पूर्वस्मिन् सर्गे भरतस्य सेना गङ्गातीरे शृङ्गवेरपुरस्य समीपे निविष्टा। अस्मिन् सर्गे सा एव सेना गुहस्य नेत्रयोः पतति, तस्य च मनसि सन्देहः उत्पद्यते। गङ्गाम् अन्वाश्रितां निविष्टां ध्वजिनीं दृष्ट्वा एव निषादराजः परितः स्थितान् ज्ञातीन् अब्रवीत् — ‘इतः दृश्यमाना इयं महती सेना सागराभा; मनसा विचिन्तयन् अपि अहम् अस्याः अन्तं न अवगच्छामि। निश्चयेन दुर्बुद्धिः भरतः स्वयम् आगतः; एषः एव तस्य रथे महाकायः कोविदारध्वजः। सः अस्मान् पाशैः बन्धयिष्यति, अथवा वधिष्यति; ततः पित्रा राज्यात् विवासितं दाशरथिं रामम् अपि अनुसृत्य हनिष्यति। तस्य राज्ञः सम्पन्नां सुदुर्लभां श्रियम् एकः एव अन्विच्छन् कैकेयीपुत्रः भरतः रामं हन्तुं समधिगच्छति।’ गुहस्य एषा शङ्का न निष्कारणा — यस्य मातुः वरेण रामः वनं गतः, तस्य एव ध्वजः अधुना गङ्गातीरे दृश्यते। कोविदारध्वजः एव प्रमाणम्; किन्तु तत् प्रमाणं भ्रान्तम्, यतः भरतस्य आगमनहेतुः विपरीतः एव। एषः सर्गः सम्पूर्णः विपरीतबोधे निबद्धः — पाठकः सत्यं जानाति, गुहः तु न; अतः तस्य प्रत्येकं वाक्यं करुणं हास्यमिश्रं च भवति। कविः अत्र प्रथमवारं कथां बहिःस्थस्य साक्षिणः नेत्राभ्यां दर्शयति, येन भरतस्य शुद्धिः अन्यस्य अपि सन्देहेन परीक्ष्यते।

गुहः अधुना स्वस्य पक्षं घोषयति — ‘दाशरथिः रामः मम भर्ता च सखा च; अतः तस्य अर्थकामाः सन्नद्धाः सन्तः अत्र गङ्गानूपे तिष्ठत।’ ‘भर्ता च सखा च’ इति द्वे पदे एकस्मिन् एव वाक्ये — एकं स्वामिभावं सूचयति, अपरं समभावम्; निषादराजस्य रामे भक्तिः मैत्री च समम् एव वर्तेते। ततः सः व्यवस्थाम् आदिशति — ‘सर्वे दाशाः बलयुक्ताः नदीरक्षां कुर्वन्तः मांसमूलफलाशनाः सन्तः गङ्गाम् आश्रित्य तिष्ठन्तु। पञ्चानां नावां शतानाम् एकैकस्यां नावि सन्नद्धानां युवकानां कैवर्तानां शतं शतं तिष्ठतु’ इति सः अभ्यचोदयत्। पञ्चशतं नावः, प्रतिनावं शतं योधाः — इति गणनया कविः निषादराजस्य बलं दर्शयति। अन्ते सः शर्तम् अपि वदति — ‘यदि अत्र भरतः रामस्य विषये तुष्टः भविष्यति, तर्हि एव इयं स्वस्तिमती सेना अद्य गङ्गां तरिष्यति।’ नदी एव अत्र परीक्षा; तत्तीरं विना रामं प्राप्तुं न शक्यम्। नावः निषादराजस्य हस्ते, अतः सः एव द्वारपालः। ‘स्वस्तिमती’ इति पदेन सः सेनायाः क्षेमम् अपि सूचयति — यदि भरतस्य भावः शुद्धः, तर्हि अपायः न कस्यापि।

एवम् उक्त्वा निषादाधिपतिः गुहः मत्स्यमांसमधूनि उपायनं गृहीत्वा भरतम् अभिचक्राम — सन्नाहः एकतः, उपायनम् अन्यतः; सन्देहः अद्यापि न निवृत्तः, किन्तु मर्यादा न त्यक्ता। तम् आयान्तं सम्प्रेक्ष्य प्रतापवान् समयज्ञः सूतपुत्रः सुमन्त्रः विनीतवत् भरताय आचचक्षे — ‘एषः सहस्रैः ज्ञातिभिः परिवारितः स्थपतिः दण्डकारण्ये कुशलः वृद्धः च; तव भ्रातुः सखा च। तस्मात् अयं निषादाधिपः गुहः त्वां पश्यतु, हे काकुत्स्थ; असंशयं सः जानाति यत्र तौ रामलक्ष्मणौ वर्तेते।’ सुमन्त्रस्य वचने त्रीणि प्रयोजनानि — गुहस्य परिचयः, तस्य रामसख्यस्य कथनम्, तस्य मार्गज्ञानस्य उपयोगः। सुमन्त्रात् एतत् शुभं वचनं श्रुत्वा भरतः शीघ्रम् उक्तवान् — ‘गुहः मां पश्यतु।’ राजपुत्रस्य एतत् एकम् एव वचनं सर्वं सन्देहं भङ्क्तुं पर्याप्तम्। न सः सेनां चोदयति, न आयुधं गृह्णाति; केवलं ‘पश्यतु’ इति वदति। सुमन्त्रः च गुहं ‘वृद्धः’ इति विशेषेण सम्मानयति, येन जातिभेदः अपि गौणः क्रियते।

अनुज्ञां लब्ध्वा सम्प्रहृष्टः गुहः ज्ञातिभिः परिवारितः भरतम् आगम्य प्रह्वः सन् वचनम् अब्रवीत् — ‘अयं देशः तव निष्कुटः एव, वयं च ते वञ्चिताः, यतः तव आगमनं न पूर्वं ज्ञातम्; अतः सत्कारः न सज्जीकृतः। यत् किमपि अस्माकम् अस्ति, तत् सर्वं ते निवेदयामः; स्वके एव दाशगृहे वस। निषादैः स्वयम् अर्जितम् इदं मूलफलम् अस्ति, आर्द्रं शुष्कं च मांसम्, नानाविधं वन्यं च। आशंसे — सुभोजिता सेना इमां विभावरीं यापयिष्यति; विविधैः कामैः अर्चितः त्वं श्वः ससैन्यः गमिष्यसि।’ एवं शङ्का आतिथ्येन परिणता। ‘निष्कुटः’ इति पदं मधुरम् — गृहसमीपस्थः उपवनः इव अयं देशः तव एव इति। सन्नद्धाः दाशाः अद्यापि नदीतीरे तिष्ठन्ति, किन्तु तेषां राजा अतिथिसत्कारं करोति — एषा एव द्वैविध्यस्य स्थितिः अग्रिमे सर्गे भरतस्य उत्तरेण निवर्त्स्यते। सर्गः अनुष्टुभा एव समाप्यते, दीर्घवृत्तं न कुत्रापि — सूचना एषा यत् कथा न अत्र विश्राम्यति, अपि तु अग्रे प्रवहति।

మునుపటి సర్గలో భరతుని సైన్యం గంగాతీరంలో శృంగిబేరపురం దగ్గర విడిది చేసింది. ఈ సర్గలో అదే సైన్యం గుహుని కంట పడుతుంది, అతని మనస్సులో సందేహం పుడుతుంది. గంగను ఆనుకొని విడిది చేసిన ఆ ధ్వజినిని (సైన్యాన్ని) చూడగానే నిషాదరాజు చుట్టూ ఉన్న జ్ఞాతులతో అన్నాడు — ‘ఇక్కడి నుండి కనిపిస్తున్న ఈ మహాసైన్యం సముద్రం వలె ఉంది; మనస్సులో ఎంత ఆలోచించినా దీని అంతు నాకు అంతుపట్టడం లేదు. నిశ్చయంగా దుర్బుద్ధి అయిన భరతుడే స్వయంగా వచ్చాడు; అతని రథంపై ఉన్న ఈ పెద్ద కోవిదారధ్వజమే అందుకు గుర్తు. అతడు మనలను పాశాలతో బంధిస్తాడు, లేదా వధిస్తాడు; ఆ తరువాత తండ్రి రాజ్యం నుండి వెళ్ళగొట్టిన దాశరథి రాముని కూడా వెంబడించి చంపుతాడు. ఆ రాజు యొక్క సమృద్ధమైన, అతి దుర్లభమైన రాజ్యలక్ష్మిని ఒక్కడే కోరుతూ, కైకేయీపుత్రుడు భరతుడు రాముని చంపడానికి వస్తున్నాడు.’ గుహుని ఈ శంక నిష్కారణమైనది కాదు — ఎవరి తల్లి వరం వల్ల రాముడు అడవికి వెళ్ళాడో, అతని ధ్వజమే ఇప్పుడు గంగాతీరంలో కనిపిస్తోంది. కోవిదారధ్వజమే ప్రమాణం; కాని ఆ ప్రమాణం భ్రాంతమైనది, ఎందుకంటే భరతుని రాకకు కారణం దానికి పూర్తిగా విరుద్ధమైనది. ఈ సర్గ అంతా విపరీత జ్ఞానంపై నిర్మించబడింది — పాఠకునికి సత్యం తెలుసు, గుహునికి తెలియదు; అందుకే అతని ప్రతి వాక్యమూ కరుణతోనూ, కొంచెం హాస్యంతోనూ కూడినదవుతుంది. ఇక్కడ కవి మొదటిసారి కథను బయటివాడైన ఒక సాక్షి కళ్ళతో చూపిస్తాడు; దానితో భరతుని శుద్ధి ఇతరుని సందేహంతో కూడా పరీక్షించబడుతుంది.

గుహుడు ఇప్పుడు తాను ఎవరి పక్షమో ప్రకటిస్తాడు — ‘దాశరథి అయిన రాముడు నాకు ప్రభువూ, సఖుడూ; కాబట్టి అతని హితాన్ని కోరే మీరు సన్నద్ధులై ఇక్కడ గంగా తీరప్రదేశంలో నిలవండి.’ ‘భర్తా చ సఖా చ’ (ప్రభువూ సఖుడూ) అనే రెండు పదాలు ఒకే వాక్యంలో — ఒకటి స్వామిభావాన్ని, మరొకటి సమభావాన్ని సూచిస్తుంది; నిషాదరాజుకు రామునిపై భక్తీ, మైత్రీ సమానంగా ఉన్నాయి. తరువాత అతడు ఏర్పాట్లను ఆదేశిస్తాడు — ‘దాశులందరూ బలంతో కూడి నదిని కాపాడుతూ, మాంసమూ కందమూలఫలాలూ తింటూ గంగను ఆశ్రయించి నిలవాలి. ఐదు వందల నావలలో ఒక్కొక్క నావలో సన్నద్ధులైన యువ కైవర్తులు (బెస్తవారు) వంద వంద మంది ఉండాలి’ అని ప్రేరేపించాడు. ఐదు వందల నావలు, ఒక్కొక్క నావకు వంద మంది యోధులు — ఈ లెక్కతో కవి నిషాదరాజు బలాన్ని చూపిస్తాడు. చివరలో అతడు షరతు కూడా చెప్తాడు — ‘ఇక్కడ భరతుడు రాముని విషయంలో సద్భావంతో ఉంటేనే ఈ సైన్యం క్షేమంగా ఈనాడు గంగను దాటుతుంది.’ ఇక్కడ నదియే పరీక్ష; దానిని దాటకుండా రాముని చేరలేరు. నావలు నిషాదరాజు చేతిలో ఉన్నాయి, కాబట్టి అతడే ద్వారపాలకుడు. ‘స్వస్తిమతీ’ (క్షేమంతో కూడినది) అనే పదంతో అతడు సైన్యపు క్షేమాన్ని కూడా సూచిస్తాడు — భరతుని భావం శుద్ధమైనదైతే ఎవరికీ అపాయం లేదు.

ఇలా చెప్పి నిషాదాధిపతి గుహుడు చేపలూ, మాంసమూ, తేనె కానుకగా తీసుకొని భరతుని వద్దకు వెళ్ళాడు — ఒకవైపు సన్నాహం, మరొకవైపు కానుక; సందేహం ఇంకా తీరలేదు, అయినా మర్యాద విడువలేదు. అతడు రావడం చూసి, ప్రతాపశాలీ, సమయజ్ఞుడూ అయిన సూతపుత్రుడు సుమంత్రుడు వినయంగా భరతునితో విన్నవించాడు — ‘వేలాది జ్ఞాతులతో చుట్టుముట్టబడిన ఈ స్థపతి (నాయకుడు) దండకారణ్యంలో నేర్పరి, వృద్ధుడు; నీ అన్నకు సఖుడు కూడా. కాబట్టి ఈ నిషాదాధిపతి గుహుడు నిన్ను చూడనీ, ఓ కాకుత్స్థా; రామలక్ష్మణులు ఎక్కడ ఉన్నారో అతనికి నిస్సందేహంగా తెలుసు.’ సుమంత్రుని మాటలో మూడు ప్రయోజనాలు — గుహుని పరిచయం, అతని రామసఖ్యం గురించి చెప్పడం, అతని మార్గజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించుకోవడం. సుమంత్రుని నుండి ఈ శుభవచనం విని భరతుడు వెంటనే ‘గుహుడు నన్ను చూడనీ’ అన్నాడు. రాజకుమారుని ఈ ఒక్క మాటే సందేహమంతటినీ భంగపరచడానికి చాలు. అతడు సైన్యాన్ని ప్రేరేపించడు, ఆయుధం పట్టడు; ‘చూడనీ’ అని మాత్రమే అంటాడు. సుమంత్రుడు కూడా గుహుని ‘వృద్ధుడు’ అని ప్రత్యేకంగా గౌరవిస్తాడు, దానితో జాతిభేదం కూడా గౌణమైపోతుంది.

అనుమతి పొంది పరమానందంతో గుహుడు జ్ఞాతులతో కూడి భరతుని వద్దకు వచ్చి, వినమ్రుడై ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ దేశం నీ ఇంటి పెరటి తోట వంటిదే; నీ రాక ముందుగా తెలియక మేము మోసపోయాము, అందుకే సత్కారం సిద్ధం చేయలేకపోయాము. మా దగ్గర ఉన్నదంతా నీకు సమర్పిస్తున్నాము; నీ సొంతమైన ఈ దాశుల ఇంట్లో ఉండు. నిషాదులు స్వయంగా సంపాదించిన ఈ కందమూలఫలాలూ, పచ్చి మాంసమూ, ఎండిన మాంసమూ, రకరకాల వన్యపదార్థాలూ ఉన్నాయి. నా ఆశ ఇది — చక్కగా భోజనం చేసిన సైన్యం ఈ రాత్రి గడుపుతుంది; రకరకాల కోరికలతో పూజించబడిన నీవు రేపు సైన్యంతో కలిసి వెళ్తావు.’ ఇలా శంక ఆతిథ్యంగా పరిణమించింది. ‘నిష్కుటః’ అనే పదం మధురమైనది — ఇంటి దగ్గర ఉండే ఉద్యానవనం వలె ఈ దేశం నీదే అని. సన్నద్ధులైన దాశులు ఇంకా నదీతీరంలోనే నిలిచి ఉన్నారు, కాని వారి రాజు అతిథిసత్కారం చేస్తున్నాడు — ఈ ద్వైధీభావ స్థితి తరువాతి సర్గలో భరతుని సమాధానంతో తొలగిపోతుంది. సర్గ అనుష్టుప్ తోనే ముగుస్తుంది, ఎక్కడా దీర్ఘవృత్తం లేదు — కథ ఇక్కడ విశ్రమించదనీ, ముందుకు ప్రవహిస్తుందనీ ఇది సూచన.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதனின் படை கங்கைக் கரையில் சிருங்கிபேரபுரத்தின் அருகே தங்கியது. இந்தச் சர்க்கத்தில் அதே படை குகனின் கண்களில் படுகிறது; அவன் மனத்தில் ஐயம் எழுகிறது. கங்கையை ஒட்டித் தங்கியிருந்த அந்தக் கொடிப்படையைக் கண்டதுமே, நிஷாத அரசன் சுற்றிலும் நின்ற உறவினர்களிடம் சொன்னான்: ‘இங்கிருந்து தெரியும் இந்தப் பெரும் படை கடலைப் போன்றது; மனத்தால் எண்ணிப் பார்த்தாலும் இதன் முடிவை என்னால் அறிய முடியவில்லை. நிச்சயமாகத் தீய எண்ணம் கொண்ட பரதனே நேரில் வந்திருக்கிறான்; அவனுடைய தேரில் உள்ள பெரிய கோவிதாரக் கொடி இதுவே. அவன் நம்மைக் கயிறுகளால் கட்டுவான், அல்லது கொல்வான்; பின்னர் தந்தையால் அரசிலிருந்து வெளியேற்றப்பட்ட தசரதனின் மகனான ராமனையும் பின்தொடர்ந்து சென்று கொல்வான். அந்த அரசனுடைய நிறைவான, மிக அரிய செல்வத்தைத் தான் ஒருவனே அடைய விரும்பி, கைகேயியின் மகனான பரதன் ராமனைக் கொல்ல வருகிறான்.’ குகனின் இந்த ஐயம் காரணமற்றது அல்ல — எவனுடைய தாயின் வரத்தால் ராமன் காட்டுக்குச் சென்றானோ, அவனுடைய கொடியே இப்போது கங்கைக் கரையில் தெரிகிறது. கோவிதாரக் கொடியே சான்று; ஆனால் அந்தச் சான்று தவறாக வழிநடத்துகிறது, ஏனெனில் பரதன் வந்ததன் காரணம் நேர் எதிரானது. இந்தச் சர்க்கம் முழுவதும் தலைகீழான புரிதலில் கட்டப்பட்டுள்ளது — வாசகர் உண்மையை அறிவார், குகனோ அறியான்; ஆகவே அவனுடைய ஒவ்வொரு சொல்லும் இரக்கமும் நகைச்சுவையும் கலந்ததாகிறது. இங்கே கவிஞர் முதன்முறையாகக் கதையை வெளியாளான ஒரு சாட்சியின் கண்களால் காட்டுகிறார்; இதனால் பரதனின் தூய்மை பிறருடைய ஐயத்தாலும் சோதிக்கப்படுகிறது.

குகன் இப்போது தன் பக்கத்தை அறிவிக்கிறான்: ‘தசரதனின் மகனான ராமன் என் தலைவனும் நண்பனும் ஆவான்; ஆகவே அவனுடைய நலனை விரும்புபவர்களாக, போருக்கு ஆயத்தமாகி இங்கே கங்கைக் கரையின் சதுப்பு நிலத்தில் நில்லுங்கள்.’ ‘தலைவனும் நண்பனும்’ என்ற இரு சொற்கள் ஒரே வாக்கியத்தில் — ஒன்று பணியாளின் பாவத்தையும், மற்றது சமநிலையையும் குறிக்கின்றன; நிஷாத அரசனுக்கு ராமனிடம் பக்தியும் நட்பும் சம அளவில் உள்ளன. பின்னர் அவன் ஏற்பாட்டுக்கு ஆணையிடுகிறான்: ‘வலிமை கொண்ட தாசர்கள் அனைவரும் நதியைக் காவல் காத்து, இறைச்சியும் கிழங்கும் கனிகளும் உண்டு கங்கையைச் சார்ந்து நிற்கட்டும். ஐந்நூறு படகுகளில் ஒவ்வொன்றிலும் போருக்கு ஆயத்தமான நூறு நூறு இளம் மீனவர்கள் நிற்கட்டும்’ என்று அவன் தூண்டினான். ஐந்நூறு படகுகள், ஒவ்வொரு படகிலும் நூறு வீரர்கள் — இந்தக் கணக்கால் கவிஞர் நிஷாத அரசனின் வலிமையைக் காட்டுகிறார். இறுதியில் அவன் ஒரு நிபந்தனையும் சொல்கிறான்: ‘இங்கே பரதன் ராமனைப் பற்றி நல்லெண்ணம் கொண்டவனாக இருந்தால் மட்டுமே, நலமுடன் இந்தப் படை இன்று கங்கையைக் கடக்கும்.’ நதியே இங்கே சோதனை; அதைக் கடக்காமல் ராமனை அடைய இயலாது. படகுகள் நிஷாத அரசனின் கையில் உள்ளன; ஆகவே அவனே வாயிற்காவலன். ‘ஸ்வஸ்திமதீ’ (நலமுடன்) என்ற சொல்லால் அவன் படையின் நலனையும் சுட்டுகிறான் — பரதனின் எண்ணம் தூயதாக இருந்தால், எவருக்கும் தீங்கு இல்லை.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, நிஷாதர் தலைவனான குகன் மீனும் இறைச்சியும் தேனும் காணிக்கையாக எடுத்துக்கொண்டு பரதனை நோக்கிச் சென்றான் — ஒருபுறம் போர் ஆயத்தம், மறுபுறம் காணிக்கை; ஐயம் இன்னும் நீங்கவில்லை, ஆனால் மரியாதை கைவிடப்படவில்லை. அவன் வருவதைக் கண்டு, ஆற்றல் மிக்கவனும் தக்க நேரத்தை அறிந்தவனுமான தேரோட்டியின் மகன் சுமந்திரன் பணிவோடு பரதனிடம் தெரிவித்தான்: ‘ஆயிரக்கணக்கான உறவினர்கள் சூழ்ந்த இந்தத் தலைவன் தண்டகாரண்யத்தை நன்கு அறிந்தவன், முதியவன்; உன் சகோதரனின் நண்பனும் ஆவான். ஆகவே காகுத்ஸ்தனே, இந்த நிஷாதர் தலைவனான குகன் உன்னைக் காணட்டும்; ராமனும் லக்ஷ்மணனும் எங்கே இருக்கிறார்கள் என்பதை அவன் ஐயமின்றி அறிவான்.’ சுமந்திரனின் சொற்களில் மூன்று நோக்கங்கள் — குகனை அறிமுகப்படுத்துதல், அவன் ராமனின் நண்பன் என்று சொல்லுதல், அவனுடைய வழியறிவைப் பயன்படுத்துதல். சுமந்திரனிடமிருந்து இந்த நல்ல சொற்களைக் கேட்டதும் பரதன் உடனே, ‘குகன் என்னைக் காணட்டும்’ என்றான். இளவரசனின் இந்த ஒரே சொல் எல்லா ஐயத்தையும் உடைக்கப் போதுமானது. அவன் படையை ஏவவில்லை, ஆயுதம் ஏந்தவில்லை; ‘காணட்டும்’ என்று மட்டுமே சொல்கிறான். சுமந்திரனும் குகனை ‘முதியவன்’ என்று சிறப்பாக மதிக்கிறான்; இதனால் சாதி வேறுபாடும் இரண்டாம் நிலைக்குத் தள்ளப்படுகிறது.

அனுமதி பெற்று, பெருமகிழ்ச்சியடைந்த குகன் உறவினர்கள் சூழப் பரதனை அணுகி, வணங்கி இவ்வாறு சொன்னான்: ‘இந்தப் பகுதி உன்னுடைய வீட்டுத் தோட்டமே; நீ வருவது முன்பே தெரியாததால் நாங்கள் ஏமாந்துபோனோம்; ஆகவே வரவேற்பு ஆயத்தம் செய்யப்படவில்லை. எங்களிடம் உள்ளவை அனைத்தையும் உனக்குக் காணிக்கையாக்குகிறோம்; உன்னுடையதே ஆன இந்தத் தாசர்களின் இல்லத்தில் தங்குவாயாக. நிஷாதர்கள் தாமே திரட்டிய கிழங்கும் கனியும் இதோ, ஈரமானதும் உலர்ந்ததுமான இறைச்சியும், பலவகைக் காட்டுப் பொருள்களும் உள்ளன. நன்கு உணவளிக்கப்பட்ட படை இந்த இரவைக் கழிக்கும் என்று நம்புகிறேன்; பலவகை விருப்பங்களால் உபசரிக்கப்பட்டு நீ நாளை படையோடு செல்வாய்.’ இவ்வாறு ஐயம் விருந்தோம்பலாக மாறியது. ‘நிஷ்குட:’ என்ற சொல் இனிமையானது — வீட்டின் அருகிலுள்ள தோட்டம் போல இந்தப் பகுதியும் உன்னுடையதே என்பது கருத்து. போருக்கு ஆயத்தமான தாசர்கள் இன்னும் நதிக்கரையில் நிற்கின்றனர்; ஆனால் அவர்களுடைய அரசன் விருந்தினரை உபசரிக்கிறான் — இந்த இருநிலை, அடுத்த சர்க்கத்தில் பரதனின் பதிலால் நீங்கும். சர்க்கம் அனுஷ்டுப் யாப்பிலேயே நிறைவுறுகிறது, நீண்ட யாப்பு எங்கும் இல்லை — கதை இங்கே ஓய்வதில்லை, முன்னோக்கிப் பாய்கிறது என்பதற்கான குறிப்பு இது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸೇನೆ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಸಮೀಪ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸೇನೆ ಗುಹನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಗಂಗೆಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿರುವ ಧ್ವಜಿನಿಯನ್ನು (ಸೇನೆಯನ್ನು) ಕಂಡೊಡನೆ ನಿಷಾದರಾಜನು ಸುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದ ಜ್ಞಾತಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಈ ಮಹಾಸೇನೆ ಸಮುದ್ರದಂತಿದೆ; ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಯೋಚಿಸಿದರೂ ಇದರ ಕೊನೆ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ಭರತನು ತಾನೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ರಥದ ಮೇಲಿನ ಮಹಾಕಾಯದ ಕೋವಿದಾರಧ್ವಜ ಇದೇ. ಅವನು ನಮ್ಮನ್ನು ಪಾಶಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವನು, ಇಲ್ಲವೇ ಕೊಲ್ಲುವನು; ಅನಂತರ ತಂದೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನನ್ನೂ ಬೆನ್ನಟ್ಟಿ ಕೊಲ್ಲುವನು. ರಾಜನ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಅತಿ ದುರ್ಲಭವಾದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಬಯಸುತ್ತಾ ಕೈಕೇಯೀಪುತ್ರ ಭರತನು ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಗುಹನ ಈ ಶಂಕೆ ನಿಷ್ಕಾರಣವಲ್ಲ — ಯಾರ ತಾಯಿಯ ವರದಿಂದ ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನೋ, ಅವನದೇ ಧ್ವಜ ಈಗ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಕೋವಿದಾರಧ್ವಜವೇ ಪ್ರಮಾಣ; ಆದರೆ ಆ ಪ್ರಮಾಣ ಭ್ರಾಂತವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಭರತನ ಆಗಮನದ ಕಾರಣ ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸರ್ಗವೆಲ್ಲವೂ ವಿಪರೀತ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಓದುಗನಿಗೆ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಗುಹನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾತೂ ಕರುಣೆಯೂ ಹಾಸ್ಯವೂ ಬೆರೆತದ್ದಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೊರಗಿನ ಸಾಕ್ಷಿಯೊಬ್ಬನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಭರತನ ಶುದ್ಧತೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಸಂದೇಹದಿಂದಲೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ.

ಗುಹನು ಈಗ ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ನನ್ನ ಒಡೆಯನೂ ಹೌದು, ಸಖನೂ ಹೌದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ನೀವು ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ದಡದ ಜವುಗುನೆಲದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿರಿ.’ ‘ಭರ್ತಾ ಚ ಸಖಾ ಚ’ (ಒಡೆಯನೂ ಸಖನೂ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ — ಒಂದು ಸ್ವಾಮಿಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಸಮಭಾವವನ್ನು; ನಿಷಾದರಾಜನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕುರಿತಾದ ಭಕ್ತಿಯೂ ಮೈತ್ರಿಯೂ ಸಮನಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಎಲ್ಲ ದಾಶರೂ ಬಲಸಮೇತರಾಗಿ, ನದಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಮಾಂಸ-ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ಐನೂರು ದೋಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲೂ ಸನ್ನದ್ಧರಾದ ನೂರು ನೂರು ಯುವ ಕೈವರ್ತರು ನಿಲ್ಲಲಿ’ ಎಂದು ಅವನು ಪ್ರೇರಿಸಿದನು. ಐನೂರು ದೋಣಿಗಳು, ಪ್ರತಿ ದೋಣಿಗೆ ನೂರು ಯೋಧರು — ಈ ಎಣಿಕೆಯಿಂದ ಕವಿ ನಿಷಾದರಾಜನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಷರತ್ತನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸದ್ಭಾವವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಈ ಸೇನೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಇಂದು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ನದಿಯೇ ಪರೀಕ್ಷೆ; ಅದರ ದಡವನ್ನು ದಾಟದೆ ರಾಮನನ್ನು ತಲುಪಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದೋಣಿಗಳು ನಿಷಾದರಾಜನ ಕೈಯಲ್ಲಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ದ್ವಾರಪಾಲಕ. ‘ಸ್ವಸ್ತಿಮತೀ’ (ಕ್ಷೇಮವುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸೇನೆಯ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನ ಭಾವ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ ಯಾರಿಗೂ ಅಪಾಯವಿಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನು ಮೀನು, ಮಾಂಸ, ಜೇನುಗಳನ್ನು ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಭರತನ ಬಳಿಗೆ ಹೊರಟನು — ಒಂದು ಕಡೆ ಸನ್ನದ್ಧತೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಕಾಣಿಕೆ; ಸಂದೇಹ ಇನ್ನೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಅವನು ಬರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಸಮಯಜ್ಞನೂ ಆದ ಸೂತಪುತ್ರ ಸುಮಂತ್ರನು ವಿನೀತನಾಗಿ ಭರತನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು — ‘ಸಾವಿರಾರು ಜ್ಞಾತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಈ ಸ್ಥಪತಿ (ಒಡೆಯ) ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಶಲನು, ವೃದ್ಧನು; ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಸಖನೂ ಹೌದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಈ ನಿಷಾದಾಧಿಪನಾದ ಗುಹನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಿ; ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ.’ ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉದ್ದೇಶಗಳಿವೆ — ಗುಹನ ಪರಿಚಯ, ರಾಮನೊಡನೆ ಅವನ ಸಖ್ಯದ ಕಥನ, ಅವನ ಮಾರ್ಗಜ್ಞಾನದ ಉಪಯೋಗ. ಸುಮಂತ್ರನಿಂದ ಈ ಶುಭವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಕೂಡಲೇ ‘ಗುಹನು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಿ’ ಎಂದನು. ರಾಜಪುತ್ರನ ಈ ಒಂದೇ ಮಾತು ಎಲ್ಲ ಸಂದೇಹವನ್ನೂ ಮುರಿಯಲು ಸಾಕು. ಅವನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ‘ಕಾಣಲಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನೂ ಗುಹನನ್ನು ‘ವೃದ್ಧ’ ಎಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಜಾತಿಭೇದವೂ ಗೌಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಗುಹನು ಜ್ಞಾತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಭರತನ ಬಳಿ ಬಂದು, ತಲೆಬಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಪ್ರದೇಶವು ನಿನ್ನ ಮನೆಯಂಗಳದ ತೋಟವೇ; ನಾವು ವಂಚಿತರಾದೆವು, ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಆಗಮನ ನಮಗೆ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಏನೇನಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇವೆ; ನಿನ್ನದೇ ಆದ ಈ ದಾಶಗೃಹದಲ್ಲಿ ತಂಗು. ನಿಷಾದರು ತಾವೇ ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಈ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳಿವೆ, ಹಸಿಯ ಮತ್ತು ಒಣಗಿದ ಮಾಂಸವಿದೆ, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಕಾಡಿನ ಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆ. ಸೇನೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಊಟಮಾಡಿ ಈ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯಲಿ ಎಂದು ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ; ಬಗೆಬಗೆಯ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾಗಿ ನೀನು ನಾಳೆ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಹೊರಡುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಶಂಕೆ ಆತಿಥ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ‘ನಿಷ್ಕುಟಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಧುರವಾದುದು — ಮನೆಯ ಬಳಿಯ ಉಪವನದಂತೆ ಈ ಪ್ರದೇಶ ನಿನ್ನದೇ ಎಂದು. ಸನ್ನದ್ಧರಾದ ದಾಶರು ಇನ್ನೂ ನದಿತೀರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರ ರಾಜನು ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಇಬ್ಬಗೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಉತ್ತರದಿಂದ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುವುದು. ಸರ್ಗವು ಅನುಷ್ಟುಭದಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ದೀರ್ಘವೃತ್ತ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ — ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸದೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಸೂಚನೆ ಇದು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതന്റെ സൈന്യം ഗംഗാതീരത്ത് ശൃംഗിവേരപുരത്തിനടുത്ത് താവളമടിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ ആ സൈന്യംതന്നെ ഗുഹന്റെ കണ്ണിൽപ്പെടുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിൽ സന്ദേഹം ഉണരുന്നു. ഗംഗയെ ആശ്രയിച്ചു താവളമടിച്ച സൈന്യത്തെ കണ്ട ഉടൻ നിഷാദരാജൻ ചുറ്റും നിന്ന ജ്ഞാതികളോടു പറഞ്ഞു: ‘ഇവിടെനിന്നു കാണുന്ന ഈ മഹാസൈന്യം സമുദ്രംപോലെയാണ്; മനസ്സുകൊണ്ട് ആലോചിച്ചിട്ടും എനിക്കിതിന്റെ അറ്റം കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല. നിശ്ചയമായും ദുർബുദ്ധിയായ ഭരതൻ സ്വയം വന്നിരിക്കുകയാണ്; അയാളുടെ രഥത്തിലുള്ള ഈ വലിയ കോവിദാരക്കൊടിതന്നെ അതിനു തെളിവ്. അയാൾ നമ്മെ കയറുകൊണ്ടു ബന്ധിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ കൊല്ലും; പിന്നെ പിതാവ് രാജ്യത്തുനിന്നു പുറത്താക്കിയ ദാശരഥിയായ രാമനെയും പിന്തുടർന്നു കൊല്ലും. ആ രാജാവിന്റെ സമ്പന്നവും അതിദുർലഭവുമായ ശ്രീ ഒറ്റയ്ക്കു കൈക്കലാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചാണ് കൈകേയീപുത്രനായ ഭരതൻ രാമനെ കൊല്ലാൻ വരുന്നത്.’ ഗുഹന്റെ ഈ ശങ്ക അകാരണമല്ല — ആരുടെ അമ്മയുടെ വരംമൂലം രാമൻ കാട്ടിലേക്കു പോയോ, അവന്റെതന്നെ കൊടിയാണ് ഇപ്പോൾ ഗംഗാതീരത്തു കാണുന്നത്. കോവിദാരക്കൊടിയാണ് തെളിവ്; എന്നാൽ ആ തെളിവ് വഴിതെറ്റിക്കുന്നതാണ്, കാരണം ഭരതന്റെ വരവിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം നേരെ വിപരീതമാണ്. ഈ സർഗം മുഴുവൻ വിപരീതധാരണയിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — വായനക്കാരന് സത്യമറിയാം, ഗുഹനറിയില്ല; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഓരോ വാക്യവും കരുണവും ഹാസ്യം കലർന്നതുമായിത്തീരുന്നു. കവി ഇവിടെ ആദ്യമായി കഥയെ ഒരു പുറമേയുള്ള സാക്ഷിയുടെ കണ്ണുകളിലൂടെ കാണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ഭരതന്റെ ശുദ്ധി മറ്റൊരാളുടെ സന്ദേഹത്താലും പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

ഗുഹൻ ഇപ്പോൾ താൻ ആരുടെ പക്ഷത്താണെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു: ‘ദാശരഥിയായ രാമൻ എന്റെ സ്വാമിയും സഖാവുമാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നന്മ ആഗ്രഹിക്കുന്ന നിങ്ങൾ യുദ്ധസന്നദ്ധരായി ഇവിടെ ഗംഗാതീരത്തെ ചതുപ്പുനിലത്തു നിൽക്കുവിൻ.’ ‘സ്വാമിയും സഖാവും’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ ഒരേ വാക്യത്തിൽ — ഒന്ന് സ്വാമിഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, മറ്റേത് സമഭാവം; നിഷാദരാജന് രാമനോടുള്ള ഭക്തിയും മൈത്രിയും ഒപ്പത്തിനൊപ്പം നിലകൊള്ളുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ക്രമീകരണങ്ങൾ നിർദേശിക്കുന്നു: ‘എല്ലാ ദാശന്മാരും സൈന്യസമേതം നദി കാത്തുകൊണ്ട്, മാംസവും കിഴങ്ങും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ച്, ഗംഗയെ ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കട്ടെ. അഞ്ഞൂറു തോണികളിൽ ഓരോന്നിലും യുദ്ധസന്നദ്ധരായ നൂറുനൂറു യുവാക്കളായ കൈവർത്തന്മാർ നിൽക്കട്ടെ’ എന്ന് അദ്ദേഹം പ്രേരിപ്പിച്ചു. അഞ്ഞൂറു തോണികൾ, ഓരോന്നിലും നൂറു യോദ്ധാക്കൾ — ഈ കണക്കിലൂടെ കവി നിഷാദരാജന്റെ ബലം കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ഒരു വ്യവസ്ഥയും പറയുന്നു: ‘ഇവിടെ ഭരതൻ രാമന്റെ കാര്യത്തിൽ സന്തുഷ്ടമനസ്കനാണെങ്കിൽ മാത്രമേ ഈ സൈന്യം ഇന്നു സുരക്ഷിതമായി ഗംഗ കടക്കൂ.’ നദിതന്നെയാണ് ഇവിടെ പരീക്ഷ; അതു കടക്കാതെ രാമനിലെത്താൻ സാധ്യമല്ല. തോണികൾ നിഷാദരാജന്റെ കൈയിലാണ്, അതിനാൽ അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് ദ്വാരപാലകൻ. ‘സ്വസ്തിമതീ’ (സുരക്ഷിതമായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം സൈന്യത്തിന്റെ ക്ഷേമവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭരതന്റെ ഭാവം ശുദ്ധമാണെങ്കിൽ ആർക്കും ആപത്തില്ല.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം നിഷാദാധിപതിയായ ഗുഹൻ മീനും മാംസവും തേനും കാഴ്ചദ്രവ്യമായി എടുത്ത് ഭരതന്റെ അടുത്തേക്കു ചെന്നു — ഒരുവശത്ത് യുദ്ധസന്നാഹം, മറുവശത്ത് കാഴ്ച; സന്ദേഹം ഇതുവരെ നീങ്ങിയിട്ടില്ല, എന്നാൽ മര്യാദ കൈവിട്ടിട്ടില്ല. അദ്ദേഹം വരുന്നതു കണ്ട്, പ്രതാപവാനും സന്ദർഭജ്ഞനുമായ സൂതപുത്രൻ സുമന്ത്രൻ വിനീതനായി ഭരതനെ അറിയിച്ചു: ‘ആയിരക്കണക്കിനു ജ്ഞാതികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഈ സ്ഥപതി ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ നിപുണനും വൃദ്ധനുമാണ്; അങ്ങയുടെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ സഖാവുമാണ്. അതിനാൽ, കാകുത്സ്ഥാ, ഈ നിഷാദാധിപനായ ഗുഹൻ അങ്ങയെ കാണട്ടെ; രാമലക്ഷ്മണന്മാർ എവിടെയാണുള്ളതെന്ന് സംശയമില്ലാതെ അദ്ദേഹത്തിനറിയാം.’ സുമന്ത്രന്റെ വാക്കുകളിൽ മൂന്നു ലക്ഷ്യങ്ങളുണ്ട് — ഗുഹന്റെ പരിചയം, അദ്ദേഹത്തിനു രാമനോടുള്ള സൗഹൃദത്തിന്റെ കഥനം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മാർഗജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉപയോഗം. സുമന്ത്രനിൽനിന്ന് ഈ ശുഭവചനം കേട്ട ഭരതൻ ഉടൻ പറഞ്ഞു: ‘ഗുഹൻ എന്നെ കാണട്ടെ.’ രാജകുമാരന്റെ ഈ ഒരൊറ്റ വാക്കുതന്നെ സന്ദേഹമെല്ലാം തകർക്കാൻ മതിയായതാണ്. അദ്ദേഹം സൈന്യത്തെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്നില്ല, ആയുധമെടുക്കുന്നില്ല; ‘കാണട്ടെ’ എന്നു മാത്രം പറയുന്നു. സുമന്ത്രനും ഗുഹനെ ‘വൃദ്ധൻ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ച് ആദരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ജാതിഭേദംപോലും അപ്രധാനമാക്കപ്പെടുന്നു.

അനുവാദം ലഭിച്ചപ്പോൾ അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ ഗുഹൻ ജ്ഞാതികളോടൊപ്പം ഭരതന്റെ അടുത്തെത്തി, വണങ്ങിനിന്നു പറഞ്ഞു: ‘ഈ ദേശം അങ്ങയുടെ ഗൃഹോദ്യാനംതന്നെയാണ്; അങ്ങയുടെ മുന്നിൽ ഞങ്ങൾ ഒരുങ്ങാത്തവരായിപ്പോയി, കാരണം അങ്ങയുടെ വരവ് മുൻകൂട്ടി അറിഞ്ഞില്ല; അതിനാൽ സത്കാരം ഒരുക്കാനായില്ല. ഞങ്ങൾക്കുള്ളതെന്തും അങ്ങേക്കു സമർപ്പിക്കുന്നു; സ്വന്തം ദാശഗൃഹത്തിലെന്നപോലെ വസിച്ചാലും. നിഷാദന്മാർ സ്വയം ശേഖരിച്ച കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളുമുണ്ട്, പച്ചയും ഉണങ്ങിയതുമായ മാംസമുണ്ട്, പലതരം കാട്ടുവിഭവങ്ങളുമുണ്ട്. ഞാൻ ആശിക്കുന്നു — നന്നായി ഭക്ഷിച്ച സൈന്യം ഈ രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടും; പലവിധ ഇഷ്ടവസ്തുക്കളാൽ പൂജിതനായി അങ്ങ് നാളെ സൈന്യസമേതം പോകും.’ ഇങ്ങനെ ശങ്ക ആതിഥ്യമായി മാറുന്നു. ‘നിഷ്കുടം’ എന്ന പദം മധുരമാണ് — വീടിനോടു ചേർന്ന ഉദ്യാനംപോലെ ഈ ദേശം അങ്ങയുടേതുതന്നെ എന്ന്. യുദ്ധസന്നദ്ധരായ ദാശന്മാർ ഇപ്പോഴും നദീതീരത്തു നിൽക്കുന്നു, എന്നാൽ അവരുടെ രാജാവ് അതിഥിസത്കാരം ചെയ്യുന്നു — ഈ ഇരട്ടനിലയ്ക്ക് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഭരതന്റെ മറുപടിയോടെ അറുതിവരും. സർഗം അനുഷ്ടുപ്പിൽത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു, ദീർഘവൃത്തം എവിടെയുമില്ല — കഥ ഇവിടെ വിശ്രമിക്കുന്നില്ല, മുന്നോട്ടൊഴുകുന്നു എന്നതിന്റെ സൂചനയാണിത്.

In the previous sarga Bharata's army had encamped on the bank of the Gaṅgā near Śṛṅgaverapura. Now that same army falls under Guha's eyes, and suspicion rises in his mind. As soon as he saw the host with its banners camped along the Gaṅgā, the king of the Niṣādas spoke to the kinsmen sitting round him. “A great army is in sight over there, like the sea; try as I may, I cannot see where it ends. Surely the evil-minded Bharata has come himself — that is his great kovidāra banner on his chariot. He will either have us bound with ropes or kill us, and then go after Rāma, the son of Daśaratha whom his father sent away from the kingdom, and kill him too. Kaikeyī's son Bharata wants that king's rich and hard-won fortune all to himself, and he is on his way to kill him.” Guha's suspicion was not groundless: the banner of the man whose mother's boon had sent Rāma to the forest now stood on the bank of the Gaṅgā. The kovidāra banner was his proof — but the proof misled him, for Bharata had come for the very opposite reason. The whole sarga turns on this misunderstanding: the reader knows the truth and Guha does not, so each of his words is both moving and tinged with comedy. For the first time the poet shows the story through the eyes of an outsider, so that Bharata's purity is tested even by another man's suspicion.

Now Guha declared where he stood. “But Rāma, Daśaratha's son, is my master and my friend. So stand here on the bank of the Gaṅgā, armed and ready, for his sake.” Master and friend in one breath — the one word speaks of service, the other of equality; in the Niṣāda king devotion and friendship toward Rāma went together. Then he gave his orders: “Let all the fishermen stay along the Gaṅgā in force, guarding the river and living on meat, roots and fruit. Of my five hundred boats, let each carry a hundred young fishermen armed and ready.” With these numbers — five hundred boats, a hundred men to each — the poet shows the Niṣāda king's strength. Last he laid down a condition: “If Bharata here proves well disposed toward Rāma, then this army may cross the Gaṅgā today in safety.” The river itself was the test; Rāma could not be reached without crossing it, and since the boats were in the Niṣāda king's hands, he was its gatekeeper. In speaking of safety he also held out the army's welfare: if Bharata's intent was pure, no harm would come to anyone.

So saying, Guha, lord of the Niṣādas, took fish, meat and honey as gifts and went to meet Bharata — armed readiness on one side, a gift of welcome on the other; his suspicion had not yet left him, but he did not abandon courtesy. When the majestic Sumantra, the charioteer's son, saw him coming, he knew what the moment required and courteously announced him to Bharata: “This is the chief of this place, surrounded by a thousand of his kinsmen. He is old, he knows the Daṇḍaka forest well, and he is your brother's friend. So let Guha, lord of the Niṣādas, see you, Kākutstha; he surely knows where Rāma and Lakṣmaṇa are.” Sumantra's words did three things: they introduced Guha, told of his friendship with Rāma, and pointed to the use of his knowledge of the way. By honouring him as an elder, Sumantra made differences of birth of little account. Hearing these welcome words, Bharata said at once, “Let Guha come and see me.” That one sentence of the prince was enough to break all suspicion: he did not rouse the army or take up a weapon, he only said, “Let him see me.”

Given leave, Guha was delighted, and surrounded by his kinsmen he came to Bharata and spoke humbly: “This land is like a garden of your own, and you have caught us unprepared, for we did not know you were coming and have made no welcome ready. All we have we lay before you; stay here, in a house of the fishermen that is already yours. Here are roots and fruit the Niṣādas have gathered themselves, meat fresh and dried, and wild produce of every kind. I trust your army will pass this night well fed, and tomorrow, honoured with all we can offer, you will go on with your forces.” So suspicion turned into hospitality. To call the land Bharata's own garden is a gracious touch. Yet the armed fishermen still stood on the riverbank while their king offered hospitality, and this double state of things will be resolved by Bharata's answer in the next sarga. The sarga ends without pause, as the story flows straight on.