पूर्वसर्गे गुहः लक्ष्मणस्य जागरणं विलापं च वर्णितवान्; तत् श्रुत्वा भरतस्य का दशा जाता इति अयं सर्गः दर्शयति। गुहस्य भृशम् अप्रियं वचनं श्रुत्वा भरतः तत्र एव ध्यानं जगाम — यत्र तत् अप्रियं श्रुतम्, तत्र एव तस्य मनः निमग्नम्। कविः तस्य रूपं पूर्वं वर्णयति — सुकुमारः, महासत्त्वः, सिंहस्कन्धः, महाभुजः, पुण्डरीकवत् विशालाक्षः, तरुणः, प्रियदर्शनः च। एतैः विशेषणैः बलस्य सौन्दर्यस्य च चित्रं कृत्वा अनन्तरं तस्य पतनं दर्शयति — मुहूर्तमात्रं प्रत्याश्वस्य परमदुर्मनाः सन् सः सहसा ससाद, हृदि तोत्रैः विद्धः द्विपः इव। गजोपमा सार्थिका — यः स्वयं गजवत् बलवान्, सः एव अङ्कुशविद्धः इव पतति। भरतं मूर्च्छितं दृष्ट्वा गुहस्य वदनं विवर्णम् अभवत्; सः तत्र भूमिकम्पे द्रुमः इव व्यथितः। अनन्तरस्थितः शत्रुघ्नः तम् तादृशम् आलिङ्ग्य उच्चैः रुरोद, स्वयं च विसंज्ञः शोककर्शितः जातः। अत्र द्रष्टव्यम् — शोकः क्रमेण विस्तीर्यते; प्रथमं वक्ता गुहः स्तब्धः, ततः श्रोता भरतः पतितः, ततः तं दृष्ट्वा गुहः व्यथितः, ततः शत्रुघ्नः विसंज्ञः। एकस्य वचनस्य तरङ्गः सर्वान् आप्लावयति। अस्मिन् सर्गे वाल्मीकिः शोकस्य सङ्क्रमणम् एव दर्शयति।

ततः भरतस्य सर्वाः मातरः तत्र समापेतुः — उपवासकृशाः, दीनाः, भर्तुः व्यसनेन कर्शिताः। ताः रुदत्यः भूमौ पतितं तं पर्यवारयन्; कौसल्या तु दुर्मनाः सती तम् अनुसृत्य परिषस्वजे। वत्सला गौः स्वं वत्सम् इव तपस्विनी सा तम् उपगुह्य शोकलालसा रुदती पप्रच्छ। तस्याः प्रश्नाः त्रयः — ‘पुत्र, कच्चित् ते शरीरं व्याधिः न बाधते? अस्य राजकुलस्य जीवितम् अद्य त्वदधीनम् एव। त्वां दृष्ट्वा एव अहं जीवामि — रामे सभ्रातृके गते, दशरथे च राज्ञि वृत्ते, अद्य त्वम् एकः एव नः नाथः। कच्चित् लक्ष्मणविषये किंचित् अप्रियं श्रुतम्, अथवा एकपुत्रायाः पुत्रे सभार्ये वनं गते?’ अत्र कौसल्यायाः वात्सल्यं स्वस्य शोकम् अपि अतिक्रामति — या स्वयं पुत्रहीना पतिहीना च, सा एव सापत्न्याः पुत्रं समाश्वासयितुं प्रवृत्ता। ‘एकपुत्राया’ इति पदेन सुमित्रा न, अपितु स्वयम् एव सूचिता — यस्याः एकः एव पुत्रः, सः च वनं गतः। अपि च तस्याः प्रश्नेषु क्रमः लक्ष्यणीयः — प्रथमं भरतस्य शरीरम्, ततः राजकुलस्य जीवितम्, अन्ते च रामलक्ष्मणयोः वार्ता; यत् मातुः हृदये सर्वाधिकं भयजनकम्, तत् सर्वान्ते उक्तम्। ‘वत्सला गौः वत्सम् इव’ इति उपमया कविः तस्याः निर्व्याजं वात्सल्यं सूचयति।

सः महायशाः मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन् एव कौसल्यां परिसान्त्व्य गुहं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘मम भ्राता रात्रौ क्व अवसत्? क्व सीता? क्व च लक्ष्मणः? कस्मिन् शयने अस्वपत्? किं भुक्त्वा? हे गुह, मह्यं शंस।’ एते प्रश्नाः दशरथस्य पूर्वसर्गेषु उक्तानां प्रश्नानां प्रतिध्वनिः — पिता यत् सुमन्त्रं पृष्टवान्, तत् एव अधुना पुत्रः गुहं पृच्छति। पृष्टः निषादाधिपतिः गुहः हृष्टः सन्, प्रिये हिते अतिथौ रामे यादृशं व्यवहारं प्रतिपन्नवान्, तत् सर्वं भरताय कथयति — ‘उच्चावचम् अन्नं, भक्ष्याणि, विविधानि फलानि च रामस्य अभ्यवहारार्थं मया बहुशः उपनीतानि। सत्यपराक्रमः रामः तत् सर्वं प्रत्यनुज्ञासीत् — अनुमोदितवान्, प्रशंसितवान् — किन्तु क्षत्रधर्मम् अनुस्मरन् न प्रत्यगृह्णात्। ‘हे सखे, अस्माभिः न प्रतिग्राह्यम्, अपितु सर्वदा देयम् एव’ इति तेन महात्मना वयं सर्वे अनुनीताः।’ एतेन एकेन वाक्येन रामस्य क्षात्रं शीलं सौहार्दं च उभयम् अपि प्रकाशितम्। मुद्रणे ‘भरतं हृष्टः’ इति पाठः — गुहः प्रश्नं श्रुत्वा प्रसन्नः, यतः प्रियसख्यः वार्तां वक्तुम् अवसरः लब्धः; समीक्षितसंस्करणे तु ‘पृष्टः’ इति पाठान्तरम्, तत्र ‘पृष्टः सन् अब्रवीत्’ इति अन्वयः।

गुहः वृत्तान्तं विस्तारयति — ‘महात्मना लक्ष्मणेन यत् जलम् आनीतम्, तत् एव पीत्वा राघवः सीतया सह तस्यां रात्रौ औपवास्यम् अकार्षीत्। ततः अवशिष्टेन जलेन लक्ष्मणः अपि तथा एव अकरोत्; त्रयः अपि वाग्यताः संहिताः सन्तः संध्याम् उपासन्त। पश्चात् सौमित्रिः स्वयम् एव बर्हींषि क्षिप्रम् आनीय राघवकारणात् शुभं स्वास्तरम् अकरोत्। तस्मिन् स्वास्तरे रामः सीतया सह समाविशत्; लक्ष्मणः तयोः पादौ प्रक्षाल्य ततः अपाक्रामत्।’ अन्ते सः हस्तेन स्थानं दर्शयति — ‘एतत् तत् एव इङ्गुदीमूलम्, इदम् एव च तत् तृणम्, यस्मिन् रामः सीता च उभौ तां रात्रिं शयितौ।’ अयम् एव सर्गस्य मर्मस्पृक् क्षणः — वार्ता अधुना दृश्यं भवति, शोकः च स्मृतेः स्थानात् प्रत्यक्षस्य स्थानं प्राप्नोति। ‘एतत् तत्’ ‘इदम् एव तत्’ इति द्विः उक्तेन कविः दर्शनस्य साक्षात्कारं सूचयति; अग्रिमे सर्गे भरतः तम् एव तृणसंस्तरं दृष्ट्वा विलपिष्यति। अत्र च रामस्य आचारः सूक्ष्मतया वर्णितः — जलमात्रम् आहारः, मौनम्, संध्योपासना, भूमौ कुशास्तरणम्; यत् तापसानां व्रतं, तत् एव राजपुत्रेण प्रथमरात्रौ एव आचरितम्।

अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ वंशस्थवृत्तेन रात्रेः रक्षाचित्रं दर्शयतः। परंतपः लक्ष्मणः तलाङ्गुलित्रवान् सन् पृष्ठे शरैः सुपूर्णौ इषुधी नियम्य, महत् धनुः सज्जम् उपोह्य, केवलं तस्य परितः निशाम् अतिष्ठत् — न शयनम्, न विश्रामः, केवलं परिक्रमणम्। ‘ततः अहम् अपि उत्तमबाणचापभृत् सन् तत्र एव स्थितः अभवम्, यत्र सः लक्ष्मणः; आत्तकार्मुकैः अतन्द्रितैः ज्ञातिभिः सह महेन्द्रकल्पं तं तदा परिपालयन्’ इति गुहः स्वस्य अपि जागरणं निवेदयति। सर्गः रक्षादृश्येन समाप्यते — न विलापेन, न प्रश्नेन, अपितु द्वयोः जागरूकयोः धनुर्धरयोः चित्रेण। गुहस्य कथनं च तत्र एव विरमति, यत्र तस्य स्वस्य सेवा समाप्ता। ‘महेन्द्रकल्पम्’ इति विशेषणेन रामस्य माहात्म्यं गुहस्य दृष्ट्या दर्शितम् — यः रक्ष्यः, सः एव वस्तुतः इन्द्रसमः, तथापि निषादाः तं रक्षन्ति; एषः एव भक्तेः विरोधाभासः।

మునుపటి సర్గలో గుహుడు లక్ష్మణుని జాగరణనూ, విలాపాన్నీ వర్ణించాడు; అది విని భరతుని దశ ఏమైందో ఈ సర్గ చూపిస్తుంది. గుహుని మిక్కిలి అప్రియమైన మాట విని భరతుడు అక్కడే ధ్యానంలో మునిగిపోయాడు — ఆ అప్రియం ఎక్కడ విన్నాడో, అక్కడే అతని మనస్సు మునిగిపోయింది. కవి మొదట అతని రూపాన్ని వర్ణిస్తాడు — సుకుమారుడు, మహాసత్త్వుడు, సింహం వంటి భుజాలు గలవాడు, మహాబాహువు, తామర వంటి విశాలమైన కన్నులు గలవాడు, యువకుడు, చూడముచ్చటైనవాడు. ఈ విశేషణాలతో బలపు, సౌందర్యపు చిత్రాన్ని గీసి, ఆ తరువాత అతని పతనాన్ని చూపిస్తాడు — క్షణకాలం తేరుకొని, పరమ దుఃఖంతో, హృదయంలో అంకుశాలతో పొడవబడిన ఏనుగు వలె అతడు ఒక్కసారిగా కూలిపోయాడు. ఏనుగు ఉపమానం సార్థకమైనది — ఏనుగంత బలవంతుడే అంకుశంతో పొడవబడినట్లు కూలుతున్నాడు. మూర్ఛపోయిన భరతుని చూసి గుహుని ముఖం వివర్ణమైంది; భూకంపంలో చెట్టు వలె అతడు అక్కడ వ్యథ చెందాడు. పక్కనే ఉన్న శత్రుఘ్నుడు అలాంటి స్థితిలో ఉన్న అతనిని కౌగిలించుకొని బిగ్గరగా ఏడ్చాడు, తాను కూడా శోకంతో కృశించి స్పృహ కోల్పోయాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — శోకం క్రమంగా విస్తరిస్తుంది; మొదట వక్త అయిన గుహుడు స్తబ్ధుడవుతాడు, తరువాత శ్రోత అయిన భరతుడు కూలిపోతాడు, తరువాత అతనిని చూసి గుహుడు వ్యథ చెందుతాడు, తరువాత శత్రుఘ్నుడు స్పృహ కోల్పోతాడు. ఒక్క మాట అల అందరినీ ముంచెత్తుతుంది. ఈ సర్గలో వాల్మీకి శోకపు సంక్రమణాన్నే చూపిస్తాడు.

తరువాత భరతుని తల్లులందరూ అక్కడికి వచ్చారు — ఉపవాసాలతో కృశించినవారు, దీనులు, భర్త మరణంతో కుంగిపోయినవారు. వారు ఏడుస్తూ నేలపై పడిన అతని చుట్టూ చేరారు; కౌసల్య మాత్రం కలతచెందిన మనస్సుతో అతని దగ్గరకు వెళ్ళి కౌగిలించుకుంది. వాత్సల్యం గల ఆవు తన దూడను వలె, ఆ తపస్విని అతనిని హత్తుకొని, శోకంతో తపిస్తూ, ఏడుస్తూ అడిగింది. ఆమె ప్రశ్నలు మూడు — ‘నాయనా, నీ శరీరాన్ని ఏ వ్యాధీ బాధించడం లేదు కదా? ఈ రాజకుటుంబపు జీవితం ఇప్పుడు నీ మీదే ఆధారపడి ఉంది. నిన్ను చూసే నేను బ్రతుకుతున్నాను — రాముడు తమ్మునితో కలిసి వెళ్ళిపోయాక, దశరథ మహారాజు మరణించాక, ఇప్పుడు నీవొక్కడివే మాకు నాథుడవు. లక్ష్మణుని గురించి ఏదైనా అప్రియం విన్నావా, లేక ఒక్కడే కొడుకు గల నా కొడుకు, భార్యతో కలిసి అడవికి వెళ్ళినవాని గురించా?’ ఇక్కడ కౌసల్య వాత్సల్యం తన సొంత శోకాన్ని కూడా అధిగమిస్తుంది — తానే పుత్రహీన, పతిహీన అయినా, సవతి కొడుకును ఊరడించడానికి పూనుకుంది. ‘ఏకపుత్రాయాః’ (ఒక్కడే కొడుకు గల ఆమె) అనే పదంతో సుమిత్ర కాదు, తానే సూచించబడింది — ఆమెకు ఒక్కడే కొడుకు, అతడు అడవికి వెళ్ళాడు. అంతేకాక ఆమె ప్రశ్నలలోని క్రమం గమనించదగినది — మొదట భరతుని శరీరం, తరువాత రాజకుటుంబపు జీవితం, చివరకు రామలక్ష్మణుల వార్త; తల్లి హృదయానికి అత్యంత భయం కలిగించేది అన్నిటికంటే చివర చెప్పబడింది. ‘వాత్సల్యం గల ఆవు దూడను వలె’ అనే ఉపమానంతో కవి ఆమె నిర్వ్యాజమైన వాత్సల్యాన్ని సూచిస్తాడు.

ఆ మహాయశస్వి క్షణకాలం తేరుకొని, ఏడుస్తూనే కౌసల్యను ఓదార్చి, గుహునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘నా అన్న రాత్రి ఎక్కడ నివసించాడు? సీత ఎక్కడ? లక్ష్మణుడు ఎక్కడ? ఏ పడకపై నిద్రించాడు? ఏమి తిని? ఓ గుహా, నాకు చెప్పు.’ ఈ ప్రశ్నలు మునుపటి సర్గలలో దశరథుడు అడిగిన ప్రశ్నలకు ప్రతిధ్వని — తండ్రి సుమంత్రుని ఏమి అడిగాడో, అదే ఇప్పుడు కొడుకు గుహుని అడుగుతున్నాడు. అడుగబడిన నిషాదాధిపతి గుహుడు సంతోషంతో, ప్రియుడూ హితుడూ అయిన అతిథి రాముని పట్ల తాను ఎలా ప్రవర్తించాడో అదంతా భరతునికి చెప్తాడు — ‘రకరకాల అన్నాన్నీ, భక్ష్యాలనూ, రకరకాల పండ్లనూ రాముని భోజనం కోసం నేను ఎన్నోసార్లు తీసుకువచ్చాను. సత్యపరాక్రముడైన రాముడు అదంతా అనుమోదించాడు — ఆమోదించి ప్రశంసించాడు — కాని క్షత్రధర్మాన్ని స్మరిస్తూ స్వీకరించలేదు. ‘ఓ సఖా, మనం స్వీకరించవలసినవారం కాదు, ఎల్లప్పుడూ ఇవ్వవలసినవారమే’ అని ఆ మహాత్ముడు మా అందరినీ అనునయించాడు.’ ఈ ఒక్క వాక్యంతో రాముని క్షాత్రశీలమూ, సౌహార్దమూ రెండూ ప్రకాశించాయి. ముద్రణలో ‘భరతం హృష్టః’ (భరతునితో సంతోషంగా) అని పాఠం — ప్రశ్న విని గుహుడు ప్రసన్నుడయ్యాడు, ఎందుకంటే ప్రియసఖుని వార్త చెప్పే అవకాశం లభించింది; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘పృష్టః’ (అడుగబడినవాడై) అనే పాఠాంతరం ఉంది, అక్కడ ‘అడుగబడి చెప్పాడు’ అని అన్వయం.

గుహుడు వృత్తాంతాన్ని విస్తరిస్తాడు — ‘మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు తెచ్చిన నీటిని మాత్రమే తాగి రాఘవుడు సీతతో కలిసి ఆ రాత్రి ఉపవాసం చేశాడు. తరువాత మిగిలిన నీటితో లక్ష్మణుడు కూడా అలాగే చేశాడు; ముగ్గురూ మౌనంగా, ఏకాగ్రచిత్తులై సంధ్యను ఉపాసించారు. ఆ తరువాత సౌమిత్రి స్వయంగా దర్భలను త్వరగా తెచ్చి, రాఘవుని కోసం శుభమైన పడకను ఏర్పాటు చేశాడు. ఆ పడకపై రాముడు సీతతో కలిసి కూర్చున్నాడు; లక్ష్మణుడు వారి పాదాలు కడిగి, అక్కడి నుండి దూరంగా వెళ్ళాడు.’ చివరకు అతడు చేతితో స్థలాన్ని చూపిస్తాడు — ‘ఇదే ఆ గారచెట్టు (ఇంగుదీ) మొదలు, ఇదే ఆ గడ్డి — దీనిపైనే రాముడూ సీతా ఇద్దరూ ఆ రాత్రి పడుకున్నారు.’ ఇదే ఈ సర్గలో మర్మస్పర్శి అయిన క్షణం — వార్త ఇప్పుడు దృశ్యమవుతుంది, శోకం స్మృతి స్థానం నుండి ప్రత్యక్ష స్థానానికి చేరుతుంది. ‘ఏతత్ తత్’ (ఇదే అది), ‘ఇదమేవ తత్’ (ఇదే ఆ...) అని రెండుసార్లు చెప్పడంతో కవి దర్శనపు సాక్షాత్కారాన్ని సూచిస్తాడు; తరువాతి సర్గలో భరతుడు అదే గడ్డిపడకను చూసి విలపిస్తాడు. ఇక్కడ రాముని ఆచారం సూక్ష్మంగా వర్ణించబడింది — నీరు మాత్రమే ఆహారం, మౌనం, సంధ్యోపాసన, నేలపై దర్భల పడక; తాపసుల వ్రతమేదో, దానినే రాజకుమారుడు మొదటి రాత్రే ఆచరించాడు.

చివరి రెండు శ్లోకాలు వంశస్థవృత్తంలో రాత్రి రక్షణ చిత్రాన్ని చూపిస్తాయి. శత్రువులను తపింపజేసే లక్ష్మణుడు అరచేతి, వేళ్ళ కవచాలు ధరించి, వీపుపై బాణాలతో నిండిన రెండు అమ్ములపొదులను కట్టుకొని, ఎక్కుపెట్టిన మహాధనుస్సును పట్టుకొని, రాత్రంతా అతని చుట్టూ మాత్రమే తిరుగుతూ నిలిచాడు — నిద్ర లేదు, విశ్రాంతి లేదు, కేవలం చుట్టూ తిరగడమే. ‘అప్పుడు నేను కూడా ఉత్తమమైన విల్లంబులు ధరించి, ఆ లక్ష్మణుడు ఉన్నచోటే నిలిచాను; విల్లులు పట్టిన, అలసట ఎరుగని జ్ఞాతులతో కలిసి మహేంద్రుని వంటి అతనిని అప్పుడు కాపాడుతూ’ అని గుహుడు తన జాగరణను కూడా నివేదిస్తాడు. సర్గ రక్షణ దృశ్యంతో ముగుస్తుంది — విలాపంతో కాదు, ప్రశ్నతో కాదు, మేల్కొని ఉన్న ఇద్దరు ధనుర్ధరుల చిత్రంతో. గుహుని కథనం కూడా తన సేవ ఎక్కడ ముగిసిందో అక్కడే ఆగిపోతుంది. ‘మహేంద్రకల్పం’ (మహేంద్రుని వంటివాడు) అనే విశేషణంతో గుహుని దృష్టిలో రాముని మాహాత్మ్యం చూపబడింది — రక్షించబడేవాడే నిజానికి ఇంద్రసమానుడు, అయినా నిషాదులు అతనిని రక్షిస్తున్నారు; ఇదే భక్తిలోని విరోధాభాసం.

முந்தைய சர்க்கத்தில் குகன் லக்ஷ்மணனின் விழிப்பையும் புலம்பலையும் வருணித்தான்; அதைக் கேட்டுப் பரதனின் நிலை என்னவாயிற்று என்பதை இந்தச் சர்க்கம் காட்டுகிறது. குகனின் மிகவும் கசப்பான சொற்களைக் கேட்டு, பரதன் அங்கேயே ஆழ்ந்த சிந்தனையில் மூழ்கினான் — எங்கே அந்தக் கசப்பான செய்தியைக் கேட்டானோ, அங்கேயே அவன் மனம் மூழ்கிவிட்டது. கவிஞர் முதலில் அவனுடைய தோற்றத்தை வருணிக்கிறார் — மென்மையானவன், பெரும் மனவலிமை கொண்டவன், சிங்கம் போன்ற தோள்கள் உடையவன், நீண்ட கைகள் உடையவன், தாமரை போன்ற அகன்ற கண்கள் உடையவன், இளைஞன், காண்பதற்கு இனியவன். இந்த அடைமொழிகளால் வலிமையும் அழகும் கொண்ட சித்திரத்தைத் தீட்டிய பின், அவனுடைய வீழ்ச்சியைக் காட்டுகிறார் — சற்று நேரம் ஆறுதல் பெற்றும், மிகவும் மனம் கலங்கியவனாக, இதயத்தில் அங்குசங்களால் குத்தப்பட்ட யானையைப் போல அவன் திடீரெனத் தளர்ந்து விழுந்தான். யானை உவமை பொருள் நிறைந்தது — தானே யானையைப் போல வலிமையானவன், அங்குசத்தால் குத்தப்பட்டது போல விழுகிறான். மயங்கிய பரதனைக் கண்டு குகனின் முகம் வெளிறியது; நிலநடுக்கத்தில் மரம் போல அவன் அங்கே நடுங்கினான். அருகில் இருந்த சத்ருக்னன் அந்நிலையிலிருந்த அவனைத் தழுவிக்கொண்டு உரக்க அழுதான்; தானும் துயரத்தால் மெலிந்து நினைவிழந்தான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — துயரம் படிப்படியாகப் பரவுகிறது; முதலில் சொன்னவனான குகன் திகைக்கிறான், பின்னர் கேட்டவனான பரதன் விழுகிறான், பின்னர் அவனைக் கண்டு குகன் நடுங்குகிறான், பின்னர் சத்ருக்னன் நினைவிழக்கிறான். ஒருவனுடைய சொல்லின் அலை அனைவரையும் மூழ்கடிக்கிறது. இந்தச் சர்க்கத்தில் வால்மீகி துயரம் ஒருவரிடமிருந்து மற்றவருக்குப் பரவுவதையே காட்டுகிறார்.

பின்னர் பரதனின் அன்னையர் அனைவரும் அங்கே விரைந்து வந்தனர் — உண்ணாமையால் மெலிந்தவர்களாக, வருந்தியவர்களாக, கணவனின் இழப்பால் வாடியவர்களாக. அவர்கள் அழுதபடி தரையில் விழுந்திருந்த அவனைச் சூழ்ந்துகொண்டனர்; கௌசல்யையோ மனம் கலங்கியவளாக அவனை நெருங்கித் தழுவிக்கொண்டாள். அன்புள்ள பசு தன் கன்றைத் தழுவுவது போல, அந்தத் தவக்கோலம் பூண்டவள் அவனை அணைத்துக்கொண்டு, துயரத்தால் தவித்து அழுதபடி கேட்டாள். அவளுடைய கேள்விகள் மூன்று: ‘மகனே, உன் உடலை நோய் எதுவும் வருத்தவில்லையே? இந்த அரசகுலத்தின் உயிர் இன்று உன் கையில்தான் உள்ளது. உன்னைப் பார்த்தே நான் உயிர் வாழ்கிறேன் — ராமன் சகோதரனுடன் சென்றுவிட, அரசன் தசரதனும் இறந்துவிட, இன்று நீ ஒருவனே எங்கள் தலைவன். லக்ஷ்மணனைப் பற்றி ஏதேனும் கசப்பான செய்தி கேட்டாயா? அல்லது ஒரே மகனைக் கொண்ட எனக்கு, மனைவியுடன் காட்டுக்குச் சென்ற அந்த மகனைப் பற்றியா?’ இங்கே கௌசல்யையின் தாய்ப்பாசம் தன் துயரத்தையும் கடந்து நிற்கிறது — மகனையும் கணவனையும் இழந்தவளே சக்களத்தியின் மகனைத் தேற்ற முன்வருகிறாள். ‘ஏகபுத்ராயா:’ (ஒரே மகனைக் கொண்டவளின்) என்ற சொல்லால் சுமித்திரை அல்ல, அவளே குறிக்கப்படுகிறாள் — ஒரே மகனைக் கொண்டவள், அவனும் காட்டுக்குச் சென்றுவிட்டான். மேலும் அவளுடைய கேள்விகளில் உள்ள வரிசை கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் பரதனின் உடல், பின்னர் அரசகுலத்தின் உயிர், இறுதியில் ராம லக்ஷ்மணரைப் பற்றிய செய்தி; தாயின் இதயத்துக்கு மிக அச்சம் தருவது இறுதியாகச் சொல்லப்படுகிறது. ‘அன்புள்ள பசு கன்றைப் போல’ என்ற உவமையால் கவிஞர் அவளுடைய கள்ளமற்ற தாய்ப்பாசத்தைக் குறிக்கிறார்.

பெரும்புகழ் கொண்ட அவன் சற்று நேரம் ஆறுதல் பெற்று, அழுதுகொண்டே கௌசல்யையைத் தேற்றிவிட்டு, குகனிடம் இவ்வாறு கேட்டான்: ‘என் சகோதரன் இரவில் எங்கே தங்கினான்? சீதை எங்கே? லக்ஷ்மணன் எங்கே? எந்தப் படுக்கையில் உறங்கினான்? எதை உண்டான்? குகனே, எனக்குச் சொல்.’ இந்தக் கேள்விகள் முந்தைய சர்க்கங்களில் தசரதன் கேட்ட கேள்விகளின் எதிரொலி — தந்தை சுமந்திரனிடம் கேட்டதையே இப்போது மகன் குகனிடம் கேட்கிறான். இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட நிஷாதர் தலைவனான குகன் மகிழ்ந்து, அன்புக்குரிய நலம் விரும்பும் விருந்தினனான ராமனிடம் தான் எவ்வாறு நடந்துகொண்டான் என்பதையெல்லாம் பரதனிடம் சொல்கிறான்: ‘ராமன் உண்பதற்காகப் பலவகை உணவும் தின்பண்டங்களும் பலவகைக் கனிகளும் நான் மிகுதியாகக் கொண்டு வந்தேன். சத்திய பராக்கிரமம் கொண்ட ராமன் அவை அனைத்தையும் ஏற்றுப் பாராட்டினான் — ஒப்புக்கொண்டான், புகழ்ந்தான் — ஆனால் க்ஷத்திரிய தர்மத்தை நினைவுகூர்ந்து அவற்றைப் பெற்றுக்கொள்ளவில்லை. ‘நண்பனே, நாங்கள் பெற்றுக்கொள்ளக் கூடாது, எப்போதும் கொடுக்கவே வேண்டும்’ என்று அந்த மகாத்மா எங்கள் அனைவரையும் அன்போடு சமாதானப்படுத்தினான்.’ இந்த ஒரே வாக்கியத்தால் ராமனின் க்ஷத்திரியப் பண்பும் நட்புணர்வும் ஒருசேர வெளிப்படுகின்றன. அச்சுப் பதிப்பில் ‘பரதம் ஹ்ருஷ்ட:’ (மகிழ்ந்து பரதனிடம்) என்ற பாடம் — அன்புத் தோழனைப் பற்றிய செய்தியைச் சொல்ல வாய்ப்புக் கிடைத்ததால் குகன் கேள்வியைக் கேட்டு மகிழ்கிறான்; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘ப்ருஷ்ட:’ (கேட்கப்பட்டு) என்ற பாடவேறுபாடு; அங்கே ‘கேட்கப்பட்டவனாகச் சொன்னான்’ என்று பொருள் கொள்ள வேண்டும்.

குகன் நடந்ததை விரிவாகச் சொல்கிறான்: ‘மகாத்மாவான லக்ஷ்மணன் கொண்டு வந்த நீரை மட்டுமே பருகி, ராகவன் சீதையுடன் அந்த இரவு உண்ணா நோன்பு இருந்தான். பின்னர் எஞ்சிய நீரால் லக்ஷ்மணனும் அவ்வாறே செய்தான்; மூவரும் மௌனமாக, ஒருமுகப்பட்ட மனத்துடன் சந்தியா வழிபாடு செய்தனர். அதன் பின் சௌமித்ரியே தானாகத் தர்ப்பைகளை விரைவாகக் கொண்டு வந்து, ராகவனுக்காக நல்ல படுக்கையை விரித்தான். அந்தப் படுக்கையில் ராமன் சீதையுடன் அமர்ந்தான்; லக்ஷ்மணன் அவ்விருவரின் பாதங்களையும் கழுவிவிட்டுப் பின்னர் விலகிச் சென்றான்.’ இறுதியில் அவன் கையால் இடத்தைச் சுட்டிக்காட்டுகிறான்: ‘இதுவே அந்த இங்குதி மரத்தின் அடி; இதுவே அந்தப் புல்; இதில்தான் ராமனும் சீதையும் அந்த இரவு படுத்திருந்தனர்.’ இதுவே சர்க்கத்தின் நெஞ்சைத் தொடும் கணம் — செய்தி இப்போது காட்சியாகிறது; துயரம் நினைவின் இடத்திலிருந்து நேர்க்காட்சியின் இடத்தை அடைகிறது. ‘இதுவே அது’, ‘இதுவேதான் அது’ என்று இருமுறை சொல்வதன் மூலம் கவிஞர் நேரில் காண்பதன் உடனடித்தன்மையைக் குறிக்கிறார்; அடுத்த சர்க்கத்தில் பரதன் அதே புல்படுக்கையைக் கண்டு புலம்புவான். இங்கே ராமனின் ஒழுக்கமும் நுட்பமாக வருணிக்கப்படுகிறது — நீர் மட்டுமே உணவு, மௌனம், சந்தியா வழிபாடு, தரையில் தர்ப்பை விரிப்பு; தவசிகளின் விரதமான அதையே இளவரசன் முதல் இரவிலேயே கடைப்பிடித்தான்.

இறுதி இரண்டு சுலோகங்களும் வம்சஸ்த யாப்பில் இரவுக் காவலின் சித்திரத்தைக் காட்டுகின்றன. பகைவரை வாட்டும் லக்ஷ்மணன், உள்ளங்கைக் காப்பும் விரல் காப்பும் அணிந்து, முதுகில் அம்புகள் நிறைந்த இரு அம்பறாத்தூணிகளைக் கட்டிக்கொண்டு, பெரிய வில்லில் நாணேற்றி ஏந்தி, இரவு முழுவதும் அவனைச் சுற்றியே நின்றான் — உறக்கமும் இல்லை, ஓய்வும் இல்லை, சுற்றி வருவது மட்டுமே. ‘பின்னர் நானும் சிறந்த அம்பும் வில்லும் ஏந்தியவனாக, லக்ஷ்மணன் நின்ற அதே இடத்தில், வில்லேந்திய சோர்வற்ற உறவினர்களுடன் சேர்ந்து, மகேந்திரனுக்கு நிகரான அவனைக் காத்து நின்றேன்’ என்று குகன் தன் விழிப்பையும் தெரிவிக்கிறான். சர்க்கம் காவல் காட்சியோடு நிறைவுறுகிறது — புலம்பலோடும் அல்ல, கேள்வியோடும் அல்ல, விழிப்புடன் நிற்கும் இரு வில்லாளிகளின் சித்திரத்தோடு. குகனின் கதையாடலும், தன் சேவை எங்கே முடிந்ததோ அங்கேயே ஓய்கிறது. ‘மஹேந்த்ரகல்பம்’ (மகேந்திரனுக்கு நிகரான) என்ற அடைமொழியால் குகனின் பார்வையில் ராமனின் பெருமை காட்டப்படுகிறது — காக்கப்படுபவனே உண்மையில் இந்திரனுக்கு நிகரானவன், ஆயினும் நிஷாதர்கள் அவனைக் காக்கின்றனர்; இதுவே பக்தியின் முரண்தோற்றம்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗುಹನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜಾಗರಣೆಯನ್ನೂ ವಿಲಾಪವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಿದನು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಸರ್ಗ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಗುಹನ ಅತ್ಯಂತ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು — ಎಲ್ಲಿ ಆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಕೇಳಿದನೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಮುಳುಗಿತು. ಕವಿ ಮೊದಲು ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಕುಮಾರನು, ಮಹಾಸತ್ತ್ವನು, ಸಿಂಹದಂತಹ ಹೆಗಲುಳ್ಳವನು, ಮಹಾಬಾಹುವು, ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು, ತರುಣನು, ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನಾದವನು. ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಬಲದ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅನಂತರ ಅವನ ಪತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು, ಬಹಳ ಖಿನ್ನನಾಗಿ, ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ತಿವಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ ಅವನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಕುಸಿದನು. ಆನೆಯ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಆನೆಯಂತೆ ಬಲಶಾಲಿಯಾದವನೇ ಅಂಕುಶದಿಂದ ತಿವಿಯಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಮೂರ್ಛಿತನಾದ ಭರತನನ್ನು ಕಂಡು ಗುಹನ ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡಿತು; ಭೂಕಂಪದಲ್ಲಿ ಮರದಂತೆ ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ತತ್ತರಿಸಿದನು. ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅತ್ತನು, ತಾನೂ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶನಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಶೋಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ; ಮೊದಲು ಹೇಳುವವನಾದ ಗುಹನು ಸ್ತಬ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಕೇಳುವವನಾದ ಭರತನು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಗುಹನು ತತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಮಾತಿನ ಅಲೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಶೋಕದ ಸಂಕ್ರಮಣವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಭರತನ ತಾಯಂದಿರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಧಾವಿಸಿ ಬಂದರು — ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶರಾದವರು, ದೀನರು, ಪತಿಯ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಕುಗ್ಗಿಹೋದವರು. ಅಳುತ್ತಾ ಅವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು; ಕೌಸಲ್ಯೆಯಾದರೋ ಖಿನ್ನಳಾಗಿ ಅವನ ಬಳಿ ಸಾರಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಹಸು ತನ್ನ ಕರುವನ್ನು ಅಪ್ಪುವಂತೆ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಶೋಕದಿಂದ ತಳಮಳಿಸುತ್ತಾ, ಅಳುತ್ತಾ ಕೇಳಿದಳು. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು — ‘ಮಗೂ, ನಿನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಯಾವ ರೋಗವೂ ಬಾಧಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಈ ರಾಜಕುಲದ ಜೀವನ ಇಂದು ನಿನ್ನ ಅಧೀನವೇ. ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡೇ ನಾನು ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ರಾಮನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಹೊರಟುಹೋಗಿ, ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಮೃತನಾಗಿರುವಾಗ ಇಂದು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗೆ ನಾಥನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಕೇಳಿದೆಯಾ, ಅಥವಾ ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನುಳ್ಳವಳ ಮಗನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ?’ ಇಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಅವಳ ಸ್ವಂತ ಶೋಕವನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ — ತಾನೇ ಮಗನಿಲ್ಲದವಳೂ ಪತಿಯಿಲ್ಲದವಳೂ ಆದವಳು ಸವತಿಯ ಮಗನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತಾಳೆ. ‘ಏಕಪುತ್ರಾಯಾಃ’ (ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನುಳ್ಳವಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಮಿತ್ರೆಯಲ್ಲ, ಅವಳು ತನ್ನನ್ನೇ ಸೂಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಯಾರಿಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನೋ, ಅವನೂ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಭರತನ ದೇಹ, ಅನಂತರ ರಾಜಕುಲದ ಜೀವನ, ಕೊನೆಗೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸುದ್ದಿ; ತಾಯಿಯ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಕಾರಕವಾದುದನ್ನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಹಸು ಕರುವನ್ನು ಅಪ್ಪುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ನಿರ್ವ್ಯಾಜವಾದ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು, ಅಳುತ್ತಲೇ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸಂತೈಸಿ, ಗುಹನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ರಾತ್ರಿ ಎಲ್ಲಿ ತಂಗಿದನು? ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿ? ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಲ್ಲಿ? ಯಾವ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದನು? ಏನನ್ನು ಊಟಮಾಡಿದನು? ಗುಹ, ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ — ತಂದೆ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಏನು ಕೇಳಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನೇ ಈಗ ಮಗನು ಗುಹನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಪ್ರಿಯನೂ ಹಿತನೂ ಆದ ಅತಿಥಿ ರಾಮನೊಡನೆ ತಾನು ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಂಡೆನೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನ್ನವನ್ನೂ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ರಾಮನ ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಹೇರಳವಾಗಿ ತಂದಿದ್ದೆ. ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮನಾದ ರಾಮನು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅನುಮೋದಿಸಿದನು — ಮೆಚ್ಚಿದನು, ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು — ಆದರೆ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. “ಸಖನೇ, ನಾವು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು, ಸದಾ ಕೊಡಬೇಕಾದವರೇ” ಎಂದು ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅನುನಯಿಸಿದನು.’ ಈ ಒಂದು ವಾಕ್ಯದಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ಷಾತ್ರಶೀಲವೂ ಸೌಹಾರ್ದವೂ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿವೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಭರತಂ ಹೃಷ್ಟಃ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಭರತನಿಗೆ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ — ಪ್ರಿಯಸಖನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿತೆಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಗುಹನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪೃಷ್ಟಃ’ (ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪಾಠಾಂತರವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ‘ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು’ ಎಂಬ ಅನ್ವಯ.

ಗುಹನು ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾತ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಂದ ನೀರನ್ನೇ ಕುಡಿದು ರಾಘವನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಉಳಿದ ನೀರಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದನು; ಮೂವರೂ ಮೌನವಾಗಿ, ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಸೌಮಿತ್ರಿ ತಾನೇ ಬೇಗನೆ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ತಂದು ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಶುಭವಾದ ಹಾಸನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಆ ಹಾಸಿನ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಲಗಿದನು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವರಿಬ್ಬರ ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿಂದ ದೂರ ಸರಿದನು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೈಯಿಂದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇದೇ ಆ ಇಂಗುದೀ ಮರದ ಬುಡ, ಇದೇ ಆ ಹುಲ್ಲು — ಇದರ ಮೇಲೆ ರಾಮನೂ ಸೀತೆಯೂ ಇಬ್ಬರೂ ಆ ರಾತ್ರಿ ಮಲಗಿದ್ದರು.’ ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ ಕ್ಷಣ — ಸುದ್ದಿ ಈಗ ದೃಶ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಶೋಕವು ಸ್ಮೃತಿಯ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ಏತತ್ ತತ್’ (ಇದೇ ಅದು), ‘ಇದಮ್ ಏವ ತತ್’ (ಇದೇ ಅದು) ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿ ಕವಿ ದರ್ಶನದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಅದೇ ಹುಲ್ಲಿನ ಹಾಸನ್ನು ಕಂಡು ವಿಲಪಿಸುವನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆಚಾರವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೇವಲ ನೀರೇ ಆಹಾರ, ಮೌನ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸು; ತಾಪಸರ ವ್ರತವಾದುದನ್ನೇ ರಾಜಪುತ್ರನು ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಆಚರಿಸಿದನು.

ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಂಗೈಗೂ ಬೆರಳುಗಳಿಗೂ ಕವಚಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟು, ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಆ ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಅವನ ಸುತ್ತಲೂ ಸುಳಿಯುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದನು — ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲ, ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸುತ್ತಾಟ. ‘ಅನಂತರ ಉತ್ತಮ ಬಾಣ-ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ನಾನೂ, ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿದ್ದಲ್ಲೇ ನಿಂತೆನು; ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ, ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದ ಜ್ಞಾತಿಗಳೊಡನೆ ಮಹೇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ ಅವನನ್ನು ಆಗ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾ’ ಎಂದು ಗುಹನು ತನ್ನ ಜಾಗರಣೆಯನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗವು ರಕ್ಷಣೆಯ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ವಿಲಾಪದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳ ಚಿತ್ರದಿಂದ. ಗುಹನ ಕಥನವೂ ತನ್ನ ಸೇವೆ ಎಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಿತೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ‘ಮಹೇಂದ್ರಕಲ್ಪಮ್’ (ಮಹೇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಗುಹನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವವನೇ ನಿಜವಾಗಿ ಇಂದ್ರಸಮಾನನು, ಆದರೂ ನಿಷಾದರು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೇ ಭಕ್ತಿಯ ವಿರೋಧಾಭಾಸ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഗുഹൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ഉറക്കമൊഴിയലും വിലാപവും വർണിച്ചു; അതു കേട്ടപ്പോൾ ഭരതന്റെ അവസ്ഥ എന്തായി എന്ന് ഈ സർഗം കാണിക്കുന്നു. ഗുഹന്റെ അത്യന്തം അപ്രിയമായ വാക്കുകേട്ട് ഭരതൻ അവിടെവച്ചുതന്നെ ചിന്തയിലാണ്ടു — ആ അപ്രിയം കേട്ടിടത്തുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് മുങ്ങിപ്പോയി. കവി ആദ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ രൂപം വർണിക്കുന്നു — സുകുമാരൻ, മഹാസത്ത്വൻ, സിംഹത്തിന്റേതുപോലുള്ള ചുമലുകളുള്ളവൻ, മഹാബാഹു, താമരപോലെ വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ളവൻ, തരുണൻ, പ്രിയദർശനൻ. ഈ വിശേഷണങ്ങളാൽ ബലത്തിന്റെയും സൗന്ദര്യത്തിന്റെയും ചിത്രം വരച്ചശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പതനം കാണിക്കുന്നു — ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ആശ്വസിച്ചെങ്കിലും പരമദുഃഖിതനായി, ഹൃദയത്തിൽ തോട്ടികൊണ്ടു കുത്തേറ്റ ആനയെപ്പോലെ, അദ്ദേഹം പെട്ടെന്നു തളർന്നുവീണു. ഗജോപമ അർഥവത്താണ് — ആനയെപ്പോലെ ബലവാനായവൻതന്നെ തോട്ടികൊണ്ടു കുത്തേറ്റതുപോലെ വീഴുന്നു. ഭരതൻ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടതു കണ്ട് ഗുഹന്റെ മുഖം വിവർണമായി; ഭൂകമ്പത്തിൽ മരമെന്നപോലെ അദ്ദേഹം അവിടെ വിറച്ചു. തൊട്ടടുത്തുനിന്ന ശത്രുഘ്നൻ ആ നിലയിലുള്ള ഭരതനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഉറക്കെ കരഞ്ഞു; ശോകത്താൽ തളർന്ന് അദ്ദേഹവും ബോധമറ്റവനായി. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ശോകം ക്രമേണ വ്യാപിക്കുന്നു; ആദ്യം പറഞ്ഞ ഗുഹൻ സ്തബ്ധനാകുന്നു, പിന്നെ കേട്ട ഭരതൻ വീഴുന്നു, പിന്നെ അതുകണ്ട് ഗുഹൻ വ്യഥിതനാകുന്നു, പിന്നെ ശത്രുഘ്നൻ ബോധമറ്റുപോകുന്നു. ഒരൊറ്റ വാക്കിന്റെ തിരമാല എല്ലാവരെയും മുക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ വാല്മീകി കാണിക്കുന്നത് ശോകത്തിന്റെ സംക്രമണംതന്നെയാണ്.

പിന്നെ ഭരതന്റെ അമ്മമാരെല്ലാം അവിടെ ഓടിയെത്തി — ഉപവാസംകൊണ്ടു മെലിഞ്ഞവരും ദീനരും ഭർത്താവിന്റെ വിയോഗദുഃഖത്താൽ തളർന്നവരുമായി. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവർ നിലത്തുവീണുകിടക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തെ ചുറ്റിനിന്നു; കൗസല്യയാകട്ടെ ദുഃഖിതയായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ആലിംഗനം ചെയ്തു. വാത്സല്യമുള്ള പശു തന്റെ കിടാവിനെ എന്നപോലെ ആ തപസ്വിനി അദ്ദേഹത്തെ മാറോടണച്ച്, ശോകവിവശയായി കരഞ്ഞുകൊണ്ടു ചോദിച്ചു. അവരുടെ ചോദ്യങ്ങൾ മൂന്നാണ്: ‘മകനേ, നിന്റെ ശരീരത്തെ ഏതെങ്കിലും രോഗം ബാധിക്കുന്നില്ലല്ലോ? ഈ രാജകുലത്തിന്റെ ജീവൻ ഇന്നു നിന്റെ കൈയിലാണ്. നിന്നെ കണ്ടുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ജീവിക്കുന്നത് — രാമൻ സഹോദരനോടൊപ്പം പോയി, ദശരഥരാജാവ് മരിച്ചു, ഇന്നു നീ മാത്രമാണ് ഞങ്ങളുടെ നാഥൻ. ലക്ഷ്മണനെക്കുറിച്ച് എന്തെങ്കിലും അപ്രിയം കേട്ടോ, അതോ ഏകപുത്രയായ എന്റെ, ഭാര്യയോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്കുപോയ പുത്രനെക്കുറിച്ചോ?’ ഇവിടെ കൗസല്യയുടെ വാത്സല്യം സ്വന്തം ശോകത്തെപ്പോലും അതിശയിക്കുന്നു — പുത്രനും പതിയും നഷ്ടപ്പെട്ടവൾതന്നെ സപത്നിയുടെ പുത്രനെ ആശ്വസിപ്പിക്കാൻ മുതിരുന്നു. ‘ഏകപുത്രയായവൾ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് സുമിത്രയെയല്ല, തന്നെത്തന്നെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ഒരേയൊരു പുത്രനുള്ളവൾ, അവനോ കാട്ടിലേക്കു പോയി. മാത്രമല്ല, അവരുടെ ചോദ്യങ്ങളിലെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം ഭരതന്റെ ശരീരം, പിന്നെ രാജകുലത്തിന്റെ ജീവൻ, ഒടുവിൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ വാർത്ത; അമ്മയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഏറ്റവും ഭയമുണ്ടാക്കുന്നതാണ് ഏറ്റവും ഒടുവിൽ പറയുന്നത്. ‘വാത്സല്യമുള്ള പശു കിടാവിനെ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി അവരുടെ നിർവ്യാജമായ വാത്സല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹം ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ആശ്വസിച്ച്, കരഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ കൗസല്യയെ സമാധാനിപ്പിച്ചശേഷം ഗുഹനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ രാത്രി എവിടെയാണ് പാർത്തത്? സീത എവിടെ? ലക്ഷ്മണൻ എവിടെ? ഏതു കിടക്കയിലാണ് അദ്ദേഹം ഉറങ്ങിയത്? എന്തു ഭക്ഷിച്ചിട്ട്? ഗുഹാ, എന്നോടു പറയൂ.’ ഈ ചോദ്യങ്ങൾ മുൻസർഗങ്ങളിൽ ദശരഥൻ ചോദിച്ച ചോദ്യങ്ങളുടെ പ്രതിധ്വനിയാണ് — പിതാവ് സുമന്ത്രനോടു ചോദിച്ചതുതന്നെ ഇപ്പോൾ പുത്രൻ ഗുഹനോടു ചോദിക്കുന്നു. ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ നിഷാദാധിപതിയായ ഗുഹൻ സന്തുഷ്ടനായി, പ്രിയനും ഹിതനുമായ അതിഥി രാമനോടു താൻ എങ്ങനെ പെരുമാറിയെന്ന് എല്ലാം ഭരതനോടു പറയുന്നു: ‘പലതരം അന്നവും ഭക്ഷ്യങ്ങളും പലവിധ പഴങ്ങളും രാമനു ഭക്ഷിക്കാനായി ഞാൻ ധാരാളം കൊണ്ടുചെന്നു. സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ അതെല്ലാം അനുമോദിച്ചു — അംഗീകരിച്ചു, പ്രശംസിച്ചു — എന്നാൽ ക്ഷത്രധർമം ഓർത്ത് സ്വീകരിച്ചില്ല. ‘സഖേ, ഞങ്ങൾ സ്വീകരിക്കേണ്ടവരല്ല, എപ്പോഴും കൊടുക്കേണ്ടവരാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞ് ആ മഹാത്മാവ് ഞങ്ങളെയെല്ലാം അനുനയിപ്പിച്ചു.’ ഈ ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിലൂടെ രാമന്റെ ക്ഷാത്രശീലവും സൗഹാർദവും ഒരുപോലെ പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അച്ചടിയിൽ ‘ഭരതം ഹൃഷ്ടഃ’ എന്നാണ് പാഠം — പ്രിയസഖാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള വാർത്ത പറയാൻ അവസരം ലഭിച്ചതിനാൽ ചോദ്യം കേട്ട് ഗുഹൻ പ്രസന്നനായി; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘പൃഷ്ടഃ’ എന്ന പാഠാന്തരമാണ്, അവിടെ ‘ചോദിക്കപ്പെട്ടവനായി പറഞ്ഞു’ എന്നാണ് അന്വയം.

ഗുഹൻ വൃത്താന്തം വിസ്തരിക്കുന്നു: ‘മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ കൊണ്ടുവന്ന വെള്ളം മാത്രം കുടിച്ച് രാഘവൻ സീതയോടൊപ്പം ആ രാത്രി ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചു. പിന്നെ ബാക്കിവന്ന വെള്ളംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്തു; മൂവരും മൗനികളായി, ഏകാഗ്രരായി സന്ധ്യോപാസന ചെയ്തു. പിന്നീട് സൗമിത്രി സ്വയംതന്നെ വേഗം ദർഭ കൊണ്ടുവന്ന് രാഘവനുവേണ്ടി നല്ലൊരു വിരിപ്പ് ഒരുക്കി. ആ വിരിപ്പിൽ രാമൻ സീതയോടൊപ്പം കിടന്നു; ലക്ഷ്മണൻ അവരുടെ കാലുകൾ കഴുകിയശേഷം അവിടെനിന്നു മാറിനിന്നു.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം കൈകൊണ്ടു സ്ഥലം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു: ‘ഇതാണ് ആ ഇംഗുദീവൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവട്, ഇതുതന്നെയാണ് ആ പുല്ല്, ഇതിലാണ് രാമനും സീതയും ആ രാത്രി കിടന്നുറങ്ങിയത്.’ ഇതാണ് സർഗത്തിലെ മർമസ്പർശിയായ നിമിഷം — വാർത്ത ഇപ്പോൾ ദൃശ്യമായി മാറുന്നു; ശോകം സ്മൃതിയുടെ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് പ്രത്യക്ഷത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തെത്തുന്നു. ‘ഇതാണ് ആ’, ‘ഇതുതന്നെയാണ് ആ’ എന്നു രണ്ടുതവണ പറയുന്നതിലൂടെ കവി ദർശനത്തിന്റെ സാക്ഷാത്കാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആ പുൽവിരിപ്പുതന്നെ കണ്ട് ഭരതൻ വിലപിക്കും. ഇവിടെ രാമന്റെ ആചാരവും സൂക്ഷ്മമായി വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — ആഹാരം വെള്ളം മാത്രം, മൗനം, സന്ധ്യോപാസന, നിലത്തു ദർഭവിരിപ്പ്; താപസന്മാരുടെ വ്രതം എന്താണോ, അതുതന്നെ രാജകുമാരൻ ആദ്യരാത്രിയിൽത്തന്നെ അനുഷ്ഠിച്ചു.

അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രാത്രിയിലെ കാവലിന്റെ ചിത്രം കാണിക്കുന്നു. ശത്രുതാപനനായ ലക്ഷ്മണൻ കൈയുറയും വിരലുറയും ധരിച്ച്, അമ്പുകൾ നിറഞ്ഞ രണ്ട് ആവനാഴികൾ മുതുകിൽ കെട്ടി, ഞാണേറ്റിയ വലിയ വില്ലേന്തി, രാത്രി മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തിനു ചുറ്റും നിന്നു — ഉറക്കമില്ല, വിശ്രമമില്ല, ചുറ്റിനടക്കൽ മാത്രം. ‘പിന്നെ ഉത്തമമായ അമ്പും വില്ലുമേന്തി ഞാനും ലക്ഷ്മണൻ നിന്നിടത്തുതന്നെ നിന്നു; വില്ലേന്തിയ, ഉറക്കംതൂങ്ങാത്ത ജ്ഞാതികളോടൊപ്പം മഹേന്ദ്രതുല്യനായ അദ്ദേഹത്തെ അപ്പോൾ ഞാൻ കാത്തുപോന്നു’ എന്നു ഗുഹൻ തന്റെ ഉറക്കമൊഴിയലും അറിയിക്കുന്നു. സർഗം കാവലിന്റെ ദൃശ്യത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു — വിലാപംകൊണ്ടല്ല, ചോദ്യംകൊണ്ടല്ല, ജാഗരൂകരായ രണ്ടു വില്ലാളികളുടെ ചിത്രംകൊണ്ട്. തന്റെ സേവനം എവിടെ അവസാനിച്ചുവോ അവിടെത്തന്നെ ഗുഹന്റെ വിവരണവും നിൽക്കുന്നു. ‘മഹേന്ദ്രകല്പം’ (മഹേന്ദ്രതുല്യൻ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ ഗുഹന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാമന്റെ മാഹാത്മ്യം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നവൻ യഥാർഥത്തിൽ ഇന്ദ്രസമനാണ്, എന്നിട്ടും നിഷാദന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ രക്ഷിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ഭക്തിയുടെ വിരോധാഭാസം.

In the previous sarga Guha had described Lakṣmaṇa's night watch and lament; this sarga shows what became of Bharata on hearing it. Hearing Guha's deeply painful words, Bharata sank into brooding over the very thing he had heard. The poet first describes him — delicate yet of great strength, lion-shouldered and long-armed, his eyes wide as white lotuses, young and handsome to look at — and having drawn this picture of strength and beauty, he shows his fall. Bharata held himself steady for a moment, then, utterly cast down, suddenly sank to the ground like an elephant pierced in the heart by goads; he who was strong as an elephant fell like one struck by the hook. Seeing Bharata faint, Guha went pale and stood shaken like a tree in an earthquake. Śatrughna, who sat close by, took him in his arms and wept aloud, himself senseless and worn with grief. Notice how the grief spreads step by step: first the speaker Guha is stunned, then the listener Bharata falls, then Guha is shaken at the sight, then Śatrughna faints. The wave of one man's words washes over them all, and in this sarga Vālmīki shows grief passing from one to another.

Then all Bharata's mothers came hurrying there, thin from fasting, wretched and worn by the loss of their husband. Weeping, they gathered round him where he lay on the ground, and Kausalyā, sick at heart, came up to him and took him in her arms. As a loving cow holds her calf, that ascetic woman held him close, and weeping, lost in grief, she questioned him. “My son, I hope no sickness is troubling your body? The life of this royal house now depends on you alone. It is the sight of you that keeps me alive, now that Rāma has gone with his brother and King Daśaratha is dead; today you alone are our protector. Have you heard some bad news about Lakṣmaṇa, my son, or about the son of a mother who has only one, who has gone to the forest with his wife?” Here Kausalyā's motherly love goes beyond even her own grief: bereft of son and husband, she sets out to comfort her co-wife's son. The mother with only one son is Kausalyā herself, not Sumitrā. Note the order of her questions: first Bharata's health, then the life of the royal house, and last news of Rāma and Lakṣmaṇa — what a mother's heart fears most, she asks last. The image of the cow and her calf shows how unfeigned her tenderness was.

The illustrious Bharata collected himself for a moment and, still weeping, comforted Kausalyā, then said to Guha: “Where did my brother spend the night, and Sītā, and Lakṣmaṇa? On what bed did he sleep, and what did he eat? Tell me, Guha.” These questions echo those Daśaratha had asked in earlier sargas: what the father asked Sumantra, the son now asks Guha. Glad to answer — for it gave him the chance to speak of his dear friend — Guha, lord of the Niṣādas, told Bharata how he had treated his beloved and kindly guest. “I brought Rāma food of every kind, delicacies and many sorts of fruit in plenty. Rāma, whose valour is true, acknowledged it all with praise but would not accept it, remembering the duty of a kṣatriya. ‘We must never take, my friend, but always give’ — with these words that great-souled man won us all over.” In that one sentence both Rāma's warrior's code and his warmth of friendship shine out.

Guha told the rest: “Rāghava drank only the water that great-souled Lakṣmaṇa had brought, and with Sītā kept a fast that night. Lakṣmaṇa took the water that was left and did the same, and the three of them, silent and collected, worshipped the evening twilight together. Afterwards Saumitri himself quickly brought kuśa grass and made a fine bed for Rāghava. Rāma lay down on it with Sītā, and Lakṣmaṇa washed the feet of them both and then withdrew.” Then he pointed with his hand: “This is that very root of the iṅgudī tree, and this is the very grass on which Rāma and Sītā lay that night.” This is the most moving moment of the sarga: the report becomes a scene before their eyes, and grief moves from memory to sight. By saying “this is that very…” twice, the poet makes it present, and in the next sarga Bharata will lament on seeing that very bed of grass. Rāma's conduct is described with care as well: water alone for food, silence, the twilight worship, a bed of kuśa on the ground — the vows of ascetics, kept by a prince on his very first night.

The last two verses paint a picture of the night's watch. Wearing his gauntlet and finger-guards, with two quivers full of arrows strapped to his back and his great bow strung and ready, Lakṣmaṇa, the scourge of his enemies, stood all night long doing nothing but circling round Rāma — no sleep, no rest, only watching. “And I too, with my best arrows and bow, took my stand where Lakṣmaṇa was,” said Guha, telling of his own vigil, “and with my tireless kinsmen, bows in hand, I kept guard that night over him who is the peer of great Indra.” The sarga ends not with lament or question but with this picture of two watchful archers, and Guha's account stops where his own service ended. To call Rāma the peer of Indra shows his greatness in Guha's eyes: the one being guarded was in truth equal to Indra, yet the Niṣādas guarded him — and that is the paradox of devotion.