पूर्वस्मिन् सर्गे गुहः भरताय रामस्य शृङ्गवेरपुरे वृत्तं सर्वं निपुणम् अकथयत् — कथं रामः तस्य आतिथ्यं न अगृह्णात्, कथं जलमात्रेण उपवासम् अकरोत्, कथं लक्ष्मणः स्वयं कुशान् आनीय आस्तरणम् अकल्पयत्। तत् सर्वं श्रुत्वा भरतः मन्त्रिभिः सह तम् एव इङ्गुदीवृक्षस्य मूलम् आगच्छति, रामस्य शय्यां च साक्षात् पश्यति। इदम् एव अस्य सर्गस्य बीजम् — दर्शनात् विलापः, विलापात् प्रतिज्ञा च जायते। सः मातॄः सर्वाः आह — ‘अत्र एव तेन महात्मना शर्वरी भूमौ शयिता; इदम् अस्य गात्रैः विमर्दितं तृणम्।’ अनन्तरं सः वंशस्य महत्त्वं स्मरति — ‘महाराजकुलीनेन महाभागेन धीमता दशरथेन उर्व्यां जातः रामः भूमौ स्वप्तुं न अर्हति।’ ततः विरोधम् उपन्यस्यति — ‘यः अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये शयितुम् अभ्यस्तः, सः पुरुषव्याघ्रः कथं महीतले शेते?’ एषः एव विरोधः आगामिषु श्लोकेषु पुनः पुनः विस्तार्यते। ‘निपुणम्’ इति पदेन कविः सूचयति — गुहः किमपि न गोपितवान्, प्रत्येकं विवरणम् उक्तवान्; तेन एव भरतस्य वेदना तीव्रा जाता।

अनन्तरं भरतः रामस्य पूर्वजीवनं वर्णयति, येन वर्तमानदशायाः कठोरता अधिकं प्रकाशते। ‘सः प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा उषितवान्; तानि हैमराजतभौमानि वरास्तरणशालीनि आसन्; पुष्पसंचयैः चित्राणि, चन्दनागुरुगन्धीनि, पाण्डुराभ्रवत् प्रकाशमानानि, शुकसंघरुतैः मुखरितानि च। प्रासादवरवर्याणि तानि शीतवन्ति सुगन्धीनि कृतकाञ्चनभित्तीनि मेरुकल्पानि च आसन्।’ एतत् सर्वं दशरथस्य राजधान्याः ऐश्वर्यं दर्शयति। ततः सः प्रबोधनस्य विधिम् अपि स्मरति — ‘गीतवादित्रनिर्घोषैः वराभरणनिःस्वनैः मृदङ्गवरशब्दैः च सततं सः प्रतिबोध्यते स्म; बहुभिः बन्दिभिः सूतमागधैः च काले अनुरूपाभिः गाथाभिः स्तुतिभिः च सः परंतपः वन्द्यते स्म।’ इदानीं तु तस्य प्रबोधकं किमपि नास्ति, शयनं च तृणमात्रम् — इति व्यङ्ग्यम्। अत्र कविः वर्णनक्रमं कौशलेन योजयति — प्रथमं स्थानम्, ततः तस्य शोभा, ततः गन्धः, ततः शब्दः, अन्ते च प्रबोधनविधिः। एवं पञ्चभिः इन्द्रियद्वारैः पूर्वसुखं स्मारितम्, येन तृणशय्यायाः रूक्षता स्वयम् एव प्रकाशते। एतेषु श्लोकेषु भरतः रामं न निन्दति, न च कैकेयीं स्मरति; केवलं विरोधम् एव स्थापयति — यत् आसीत्, यत् च अधुना अस्ति।

दृश्यस्य असह्यतया भरतस्य बुद्धिः एव संशयं गच्छति — ‘इदं लोके अश्रद्धेयम्; मह्यं सत्यम् इव न प्रतिभाति। मम भावः खलु मुह्यते; अयं स्वप्नः इति मे मतिः।’ अनन्तरं सः कारणं निर्धारयति — ‘कालेन बलवत्तरं किंचिद् दैवतं नूनं नास्ति, यत्र दाशरथिः रामः एवं भूमौ शयीत, यत्र च विदेहराजस्य प्रियदर्शना सुता, दशरथस्य दयिता स्नुषा, सा अपि भूमौ शयिता।’ ततः सः शय्याम् एव अङ्गुल्या इव दर्शयति — ‘इयं मम भ्रातुः शय्या; इदम् आवर्तितं शुभं स्थानम्; कठिने स्थण्डिले गात्रैः सर्वं तृणं विमृदितम्।’ एवं सामान्यविलापात् सः विशेषदर्शनं प्रति गच्छति; अग्रे शय्यायाम् एव सीतायाः चिह्नानि सः पश्यति। ‘मुह्यते खलु मे भावः’ इति वचनम् अत्र मार्मिकम् — शोकः यदा सीमाम् अतिक्रामति, तदा मनः सत्यम् एव अस्वीकरोति। ‘स्वप्नः अयम्’ इति आश्वासः क्षणिकः एव, यतः अग्रे एव सः शय्यां स्पृशति इव वर्णयति। सीतायाः उल्लेखेन शोकः द्विगुणितः — न केवलं भ्राता, अपि तु राजवधूः अपि भूमौ शयिता इति।

भरतः शय्यायाः सूक्ष्मं निरीक्षणं करोति। ‘मन्ये शुभा सीता साभरणा एव अस्मिन् शयने सुप्ता; यतः तत्र तत्र सक्ताः कनकबिन्दवः दृश्यन्ते।’ पुनः — ‘सीतया तदा इह उत्तरीयम् आसक्तम् इति सुव्यक्तम्; यतः एते सक्ताः कौशेयतन्तवः प्रकाशन्ते।’ एतानि द्वे चिह्ने एव तस्य अनुमानस्य प्रमाणे। ततः सः सीतायाः धैर्यं प्रशंसति — ‘भर्तुः शय्या सुखा एव भवति इति मन्ये; तेन एव सा बाला तपस्विनी सुकुमारी सती मैथिली दुःखं न विजानाति।’ अन्ते तस्य दृष्टिः आत्मनि निपतति — ‘हा, हतः अस्मि, नृशंसः अस्मि; मम कृते एव सभार्यः राघवः ईदृशीं शय्याम् अनाथवत् अधिशेते।’ अत्र विलापः आत्मनिन्दां प्राप्नोति, सा च आत्मनिन्दा एव अन्ते प्रतिज्ञायाः मूलं भवति। अत्र वाल्मीकेः दृष्टिः विशेषतः सूक्ष्मा — विलापः न केवलं भावात्मकः, अपि तु प्रमाणमूलकः; भरतः यत् पश्यति तस्मात् एव अनुमानं करोति। एतेन शोकस्य सत्यता वर्धते।

भरतः पुनः रामस्य महत्त्वं वर्णयति — ‘सार्वभौमकुले जातः, सर्वलोकसुखावहः, सर्वप्रियकरः सः प्रियम् अनुत्तमं राज्यं त्यक्तवान्। इन्दीवरश्यामः रक्ताक्षः प्रियदर्शनः, सुखभागी, दुःखस्य अनर्हः सः राघवः कथं भुवि शयितः?’ अनन्तरं सः तयोः स्मरति ये रामेण सह गतौ — ‘शुभलक्षणः लक्ष्मणः धन्यः खलु महाभागः च, यः विषमे काले भ्रातरं रामम् अनुवर्तते। वैदेही अपि सिद्धार्था खलु, या पतिम् अनुगता वनम्।’ स्वस्य तु दशाम् अन्यथा पश्यति — ‘वयं सर्वे तेन महात्मना हीनाः संशयिताः स्मः।’ अत्र भरतस्य वेदनायाः मूलम् — अन्ये रामसान्निध्यं लब्धवन्तः, सः एव तस्मात् दूरे स्थितः इति। ‘धन्यः’ ‘सिद्धार्था’ इति पदद्वयेन भरतः अन्येषां भाग्यं स्तौति, स्वस्य च वञ्चनाम् आवेदयति। ‘संशयिताः’ इति पदम् अपि द्व्यर्थम् — एकतः जीवितस्य संशयः, अन्यतः रामस्य अनुग्रहप्राप्तेः संशयः। एषा एव दशा तम् अन्ते प्रतिज्ञां प्रति नयति।

इतः भरतस्य दृष्टिः शय्यायाः राज्यं प्रति चलति। ‘दशरथे स्वर्गं गते, रामे च अरण्यम् आश्रिते, इयं पृथिवी अकर्णधारा नौः इव शून्या मे प्रतिभाति।’ तथापि सः एकं विस्मयम् अपि निवेदयति — ‘वने निवसतः अपि तस्य बाहुवीर्येण अभिरक्षितां वसुंधरां कश्चिद् अपि मनसा अपि न प्रार्थयते।’ अनन्तरं सः अयोध्यायाः वर्तमानदशां विस्तरेण कथयति — ‘शून्यसंवरणारक्षा, अयन्त्रितहयद्विपा, अनावृतपुरद्वारा, अरक्षिता राजधानी; अप्रहृष्टबला, शून्या, विषमस्था, अनावृता च।’ एवं भूत्वा अपि ‘शत्रवः तां न अभिमन्यन्ते, विषकृतान् भक्ष्यान् इव’ इति उपमया सः दर्शयति — रामस्य नाम एव तस्याः रक्षा, न तु सेना न च प्राकारः। ‘विषकृतान् भक्ष्यान् इव’ इति उपमा तीक्ष्णा — भोज्यं दृश्यते, सुलभं च, किन्तु स्पर्शः एव मृत्युः; तथा अयोध्या अपि अरक्षिता दृश्यते, किन्तु रामभयेन अस्पृश्या। एतेन भरतः सूचयति — राज्यस्य वस्तुतः रक्षकः सः एव, यः अधुना वने वसति।

अन्ते विलापः निश्चयरूपं गृह्णाति। ‘अद्यप्रभृति अहम् अपि भूमौ तृणेषु वा शयिष्ये, नित्यं फलमूलाशनः जटाचीराणि च धारयन् भविष्यामि। तस्य शिष्टं कालम् अहम् एव वने सुखं निवत्स्यामि; एवं च आर्यस्य प्रतिश्रुतं नैव मिथ्या भविष्यति।’ इयं युक्तिः सूक्ष्मा — प्रतिज्ञा तु पाल्यते, किन्तु वनवासं भरतः स्वयं स्वीकरोति। ‘भ्रातुः अर्थाय वसन्तं मां शत्रुघ्नः अनुवत्स्यति; आर्यः तु लक्ष्मणेन सह अयोध्यां पालयिष्यति; द्विजातयः अयोध्यायां काकुत्स्थम् अभिषेक्ष्यन्ति। अपि देवताः मम इमं मनोरथं सत्यं कुर्युः।’ अन्ते संशयम् अपि सः कथयति — ‘शिरसा स्वयं बहुप्रकारं प्रसाद्यमानः अपि यदि सः न प्रपत्स्यते, ततः अहं चिराय राघवम् अनुवत्स्यामि; वनेचरः सः मां न उपेक्षितुम् अर्हति।’ एतेन निश्चयेन सर्गः समाप्यते। अत्र भरतस्य त्रयः विकल्पाः क्रमेण उक्ताः — स्वयं वने वासः, रामस्य अयोध्यायां राज्यम्, अन्ते च रामानुगमनम्। एतैः स्पष्टं भवति यत् तस्य कामः राज्यं न, अपि तु रामसान्निध्यम् एव।

మునుపటి సర్గలో గుహుడు శృంగిబేరపురంలో రామునికి జరిగినదంతా భరతునికి సూక్ష్మంగా చెప్పాడు — రాముడు తన ఆతిథ్యాన్ని ఎలా స్వీకరించలేదో, కేవలం నీటితో ఎలా ఉపవాసం చేశాడో, లక్ష్మణుడు స్వయంగా దర్భలు తెచ్చి పడకను ఎలా ఏర్పాటు చేశాడో. అదంతా విని భరతుడు మంత్రులతో కలిసి ఆ గారచెట్టు (ఇంగుదీ వృక్షం) మొదలుకే వచ్చి, రాముని పడకను ప్రత్యక్షంగా చూస్తాడు. ఇదే ఈ సర్గకు బీజం — దర్శనం నుండి విలాపం, విలాపం నుండి ప్రతిజ్ఞ పుడతాయి. అతడు తల్లులందరితో అంటాడు — ‘ఇక్కడే ఆ మహాత్ముడు రాత్రి నేలపై పడుకున్నాడు; ఇదే అతని అవయవాలచే నలిగిన గడ్డి.’ ఆ తరువాత అతడు వంశ మహత్త్వాన్ని స్మరిస్తాడు — ‘మహారాజుల కులంలో పుట్టిన, మహాభాగుడూ బుద్ధిమంతుడూ అయిన దశరథునికి భూమిపై పుట్టిన రాముడు నేలపై నిద్రించదగినవాడు కాడు.’ తరువాత వైరుధ్యాన్ని ఉంచుతాడు — ‘జింకచర్మం పైన పరచిన శ్రేష్ఠమైన పరుపుల గుట్టపై పడుకోవడానికి అలవాటుపడిన ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు నేలపై ఎలా పడుకుంటున్నాడు?’ ఈ వైరుధ్యమే రాబోయే శ్లోకాలలో మళ్ళీ మళ్ళీ విస్తరించబడుతుంది. ‘నిపుణం’ (సూక్ష్మంగా) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — గుహుడు ఏదీ దాచలేదు, ప్రతి వివరాన్నీ చెప్పాడు; దాని వల్లనే భరతుని వేదన తీవ్రమైంది.

ఆ తరువాత భరతుడు రాముని పూర్వజీవితాన్ని వర్ణిస్తాడు, దానితో ప్రస్తుత దశ యొక్క కాఠిన్యం మరింత ప్రకాశిస్తుంది. ‘అతడు ఎల్లప్పుడూ ప్రాసాదాల పై అంతస్తుల విమానాల్లోనూ, వలభుల్లోనూ (మేడగదుల్లోనూ) నివసించాడు; అవి బంగారు, వెండి నేలలు గలవి, శ్రేష్ఠమైన పరుపులతో శోభిల్లేవి; పూలగుత్తులతో చిత్రమైనవి, చందనాగరుల సువాసన గలవి, తెల్లని మేఘాల వలె ప్రకాశించేవి, చిలుకల గుంపుల కూతలతో మారుమ్రోగేవి. శ్రేష్ఠమైన ఆ ప్రాసాదాలు చల్లనివి, సువాసన గలవి, బంగారపు గోడలు గలవి, మేరుపర్వతం వంటివి.’ ఇదంతా దశరథుని రాజధాని ఐశ్వర్యాన్ని చూపిస్తుంది. తరువాత అతడు మేల్కొలుపు విధానాన్ని కూడా స్మరిస్తాడు — ‘గీతవాద్యాల ఘోషలతో, శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాల సవ్వడులతో, శ్రేష్ఠమైన మృదంగ శబ్దాలతో అతడు నిరంతరం మేల్కొలుపబడేవాడు; ఎందరో వందిమాగధులూ సూతులూ సమయానికి తగిన గాథలతోనూ స్తుతులతోనూ ఆ పరంతపుని వందించేవారు.’ ఇప్పుడు మాత్రం అతనిని మేల్కొలిపేవారెవరూ లేరు, పడక కేవలం గడ్డి — అని వ్యంగ్యం. ఇక్కడ కవి వర్ణనక్రమాన్ని నేర్పుగా కూర్చాడు — మొదట స్థలం, తరువాత దాని శోభ, తరువాత సువాసన, తరువాత శబ్దం, చివరకు మేల్కొలుపు విధానం. ఇలా ఐదు ఇంద్రియద్వారాల ద్వారా పూర్వసుఖం స్మరింపజేయబడింది, దానితో గడ్డిపడక యొక్క రూక్షత తనంతట తానే ప్రకాశిస్తుంది. ఈ శ్లోకాలలో భరతుడు రాముని నిందించడు, కైకేయిని స్మరించడు; కేవలం వైరుధ్యాన్నే స్థాపిస్తాడు — ఏది ఉండేది, ఏది ఇప్పుడు ఉంది.

దృశ్యం సహించరానిది కావడంతో భరతుని బుద్ధే సంశయంలో పడుతుంది — ‘ఇది లోకంలో నమ్మశక్యం కానిది; నాకు ఇది సత్యంగా అనిపించడం లేదు. నా మనస్సే మోహంలో పడుతోంది; ఇది కల అని నా అభిప్రాయం.’ ఆ తరువాత అతడు కారణాన్ని నిర్ధారిస్తాడు — ‘దాశరథి అయిన రాముడు ఇలా నేలపై పడుకోవలసి వచ్చిందంటే, విదేహరాజు ప్రియదర్శిని అయిన కూతురూ, దశరథుని ప్రియమైన కోడలూ అయిన ఆమె కూడా నేలపై పడుకోవలసి వచ్చిందంటే — కాలాన్ని మించిన బలమైన దైవం నిశ్చయంగా ఏదీ లేదు.’ తరువాత అతడు వేలితో చూపిస్తున్నట్లుగా పడకనే చూపిస్తాడు — ‘ఇదే నా అన్న పడక; ఇదే అతడు అటూ ఇటూ దొర్లిన శుభమైన స్థలం; కఠినమైన నేలపై అవయవాలతో గడ్డి అంతా నలిగిపోయింది.’ ఇలా సామాన్య విలాపం నుండి అతడు విశేష దర్శనం వైపు వెళ్తాడు; తరువాత పడకపైనే సీత గుర్తులను చూస్తాడు. ‘ముహ్యతే ఖలు మే భావః’ (నా మనస్సే మోహంలో పడుతోంది) అనే మాట ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — శోకం హద్దు దాటినప్పుడు మనస్సు సత్యాన్నే అంగీకరించదు. ‘ఇది కల’ అనే ఊరట క్షణికమే, ఎందుకంటే వెంటనే అతడు పడకను తాకుతున్నట్లుగా వర్ణిస్తాడు. సీత ప్రస్తావనతో శోకం రెట్టింపవుతుంది — అన్న మాత్రమే కాదు, రాజవధువు కూడా నేలపై పడుకుంది.

భరతుడు పడకను సూక్ష్మంగా పరిశీలిస్తాడు. ‘శుభమైన సీత ఆభరణాలతోనే ఈ పడకపై నిద్రించిందని అనుకుంటున్నాను; ఎందుకంటే అక్కడక్కడ అంటుకున్న బంగారు రేణువులు కనిపిస్తున్నాయి.’ మళ్ళీ — ‘అప్పుడు సీత ఉత్తరీయం ఇక్కడ చిక్కుకుందని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది; ఎందుకంటే అంటుకున్న ఈ పట్టుదారాలు మెరుస్తున్నాయి.’ ఈ రెండు గుర్తులే అతని అనుమానానికి ప్రమాణాలు. తరువాత అతడు సీత ధైర్యాన్ని ప్రశంసిస్తాడు — ‘భర్త పడక సుఖమైనదే అని అనుకుంటాను; అందుకే ఆ బాల, తపస్విని, సుకుమారి అయిన మైథిలి దుఃఖాన్ని ఎరుగదు.’ చివరకు అతని దృష్టి తనపైనే పడుతుంది — ‘అయ్యో, నేను చచ్చాను, నేను క్రూరుడను; నా కారణంగానే భార్యతో కూడిన రాఘవుడు అనాథ వలె ఇలాంటి పడకపై పడుకుంటున్నాడు.’ ఇక్కడ విలాపం ఆత్మనిందగా మారుతుంది, ఆ ఆత్మనిందే చివరకు ప్రతిజ్ఞకు మూలమవుతుంది. ఇక్కడ వాల్మీకి దృష్టి ప్రత్యేకంగా సూక్ష్మమైనది — విలాపం కేవలం భావాత్మకం కాదు, ప్రమాణాధారితం కూడా; భరతుడు తాను చూసినదాని నుండే అనుమానిస్తాడు. దీనితో శోకపు సత్యత పెరుగుతుంది.

భరతుడు మళ్ళీ రాముని మహత్త్వాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘సార్వభౌముల కులంలో పుట్టినవాడు, సర్వలోకాలకూ సుఖాన్ని కలిగించేవాడు, అందరికీ ప్రియం చేసేవాడు అయిన అతడు ప్రియమైన, సాటిలేని రాజ్యాన్ని త్యజించాడు. నల్లకలువ వంటి శ్యామవర్ణుడూ, ఎర్రని కన్నులవాడూ, చూడముచ్చటైనవాడూ, సుఖానికి అర్హుడూ, దుఃఖానికి అనర్హుడూ అయిన ఆ రాఘవుడు ఎలా నేలపై పడుకున్నాడు?’ ఆ తరువాత అతడు రామునితో కలిసి వెళ్ళిన ఇద్దరినీ స్మరిస్తాడు — ‘శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుడు నిజంగా ధన్యుడు, మహాభాగుడు; విషమకాలంలో అన్న రాముని అనుసరిస్తున్నాడు. వైదేహి కూడా నిజంగా కృతార్థురాలు; భర్తను అనుసరించి అడవికి వెళ్ళింది.’ తన దశను మాత్రం వేరుగా చూస్తాడు — ‘మేమందరమూ ఆ మహాత్ముడు లేనివారమై సంశయంలో పడ్డాము.’ ఇక్కడ భరతుని వేదనకు మూలం — ఇతరులు రాముని సాన్నిధ్యాన్ని పొందారు, తానొక్కడే అతనికి దూరంగా ఉన్నాడు. ‘ధన్యః’, ‘సిద్ధార్థా’ (కృతార్థురాలు) అనే రెండు పదాలతో భరతుడు ఇతరుల భాగ్యాన్ని స్తుతిస్తూ, తనకు దక్కనిదాన్ని నివేదిస్తాడు. ‘సంశయితాః’ (సంశయంలో పడ్డాము) అనే పదం కూడా ద్వ్యర్థకం — ఒకవైపు ప్రాణాల గురించిన సంశయం, మరొకవైపు రాముని అనుగ్రహం లభిస్తుందో లేదో అనే సంశయం. ఈ దశే అతనిని చివరకు ప్రతిజ్ఞ వైపు నడిపిస్తుంది.

ఇక్కడి నుండి భరతుని దృష్టి పడక నుండి రాజ్యం వైపు కదులుతుంది. ‘దశరథుడు స్వర్గానికి వెళ్ళగా, రాముడు అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించగా, ఈ భూమి చుక్కాని లేని నావ వలె శూన్యంగా నాకు అనిపిస్తోంది.’ అయినా అతడు ఒక విస్మయాన్ని కూడా నివేదిస్తాడు — ‘అడవిలో నివసిస్తున్నా అతని బాహుబలంతో రక్షించబడుతున్న ఈ భూమిని ఎవడూ మనస్సులోనైనా కోరడు.’ ఆ తరువాత అతడు అయోధ్య ప్రస్తుత దశను విస్తరంగా చెప్తాడు — ‘ప్రాకారరక్షణ శూన్యమైనది, నియంత్రణ లేని గుర్రాలూ ఏనుగులూ గలది, మూయని పురద్వారాలు గలది, రక్షణలేని రాజధాని; ఉత్సాహం లేని సైన్యం గలది, శూన్యమైనది, విషమస్థితిలో ఉన్నది, ఆవరణ లేనిది.’ ఇలా ఉన్నా ‘విషం కలిపిన భక్ష్యాలను వలె శత్రువులు దానిని కోరరు’ అనే ఉపమానంతో అతడు చూపిస్తాడు — రాముని పేరే దానికి రక్ష, సైన్యం కాదు, ప్రాకారం కాదు. ‘విషం కలిపిన భక్ష్యాల వలె’ అనే ఉపమానం తీక్ష్ణమైనది — భోజ్యం కనిపిస్తుంది, సులభంగా అందుతుంది, కాని తాకడమే మృత్యువు; అలాగే అయోధ్య కూడా రక్షణ లేనట్లు కనిపిస్తుంది, కాని రాముని భయం వల్ల అస్పృశ్యమైనది. దీనితో భరతుడు సూచిస్తాడు — రాజ్యానికి నిజమైన రక్షకుడు ఇప్పుడు అడవిలో నివసిస్తున్నవాడే.

చివరకు విలాపం నిశ్చయరూపం దాల్చుతుంది. ‘ఈనాటి నుండి నేను కూడా నేలపైనో గడ్డిపైనో పడుకుంటాను, నిత్యం ఫలమూలాలు తింటూ జటలూ నారచీరలూ ధరిస్తాను. అతని మిగిలిన కాలాన్ని నేనే అడవిలో సుఖంగా గడుపుతాను; దీనితో ఆర్యుని ప్రతిజ్ఞ ఏమాత్రం మిథ్య కాదు.’ ఈ యుక్తి సూక్ష్మమైనది — ప్రతిజ్ఞ పాలించబడుతుంది, కాని వనవాసాన్ని భరతుడు స్వయంగా స్వీకరిస్తాడు. ‘అన్న కోసం నివసించే నాతో శత్రుఘ్నుడు కూడా నివసిస్తాడు; ఆర్యుడు మాత్రం లక్ష్మణునితో కలిసి అయోధ్యను పాలిస్తాడు; ద్విజులు అయోధ్యలో కాకుత్స్థుని అభిషేకిస్తారు. దేవతలు నా ఈ మనోరథాన్ని సత్యం చేయుదురుగాక.’ చివరకు అతడు సంశయాన్ని కూడా చెప్తాడు — ‘తలవంచి నేనే స్వయంగా ఎన్నో విధాలుగా ప్రసన్నం చేసుకున్నా అతడు అంగీకరించకపోతే, అప్పుడు నేను చిరకాలం రాఘవుని అనుసరిస్తాను; అడవిలో సంచరిస్తున్న అతడు నన్ను ఉపేక్షించడానికి వీలులేదు.’ ఈ నిశ్చయంతో సర్గ ముగుస్తుంది. ఇక్కడ భరతుని మూడు వికల్పాలు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి — తానే అడవిలో నివసించడం, రాముడు అయోధ్యలో రాజ్యం చేయడం, చివరకు రాముని అనుసరించడం. వీటితో అతని కోరిక రాజ్యం కాదనీ, రాముని సాన్నిధ్యమేననీ స్పష్టమవుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் குகன் சிருங்கிபேரபுரத்தில் ராமனுக்கு நடந்த அனைத்தையும் பரதனுக்கு நுணுக்கமாகச் சொன்னான் — ராமன் அவனுடைய விருந்தோம்பலை எவ்வாறு ஏற்கவில்லை, நீர் மட்டும் அருந்தி எவ்வாறு உண்ணா நோன்பு இருந்தான், லக்ஷ்மணன் தானே தர்ப்பைகளைக் கொண்டு வந்து எவ்வாறு படுக்கை விரித்தான் என்பதையெல்லாம். அவை அனைத்தையும் கேட்டு, பரதன் அமைச்சர்களுடன் அதே இங்குதி மரத்தின் அடிக்கு வந்து, ராமனின் படுக்கையை நேரில் காண்கிறான். இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் வித்து — காட்சியிலிருந்து புலம்பலும், புலம்பலிலிருந்து உறுதிமொழியும் பிறக்கின்றன. அவன் அன்னையர் அனைவரிடமும் சொல்கிறான்: ‘இங்கேதான் அந்த மகாத்மா தரையில் இரவைக் கழித்தான்; இதுவே அவனுடைய உடலால் நசுக்கப்பட்ட புல்.’ பின்னர் அவன் குலத்தின் பெருமையை நினைக்கிறான்: ‘மாமன்னர் குலத்தில் பிறந்த, பெரும்பேறு பெற்ற, அறிவாளியான தசரதனுக்கு மண்ணில் பிறந்த ராமன் தரையில் உறங்கத் தகாதவன்.’ பின்னர் முரணை முன்வைக்கிறான்: ‘மான்தோல் மேலே விரித்த, சிறந்த விரிப்புகளின் குவியலில் படுத்துப் பழகிய அந்த மனிதருள் புலி தரையில் எப்படிப் படுத்திருக்கிறான்?’ இந்த முரணே அடுத்த சுலோகங்களில் மீண்டும் மீண்டும் விரிக்கப்படுகிறது. ‘நிபுணம்’ (நுணுக்கமாக) என்ற சொல்லால் கவிஞர் குறிப்பது — குகன் எதையும் மறைக்கவில்லை, ஒவ்வொரு விவரத்தையும் சொன்னான்; அதனாலேயே பரதனின் வேதனை கூர்மையாயிற்று.

அதன் பின் பரதன் ராமனின் முந்தைய வாழ்க்கையை வருணிக்கிறான்; இதனால் இன்றைய நிலையின் கடுமை இன்னும் தெளிவாகிறது. ‘அவன் எப்போதும் மாளிகைகளின் உச்சியிலுள்ள மேல்மாடங்களிலும் மொட்டைமாடிகளிலும் வசித்தான்; அவை பொன்னாலும் வெள்ளியாலும் ஆன தளங்கள் கொண்டவை, சிறந்த விரிப்புகளால் விளங்கியவை; பூக்குவியல்களால் வண்ணமயமானவை, சந்தனமும் அகிலும் மணப்பவை, வெண்மேகம் போல ஒளிர்பவை, கிளிக்கூட்டங்களின் கூவலால் ஒலிப்பவை. சிறந்த மாளிகைகளுள் சிறந்த அவை குளிர்ச்சியும் நறுமணமும் கொண்டவை, பொன் வேய்ந்த சுவர்களுடையவை, மேருமலைக்கு நிகரானவை.’ இவை அனைத்தும் தசரதனின் தலைநகரச் செல்வத்தைக் காட்டுகின்றன. பின்னர் அவனை எழுப்பும் முறையையும் நினைவுகூர்கிறான்: ‘பாட்டும் இசைக்கருவிகளும் முழங்கவும், சிறந்த அணிகலன்கள் ஒலிக்கவும், சிறந்த மிருதங்கங்களின் ஒலியாலும் அவன் எப்போதும் எழுப்பப்பட்டான்; பல வந்திகளும் சூதர்களும் மாகதர்களும் உரிய வேளையில் ஏற்ற பாடல்களாலும் துதிகளாலும் பகைவரை வாட்டும் அவனைப் போற்றினர்.’ இப்போதோ அவனை எழுப்ப எதுவும் இல்லை, படுக்கையோ வெறும் புல் — என்பது தொனிப்பொருள். இங்கே கவிஞர் வருணனையின் வரிசையைத் திறமையாக அமைக்கிறார் — முதலில் இடம், பின்னர் அதன் அழகு, பின்னர் மணம், பின்னர் ஒலி, இறுதியில் எழுப்பும் முறை. இவ்வாறு ஐந்து புலன்களின் வழியாக முந்தைய இன்பம் நினைவூட்டப்படுகிறது; அதனால் புல்படுக்கையின் கரடுமுரடு தானாகவே வெளிப்படுகிறது. இந்தச் சுலோகங்களில் பரதன் ராமனைக் குறைகூறவில்லை, கைகேயியையும் நினைக்கவில்லை; முரணை மட்டுமே நிறுவுகிறான் — முன்பு இருந்தது எது, இப்போது இருப்பது எது.

காட்சி தாங்க முடியாததாக இருப்பதால் பரதனின் அறிவே ஐயத்துக்கு உள்ளாகிறது: ‘இது உலகில் நம்ப முடியாதது; எனக்கு இது உண்மையாகத் தோன்றவில்லை. என் உள்ளம் நிச்சயமாக மயங்குகிறது; இது கனவு என்றே நினைக்கிறேன்.’ பின்னர் அவன் காரணத்தைத் தீர்மானிக்கிறான்: ‘காலத்தைவிட வலிமையான தெய்வம் வேறு எதுவும் நிச்சயமாக இல்லை; அதனால்தான் தசரதனின் மகனான ராமன் இவ்வாறு தரையில் படுக்க நேர்ந்தது; விதேக அரசனின் காண்பதற்கு இனிய மகளும், தசரதனின் அன்புக்குரிய மருமகளுமான அவளும் தரையில் படுக்க நேர்ந்தது.’ பின்னர் விரலால் சுட்டுவது போலப் படுக்கையையே காட்டுகிறான்: ‘இது என் சகோதரனின் படுக்கை; இதோ புரண்டு படுத்த மங்கலமான இடம்; கடினமான வெறுந்தரையில் உடல் உறுப்புகளால் புல் முழுவதும் நசுங்கியிருக்கிறது.’ இவ்வாறு பொதுவான புலம்பலிலிருந்து குறிப்பான காட்சியை நோக்கி அவன் செல்கிறான்; அடுத்து அதே படுக்கையில் சீதையின் அடையாளங்களைக் காண்பான். ‘முஹ்யதே கலு மே பாவ:’ (என் உள்ளம் நிச்சயமாக மயங்குகிறது) என்ற சொற்கள் இங்கே நெஞ்சைத் தொடுபவை — துயரம் எல்லையைக் கடக்கும்போது மனம் உண்மையையே ஏற்க மறுக்கிறது. ‘இது கனவு’ என்ற ஆறுதல் கணநேரமே நீடிக்கிறது; ஏனெனில் உடனேயே அவன் படுக்கையைத் தொடுவது போல வருணிக்கிறான். சீதையைக் குறிப்பிடுவதால் துயரம் இரட்டிப்பாகிறது — சகோதரன் மட்டுமல்ல, அரச மருமகளும் தரையில் படுத்தாள்.

பரதன் படுக்கையை நுணுக்கமாக ஆராய்கிறான். ‘மங்கலமான சீதை அணிகலன்களுடனேயே இந்தப் படுக்கையில் உறங்கினாள் என்று நினைக்கிறேன்; ஏனெனில் ஆங்காங்கே ஒட்டியிருக்கும் பொன் துகள்கள் தெரிகின்றன.’ மீண்டும்: ‘சீதையின் மேலாடை அப்போது இங்கே சிக்கிக்கொண்டது என்பது மிகத் தெளிவு; ஏனெனில் ஒட்டியிருக்கும் இந்தப் பட்டு நூல்கள் மின்னுகின்றன.’ இந்த இரண்டு அடையாளங்களுமே அவனுடைய ஊகத்துக்குச் சான்றுகள். பின்னர் அவன் சீதையின் மன உறுதியைப் புகழ்கிறான்: ‘கணவனின் படுக்கை எப்போதும் இன்பமானதே என்று நினைக்கிறேன்; அதனால்தான் இளம்பெண்ணும், தவக்கோலம் பூண்டவளும், மென்மையானவளும், கற்புடையவளுமான மைதிலி துன்பத்தை உணர்வதில்லை.’ இறுதியில் அவனுடைய பார்வை தன் மீதே விழுகிறது: ‘ஐயோ, நான் அழிந்தேன், நான் கொடியவன்; என்னால்தான் மனைவியுடன் கூடிய ராகவன் இத்தகைய படுக்கையில் அனாதையைப் போலப் படுக்கிறான்.’ இங்கே புலம்பல் சுயகண்டனத்தை அடைகிறது; அந்தச் சுயகண்டனமே இறுதியில் உறுதிமொழிக்கு வேராகிறது. இங்கே வால்மீகியின் பார்வை தனிச்சிறப்பாக நுட்பமானது — புலம்பல் உணர்ச்சி சார்ந்தது மட்டுமல்ல, சான்றின் அடிப்படையிலானதும் கூட; பரதன் தான் காண்பதிலிருந்தே ஊகிக்கிறான். இதனால் துயரத்தின் உண்மைத்தன்மை கூடுகிறது.

பரதன் மீண்டும் ராமனின் பெருமையை வருணிக்கிறான்: ‘பேரரசர் குலத்தில் பிறந்தவன், உலகம் அனைத்துக்கும் இன்பம் தருபவன், அனைவருக்கும் நலம் செய்பவன், அன்புக்குரிய ஒப்பற்ற அரசைத் துறந்தான். நீலோற்பலம் போலக் கருநிறமும், சிவந்த கண்களும் கொண்ட, காண்பதற்கு இனிய, இன்பத்துக்கு உரியவனான, துன்பத்துக்குத் தகாத அந்த ராகவன் எப்படித் தரையில் படுத்தான்?’ பின்னர் ராமனுடன் சென்ற இருவரையும் நினைக்கிறான்: ‘நல்ல இலக்கணங்கள் கொண்ட லக்ஷ்மணன் உண்மையில் பாக்கியசாலி, பெரும்பேறு பெற்றவன்; இக்கட்டான காலத்தில் சகோதரன் ராமனைப் பின்தொடர்கிறான். கணவனைப் பின்தொடர்ந்து காட்டுக்குச் சென்ற வைதேகியும் உண்மையில் நோக்கம் நிறைவேறியவள்.’ தன் நிலையையோ வேறுவிதமாகக் காண்கிறான்: ‘அந்த மகாத்மாவை இழந்த நாங்கள் அனைவரும் ஐயத்துக்கு உள்ளானவர்களாக இருக்கிறோம்.’ இங்கே பரதனின் வேதனையின் வேர் — மற்றவர்கள் ராமனின் அண்மையைப் பெற்றனர், அவன் மட்டுமே அவனிடமிருந்து தொலைவில் நிற்கிறான். ‘தன்ய:’ (பாக்கியசாலி), ‘ஸித்தார்தா’ (நோக்கம் நிறைவேறியவள்) என்ற இரு சொற்களால் பரதன் மற்றவர்களின் நற்பேற்றைப் போற்றி, தான் வஞ்சிக்கப்பட்டதைத் தெரிவிக்கிறான். ‘ஸம்சயிதா:’ (ஐயத்துக்கு உள்ளானவர்கள்) என்ற சொல்லும் இருபொருள் கொண்டது — ஒருபுறம் உயிர் பற்றிய ஐயம், மறுபுறம் ராமனின் அருள் கிடைக்குமா என்ற ஐயம். இந்த நிலையே இறுதியில் அவனை உறுதிமொழியை நோக்கி அழைத்துச் செல்கிறது.

இங்கிருந்து பரதனின் பார்வை படுக்கையிலிருந்து அரசை நோக்கித் திரும்புகிறது. ‘தசரதன் விண்ணுலகம் சென்றுவிட, ராமனும் காட்டை அடைந்துவிட, இந்தப் பூமி சுக்கானோட்டி இல்லாத படகைப் போல வெறுமையாக எனக்குத் தோன்றுகிறது.’ ஆயினும் அவன் ஒரு வியப்பையும் தெரிவிக்கிறான்: ‘காட்டில் வசித்தாலும் அவனுடைய புயவலிமையால் காக்கப்படும் இந்தப் பூமியை எவனும் மனத்தால்கூட விரும்புவதில்லை.’ பின்னர் அவன் அயோத்தியின் இன்றைய நிலையை விரிவாகச் சொல்கிறான்: ‘காவலும் அரணும் வெறுமையான, கட்டுப்படுத்தப்படாத குதிரைகளும் யானைகளும் கொண்ட, திறந்த நகர வாயில்கள் கொண்ட, காவலற்ற தலைநகரம்; உற்சாகமற்ற படை கொண்டது, வெறுமையானது, இக்கட்டான நிலையில் இருப்பது, பாதுகாப்பற்றது.’ இப்படியிருந்தும், ‘நஞ்சு கலந்த உணவைப் போல, பகைவர்கள் அதை விரும்புவதில்லை’ என்ற உவமையால் அவன் காட்டுவது — ராமனின் பெயரே அதற்குக் காவல், படையோ மதிலோ அல்ல. ‘நஞ்சு கலந்த உணவைப் போல’ என்ற உவமை கூர்மையானது — உணவு கண்ணுக்குத் தெரிகிறது, எளிதில் கிடைக்கிறது, ஆனால் தொடுவதே மரணம்; அதுபோல அயோத்தியும் காவலற்றதாகத் தோன்றுகிறது, ஆனால் ராமனின் மீதான அச்சத்தால் தொடக்கூடாததாக இருக்கிறது. இதனால் பரதன் குறிப்பது — இப்போது காட்டில் வசிப்பவனே உண்மையில் அரசின் காவலன்.

இறுதியில் புலம்பல் உறுதியின் வடிவம் பெறுகிறது. ‘இன்று முதல் நானும் தரையிலோ புல்லிலோ படுப்பேன்; எப்போதும் கனிகளையும் கிழங்குகளையும் உண்டு, சடையும் மரவுரியும் தரித்தவனாக இருப்பேன். அவனுக்கு எஞ்சியிருக்கும் காலத்தை நானே காட்டில் இனிதே கழிப்பேன்; இவ்வாறு உன்னதமான அண்ணன் கொடுத்த வாக்கும் பொய்யாகாது.’ இந்த யுக்தி நுட்பமானது — வாக்குறுதி காப்பாற்றப்படுகிறது, ஆனால் காட்டு வாழ்வைப் பரதன் தானே ஏற்றுக்கொள்கிறான். ‘சகோதரனுக்காக வசிக்கும் என்னைச் சத்ருக்னன் பின்தொடர்ந்து வசிப்பான்; உன்னதமான அண்ணனோ லக்ஷ்மணனுடன் அயோத்தியை ஆள்வான்; இருபிறப்பாளர்கள் அயோத்தியில் காகுத்ஸ்தனுக்கு முடிசூட்டுவார்கள். தேவர்கள் என்னுடைய இந்த விருப்பத்தை நிறைவேற்றட்டும்.’ இறுதியில் அவன் ஒரு ஐயத்தையும் சொல்கிறான்: ‘தலையால் வணங்கிப் பலவகையிலும் நானே வேண்டியும் அவன் இணங்காவிட்டால், நான் நெடுங்காலம் ராகவனைப் பின்தொடர்ந்து வசிப்பேன்; காட்டில் திரியும் அவன் என்னைப் புறக்கணிக்கத் தகாது.’ இந்த உறுதியுடன் சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது. இங்கே பரதனின் மூன்று மாற்றுவழிகள் வரிசையாகச் சொல்லப்படுகின்றன — தானே காட்டில் வசிப்பது, ராமன் அயோத்தியில் ஆள்வது, இறுதியில் ராமனைப் பின்தொடர்வது. இவற்றால் தெளிவாவது — அவனுடைய விருப்பம் அரசு அல்ல, ராமனின் அண்மை மட்டுமே.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗುಹನು ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕುರಿತು ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಭರತನಿಗೆ ಸವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ರಾಮನು ಅವನ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನೀರಿನಿಂದ ಹೇಗೆ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾನೇ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ತಂದು ಹಾಸನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಭರತನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಅದೇ ಇಂಗುದೀ ಮರದ ಬುಡಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ — ದರ್ಶನದಿಂದ ವಿಲಾಪ, ವಿಲಾಪದಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಅವನು ತಾಯಂದಿರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ರಾತ್ರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದನು; ಇದು ಅವನ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟ ಹುಲ್ಲು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ವಂಶದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾರಾಜಕುಲೀನನಾದ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ, ಧೀಮಂತನಾದ ದಶರಥನಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾಮನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಲು ಅರ್ಹನಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ವಿರೋಧವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹಾಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಸುಗಳ ರಾಶಿಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಲು ಒಗ್ಗಿದ್ದ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ?’ ಇದೇ ವಿರೋಧವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿಪುಣಮ್’ (ಸವಿವರವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗುಹನು ಏನನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿವರವನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು; ಅದರಿಂದಲೇ ಭರತನ ವೇದನೆ ತೀವ್ರವಾಯಿತು.

ಅನಂತರ ಭರತನು ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಜೀವನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಕಠೋರತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಅವನು ಸದಾ ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಮೇಲ್ಮಹಡಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಳಿಗೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಅವು ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ನೆಲಗಳುಳ್ಳವು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಸುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವಂಥವು; ಹೂವಿನ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದವು, ಚಂದನ-ಅಗರುಗಳ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳವು, ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವಂಥವು, ಗಿಳಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಮುಖರಿತವಾದವು. ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ತಂಪಾದವು, ಸುಗಂಧಿತವಾದವು, ಚಿನ್ನದ ಗೋಡೆಗಳುಳ್ಳವು, ಮೇರುಪರ್ವತದಂತಿದ್ದವು.’ ಇದೆಲ್ಲವೂ ದಶರಥನ ರಾಜಧಾನಿಯ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಎಬ್ಬಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷಗಳಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳ ನಾದದಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮ ಮೃದಂಗಗಳ ಶಬ್ದದಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಸದಾ ಎಬ್ಬಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಅನೇಕ ಬಂದಿಗಳೂ ಸೂತ-ಮಾಗಧರೂ ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಗಾಥೆಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದಲೂ ಆ ಪರಂತಪನನ್ನು ವಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಈಗಲಾದರೋ ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ಹಾಸಿಗೆ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ — ಇದು ವ್ಯಂಗ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕೌಶಲದಿಂದ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸ್ಥಳ, ಅನಂತರ ಅದರ ಶೋಭೆ, ಅನಂತರ ಸುಗಂಧ, ಅನಂತರ ಶಬ್ದ, ಕೊನೆಗೆ ಎಬ್ಬಿಸುವ ವಿಧಾನ. ಹೀಗೆ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯದ್ವಾರಗಳಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸುಖವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಹುಲ್ಲಿನ ಹಾಸಿಗೆಯ ಒರಟುತನ ತಾನಾಗಿಯೇ ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಮನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಏನಿತ್ತು, ಈಗ ಏನಿದೆ.

ದೃಶ್ಯದ ಅಸಹನೀಯತೆಯಿಂದ ಭರತನ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಇದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಂಬಲಸಾಧ್ಯ; ನನಗೆ ಸತ್ಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಮನಸ್ಸೇ ಮೋಹಗೊಂಡಿದೆ; ಇದು ಕನಸು ಎಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾರಣವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಬಲವತ್ತರವಾದ ದೈವ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಅದರಿಂದಲೇ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಬೇಕಾಯಿತು, ವಿದೇಹರಾಜನ ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿನಿಯಾದ ಮಗಳು, ದಶರಥನ ಪ್ರೀತಿಯ ಸೊಸೆ ಅವಳೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಬೇಕಾಯಿತು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನೇ ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೋರಿಸುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇದು ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಹಾಸಿಗೆ; ಇದು ಅವನು ಹೊರಳಾಡಿದ ಶುಭಸ್ಥಳ; ಗಟ್ಟಿಯಾದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಹುಲ್ಲೆಲ್ಲವೂ ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಲಾಪದಿಂದ ಅವನು ವಿಶೇಷ ದರ್ಶನದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದೆ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಮುಹ್ಯತೇ ಖಲು ಮೇ ಭಾವಃ’ (ನನ್ನ ಮನಸ್ಸೇ ಮೋಹಗೊಂಡಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಶೋಕವು ಎಲ್ಲೆ ಮೀರಿದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಇದು ಕನಸು’ ಎಂಬ ಸಮಾಧಾನ ಕ್ಷಣಿಕವೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆಯೇ ಅವನು ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಶೋಕ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ಅಣ್ಣನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ರಾಜವಧುವೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಳು.

ಭರತನು ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶುಭಳಾದ ಸೀತೆ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಈ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಳು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡ ಚಿನ್ನದ ಕಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ.’ ಮತ್ತೆ — ‘ಆಗ ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರೀಯ ಇಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸುಸ್ಪಷ್ಟ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡ ಈ ರೇಷ್ಮೆಯ ಎಳೆಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ.’ ಈ ಎರಡು ಗುರುತುಗಳೇ ಅವನ ಅನುಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪತಿಯ ಹಾಸಿಗೆ ಸುಖಕರವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಬಾಲೆಯೂ ತಪಸ್ವಿನಿಯೂ ಸುಕುಮಾರಿಯೂ ಆದ ಮೈಥಿಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಅರಿಯಳು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ತನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಬೀಳುತ್ತದೆ — ‘ಅಯ್ಯೋ, ನಾನು ಹತನಾದೆ, ನಾನು ಕ್ರೂರಿ; ನನ್ನಿಂದಾಗಿಯೇ ಪತ್ನೀಸಮೇತನಾದ ರಾಘವನು ಅನಾಥನಂತೆ ಇಂತಹ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪವು ಆತ್ಮನಿಂದೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಮೂಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ದೃಷ್ಟಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ವಿಲಾಪವು ಕೇವಲ ಭಾವಾತ್ಮಕವಲ್ಲ, ಪ್ರಮಾಣಮೂಲಕವೂ ಹೌದು; ಭರತನು ತಾನು ಕಂಡುದರಿಂದಲೇ ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಶೋಕದ ಸತ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಭರತನು ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಾರ್ವಭೌಮಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಸುಖ ತರುವವನು, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವವನು — ಅವನು ಪ್ರಿಯವಾದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲನಾದ, ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನಾದ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ, ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅನರ್ಹನಾದ ಆ ರಾಘವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಮಲಗಿದನು?’ ಅನಂತರ ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋದ ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಧನ್ಯನು, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ; ವಿಷಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದ ವೈದೇಹಿಯೂ ನಿಜಕ್ಕೂ ಕೃತಾರ್ಥಳು.’ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನಾದರೋ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಲ್ಲದೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ್ದೇವೆ.’ ಭರತನ ವೇದನೆಯ ಮೂಲ ಇಲ್ಲಿದೆ — ಇತರರು ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರು, ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಅದರಿಂದ ದೂರ ಉಳಿದನು. ‘ಧನ್ಯಃ’ (ಧನ್ಯನು), ‘ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಾ’ (ಕೃತಾರ್ಥಳು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಭರತನು ಇತರರ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನು ವಂಚಿತನಾದುದನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಶಯಿತಾಃ’ (ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದವರು) ಎಂಬ ಪದವೂ ದ್ವ್ಯರ್ಥವಾದುದು — ಒಂದು ಕಡೆ ಜೀವನದ ಸಂಶಯ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ರಾಮನ ಅನುಗ್ರಹ ದೊರೆಯುವುದೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬ ಸಂಶಯ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಅವನನ್ನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯದತ್ತ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ದಶರಥನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ರಾಮನು ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವಾಗ, ಈ ಭೂಮಿ ಚುಕ್ಕಾಣಿಗಾರನಿಲ್ಲದ ದೋಣಿಯಂತೆ ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ನನಗೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ.’ ಆದರೂ ಅವನು ಒಂದು ವಿಸ್ಮಯವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಈ ವಸುಂಧರೆಯನ್ನು ಯಾರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾವಲಿಲ್ಲದ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳು, ಕಟ್ಟಿಹಾಕದ ಕುದುರೆ-ಆನೆಗಳು, ತೆರೆದ ನಗರದ್ವಾರಗಳು, ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದ ರಾಜಧಾನಿ; ಹರ್ಷವಿಲ್ಲದ ಸೇನೆ, ಶೂನ್ಯವಾದುದು, ವಿಷಮಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವುದು, ಮುಚ್ಚುಮರೆಯಿಲ್ಲದ್ದು.’ ಹೀಗಿದ್ದರೂ ‘ವಿಷ ಬೆರೆಸಿದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಂತೆ ಶತ್ರುಗಳು ಅದನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಹೆಸರೇ ಅದಕ್ಕೆ ರಕ್ಷೆ, ಸೇನೆಯೂ ಅಲ್ಲ ಕೋಟೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ‘ವಿಷ ಬೆರೆಸಿದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಭೋಜನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮುಟ್ಟಿದರೇ ಮೃತ್ಯು; ಹಾಗೆಯೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೂ ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರಾಮನ ಭಯದಿಂದ ಮುಟ್ಟಲಾಗದ್ದು. ಇದರಿಂದ ಭರತನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯದ ನಿಜವಾದ ರಕ್ಷಕನು ಈಗ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವವನೇ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪವು ನಿಶ್ಚಯದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ. ‘ಇಂದಿನಿಂದ ನಾನೂ ನೆಲದ ಮೇಲೋ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೋ ಮಲಗುವೆನು, ನಿತ್ಯವೂ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಜಟೆ-ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವೆನು. ಅವನ ಉಳಿದ ಅವಧಿಯನ್ನು ನಾನೇ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಕಳೆಯುವೆನು; ಹೀಗೆ ಆರ್ಯನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸುಳ್ಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಈ ಯುಕ್ತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಪಾಲನೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವನವಾಸವನ್ನು ಭರತನು ತಾನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ವಾಸಿಸುವ ನನ್ನೊಡನೆ ಶತ್ರುಘ್ನನು ವಾಸಿಸುವನು; ಆರ್ಯನಾದರೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವನು; ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜರು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸುವರು. ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನ ಈ ಮನೋರಥವನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿಸಲಿ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಶಯವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನೇ ತಲೆಬಾಗಿ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಅವನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದರೆ, ಆಗ ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ರಾಘವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ವಾಸಿಸುವೆನು; ವನಚರನಾದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು ತರವಲ್ಲ.’ ಈ ನಿಶ್ಚಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ತಾನೇ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ರಾಜ್ಯ, ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು. ಇವುಗಳಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ ಅವನ ಬಯಕೆ ರಾಜ್ಯವಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഗുഹൻ ശൃംഗിവേരപുരത്തിൽ രാമനു സംഭവിച്ചതെല്ലാം വിശദമായി ഭരതനോടു പറഞ്ഞു — രാമൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആതിഥ്യം സ്വീകരിക്കാതിരുന്നതെങ്ങനെ, വെള്ളംമാത്രം കുടിച്ച് ഉപവസിച്ചതെങ്ങനെ, ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം ദർഭ കൊണ്ടുവന്ന് വിരിപ്പൊരുക്കിയതെങ്ങനെ. അതെല്ലാം കേട്ട് ഭരതൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ആ ഇംഗുദീവൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവട്ടിലേക്കുതന്നെ ചെല്ലുന്നു, രാമന്റെ ശയ്യ നേരിട്ടു കാണുന്നു. ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ബീജം — ദർശനത്തിൽനിന്നു വിലാപവും വിലാപത്തിൽനിന്നു പ്രതിജ്ഞയും ജനിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം അമ്മമാരോടെല്ലാം പറഞ്ഞു: ‘ഇവിടെയാണ് ആ മഹാത്മാവ് രാത്രി നിലത്തു കിടന്നത്; ഇതാ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരംകൊണ്ട് ഞെരിഞ്ഞമർന്ന പുല്ല്.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം വംശത്തിന്റെ മഹത്ത്വം ഓർക്കുന്നു: ‘മഹാരാജകുലത്തിൽ ജനിച്ച മഹാഭാഗനും ധീമാനുമായ ദശരഥനിൽനിന്നു ഭൂമിയിൽ ജനിച്ച രാമൻ നിലത്തു കിടന്നുറങ്ങാൻ അർഹനല്ല.’ പിന്നെ വിരോധം അവതരിപ്പിക്കുന്നു: ‘മാൻതോൽ വിരിച്ച, ഉത്തമമായ വിരിപ്പുകൾ അടുക്കിയ കിടക്കയിൽ കിടന്നു ശീലിച്ച ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ എങ്ങനെ വെറുംനിലത്തു കിടക്കുന്നു?’ ഈ വിരോധംതന്നെ തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നിപുണം’ (വിശദമായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഗുഹൻ ഒന്നും മറച്ചുവച്ചില്ല, ഓരോ വിവരവും പറഞ്ഞു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭരതന്റെ വേദന തീവ്രമായി.

തുടർന്ന് ഭരതൻ രാമന്റെ പൂർവജീവിതം വർണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥയുടെ കാഠിന്യം കൂടുതൽ തെളിയുന്നു. ‘അദ്ദേഹം എപ്പോഴും പ്രാസാദങ്ങളുടെ മുകളിലെ വിമാനങ്ങളിലും വലഭികളിലുമാണ് പാർത്തിരുന്നത്; അവ സ്വർണവും വെള്ളിയും പാകിയ തറകളുള്ളവയും ഉത്തമമായ വിരിപ്പുകളാൽ ശോഭിക്കുന്നവയുമായിരുന്നു; പൂക്കൂമ്പാരങ്ങളാൽ ചിത്രിതവും ചന്ദനത്തിന്റെയും അകിലിന്റെയും ഗന്ധമുള്ളവയും വെളുത്ത മേഘംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നവയും തത്തക്കൂട്ടങ്ങളുടെ ശബ്ദത്താൽ മുഖരിതവുമായിരുന്നു. ആ ശ്രേഷ്ഠപ്രാസാദങ്ങൾ കുളിർമയുള്ളവയും സുഗന്ധമുള്ളവയും സ്വർണച്ചുവരുകളുള്ളവയും മേരുപർവതത്തിനു തുല്യവുമായിരുന്നു.’ ഇതെല്ലാം ദശരഥന്റെ രാജധാനിയുടെ ഐശ്വര്യം കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഉണർത്തുന്ന രീതിയും ഓർക്കുന്നു: ‘ഗീതവാദ്യഘോഷങ്ങളാലും ഉത്തമാഭരണങ്ങളുടെ കിലുക്കത്താലും മൃദംഗത്തിന്റെ മികച്ച ശബ്ദങ്ങളാലും അദ്ദേഹം എന്നും ഉണർത്തപ്പെട്ടിരുന്നു; അനേകം വന്ദികളും സൂതമാഗധന്മാരും സമയോചിതമായ ഗാഥകളാലും സ്തുതികളാലും ആ ശത്രുതാപനനെ വന്ദിച്ചിരുന്നു.’ ഇപ്പോഴാകട്ടെ അദ്ദേഹത്തെ ഉണർത്താൻ ഒന്നുമില്ല, കിടക്ക വെറും പുല്ല് — ഇതാണ് വ്യംഗ്യം. ഇവിടെ കവി വർണനാക്രമം വിദഗ്ധമായി ഇണക്കുന്നു — ആദ്യം സ്ഥലം, പിന്നെ അതിന്റെ ശോഭ, പിന്നെ ഗന്ധം, പിന്നെ ശബ്ദം, ഒടുവിൽ ഉണർത്തുന്ന രീതി. ഇങ്ങനെ അഞ്ച് ഇന്ദ്രിയവാതിലുകളിലൂടെ പഴയ സുഖം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ പുൽക്കിടക്കയുടെ പരുക്കൻസ്വഭാവം സ്വയം വെളിപ്പെടുന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഭരതൻ രാമനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, കൈകേയിയെ ഓർക്കുന്നുമില്ല; വിരോധം മാത്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഉണ്ടായിരുന്നതും ഇപ്പോഴുള്ളതും.

ദൃശ്യത്തിന്റെ അസഹ്യതകൊണ്ട് ഭരതന്റെ ബുദ്ധിതന്നെ സംശയത്തിലാകുന്നു: ‘ഇതു ലോകത്തിൽ വിശ്വസിക്കാനാവാത്തതാണ്; എനിക്കിതു സത്യമാണെന്നു തോന്നുന്നില്ല. എന്റെ മനസ്സ് തീർച്ചയായും മോഹിക്കുന്നു; ഇതൊരു സ്വപ്നമാണെന്നാണ് എന്റെ വിചാരം.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം കാരണം നിർണയിക്കുന്നു: ‘കാലത്തെക്കാൾ ബലവത്തായ മറ്റൊരു ദൈവവും തീർച്ചയായും ഇല്ല — ദാശരഥിയായ രാമൻ ഇങ്ങനെ നിലത്തു കിടക്കുന്നതും, വിദേഹരാജന്റെ പ്രിയദർശനയായ പുത്രിയും ദശരഥന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട മരുമകളുമായ അവൾ നിലത്തു കിടന്നതും അതുകൊണ്ടാണ്.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം വിരൽചൂണ്ടുന്നതുപോലെ ശയ്യതന്നെ കാണിക്കുന്നു: ‘ഇതാണ് എന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ശയ്യ; ഇതാ അദ്ദേഹം തിരിഞ്ഞുകിടന്ന ശുഭസ്ഥാനം; കഠിനമായ നിലത്ത് ശരീരംകൊണ്ട് പുല്ലു മുഴുവൻ ഞെരിഞ്ഞമർന്നിരിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പൊതുവായ വിലാപത്തിൽനിന്ന് അദ്ദേഹം വിശേഷദർശനത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു; തുടർന്ന് ശയ്യയിൽത്തന്നെ സീതയുടെ അടയാളങ്ങൾ അദ്ദേഹം കാണുന്നു. ‘എന്റെ മനസ്സ് തീർച്ചയായും മോഹിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്ക് ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — ശോകം അതിരുകടക്കുമ്പോൾ മനസ്സ് സത്യത്തെത്തന്നെ നിഷേധിക്കുന്നു. ‘ഇതു സ്വപ്നമാണ്’ എന്ന ആശ്വാസം ക്ഷണികം മാത്രം, കാരണം തൊട്ടുപിന്നാലെ അദ്ദേഹം ശയ്യയെ തൊട്ടറിയുന്നതുപോലെ വർണിക്കുന്നു. സീതയുടെ പരാമർശത്തോടെ ശോകം ഇരട്ടിക്കുന്നു — സഹോദരൻ മാത്രമല്ല, രാജവധുവും നിലത്തു കിടന്നു എന്ന്.

ഭരതൻ ശയ്യ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിക്കുന്നു. ‘ശുഭയായ സീത ആഭരണങ്ങളോടുകൂടിത്തന്നെ ഈ ശയ്യയിൽ ഉറങ്ങി എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; കാരണം അവിടവിടെ പറ്റിപ്പിടിച്ച സ്വർണത്തരികൾ കാണുന്നു.’ വീണ്ടും: ‘സീത അപ്പോൾ ഇവിടെ ഉത്തരീയം വിരിച്ചു എന്നതു സുവ്യക്തമാണ്; കാരണം പറ്റിപ്പിടിച്ച ഈ പട്ടുനൂലിഴകൾ തിളങ്ങുന്നു.’ ഈ രണ്ട് അടയാളങ്ങളാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുമാനത്തിന്റെ തെളിവുകൾ. പിന്നെ അദ്ദേഹം സീതയുടെ ധൈര്യത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു: ‘ഭർത്താവിന്റെ ശയ്യ സുഖകരംതന്നെയാണ് എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ബാലയും തപസ്വിനിയും സുകുമാരിയുമായ മൈഥിലി ദുഃഖം അറിയാത്തത്.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി തന്നിലേക്കുതന്നെ വീഴുന്നു: ‘ഹാ, ഞാൻ നശിച്ചു, ഞാൻ ക്രൂരനാണ്; എനിക്കുവേണ്ടിയാണല്ലോ ഭാര്യാസമേതനായ രാഘവൻ അനാഥനെപ്പോലെ ഇത്തരമൊരു ശയ്യയിൽ കിടക്കുന്നത്.’ ഇവിടെ വിലാപം ആത്മനിന്ദയിലെത്തുന്നു; ആ ആത്മനിന്ദതന്നെയാണ് ഒടുവിൽ പ്രതിജ്ഞയുടെ മൂലമാകുന്നത്. ഇവിടെ വാല്മീകിയുടെ ദൃഷ്ടി വിശേഷിച്ചും സൂക്ഷ്മമാണ് — വിലാപം വെറും ഭാവാത്മകമല്ല, തെളിവുകളിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്; ഭരതൻ താൻ കാണുന്നതിൽനിന്നാണ് അനുമാനിക്കുന്നത്. ഇതിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ സത്യത വർധിക്കുന്നു.

ഭരതൻ വീണ്ടും രാമന്റെ മഹത്ത്വം വർണിക്കുന്നു: ‘സാർവഭൗമകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനും സർവലോകങ്ങൾക്കും സുഖം നൽകുന്നവനും എല്ലാവർക്കും പ്രിയം ചെയ്യുന്നവനുമായ അദ്ദേഹം പ്രിയപ്പെട്ട, അനുത്തമമായ രാജ്യം ത്യജിച്ചു. കരിങ്കൂവളംപോലെ ശ്യാമവർണനും ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനും പ്രിയദർശനനും സുഖം അനുഭവിക്കേണ്ടവനും ദുഃഖത്തിന് അർഹനല്ലാത്തവനുമായ ആ രാഘവൻ എങ്ങനെ നിലത്തു കിടന്നു?’ തുടർന്ന് രാമനോടൊപ്പം പോയ രണ്ടുപേരെ അദ്ദേഹം ഓർക്കുന്നു: ‘ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണൻ തീർച്ചയായും ധന്യനും മഹാഭാഗനുമാണ്, വിഷമകാലത്ത് ജ്യേഷ്ഠനായ രാമനെ അനുഗമിക്കുന്നുണ്ടല്ലോ. ഭർത്താവിനെ അനുഗമിച്ചു കാട്ടിലേക്കു പോയ വൈദേഹിയും തീർച്ചയായും കൃതാർഥയാണ്.’ സ്വന്തം അവസ്ഥയാകട്ടെ അദ്ദേഹം വേറൊരുവിധത്തിൽ കാണുന്നു: ‘ആ മഹാത്മാവില്ലാതെ ഞങ്ങളെല്ലാം സംശയത്തിലകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ ഇതാണ് ഭരതന്റെ വേദനയുടെ മൂലം — മറ്റുള്ളവർക്കു രാമസാന്നിധ്യം ലഭിച്ചു, താൻ മാത്രം അതിൽനിന്ന് അകലെ നിൽക്കുന്നു. ‘ധന്യൻ’, ‘കൃതാർഥ’ എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങളാൽ ഭരതൻ മറ്റുള്ളവരുടെ ഭാഗ്യം വാഴ്ത്തുന്നു, തനിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ടത് അറിയിക്കുന്നു. ‘സംശയിതർ’ എന്ന പദവും ദ്വയാർഥമാണ് — ഒരുവശത്ത് ജീവനെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയം, മറുവശത്ത് രാമന്റെ അനുഗ്രഹം ലഭിക്കുമോ എന്ന സംശയം. ഈ അവസ്ഥതന്നെയാണ് ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തെ പ്രതിജ്ഞയിലേക്കു നയിക്കുന്നത്.

ഇവിടെനിന്ന് ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടി ശയ്യയിൽനിന്നു രാജ്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ‘ദശരഥൻ സ്വർഗം പ്രാപിക്കുകയും രാമൻ കാട്ടിൽ അഭയം തേടുകയും ചെയ്തപ്പോൾ ഈ ഭൂമി ചുക്കാൻപിടിക്കാനാളില്ലാത്ത തോണിപോലെ ശൂന്യമായി എനിക്കു തോന്നുന്നു.’ എങ്കിലും അദ്ദേഹം ഒരു വിസ്മയവും അറിയിക്കുന്നു: ‘കാട്ടിൽ വസിക്കുമ്പോഴും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൈക്കരുത്താൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ഈ ഭൂമിയെ ആരും മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും മോഹിക്കുന്നില്ല.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം അയോധ്യയുടെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥ വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു: ‘മതിലുകളിൽ കാവൽക്കാരില്ല, കുതിരകളും ആനകളും നിയന്ത്രണമില്ലാതെ, നഗരവാതിലുകൾ തുറന്നുകിടക്കുന്ന, കാവലില്ലാത്ത രാജധാനി; സൈന്യം ഉത്സാഹമറ്റത്, ശൂന്യം, വിഷമാവസ്ഥയിലുള്ളത്, മറയില്ലാത്തത്.’ ഇങ്ങനെയായിട്ടും ‘വിഷം ചേർത്ത ഭക്ഷണത്തെയെന്നപോലെ ശത്രുക്കൾ അതിനെ മോഹിക്കുന്നില്ല’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ നാമംതന്നെയാണ് അതിന്റെ രക്ഷ, സൈന്യമോ പ്രാകാരമോ അല്ല. ‘വിഷം ചേർത്ത ഭക്ഷണംപോലെ’ എന്ന ഉപമ തീക്ഷ്ണമാണ് — ഭക്ഷണം മുന്നിൽ കാണുന്നുണ്ട്, എളുപ്പം കിട്ടുന്നതുമാണ്, എന്നാൽ തൊടുന്നതുതന്നെ മരണം; അതുപോലെ അയോധ്യയും കാവലില്ലാത്തതായി കാണപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ രാമഭയംമൂലം തൊടാനാവാത്തതാണ്. ഇതിലൂടെ ഭരതൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജ്യത്തിന്റെ യഥാർഥ രക്ഷകൻ ഇപ്പോൾ കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന അദ്ദേഹംതന്നെയാണ്.

ഒടുവിൽ വിലാപം നിശ്ചയത്തിന്റെ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. ‘ഇന്നുമുതൽ ഞാനും നിലത്തോ പുല്ലിലോ കിടക്കും; നിത്യവും പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിച്ച്, ജടയും മരവുരിയും ധരിക്കും. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശേഷിക്കുന്ന കാലം ഞാൻതന്നെ കാട്ടിൽ സുഖമായി വസിക്കും; അങ്ങനെ ആര്യന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഒരിക്കലും മിഥ്യയാകുകയില്ല.’ ഈ യുക്തി സൂക്ഷ്മമാണ് — പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ വനവാസം ഭരതൻ സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു. ‘ജ്യേഷ്ഠനുവേണ്ടി വസിക്കുന്ന എന്നെ ശത്രുഘ്നൻ അനുഗമിക്കും; ആര്യനാകട്ടെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം അയോധ്യ ഭരിക്കും; ദ്വിജന്മാർ അയോധ്യയിൽ കാകുത്സ്ഥനെ അഭിഷേകം ചെയ്യും. ദേവന്മാർ എന്റെ ഈ മനോരഥം സത്യമാക്കട്ടെ.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ഒരു സംശയവും പറയുന്നു: ‘തലകുനിച്ച് പലവിധത്തിൽ ഞാൻ സ്വയം പ്രസാദിപ്പിച്ചിട്ടും അദ്ദേഹം സമ്മതിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, പിന്നെ ഏറെക്കാലം ഞാൻ രാഘവനെ അനുഗമിക്കും; വനചാരിയായ അദ്ദേഹം എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ പാടില്ല.’ ഈ നിശ്ചയത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഭരതന്റെ മൂന്നു വഴികൾ ക്രമമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — സ്വയം കാട്ടിൽ വസിക്കൽ, രാമന് അയോധ്യയിൽ രാജ്യം, ഒടുവിൽ രാമനെ അനുഗമിക്കൽ. ഇവയിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗ്രഹം രാജ്യമല്ല, രാമസാന്നിധ്യം മാത്രമാണ് എന്ന്.

In the previous sarga Guha had told Bharata in careful detail everything Rāma had done at Śṛṅgaverapura — how he refused Guha's hospitality, how he fasted on water alone, how Lakṣmaṇa himself brought kuśa grass and made a bed. Guha had hidden nothing, and every detail sharpened Bharata's pain. Having heard it all, Bharata went with the ministers to the foot of that same iṅgudī tree and saw Rāma's bed with his own eyes. This is the seed of the sarga: from the sight comes lament, and from lament a vow. He said to all the mothers, “It was here that the great-souled one lay through the night on the ground; this is the grass his limbs pressed down.” Then he recalled the greatness of the line: “Rāma, born on earth of Daśaratha — of a family of great kings, greatly fortunate and wise — does not deserve to sleep like this. That tiger among men, used to lying on piles of fine coverlets spread with antelope skin — how can he lie on the bare earth?” This contrast will be drawn out again and again in the verses that follow.

Then Bharata described Rāma's former life, so that the harshness of his present state stood out more sharply. “He always lived in the upper storeys of palaces, in airy chambers and galleries with floors of gold and silver, bright with the finest coverlets, gay with heaps of flowers, fragrant with sandal and aloe, gleaming like white clouds and loud with flocks of parrots; in the choicest mansions, cool and sweet-smelling, their walls worked with gold, lofty as Meru. Having lived in such places, how can he lie here? He was always woken by song and music, by the chime of fine ornaments and the beat of drums, and at the proper hour many bards, heralds and panegyrists praised that scourge of his enemies with fitting songs and hymns.” All this shows the splendour of Daśaratha's capital; now there is no one to wake him and his bed is only grass. The poet orders the description skilfully — first the place, then its beauty, its scent, its sounds, and last the manner of his waking — so that the old comforts are recalled through the senses, and the roughness of the grass bed shows for itself. In these verses Bharata does not blame Rāma, nor does he mention Kaikeyī; he simply sets side by side what was and what is.

The sight was so unbearable that Bharata began to doubt his own mind. “This is not to be believed; it does not seem true to me. Surely my mind is clouded — I think this is a dream.” When grief passes its limit, the mind refuses the truth itself. Then he named the cause: “There is surely no divine power stronger than Time, if Rāma, son of Daśaratha, must lie on the ground like this, and with him the lovely daughter of the king of Videha, Daśaratha's beloved daughter-in-law, has also slept on the earth.” The mention of Sītā doubles the grief: not only his brother but a royal bride had lain on the ground. Then he pointed at the bed itself: “This is my brother's bed; this is the fair spot where he turned in his sleep; on this hard ground all the grass has been crushed by their limbs.” The comfort of thinking it a dream lasts only a moment, for at once he describes the bed as though touching it; so he passes from lament in general to looking at particulars, and next he will find the traces of Sītā on the bed.

Bharata examined the bed closely. “I think the fair Sītā slept on this bed still wearing her ornaments, for here and there flecks of gold are clinging to it. And it is plain that Sītā's upper garment caught here, for these silken threads are clinging and glinting.” These two signs were the evidence for his inference. Here Vālmīki's eye is especially keen: the lament is not only feeling but rests on evidence, and Bharata reasons from what he sees, which makes the grief all the more real. Then he praised Sītā's steadfastness: “I think a husband's bed is a happy bed, since that young ascetic, tender and true, the princess of Mithilā, does not feel it as hardship.” At last his gaze fell on himself: “Alas, I am undone, I am a cruel wretch! It is because of me that Rāghava and his wife lie on such a bed, like people with no one to protect them.” Here lament turns into self-reproach, and that self-reproach becomes the root of his vow.

Bharata spoke again of Rāma's greatness. “Born in a line of universal sovereigns, bringing happiness to all the world, doing what everyone holds dear, he gave up a kingdom dear and unsurpassed. How can Rāghava — dark as a blue lotus, red-eyed, lovely to look at, born for happiness and undeserving of sorrow — lie on the ground?” Then he thought of the two who had gone with Rāma: “Blessed indeed and greatly fortunate is Lakṣmaṇa of the auspicious marks, who stays by his brother Rāma in this hard time. Vaidehī too has gained her aim, following her husband into the forest.” His own lot he saw otherwise: “But all of us, bereft of that great soul, are left in doubt.” Here lay the root of his pain: others had won Rāma's company, and he alone stood far from him. With “blessed” and “has gained her aim” he praises the others' fortune and confesses his own deprivation. His doubt is twofold — doubt whether they can live, and doubt whether they will ever win Rāma's favour — and this state leads him at last to his vow.

From here Bharata's thoughts moved from the bed to the kingdom. “With Daśaratha gone to heaven and Rāma in the forest, the earth seems empty to me, like a ship without a helmsman.” Yet he also voiced a wonder: “Still, no one covets this earth even in thought, guarded as it is by the might of his arms, though he lives in the forest.” Then he described Ayodhyā as it now stood: “The capital's defences are unmanned, its horses and elephants untethered, its city gates unbarred; it is unguarded, its army dispirited, its numbers thin, its position weak and its cover gone — and still the enemy will not touch it, as men will not touch poisoned food.” With this image he shows that Rāma's name alone was its protection, not armies or ramparts. The comparison is sharp: the food is there to see and easy to take, but to touch it is death; so Ayodhyā looks unguarded but is untouchable for fear of Rāma. By this Bharata implies that the kingdom's true protector is the one now living in the forest.

At last the lament took the form of resolve. “From this day on I too will sleep on the ground or on grass, living always on fruit and roots and wearing matted hair and bark. For the rest of his term I will live happily in the forest in his place, and so my noble brother's promise will not be broken.” The reasoning is subtle: the promise is kept, but Bharata takes the exile on himself. “Śatrughna will stay with me while I live there for my brother's sake, and my noble brother, with Lakṣmaṇa, will rule Ayodhyā; the brahmins will consecrate Kākutstha in Ayodhyā. May the gods make this wish of mine come true.” Then he voiced a doubt: “If, even when I entreat him myself with bowed head and in every way, he will not consent, then I will follow Rāghava and live long in the forest; he who roams the woods cannot turn me away.” With this resolve the sarga ends. Bharata's three choices are set out in turn — living in the forest himself, Rāma ruling in Ayodhyā, and last following Rāma — and they make it plain that what he wanted was not the kingdom but to be near Rāma.