत्तरयति। द्वयोः नरसिंहयोः एवं संवदतोः एव गुहः उचिते काले प्राञ्जलिः सन् आगत्य वचनम् अब्रवीत्। एषा भूमिका सर्गस्य गतिं सूचयति — शोकात् अधुना कार्यं प्रति संक्रमणम्। ‘भद्रं ते’ इति सम्बोधनम् अपि लक्ष्यम् — भरतः अनुजं न आज्ञापयति, अपि तु आशिषा सह प्रार्थयते। एवं कविः अस्य कुलस्य शीलं दर्शयति — दुःखे अपि सौजन्यं न त्यज्यते। गुहस्य ‘उचिते काले’ आगमनम् अपि तस्य नैपुण्यं सूचयति; सः अनाहूतः न आगच्छति, न च आहूतः विलम्बते।

गुहः स्नेहात् पृच्छति — ‘काकुत्स्थ, नदीतीरे शर्वरीं सुखं कच्चिद् अवात्सीः? सहसैन्यस्य तव नित्यम् अनामयं कच्चित्?’ एतत् वचनं स्नेहात् उदीरितम् इति कविः स्पष्टं वदति; निषादराजस्य आतिथ्यं न औपचारिकम्, अपि तु हार्दम्। तत् श्रुत्वा रामस्य अनुवशः भरतः उत्तरयति — ‘धीमन्, अस्माकं शर्वरी सुखा; वयं त्वया पूजिताः च। अधुना दाशाः बह्वीभिः नौभिः अस्मान् गङ्गां संतारयन्तु।’ अत्र भरतस्य वचने कुत्रापि राजाज्ञायाः कठोरता नास्ति; ‘संतारयन्तु’ इति लोट् एव प्रार्थनावत् प्रयुक्तः। गुहः तु तत् शासनम् इव गृह्णाति — संत्वरितः सन् पुनः नगरं प्रविश्य ज्ञातिजनम् आह्वयति। ‘रामस्यानुवशः’ इति विशेषणेन कविः स्मारयति — भरतस्य प्रत्येकं कर्म रामस्य इच्छाम् एव अनुसरति। अत्र द्वयोः वचनयोः तुलना मनोहरा — गुहः राजानं पृच्छति ‘सुखं कच्चित्’, भरतः तु उत्तरे तस्य आतिथ्यम् एव स्तौति। यः शोकेन दग्धः, सः अपि परस्य सत्कारं न विस्मरति। ‘दाशाः’ इति पदेन निषादानां वृत्तिः सूच्यते — ते धीवराः नौकाचालकाश्च; तेषाम् एव कौशलेन इयं महती सेना पारं गमिष्यति।

गुहः ज्ञातिजनम् आह — ‘उत्तिष्ठत, प्रबुध्यध्वम्; वः सदा भद्रम् अस्तु। नावः समुपकर्षध्वम्; वाहिनीं तारयिष्यामि।’ ते राजशासनात् त्वरिताः समुत्थाय समन्ततः पञ्च नौशतानि समानिन्युः। तासु काश्चन स्वस्तिकविज्ञेयाः, महाघण्टाधराः, पताकिन्यः, युक्तवाहाः, सुसंहताः च आसन्। ततः गुहः स्वयम् एकां स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृतां सनन्दिघोषां कल्याणीं नावम् उपाहरत्। ताम् आरुरोह भरतः, महाबलः शत्रुघ्नः, कौसल्या, सुमित्रा, अन्याः च राजयोषितः। तत्पूर्वं तु पुरोहितः, गुरवः, ये च ब्राह्मणाः, ते आरूढाः; अनन्तरं राजदाराः, तथैव शकटानि आपणसामग्री च। अत्र कविः आरोहणक्रमम् एव मर्यादाम् इव दर्शयति — प्रथमं ब्राह्मणाः, ततः राजपरिवारः, ततः उपकरणानि। एवं व्यवस्थितः एव महान् सेनासमूहः गङ्गायाः पारं गन्तुम् उद्युक्तः। ‘राजशासनात्’ इति पदेन गुहस्य वचनम् एव राजाज्ञा इति स्पष्टीक्रियते — निषादाः तं स्वराजानं मन्यन्ते। पञ्चशतानां नौकानां सङ्ख्या भरतस्य सेनायाः विशालतां सूचयति। नौकानां वर्णनम् अपि सालङ्कारम् — स्वस्तिकचिह्नम्, महाघण्टाः, पताकाः, दृढबन्धनम् — एतैः कविः ग्राम्यनौकाः न, अपि तु राजयोग्यानि यानानि दर्शयति।

कविः इदानीं तरणस्य महान्तं दृश्यं वर्णयति। आवासम् आदीपयतां, तीर्थम् अवगाहतां, भाण्डानि च आददानानां जनानां घोषः दिवम् अस्पृशत्। पताकिन्यः ताः नावः स्वयं दाशैः अधिष्ठिताः सत्यः आरूढं जनं वहन्त्यः आशुगाः इव सम्पेतुः। तासु काश्चन नारीभिः अभिपूर्णाः, काश्चन वाजिभिः, काश्चन च यानयुग्यं महाधनं च वहन्ति स्म। ताः परं तीरं गत्वा तं जनम् अवरोप्य निवृत्ताः; तदा दाशबन्धुभिः जले काण्डचित्राणि — नौकाचालनस्य कौशलप्रदर्शनानि — क्रियन्ते स्म। सवैजयन्ताः गजाः गजारोहैः प्रचोदिताः सन्तः तरन्तः सपक्षाः पर्वताः इव प्रकाशन्ते स्म। एषा उपमा प्राचीनकथाम् अपि स्मारयति, यत्र पर्वताः पक्षिणः इव उड्डीयन्ते स्म। एवं कविः जनकोलाहलं, नौकानां गतिम्, गजानां च शोभाम् — त्रीणि चित्राणि क्रमेण योजयति। ‘घोषः दिवम् अस्पृशत्’ इति अतिशयोक्त्या सेनायाः महत्त्वं सूच्यते। ‘आवासम् आदीपयताम्’ इति पदस्य तात्पर्यं टीकाकाराः एवं वदन्ति — शिबिरं त्यजन्तः सैनिकाः शेषम् उटजादिकं दग्ध्वा एव गच्छन्ति, येन शत्रवे किमपि चिह्नं न अवशिष्यते; तत् च सैनिकनीतेः अङ्गम्।

सर्वे समानेन उपायेन न तीर्णाः — अन्ये नावः आरुरुहुः, अपरे प्लवैः तेरुः, अन्ये कुम्भघटैः, अन्ये च बाहुभिः एव। एतेन कविः सेनायाः विशालतां सूचयति। सा पुण्या ध्वजिनी दाशैः स्वयं गङ्गां संतारिता सती मैत्रे मुहूर्ते उत्तमं प्रयागवनं प्रति प्रययौ। तत्र महात्मा भरतः चमूम् आश्वास्य यथोपजोषं निवेश्य च, ऋषिप्रवर्यं भरद्वाजं द्रष्टुम् ऋत्विक्सदस्यैः सह प्रतस्थे। सेनां दूरे स्थापयित्वा स्वयम् अल्पपरिवारेण गमनम् — इदं तपोवनस्य मर्यादायाः पालनम्। अन्ते सः महात्मनः देवपुरोहितस्य ब्राह्मणस्य आश्रमम् अभ्युपेत्य तस्य विप्रवरस्य रम्योटजवृक्षदेशं महत् रम्यं वनं ददर्श। एतेन दर्शनेन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे भरद्वाजेन सह संवादः आरभ्यते। ‘मैत्रे मुहूर्ते’ इति कालनिर्देशः शुभसूचकः — दिने पञ्चदश मुहूर्ताः; तेषु तृतीयः ‘मैत्रः’ इति संज्ञितः, सः च यात्रायै प्रशस्तः। ‘पुण्या ध्वजिनी’ इति विशेषणेन कविः सूचयति — इयं सेना युद्धाय न गच्छति, अपि तु भ्रातुः प्रसादनाय; अतः सा पुण्या एव।

మునుపటి సర్గలో భరతుడు రాముని దర్భశయ్యను చూసి విలపించి, తానే అడవిలో నివసిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఈ సర్గ ఆ నిశ్చయపు కార్యరూప ఆరంభాన్ని చూపిస్తుంది — గంగను దాటడం. శృంగిబేరపురంలో గంగాతీరంలోనే రాత్రి గడిపి, రాఘవుడైన భరతుడు వేకువనే లేచి శత్రుఘ్నునితో అన్నాడు — ‘శత్రుఘ్నా, లే, ఇంకా నిద్రపోతున్నావా? నీకు శుభమగుగాక; నిషాదాధిపతి గుహుని త్వరగా తీసుకురా; అతడు సైన్యాన్ని దాటిస్తాడు.’ ఇక్కడ ‘కాల్యం’ (వేకువనే) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — భరతునికి నిద్ర పట్టలేదు, ప్రభాతం కోసమే ఎదురుచూశాడు. శత్రుఘ్నుడు కూడా అలాంటివాడే — ‘మేల్కొనే ఉన్నాను, నిద్రపోవడం లేదు; నేను కూడా ఆర్యుని గురించే ఆలోచిస్తూ ఉన్నాను’ అని బదులిస్తాడు. ఆ ఇద్దరు నరసింహులు ఇలా మాట్లాడుకుంటుండగానే గుహుడు తగిన సమయానికి చేతులు జోడించి వచ్చి ఇలా అన్నాడు. ఈ భూమిక సర్గ గతిని సూచిస్తుంది — శోకం నుండి ఇప్పుడు కార్యం వైపు మార్పు. ‘భద్రం తే’ (నీకు శుభమగుగాక) అనే సంబోధన కూడా గమనించదగినది — భరతుడు తమ్ముని ఆజ్ఞాపించడు, ఆశీస్సుతో కలిపి ప్రార్థిస్తాడు. ఇలా కవి ఈ వంశపు శీలాన్ని చూపిస్తాడు — దుఃఖంలోనూ సౌజన్యం విడువబడదు. గుహుడు ‘తగిన సమయానికి’ రావడం కూడా అతని నైపుణ్యాన్ని సూచిస్తుంది; పిలవకుండా రాడు, పిలిస్తే ఆలస్యం చేయడు.

గుహుడు ప్రేమతో అడుగుతాడు — ‘కాకుత్స్థా, నదీతీరంలో రాత్రి సుఖంగా గడిపావు కదా? సైన్యంతో కూడిన నీకు ఎల్లప్పుడూ ఆరోగ్యమే కదా?’ ఈ మాట ప్రేమతో పలుకబడిందని కవి స్పష్టంగా చెబుతాడు; నిషాదరాజు ఆతిథ్యం ఔపచారికం కాదు, హార్దికం. అది విని రామునికి వశుడైన భరతుడు బదులిస్తాడు — ‘బుద్ధిమంతుడా, మా రాత్రి సుఖంగా గడిచింది; నీచే మేము పూజించబడ్డాము కూడా. ఇప్పుడు దాశులు అనేక నావలతో మమ్మల్ని గంగ దాటించుదురుగాక.’ ఇక్కడ భరతుని మాటలో ఎక్కడా రాజాజ్ఞ కాఠిన్యం లేదు; ‘సంతారయంతు’ (దాటించుదురుగాక) అనే లోట్ రూపం ప్రార్థనలానే ప్రయోగించబడింది. గుహుడు మాత్రం దానిని శాసనంగా స్వీకరిస్తాడు — త్వరపడి మళ్ళీ నగరంలోకి ప్రవేశించి జ్ఞాతులను పిలుస్తాడు. ‘రామస్యానువశః’ (రామునికి వశుడు) అనే విశేషణంతో కవి గుర్తుచేస్తాడు — భరతుని ప్రతి కర్మా రాముని ఇచ్ఛనే అనుసరిస్తుంది. ఇక్కడ రెండు మాటల పోలిక మనోహరమైనది — గుహుడు రాజును ‘సుఖమేనా’ అని అడుగుతాడు, భరతుడు సమాధానంలో అతని ఆతిథ్యాన్నే స్తుతిస్తాడు. శోకంతో దగ్ధమైనవాడు కూడా ఇతరుని సత్కారాన్ని మరువడు. ‘దాశాః’ అనే పదంతో నిషాదుల వృత్తి సూచించబడుతుంది — వారు బెస్తవారూ, నావలు నడిపేవారూ; వారి నైపుణ్యంతోనే ఈ మహాసైన్యం ఆవలి తీరానికి వెళ్తుంది.

గుహుడు జ్ఞాతులతో అంటాడు — ‘లేవండి, మేల్కొనండి; మీకు ఎల్లప్పుడూ శుభమగుగాక. నావలను దగ్గరకు లాగండి; సైన్యాన్ని దాటిస్తాను.’ వారు రాజశాసనం వల్ల త్వరగా లేచి నలువైపుల నుండి ఐదు వందల నావలను తీసుకువచ్చారు. వాటిలో కొన్ని స్వస్తిక చిహ్నంతో గుర్తించదగినవి, పెద్ద గంటలు గలవి, పతాకాలు గలవి, తెడ్లు అమర్చినవి, దృఢంగా కట్టినవి. తరువాత గుహుడు స్వయంగా స్వస్తిక చిహ్నం గల, తెల్లని కంబళితో కప్పిన, మంగళఘోషలతో కూడిన ఒక శుభమైన నావను తీసుకువచ్చాడు. దానిని భరతుడూ, మహాబలుడైన శత్రుఘ్నుడూ, కౌసల్యా, సుమిత్రా, ఇతర రాజస్త్రీలూ ఎక్కారు. అంతకుముందే పురోహితుడూ, గురువులూ, బ్రాహ్మణులూ ఎక్కారు; ఆ తరువాత రాజపత్నులు, అలాగే బండ్లూ, అంగడి సామగ్రీ. ఇక్కడ కవి ఎక్కే క్రమాన్నే మర్యాదగా చూపిస్తాడు — మొదట బ్రాహ్మణులు, తరువాత రాజకుటుంబం, తరువాత సామగ్రి. ఇలా వ్యవస్థీకరించబడిన మహాసైన్యం గంగ ఆవలి తీరానికి వెళ్ళడానికి సిద్ధమైంది. ‘రాజశాసనాత్’ (రాజశాసనం వల్ల) అనే పదంతో గుహుని మాటే రాజాజ్ఞ అని స్పష్టమవుతుంది — నిషాదులు అతనిని తమ రాజుగా భావిస్తారు. ఐదు వందల నావల సంఖ్య భరతుని సైన్యపు విశాలత్వాన్ని సూచిస్తుంది. నావల వర్ణన కూడా అలంకారయుక్తమైనది — స్వస్తిక చిహ్నం, పెద్ద గంటలు, పతాకాలు, దృఢమైన కట్టు — వీటితో కవి పల్లె పడవలను కాదు, రాజయోగ్యమైన వాహనాలను చూపిస్తాడు.

కవి ఇప్పుడు దాటడపు మహాదృశ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు. విడిదికి నిప్పుపెడుతున్న, రేవులో దిగుతున్న, సామానులు ఎత్తుకుంటున్న జనుల ఘోష ఆకాశాన్ని తాకింది. పతాకాలు గల ఆ నావలు దాశులే నడుపుతుండగా, ఎక్కిన జనాన్ని మోస్తూ వేగంగా ఎగిరే పక్షుల వలె సాగాయి. వాటిలో కొన్ని స్త్రీలతో నిండినవి, కొన్ని గుర్రాలతో, కొన్ని వాహనాలనూ, వాటిని లాగే పశువులనూ, గొప్ప సంపదనూ మోసుకెళ్ళాయి. అవి ఆవలి తీరానికి వెళ్ళి ఆ జనాన్ని దించి తిరిగి వచ్చాయి; అప్పుడు దాశబంధువులు నీటిలో కాండచిత్రాలు — నావలు నడపడంలో నైపుణ్య ప్రదర్శనలు — చేశారు. వైజయంతీ పతాకాలతో కూడిన ఏనుగులు మావటీలచే ప్రేరేపించబడి ఈదుతూ రెక్కలు గల పర్వతాల వలె ప్రకాశించాయి. ఈ ఉపమానం పర్వతాలు పక్షుల వలె ఎగురుతుండేవనే ప్రాచీనకథను కూడా గుర్తుచేస్తుంది. ఇలా కవి జనకోలాహలం, నావల గమనం, ఏనుగుల శోభ — మూడు చిత్రాలను క్రమంగా కూర్చాడు. ‘ఘోషం ఆకాశాన్ని తాకింది’ అనే అతిశయోక్తితో సైన్యపు మహత్త్వం సూచించబడింది. ‘ఆవాసం ఆదీపయతాం’ (విడిదికి నిప్పుపెడుతున్న) అనే పదపు తాత్పర్యాన్ని టీకాకారులు ఇలా చెప్తారు — శిబిరాన్ని విడిచిపెట్టే సైనికులు మిగిలిన గుడిసెలు మొదలైనవాటిని కాల్చి వెళ్తారు, దానితో శత్రువుకు ఏ గుర్తూ మిగలదు; అది సైనికనీతిలో ఒక అంగం.

అందరూ ఒకే ఉపాయంతో దాటలేదు — కొందరు నావలు ఎక్కారు, మరికొందరు తెప్పలపై దాటారు, కొందరు కుండలతో, మరికొందరు చేతులతో ఈదే దాటారు. దీనితో కవి సైన్యపు విశాలత్వాన్ని సూచిస్తాడు. పుణ్యమైన ఆ సైన్యం దాశులచే స్వయంగా గంగను దాటించబడి, మైత్ర ముహూర్తంలో ఉత్తమమైన ప్రయాగవనం వైపు బయలుదేరింది. అక్కడ మహాత్ముడైన భరతుడు సైన్యాన్ని ఊరడించి, సౌకర్యంగా విడిది చేయించి, ఋషిశ్రేష్ఠుడైన భరద్వాజుని చూడటానికి ఋత్విక్కులతోనూ సదస్యులతోనూ కలిసి బయలుదేరాడు. సైన్యాన్ని దూరంగా నిలిపి స్వయంగా కొద్దిమంది పరివారంతో వెళ్ళడం — ఇది తపోవన మర్యాదను పాటించడం. చివరకు అతడు దేవపురోహితుడూ బ్రాహ్మణుడూ అయిన ఆ మహాత్ముని ఆశ్రమాన్ని సమీపించి, ఆ విప్రశ్రేష్ఠుని రమ్యమైన పర్ణశాలలూ వృక్షాలూ గల ప్రదేశమైన మిక్కిలి రమ్యమైన మహావనాన్ని చూశాడు. ఈ దర్శనంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో భరద్వాజునితో సంవాదం మొదలవుతుంది. ‘మైత్రే ముహూర్తే’ (మైత్ర ముహూర్తంలో) అనే కాలనిర్దేశం శుభసూచకం — పగలుకు పదిహేను ముహూర్తాలు; వాటిలో మూడవది ‘మైత్ర’ అని పిలువబడుతుంది, అది యాత్రకు ప్రశస్తమైనది. ‘పుణ్యా ధ్వజినీ’ (పుణ్యమైన సైన్యం) అనే విశేషణంతో కవి సూచిస్తాడు — ఈ సైన్యం యుద్ధానికి వెళ్ళడం లేదు, అన్నను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి వెళ్తోంది; కాబట్టి అది పుణ్యమైనదే.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் ராமனின் தர்ப்பைப் படுக்கையைக் கண்டு புலம்பி, தானே காட்டில் வசிப்பதாக உறுதிமொழி செய்தான். இந்தச் சர்க்கம் அவனுடைய உறுதியின் செயல் வடிவத் தொடக்கத்தைக் காட்டுகிறது — கங்கையைக் கடத்தல். சிருங்கிபேரபுரத்தில் கங்கைக் கரையிலேயே இரவைக் கழித்த ராகவனான பரதன், அதிகாலையில் எழுந்து சத்ருக்னனிடம் சொன்னான்: ‘சத்ருக்னா, எழுந்திரு, ஏன் படுத்திருக்கிறாய்? உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; நிஷாதர் தலைவனான குகனை விரைவாக அழைத்து வா; அவன் படையைக் கடத்துவான்.’ இங்கே ‘கால்யம்’ (அதிகாலையில்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் குறிப்பது — பரதன் உறக்கம் பெறவில்லை, விடியலுக்காகவே காத்திருந்தான். சத்ருக்னனும் அப்படியே — ‘விழித்திருக்கிறேன், உறங்கவில்லை; நானும் உன்னதமான அண்ணனைப் பற்றியே நினைத்துக்கொண்டிருக்கிறேன்’ என்று பதில் சொல்கிறான். மனிதருள் சிங்கங்களான அவ்விருவரும் இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருக்கும்போதே, குகன் உரிய நேரத்தில் கைகூப்பியபடி வந்து பேசினான். இந்த முன்னுரை சர்க்கத்தின் போக்கைக் குறிக்கிறது — இப்போது துயரத்திலிருந்து செயலுக்கு மாறுதல். ‘பத்ரம் தே’ (உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்) என்ற விளியும் கவனிக்கத்தக்கது — பரதன் தம்பிக்குக் கட்டளையிடவில்லை, ஆசியோடு வேண்டுகிறான். இவ்வாறு கவிஞர் இந்தக் குலத்தின் பண்பைக் காட்டுகிறார் — துயரத்திலும் பண்பாடு கைவிடப்படுவதில்லை. குகன் ‘உரிய நேரத்தில்’ வருவதும் அவனுடைய திறமையைக் குறிக்கிறது; அழைக்கப்படாமல் அவன் வருவதில்லை, அழைக்கப்பட்டால் தாமதிப்பதுமில்லை.

குகன் அன்போடு கேட்கிறான்: ‘காகுத்ஸ்தனே, நதிக்கரையில் இரவை இனிதே கழித்தாயா? படையோடு கூடிய உனக்கு எப்போதும் நலம்தானே?’ இந்தச் சொற்கள் அன்பால் சொல்லப்பட்டவை என்று கவிஞர் தெளிவாகச் சொல்கிறார்; நிஷாத அரசனின் விருந்தோம்பல் சம்பிரதாயமானது அல்ல, இதயப்பூர்வமானது. அதைக் கேட்டு, ராமனுக்குக் கட்டுப்பட்ட பரதன் பதில் சொல்கிறான்: ‘அறிவாளியே, எங்கள் இரவு இனிமையாகக் கழிந்தது; நீ எங்களை உபசரித்தாய். இப்போது தாசர்கள் பல படகுகளில் எங்களைக் கங்கையைக் கடத்தட்டும்.’ இங்கே பரதனின் சொற்களில் எங்குமே அரசக் கட்டளையின் கடுமை இல்லை; ‘ஸந்தாரயந்து’ (கடத்தட்டும்) என்ற வியங்கோள் வினையே வேண்டுகோள் போலப் பயன்படுத்தப்படுகிறது. குகனோ அதைக் கட்டளையாகவே ஏற்று, விரைந்து மீண்டும் நகரத்துக்குள் நுழைந்து உறவினர்களை அழைக்கிறான். ‘ராமஸ்யானுவச:’ (ராமனுக்குக் கட்டுப்பட்டவன்) என்ற அடைமொழியால் கவிஞர் நினைவூட்டுவது — பரதனின் ஒவ்வொரு செயலும் ராமனின் விருப்பத்தையே பின்பற்றுகிறது. இங்கே இருவருடைய சொற்களையும் ஒப்பிடுவது இனிமையானது — குகன் அரசனிடம் ‘இனிதே இருந்தாயா’ என்று கேட்கிறான்; பரதனோ பதிலில் அவனுடைய விருந்தோம்பலையே புகழ்கிறான். துயரத்தால் எரிந்தவனும் பிறருடைய உபசாரத்தை மறப்பதில்லை. ‘தாசா:’ என்ற சொல்லால் நிஷாதர்களின் தொழில் குறிக்கப்படுகிறது — அவர்கள் மீனவர்களும் படகோட்டிகளும்; அவர்களுடைய திறமையாலேயே இந்தப் பெரும் படை அக்கரை செல்லும்.

குகன் உறவினர்களிடம் சொல்கிறான்: ‘எழுந்திருங்கள், விழித்துக்கொள்ளுங்கள்; உங்களுக்கு எப்போதும் நலம் உண்டாகட்டும். படகுகளை இழுத்து வாருங்கள்; படையைக் கடத்தப்போகிறேன்.’ அவர்கள் அரசக் கட்டளைப்படி விரைந்து எழுந்து, எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் ஐந்நூறு படகுகளைக் கொண்டு வந்தனர். அவற்றுள் சில ஸ்வஸ்திகக் குறியால் அடையாளம் காணக்கூடியவை, பெரிய மணிகள் கட்டியவை, கொடிகள் கொண்டவை, துடுப்புகள் பொருத்தப்பட்டவை, உறுதியாகக் கட்டப்பட்டவை. பின்னர் குகன் தானே ஸ்வஸ்திகக் குறி கொண்ட, வெண்கம்பளம் போர்த்திய, மங்கல ஒலி முழங்கும் அழகிய ஒரு படகைக் கொண்டு வந்தான். அதில் பரதனும், பெருவலிமை கொண்ட சத்ருக்னனும், கௌசல்யையும், சுமித்திரையும், மற்ற அரசப் பெண்டிரும் ஏறினர். அதற்கு முன்பே புரோகிதரும் குருமார்களும் அந்தணர்களும் ஏறினர்; அதன் பின் அரச மகளிர், அவ்வாறே வண்டிகளும் கடைச் சரக்குகளும். இங்கே கவிஞர் ஏறும் வரிசையையே ஒரு மரபாகக் காட்டுகிறார் — முதலில் அந்தணர்கள், பின்னர் அரச குடும்பம், பின்னர் தளவாடங்கள். இவ்வாறு ஒழுங்குபடுத்தப்பட்ட பெரும் படைக்கூட்டம் கங்கையின் அக்கரை செல்ல ஆயத்தமாகிறது. ‘ராஜசாஸநாத்’ (அரசக் கட்டளைப்படி) என்ற சொல்லால் குகனின் சொல்லே அரசக் கட்டளை என்பது தெளிவாக்கப்படுகிறது — நிஷாதர்கள் அவனைத் தம் அரசனாகக் கருதுகின்றனர். ஐந்நூறு படகுகள் என்ற எண்ணிக்கை பரதனின் படையின் பெருமையைக் குறிக்கிறது. படகுகளின் வருணனையும் அணிநலம் கொண்டது — ஸ்வஸ்திகக் குறி, பெரிய மணிகள், கொடிகள், உறுதியான கட்டு — இவற்றால் கவிஞர் சிற்றூர்ப் படகுகளை அல்ல, அரசர்க்குத் தகுந்த வாகனங்களைக் காட்டுகிறார்.

கவிஞர் இப்போது கடக்கும் பெரும் காட்சியை வருணிக்கிறார். தங்குமிடத்துக்குத் தீ வைப்பவர்களும், துறையில் இறங்குபவர்களும், பாண்டங்களை எடுத்துக்கொள்பவர்களுமான மக்களின் ஆரவாரம் வானைத் தொட்டது. கொடிகள் கொண்ட அந்தப் படகுகள், தாசர்களே செலுத்த, ஏறியிருந்த மக்களைச் சுமந்துகொண்டு விரைந்து பறப்பவை போலச் சென்றன. அவற்றுள் சில பெண்களால் நிறைந்திருந்தன, சில குதிரைகளால், சில வண்டிகளையும் பூட்டு விலங்குகளையும் பெருஞ்செல்வத்தையும் சுமந்தன. அவை அக்கரை சென்று அந்த மக்களை இறக்கிவிட்டுத் திரும்பின; அப்போது தாசர்கள் நீரில் ‘காண்டசித்ராணி’ — படகு செலுத்தும் திறமையின் காட்சிகள் — நிகழ்த்தினர். வெற்றிக்கொடிகளுடன் கூடிய யானைகள், பாகர்களால் செலுத்தப்பட்டு நீந்தும்போது சிறகுள்ள மலைகளைப் போல விளங்கின. இந்த உவமை, மலைகள் பறவைகளைப் போலப் பறந்த பண்டைய கதையையும் நினைவூட்டுகிறது. இவ்வாறு கவிஞர் மக்களின் ஆரவாரம், படகுகளின் இயக்கம், யானைகளின் அழகு என்று மூன்று சித்திரங்களை வரிசையாக இணைக்கிறார். ‘ஆரவாரம் வானைத் தொட்டது’ என்ற மிகைப்படுத்தலால் படையின் பெருமை குறிக்கப்படுகிறது. ‘ஆவாஸம் ஆதீபயதாம்’ (தங்குமிடத்துக்குத் தீ வைப்பவர்களின்) என்ற சொற்களின் பொருளை உரையாசிரியர்கள் இவ்வாறு சொல்கின்றனர் — பாசறையை விட்டுச் செல்லும் வீரர்கள் எஞ்சிய குடில்கள் முதலியவற்றை எரித்துவிட்டே செல்கின்றனர்; இதனால் பகைவனுக்கு எந்தத் தடயமும் எஞ்சாது; இது படைநெறியின் ஓர் உறுப்பு.

அனைவரும் ஒரே முறையில் கடக்கவில்லை — சிலர் படகுகளில் ஏறினர், வேறு சிலர் மிதவைகளில் கடந்தனர், சிலர் குடங்களையும் பானைகளையும் பற்றிக்கொண்டு, சிலர் கைகளால் நீந்தியே. இதனால் கவிஞர் படையின் பரப்பைக் குறிக்கிறார். புண்ணியமான அந்தக் கொடிப்படை, தாசர்களே கங்கையைக் கடத்திவிட, மைத்திர முகூர்த்தத்தில் சிறந்த பிரயாகைக் காட்டை நோக்கிச் சென்றது. அங்கே மகாத்மாவான பரதன் படைக்கு ஓய்வளித்து, விருப்பப்படி தங்க வைத்து, முனிவர்களில் சிறந்த பரத்வாஜரைக் காணப் புரோகிதர்களுடனும் அவையோருடனும் புறப்பட்டான். படையைத் தொலைவில் நிறுத்திவிட்டுத் தான் சிலருடன் மட்டுமே செல்வது — இது தவவனத்தின் மரபைக் காப்பதாகும். இறுதியில் அவன் தேவர்களின் புரோகிதரான மகாத்மாவான அந்த அந்தணரின் ஆசிரமத்தை அணுகி, அழகிய குடில்களும் மரங்களும் கொண்ட அந்த அந்தணர் தலைவரின் பரந்த அழகிய காட்டைக் கண்டான். இந்தக் காட்சியோடு சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் பரத்வாஜருடனான உரையாடல் தொடங்குகிறது. ‘மைத்ரே முஹூர்த்தே’ (மைத்திர முகூர்த்தத்தில்) என்ற காலக்குறிப்பு மங்கலத்தைக் குறிக்கிறது — பகலில் பதினைந்து முகூர்த்தங்கள்; அவற்றுள் மூன்றாவது ‘மைத்ர’ என்று பெயர் பெற்றது; அது பயணத்துக்கு உகந்தது. ‘புண்யா த்வஜினீ’ (புண்ணியமான கொடிப்படை) என்ற அடைமொழியால் கவிஞர் குறிப்பது — இந்தப் படை போருக்குச் செல்லவில்லை, சகோதரனை மனம் இரங்கச் செய்யவே செல்கிறது; ஆகவே அது புண்ணியமானதே.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಮನ ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡು ವಿಲಪಿಸಿ, ತಾನೇ ವನವಾಸ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಸರ್ಗವು ಅವನ ನಿಶ್ಚಯದ ಕ್ರಿಯಾರೂಪದ ಆರಂಭವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದು. ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ದಡದಲ್ಲೇ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ರಾಘವ ಭರತನು ಮುಂಜಾನೆ ಎದ್ದು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶತ್ರುಘ್ನ, ಏಳು, ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ನಿನಗೆ ಶುಭವಾಗಲಿ; ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆತಾ; ಅವನು ಸೇನೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲ್ಯಮ್’ (ಮುಂಜಾನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನಿಗೆ ನಿದ್ರೆ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಬೆಳಗನ್ನೇ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಹಾಗೆಯೇ — ‘ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಮಲಗಿಲ್ಲ; ನಾನೂ ಆರ್ಯನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಇಬ್ಬರು ನರಸಿಂಹರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಗುಹನು ಉಚಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೈಮುಗಿದು ಬಂದು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಈ ಭೂಮಿಕೆ ಸರ್ಗದ ಗತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಶೋಕದಿಂದ ಈಗ ಕಾರ್ಯದತ್ತ ಸಂಕ್ರಮಣ. ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಶುಭವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಭರತನು ತಮ್ಮನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆಶೀರ್ವಾದದೊಡನೆ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಈ ಕುಲದ ಶೀಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಸೌಜನ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಗುಹನು ‘ಉಚಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ’ ಬಂದುದು ಅವನ ನೈಪುಣ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಕರೆಯದೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಕರೆದಾಗ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಗುಹನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದೆಯಾ? ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೇಮವಷ್ಟೆ?’ ಈ ಮಾತು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೊರಟದ್ದು ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ನಿಷಾದರಾಜನ ಆತಿಥ್ಯ ಔಪಚಾರಿಕವಲ್ಲ, ಹಾರ್ದಿಕವಾದುದು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನಿಗೆ ವಶನಾದ ಭರತನು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಧೀಮಂತನೇ, ನಮ್ಮ ರಾತ್ರಿ ಸುಖವಾಗಿತ್ತು; ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದೆ. ಈಗ ದಾಶರು ಅನೇಕ ದೋಣಿಗಳಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಗಂಗೆಯಾಚೆ ದಾಟಿಸಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜಾಜ್ಞೆಯ ಕಠೋರತೆಯಿಲ್ಲ; ‘ಸಂತಾರಯಂತು’ (ದಾಟಿಸಲಿ) ಎಂಬ ವಿಧ್ಯರ್ಥರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆಯೇ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಗುಹನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತ್ವರೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಜ್ಞಾತಿಜನರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮಸ್ಯಾನುವಶಃ’ (ರಾಮನಿಗೆ ವಶನಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮವೂ ರಾಮನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತುಗಳ ಹೋಲಿಕೆ ಮನೋಹರ — ಗುಹನು ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನು ‘ಸುಖವಾಗಿದ್ದೆಯಾ’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಭರತನಾದರೋ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಅವನ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನೇ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದವನೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ದಾಶಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿಷಾದರ ವೃತ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವರು ಬೆಸ್ತರು, ದೋಣಿ ನಡೆಸುವವರು; ಅವರ ಕೌಶಲದಿಂದಲೇ ಈ ಮಹಾಸೇನೆ ಆಚೆ ದಡ ಸೇರುವುದು.

ಗುಹನು ಜ್ಞಾತಿಜನರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಏಳಿರಿ, ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಿರಿ; ನಿಮಗೆ ಸದಾ ಶುಭವಾಗಲಿ. ದೋಣಿಗಳನ್ನು ಎಳೆದು ತನ್ನಿ; ಸೇನೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸುವೆನು.’ ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ತ್ವರೆಗೊಂಡ ಅವರು ಎದ್ದು ಸುತ್ತಲಿಂದ ಐನೂರು ದೋಣಿಗಳನ್ನು ತಂದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವಂಥವು, ದೊಡ್ಡ ಗಂಟೆಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತವು, ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳವು, ಹುಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದವು, ದೃಢವಾಗಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವು ಆಗಿದ್ದವು. ಅನಂತರ ಗುಹನು ತಾನೇ ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳ, ಬಿಳಿಯ ಕಂಬಳಿಯಿಂದ ಹೊದಿಸಿದ, ಮಂಗಳಘೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಂದು ಶುಭವಾದ ದೋಣಿಯನ್ನು ತಂದನು. ಅದನ್ನು ಭರತನೂ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ, ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ, ಇತರ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಏರಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಪುರೋಹಿತನೂ ಗುರುಗಳೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಏರಿದರು; ಅನಂತರ ರಾಜಪತ್ನಿಯರು, ಹಾಗೆಯೇ ಬಂಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಗಡಿಯ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಏರುವ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಮರ್ಯಾದೆಯಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಅನಂತರ ರಾಜಪರಿವಾರ, ಅನಂತರ ಉಪಕರಣಗಳು. ಹೀಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಮಹಾ ಸೇನಾಸಮೂಹ ಗಂಗೆಯ ಆಚೆಗೆ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ‘ರಾಜಶಾಸನಾತ್’ (ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗುಹನ ಮಾತೇ ರಾಜಾಜ್ಞೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ನಿಷಾದರು ಅವನನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಐನೂರು ದೋಣಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಭರತನ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದೋಣಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯೂ ಅಲಂಕಾರಸಹಿತವಾದುದು — ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಚಿಹ್ನೆ, ದೊಡ್ಡ ಗಂಟೆಗಳು, ಪತಾಕೆಗಳು, ದೃಢವಾದ ಕಟ್ಟು — ಇವುಗಳಿಂದ ಕವಿ ಹಳ್ಳಿಯ ದೋಣಿಗಳನ್ನಲ್ಲ, ರಾಜಯೋಗ್ಯವಾದ ವಾಹನಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕವಿ ಈಗ ದಾಟುವಿಕೆಯ ಮಹಾ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೀಡಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ, ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿದ್ದ, ಪಾತ್ರೆ-ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಜನರ ಘೋಷ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು. ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳ ಆ ದೋಣಿಗಳು ದಾಶರಿಂದಲೇ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಏರಿದ ಜನರನ್ನು ಹೊತ್ತು, ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರುವಂತೆ ಸಾಗಿದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು, ಕೆಲವು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಕೆಲವು ವಾಹನಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತುಗಳನ್ನೂ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿದ್ದವು. ಅವು ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆ ಜನರನ್ನು ಇಳಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದವು; ಆಗ ದಾಶಬಾಂಧವರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಂಡಚಿತ್ರಗಳನ್ನು — ದೋಣಿ ನಡೆಸುವ ಕೌಶಲದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು — ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವೈಜಯಂತೀ ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳ ಆನೆಗಳು ಮಾವುತರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಈಜುತ್ತಾ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಉಪಮೆ ಪರ್ವತಗಳು ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಥೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಜನರ ಕೋಲಾಹಲ, ದೋಣಿಗಳ ಗತಿ, ಆನೆಗಳ ಶೋಭೆ — ಮೂರು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಘೋಷವು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೇನೆಯ ಮಹತ್ತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಆವಾಸಮ್ ಆದೀಪಯತಾಮ್’ (ಬೀಡಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದವರ) ಎಂಬ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ಟೀಕಾಕಾರರು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಬೀಡನ್ನು ಬಿಡುವ ಸೈನಿಕರು ಉಳಿದ ಗುಡಿಸಲು ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಸುಟ್ಟೇ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಶತ್ರುವಿಗೆ ಯಾವ ಗುರುತೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಸೈನಿಕನೀತಿಯ ಅಂಗ.

ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಉಪಾಯದಿಂದ ದಾಟಲಿಲ್ಲ — ಕೆಲವರು ದೋಣಿಗಳನ್ನೇರಿದರು, ಕೆಲವರು ತೆಪ್ಪಗಳಿಂದ ದಾಟಿದರು, ಕೆಲವರು ಕೊಡ-ಮಡಕೆಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ತೋಳುಗಳಿಂದಲೇ ಈಜಿ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಾಶರಿಂದಲೇ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪುಣ್ಯಸೇನೆ ಮೈತ್ರ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಪ್ರಯಾಗವನದತ್ತ ಸಾಗಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ಭರತನು ಸೇನೆಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡಿ, ಅನುಕೂಲವಾದಂತೆ ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿ, ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಭರದ್ವಾಜರನ್ನು ಕಾಣಲು ಋತ್ವಿಜರೊಡನೆಯೂ ಸಭಾಸದರೊಡನೆಯೂ ಹೊರಟನು. ಸೇನೆಯನ್ನು ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ತಾನು ಸ್ವಲ್ಪ ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ಹೋಗುವುದು — ಇದು ತಪೋವನದ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಪಾಲನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ದೇವಪುರೋಹಿತರಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಆ ವಿಪ್ರಶ್ರೇಷ್ಠರ ರಮ್ಯವಾದ ಪರ್ಣಕುಟಿಗಳೂ ಮರಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಮಹಾ ರಮ್ಯ ವನವನ್ನು ಕಂಡನು. ಈ ದರ್ಶನದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರೊಡನೆ ಸಂವಾದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮೈತ್ರೇ ಮುಹೂರ್ತೇ’ ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶ ಶುಭಸೂಚಕ — ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದು ಮುಹೂರ್ತಗಳು; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯದನ್ನು ‘ಮೈತ್ರ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಅದು ಯಾತ್ರೆಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತ. ‘ಪುಣ್ಯಾ ಧ್ವಜಿನೀ’ (ಪುಣ್ಯಸೇನೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಸೇನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಪುಣ್ಯವಾದುದೇ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമന്റെ ദർഭശയ്യ കണ്ട് വിലപിച്ച ഭരതൻ സ്വയം വനവാസം ചെയ്യുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. ഈ സർഗം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ കർമരൂപത്തിലുള്ള ആരംഭം കാണിക്കുന്നു — ഗംഗാതരണം. ശൃംഗിവേരപുരത്ത് ഗംഗാതീരത്തുതന്നെ രാത്രി കഴിച്ച രാഘവനായ ഭരതൻ പുലർച്ചെ എഴുന്നേറ്റ് ശത്രുഘ്നനോടു പറഞ്ഞു: ‘ശത്രുഘ്നാ, എഴുന്നേൽക്കൂ, എന്തിനാണ് കിടക്കുന്നത്? നിനക്കു മംഗളം; നിഷാദാധിപതിയായ ഗുഹനെ വേഗം കൊണ്ടുവരൂ; അദ്ദേഹം സൈന്യത്തെ അക്കരെ കടത്തും.’ ഇവിടെ ‘കാല്യം’ (പുലർച്ചെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭരതന് ഉറക്കം ലഭിച്ചില്ല, അദ്ദേഹം പ്രഭാതംതന്നെ കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു. ശത്രുഘ്നനും അങ്ങനെതന്നെ — ‘ഞാൻ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു, ഉറങ്ങുന്നില്ല; ഞാനും ആര്യനെക്കുറിച്ചുതന്നെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു’ എന്ന് അദ്ദേഹം മറുപടി പറയുന്നു. നരസിംഹങ്ങളായ ഇരുവരും ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ഉചിതസമയത്ത് ഗുഹൻ കൈകൂപ്പി വന്ന് സംസാരിച്ചു. ഈ ഭൂമിക സർഗത്തിന്റെ ഗതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശോകത്തിൽനിന്ന് ഇപ്പോൾ കർമത്തിലേക്കുള്ള സംക്രമണം. ‘നിനക്കു മംഗളം’ എന്ന സംബോധനയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ഭരതൻ അനുജനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, ആശീർവാദത്തോടെ അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ഈ കുലത്തിന്റെ ശീലം കാണിക്കുന്നു — ദുഃഖത്തിലും സൗജന്യം കൈവിടുന്നില്ല. ഗുഹൻ ‘ഉചിതസമയത്ത്’ വന്നതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നൈപുണ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വിളിക്കാതെ വരുന്നില്ല, വിളിച്ചാൽ വൈകുന്നുമില്ല.

ഗുഹൻ സ്നേഹത്തോടെ ചോദിക്കുന്നു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, നദീതീരത്ത് രാത്രി സുഖമായി കഴിച്ചുവോ? സൈന്യസമേതനായ അങ്ങേക്ക് എപ്പോഴും സുഖംതന്നെയല്ലേ?’ ഈ വാക്കുകൾ സ്നേഹത്തോടെ പറഞ്ഞവയാണെന്ന് കവി സ്പഷ്ടമായി പറയുന്നു; നിഷാദരാജന്റെ ആതിഥ്യം ഔപചാരികമല്ല, ഹൃദയപൂർവമാണ്. അതുകേട്ട് രാമന്റെ ഇച്ഛയ്ക്കു വശംവദനായ ഭരതൻ മറുപടി പറയുന്നു: ‘ധീമാനേ, ഞങ്ങൾക്കു രാത്രി സുഖമായിരുന്നു; നീ ഞങ്ങളെ സത്കരിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇനി ദാശന്മാർ അനേകം തോണികളിൽ ഞങ്ങളെ ഗംഗ കടത്തട്ടെ.’ ഇവിടെ ഭരതന്റെ വാക്കുകളിൽ എവിടെയും രാജാജ്ഞയുടെ കാഠിന്യമില്ല; ‘കടത്തട്ടെ’ എന്ന ലോട്ടിന്റെ രൂപംതന്നെ പ്രാർഥനപോലെയാണ് പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഗുഹനാകട്ടെ അതൊരു ശാസനമെന്നപോലെ ഏറ്റെടുക്കുന്നു — തിടുക്കത്തിൽ വീണ്ടും നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ജ്ഞാതിജനങ്ങളെ വിളിക്കുന്നു. ‘രാമസ്യാനുവശഃ’ (രാമന്റെ ഇച്ഛയ്ക്കു വശംവദൻ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഭരതന്റെ ഓരോ കർമവും രാമന്റെ ഇച്ഛയെത്തന്നെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്. ഇവിടെ രണ്ടു വാക്കുകൾ തമ്മിലുള്ള താരതമ്യം മനോഹരമാണ് — ഗുഹൻ രാജകുമാരനോട് ‘സുഖമല്ലേ’ എന്നു ചോദിക്കുന്നു, ഭരതനാകട്ടെ മറുപടിയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആതിഥ്യത്തെത്തന്നെ വാഴ്ത്തുന്നു. ശോകത്താൽ ദഹിക്കുന്നവനും മറ്റൊരാളുടെ സത്കാരം മറക്കുന്നില്ല. ‘ദാശന്മാർ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ നിഷാദന്മാരുടെ തൊഴിൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ മുക്കുവരും തോണിക്കാരുമാണ്; അവരുടെ കൗശലംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഈ മഹാസൈന്യം അക്കരെയെത്തുക.

ഗുഹൻ ജ്ഞാതിജനങ്ങളോടു പറഞ്ഞു: ‘എഴുന്നേൽക്കുവിൻ, ഉണരുവിൻ; നിങ്ങൾക്ക് എന്നും മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ. തോണികൾ വലിച്ചടുപ്പിക്കുവിൻ; ഞാൻ സൈന്യത്തെ അക്കരെ കടത്തും.’ രാജശാസനമനുസരിച്ച് അവർ തിടുക്കത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും അഞ്ഞൂറു തോണികൾ കൊണ്ടുവന്നു. അവയിൽ ചിലത് സ്വസ്തികച്ചിഹ്നത്താൽ തിരിച്ചറിയാവുന്നവയും വലിയ മണികളുള്ളവയും കൊടികളുള്ളവയും തുഴക്കാർ സജ്ജരായവയും ഉറപ്പോടെ നിർമിച്ചവയുമായിരുന്നു. പിന്നെ ഗുഹൻ സ്വയം, സ്വസ്തികച്ചിഹ്നമുള്ളതും വെളുത്ത കമ്പിളി വിരിച്ചതും മംഗളഘോഷത്തോടുകൂടിയതുമായ ഒരു കല്യാണിയായ തോണി കൊണ്ടുവന്നു. അതിൽ ഭരതനും മഹാബലനായ ശത്രുഘ്നനും കൗസല്യയും സുമിത്രയും മറ്റു രാജസ്ത്രീകളും കയറി. അതിനുമുമ്പ് പുരോഹിതനും ഗുരുക്കന്മാരും ബ്രാഹ്മണരും കയറിയിരുന്നു; തുടർന്ന് രാജപത്നിമാർ, അതുപോലെ വണ്ടികളും ചന്തസാധനങ്ങളും. ഇവിടെ കവി കയറുന്ന ക്രമത്തെത്തന്നെ ഒരു മര്യാദയായി കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം ബ്രാഹ്മണർ, പിന്നെ രാജപരിവാരം, പിന്നെ ഉപകരണങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ വ്യവസ്ഥയോടെയാണ് മഹാസൈന്യസമൂഹം ഗംഗയുടെ അക്കരെപ്പോകാൻ ഒരുങ്ങിയത്. ‘രാജശാസനാത്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഗുഹന്റെ വാക്കുതന്നെ രാജാജ്ഞയാണെന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു — നിഷാദന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ സ്വന്തം രാജാവായി കരുതുന്നു. അഞ്ഞൂറു തോണികളുടെ സംഖ്യ ഭരതന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തോണികളുടെ വർണനയും അലങ്കാരസഹിതമാണ് — സ്വസ്തികച്ചിഹ്നം, വലിയ മണികൾ, കൊടികൾ, ഉറച്ച ബന്ധനം — ഇവയിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നത് നാടൻതോണികളല്ല, രാജയോഗ്യമായ യാനങ്ങളാണ്.

കവി ഇപ്പോൾ നദി കടക്കുന്നതിന്റെ മഹത്തായ ദൃശ്യം വർണിക്കുന്നു. താവളത്തിനു തീകൊളുത്തുന്നവരുടെയും കടവിലിറങ്ങുന്നവരുടെയും സാധനങ്ങൾ എടുക്കുന്നവരുടെയും ഘോഷം ആകാശം തൊട്ടു. കൊടികളുള്ള ആ തോണികൾ ദാശന്മാർ സ്വയം നിയന്ത്രിച്ച്, കയറിയ ജനങ്ങളെ വഹിച്ചുകൊണ്ട്, അതിവേഗികളെപ്പോലെ പാഞ്ഞു. അവയിൽ ചിലത് സ്ത്രീകളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു, ചിലത് കുതിരകളാൽ, ചിലത് വണ്ടികളും വാഹനമൃഗങ്ങളും വിലപിടിച്ച ധനവും വഹിച്ചിരുന്നു. അവ അക്കരെയെത്തി ആ ജനങ്ങളെ ഇറക്കി തിരിച്ചുവന്നു; അപ്പോൾ ദാശബന്ധുക്കൾ വെള്ളത്തിൽ ‘കാണ്ഡചിത്രങ്ങൾ’ — തോണിയോട്ടത്തിലെ കൗശലപ്രദർശനങ്ങൾ — നടത്തി. വൈജയന്തിക്കൊടികളോടുകൂടിയ ആനകൾ ആനക്കാരാൽ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട് നീന്തിക്കൊണ്ട് ചിറകുള്ള പർവതങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. പർവതങ്ങൾ പക്ഷികളെപ്പോലെ പറന്നിരുന്നു എന്ന പ്രാചീനകഥയെയും ഈ ഉപമ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ജനങ്ങളുടെ കോലാഹലം, തോണികളുടെ ഗതി, ആനകളുടെ ശോഭ — ഈ മൂന്നു ചിത്രങ്ങൾ ക്രമമായി ഇണക്കുന്നു. ‘ഘോഷം ആകാശം തൊട്ടു’ എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആവാസം ആദീപയതാം’ (താവളത്തിനു തീകൊളുത്തുന്നവരുടെ) എന്ന പദത്തിന്റെ താത്പര്യം ടീകാകാരന്മാർ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു — പാളയം ഉപേക്ഷിച്ചുപോകുന്ന സൈനികർ ബാക്കിയുള്ള കുടിലുകളും മറ്റും കത്തിച്ചിട്ടാണ് പോകുന്നത്; ശത്രുവിന് ഒരടയാളവും ബാക്കിയാകാതിരിക്കാനാണിത്; അതു സൈനികനീതിയുടെ ഒരംഗമാണ്.

എല്ലാവരും ഒരേ ഉപായംകൊണ്ടല്ല കടന്നത് — ചിലർ തോണികളിൽ കയറി, മറ്റുചിലർ ചങ്ങാടങ്ങളിൽ കടന്നു, ചിലർ കുടങ്ങളും കലങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചു, ചിലർ കൈകൾകൊണ്ടുതന്നെ നീന്തി. ഇതിലൂടെ കവി സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദാശന്മാർ സ്വയം ഗംഗ കടത്തിയ ആ പുണ്യസൈന്യം മൈത്രമുഹൂർത്തത്തിൽ ഉത്തമമായ പ്രയാഗവനത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ മഹാത്മാവായ ഭരതൻ സൈന്യത്തെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് സൗകര്യംപോലെ പാർപ്പിച്ചശേഷം, ഋഷിശ്രേഷ്ഠനായ ഭരദ്വാജനെ കാണാൻ ഋത്വിക്കുകളോടും സഭാംഗങ്ങളോടുമൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു. സൈന്യത്തെ ദൂരെ നിർത്തി സ്വയം ചെറിയ പരിവാരത്തോടെ പോകുന്നു — ഇതു തപോവനത്തിന്റെ മര്യാദ പാലിക്കലാണ്. ഒടുവിൽ മഹാത്മാവും ദേവപുരോഹിതനുമായ ആ ബ്രാഹ്മണന്റെ ആശ്രമത്തിനടുത്തെത്തി, ആ വിപ്രശ്രേഷ്ഠന്റെ രമണീയമായ പർണശാലകളും വൃക്ഷങ്ങളുമുള്ള, അതിവിശാലവും മനോഹരവുമായ വനം അദ്ദേഹം കണ്ടു. ഈ ദർശനത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഭരദ്വാജനുമായുള്ള സംവാദം ആരംഭിക്കുന്നു. ‘മൈത്രേ മുഹൂർത്തേ’ എന്ന കാലനിർദേശം ശുഭസൂചകമാണ് — പകലിൽ പതിനഞ്ചു മുഹൂർത്തങ്ങളുണ്ട്; അവയിൽ മൂന്നാമത്തേതിന് ‘മൈത്രം’ എന്നാണ് പേര്; അതു യാത്രയ്ക്കു പ്രശസ്തമാണ്. ‘പുണ്യയായ സൈന്യം’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ സൈന്യം യുദ്ധത്തിനല്ല, ജ്യേഷ്ഠനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനാണ് പോകുന്നത്; അതിനാൽ അതു പുണ്യംതന്നെ.

In the previous sarga Bharata had seen Rāma's bed of kuśa grass, lamented, and vowed to live in the forest himself. This sarga shows the first step in carrying out that resolve: crossing the Gaṅgā. Having spent the night on the bank of the Gaṅgā at Śṛṅgaverapura, Bharata of the Raghu line rose at daybreak — he had not slept, only waited for dawn — and said to Śatrughna, “Get up, Śatrughna! Why are you lying there? Bless you — bring Guha, lord of the Niṣādas, quickly; he will ferry the army across.” Even to his younger brother he did not simply command but asked with a blessing; even in sorrow this family did not give up its courtesy. Śatrughna was the same: “I am awake, not sleeping. I too have been lying here thinking of our noble brother.” While those two lions among men were talking, Guha came at just the right moment, with folded hands, and spoke — neither coming unbidden nor delaying when called, which shows his tact. This opening signals the movement of the sarga, from grief to action.

Guha asked, out of affection, “Did you pass the night comfortably on the riverbank, Kākutstha? Is all well with you and your army?” The poet says plainly that he spoke from affection; the Niṣāda king's hospitality was not formal but heartfelt. Hearing him, Bharata, who followed Rāma's will in everything, replied: “Our night passed pleasantly, wise one, and you have honoured us well. Now let your boatmen carry us across the Gaṅgā in many boats.” There is no harshness of royal command anywhere in his words; it is a request. The exchange is charming: Guha asks the prince whether he rested well, and Bharata in answer praises Guha's hospitality; a man burning with grief still does not forget another's kindness. Guha took it as an order, hurried back into his town and called his kinsmen. The boatmen were fishermen and ferrymen by trade, and by their skill that great army would reach the far shore.

Guha said to his kinsmen: “Get up, wake! Good fortune be with you always. Haul the boats down; we are going to ferry an army across.” At their king's command — for the Niṣādas held Guha as their own king — they rose in haste and brought five hundred boats together from every side, a number that shows how large Bharata's army was. Among them were fine craft marked with the svastika, hung with great bells, flying pennants, well fitted with oars and stoutly built — not village boats but vessels fit for royalty. Then Guha himself brought up an auspicious boat marked with the svastika, spread with white blankets and loud with festive music. Bharata boarded it, and mighty Śatrughna, Kausalyā, Sumitrā and the other royal women. Before them the family priest, the elders and the brahmins had gone aboard; after them came the king's women, and likewise the carts and the stores of the market. The poet presents the order of boarding itself as a proper order: brahmins first, then the royal family, then the baggage. So, well ordered, the great host made ready to cross the Gaṅgā.

Now the poet describes the great scene of the crossing. The din of men firing the camp, wading into the ford and taking up their baggage rose and touched the sky — for soldiers leaving a camp burn whatever huts and the like remain, so that no trace is left for an enemy. The pennanted boats, manned by the fishermen themselves, carried the people aboard and sped back and forth like arrows. Some were full of women, some of horses, and some carried carriages, draught animals and costly goods. Reaching the far bank and setting down their loads, they turned back, and the boatmen showed off their skill on the water. The elephants with their banners, urged on by their drivers, swam across and looked like winged mountains — an image that recalls the old tale of mountains that once flew like birds. So the poet sets three pictures one after another: the clamour of the crowd, the movement of the boats and the splendour of the elephants.

Not everyone crossed in the same way: some went in boats, some on rafts, some clinging to jars and pots, and some swam with their arms alone, which shows how vast the army was. That holy host with its banners, ferried over the Gaṅgā by the fishermen themselves, set out in the Maitra hour for the fine forest of Prayāga. The Maitra hour, the third of the day's fifteen divisions, is auspicious for a journey. And the host is called holy because it was not going to war but to win a brother's favour. There the great-souled Bharata reassured his army and settled it as suited it best, and set out with his priests and the members of his court to see Bharadvāja, the foremost of seers. To leave the army at a distance and go with only a small company was to respect the bounds of a hermitage. Coming to the hermitage of that great-souled brahmin, the priest of the gods, he saw the great and lovely forest of that best of brahmins, with its pleasant huts and trees. With this sight the sarga ends; in the next, the conversation with Bharadvāja begins.