पूर्वस्मिन् सर्गे निषादाधिपतिः गुहः भरताय मत्स्यमांसमधूनि फलमूलानि निवासं च निवेदितवान् आसीत्, ‘अयं देशः ते निष्कुटः, वयं च ते वञ्चिताः — अज्ञातागमनात् अप्रस्तुताः’ इति च उक्तवान्। अस्मिन् सर्गे महाप्राज्ञः भरतः तम् एवम् उक्तवन्तं गुहं हेतुना प्रयोजनेन च युक्तेन वाक्येन प्रत्युवाच — ‘हे सखे, त्वं मम गुरोः रामस्य सुहृत्; यत् त्वम् ईदृशीं महतीं सेनाम् अपि अर्चयितुम् इच्छसि, तव सः कामः ऊर्जितः एव। तव श्रद्धया एव सर्वेषां सत्कारः कृतः जातः’ इति। अत्र द्रष्टव्यम् — भरतः भोजनम् आतिथ्यं वा न गृह्णाति, यतः सः शोकव्रतस्थः; किन्तु गुहस्य सौहार्दं पूर्णतया स्वीकरोति। एतत् एव अस्य सर्गस्य प्रारम्भिकं शीलदर्शनम्। ततः सः श्रीमान् महातेजाः हस्तेन गन्तव्यं मार्गं दर्शयन् पुनः पृच्छति — ‘कतरेण पथा भरद्वाजस्य आश्रमं गमिष्यामि? अयं गङ्गातीरस्थः अनूपदेशः भृशं गहनः दुरत्ययः च।’ इयम् एव जिज्ञासा सर्गस्य गतिं निर्धारयति। तस्य धीमतः राजपुत्रस्य तद् वचनं श्रुत्वा गहनवनगोचरः गुहः प्राञ्जलिः भूत्वा उत्तरं ददाति — ‘देशज्ञाः सुसमाहिताः दाशाः त्वाम् अनुगमिष्यन्ति; अहम् अपि, हे महाबल राजपुत्र, त्वया सह गमिष्यामि।’ यः वने जातः वने वर्धितः, सः एव मार्गदर्शकः भवितुम् अर्हति। एवं प्रथमेषु षट्सु श्लोकेषु भरतस्य विनयः, गुहस्य च साहाय्यबुद्धिः — उभयोः सौहार्दस्य दृढा भूमिका स्थापिता।

अनन्तरं गुहः सहसा स्वस्य अन्तःस्थं संशयम् उद्घाटयति — ‘कच्चित् त्वम् अक्लिष्टकर्मणः रामस्य प्रति दुष्टभावेन न व्रजसि? इयं ते महती चतुरङ्गिणी सेना मम मनसि शङ्कां जनयति इव।’ गुहः रामस्य प्रियसखा, अतः तस्य एषा शङ्का सहजा एव; सेनया सह आगतः अनुजः किम् अर्थम् आगच्छेत् इति प्रश्नः लोकस्य अपि भवेत्। तम् एवं भाषमाणं गुहं भरतः आकाशः इव निर्मलः सन् श्लक्ष्णया मृदुलया वाचा प्रत्याह — ‘यत् कष्टं तादृशः कालः कदापि मा भूत्; मां शङ्कितुं न अर्हसि। सः राघवः मम ज्येष्ठः भ्राता, मया पितृसमः मतः। तं वनवासिनं काकुत्स्थं निवर्तयितुम् एव अहं यामि। हे गुह, मयि अन्या बुद्धिः न कार्या; तुभ्यं सत्यं ब्रवीमि।’ शङ्कायाः उत्तरं क्रोधेन न, अपितु माधुर्येण सत्यवचनेन च दत्तम् — अत्र एव भरतस्य महत्त्वं प्रकाशते। ‘आकाश इव निर्मलः’ इति उपमया कविः सूचयति — यस्य मनसि मलिनं किमपि नास्ति, सः एव शङ्कां सहते, न च कुप्यति।

भरतस्य भाषितं श्रुत्वा गुहस्य वदनं संहृष्टम् अभवत्; सन्देहः निर्मूलः जातः, सः च हर्षितः पुनः एव भरतं प्रति वाक्यम् अब्रवीत् — ‘धन्यः त्वम्! अस्मिन् जगतीतले त्वया तुल्यं कमपि न पश्यामि, यः अयत्नात् आगतं राज्यम् अपि त्यक्तुम् इच्छति। सामान्यः जनः प्रयत्नेन अपि राज्यम् इच्छति, त्वं तु प्रयत्नं विना प्राप्तम् अपि त्यजसि। या ते कीर्तिः सा शाश्वती भूत्वा लोकान् अनुचरिष्यति, यतः त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुम् इच्छसि।’ एवं गुहे भरतं प्रति सम्भाषमाणे सति सूर्यः नष्टप्रभः अभवत्, रजनी च अभ्यवर्तत — संवादस्य समाप्तिः दिवसस्य समाप्त्या सह कविना योजिता। ततः गुहेन परितोषितः श्रीमान् भरतः तां सेनां यथास्थानं संनिवेश्य शत्रुघ्नेन समं पुनः शयनं प्रति आगच्छत्। दिवसः समाप्तः, किन्तु भरतस्य रात्रिः न समाप्यते — अग्रिमाः श्लोकाः तस्य निद्राराहित्यम् एव वर्णयन्ति। सेनायाः विश्रामः सिद्धः, राज्ञः पुत्रस्य तु न।

शय्यायां शयितस्य महात्मनः भरतस्य मनसि रामचिन्तामयः शोकः उपस्थितः — तादृशः शोकः तस्य अनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य न उचितः आसीत्, तथापि सः आगतः; यः अपराधं न कृतवान्, सः एव दण्डम् इव अनुभवति। अन्तर्दाहेन दहनः तं राघवं संतापयति, यथा वनदाहेन अभिसंतप्तं पादपं तस्य एव कोटरे गूढः अग्निः अधिकं दहति — बाह्यं दुःखम् अपि आन्तरात् अल्पम् एव। तस्य सर्वेभ्यः गात्रेभ्यः शोकाग्निसम्भवः स्वेदः प्रसृतः, यथा सूर्यांशुभिः संतप्तः हिमवान् हिमं प्रस्रवति। ततः कविः सर्वं दुःखम् एकेन विशालेन रूपकेण दर्शयति — महान् दुःखशैलः कैकयीसुतम् आक्रान्तवान्। तस्य शैलस्य निर्दराः ध्यानम्, धातवः विनिःश्वासाः, पादपसंघः दैन्यम्, अधिशृङ्गाणि शोकजनितः आयासः, अनन्तसत्त्वानि प्रमोहः, ओषधयः वेणवः च आभ्यन्तराः बाह्याः च संतापाः। एकस्मिन् एव रूपके भरतस्य सम्पूर्णा मानसी दशा चित्रिता — एषा वाल्मीकेः विशिष्टा रीतिः। ‘कैकयीसुतः’ इति नाम्ना अपि सूचना — यस्याः मातुः वरेण एतत् सर्वं जातम्, तस्याः एव पुत्रः इदानीं तस्य भारं वहति।

सः नरर्षभः विनिःश्वसन् भृशदुर्मनाः प्रमूढसंज्ञः च परमाम् आपदं गतः; हृदयज्वरेण अर्दितः सन् शमं न लेभे — यूथात् हतः वियुक्तः ऋषभः यथा। उपमा मार्मिका — यः स्वयं यूथपतिः, सः एव यूथहीनः जातः। अन्ते महानुभावः सजनः समाहितः च भरतः गुहेन सह समागतः; तदा गुहः तं सुदुर्मनसम् अग्रजचिन्तापरं भरतं पुनः समाश्वासयत्। एतेन आश्वासनेन एव अग्रिमः सर्गः आरभ्यते — गुहः तत्र लक्ष्मणस्य सद्भावं विलापं च वर्णयिष्यति। एवम् अयं सर्गः संवादेन आरब्धः शोकेन च समाप्तः, अग्रिमस्य च कथासूत्रं गुहस्य मुखे एव निक्षिप्तम्।

మునుపటి సర్గలో నిషాదాధిపతి గుహుడు భరతునికి చేపలూ, మాంసమూ, తేనె, ఫలమూలాలూ, నివాసమూ నివేదించాడు; ‘ఈ దేశం నీ పెరటి తోట వంటిది, నీ రాక తెలియక సిద్ధంగా లేక మేము మోసపోయాము’ అని కూడా అన్నాడు. ఈ సర్గలో మహాప్రాజ్ఞుడైన భరతుడు అలా అన్న గుహునికి హేతువుతోనూ, ప్రయోజనంతోనూ కూడిన మాటతో బదులిచ్చాడు — ‘ఓ సఖా, నీవు నా గురువైన (పెద్దవాడైన) రామునికి మిత్రుడవు; ఇంత పెద్ద సైన్యాన్ని కూడా నీవు పూజించాలనుకోవడం — నీ ఆ కోరిక గొప్పదే. నీ శ్రద్ధ చేతనే అందరికీ సత్కారం జరిగినట్లయింది.’ ఇక్కడ గమనించవలసింది — భరతుడు భోజనాన్ని గాని, ఆతిథ్యాన్ని గాని స్వీకరించడు, ఎందుకంటే అతడు శోకవ్రతంలో ఉన్నాడు; కాని గుహుని సౌహార్దాన్ని పూర్తిగా స్వీకరిస్తాడు. ఈ సర్గ ప్రారంభంలోని శీలదర్శనం ఇదే. తరువాత శ్రీమంతుడూ, మహాతేజస్వీ అయిన అతడు చేతితో వెళ్ళవలసిన దారిని చూపిస్తూ మళ్ళీ అడుగుతాడు — ‘ఏ దారిన భరద్వాజుని ఆశ్రమానికి వెళ్ళగలను? గంగాతీరంలోని ఈ జలప్రాయమైన ప్రదేశం మిక్కిలి దట్టమైనది, దాటశక్యం కానిది.’ ఈ జిజ్ఞాసే సర్గ గతిని నిర్ణయిస్తుంది. బుద్ధిమంతుడైన ఆ రాజకుమారుని మాట విని, దట్టమైన అడవులలో సంచరించే గుహుడు చేతులు జోడించి బదులిస్తాడు — ‘దేశం తెలిసిన, శ్రద్ధగల దాశులు నిన్ను అనుసరిస్తారు; ఓ మహాబలా, రాజకుమారా, నేను కూడా నీతో వస్తాను.’ అడవిలో పుట్టి అడవిలో పెరిగినవాడే మార్గదర్శకుడు కావడానికి అర్హుడు. ఇలా మొదటి ఆరు శ్లోకాలలో భరతుని వినయమూ, గుహుని సహాయబుద్ధీ — ఇద్దరి సౌహార్దానికీ దృఢమైన పునాది వేయబడింది.

ఆ తరువాత గుహుడు ఒక్కసారిగా తన లోపల ఉన్న సంశయాన్ని బయటపెడతాడు — ‘క్లేశంలేని కర్మలు చేసే రాముని పట్ల నీవు దుష్టభావంతో వెళ్ళడం లేదు కదా? నీ ఈ మహా చతురంగసైన్యం నా మనస్సులో శంకను పుట్టిస్తున్నట్లుంది.’ గుహుడు రామునికి ప్రియసఖుడు, కాబట్టి అతనికి ఈ శంక సహజమే; సైన్యంతో వచ్చిన తమ్ముడు ఎందుకు వస్తున్నాడన్న ప్రశ్న లోకానికి కూడా కలుగుతుంది. అలా మాట్లాడుతున్న గుహునికి భరతుడు ఆకాశం వలె నిర్మలుడై, మృదువైన, మెత్తని మాటతో బదులిచ్చాడు — ‘అంత కష్టమైన కాలం ఎప్పటికీ రాకూడదు; నన్ను శంకించడం నీకు తగదు. ఆ రాఘవుడు నా అన్న, నేను అతనిని తండ్రితో సమానంగా భావిస్తాను. అడవిలో నివసిస్తున్న ఆ కాకుత్స్థుని వెనుకకు మళ్ళించడానికే నేను వెళ్తున్నాను. ఓ గుహా, నా విషయంలో వేరే ఆలోచన పెట్టుకోకు; నీకు సత్యం చెబుతున్నాను.’ శంకకు సమాధానం కోపంతో కాదు, మాధుర్యంతోనూ సత్యవచనంతోనూ ఇవ్వబడింది — ఇక్కడే భరతుని మహత్త్వం ప్రకాశిస్తుంది. ‘ఆకాశం వలె నిర్మలుడు’ అనే ఉపమానంతో కవి సూచిస్తాడు — మనస్సులో ఏ మాలిన్యమూ లేనివాడే శంకను సహిస్తాడు, కోపించడు.

భరతుని మాటలు విని గుహుని ముఖం సంతోషంతో వికసించింది; సందేహం నిర్మూలమైంది; అతడు హర్షంతో మళ్ళీ భరతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు ధన్యుడవు! శ్రమ లేకుండా వచ్చిన రాజ్యాన్ని కూడా త్యజించాలనుకునే నీకు సాటియైనవానిని ఈ భూతలంలో నేను చూడను. సామాన్యుడు ప్రయత్నించి అయినా రాజ్యాన్ని కోరుకుంటాడు, నీవు మాత్రం ప్రయత్నం లేకుండా లభించినదాన్ని కూడా త్యజిస్తున్నావు. కష్టంలో ఉన్న రాముని తిరిగి తీసుకురావాలని కోరుతున్నావు కాబట్టి, నీ కీర్తి శాశ్వతమై లోకాలన్నిటా సంచరిస్తుంది.’ గుహుడు భరతునితో ఇలా మాట్లాడుతుండగా సూర్యుని కాంతి నశించింది, రాత్రి వచ్చింది — సంభాషణ ముగింపును కవి దినం ముగింపుతో జోడించాడు. తరువాత గుహునిచే సంతోషపెట్టబడిన శ్రీమంతుడైన భరతుడు ఆ సైన్యాన్ని యథాస్థానంలో విడిది చేయించి, శత్రుఘ్నునితో కలిసి మళ్ళీ పడక వద్దకు వచ్చాడు. పగలు ముగిసింది, కాని భరతుని రాత్రి ముగియదు — తరువాతి శ్లోకాలు అతని నిద్రలేమినే వర్ణిస్తాయి. సైన్యానికి విశ్రాంతి సిద్ధించింది, రాజకుమారునికి మాత్రం కాదు.

పడకపై పడుకున్న మహాత్ముడైన భరతుని మనస్సులో రామచింతతో నిండిన శోకం ఆవరించింది — ధర్మదృష్టి గల, దానికి అర్హుడు కాని అతనికి అలాంటి శోకం తగనిదే, అయినా అది వచ్చింది; అపరాధం చేయనివాడే దండనను అనుభవిస్తున్నట్లు. దావాగ్నిచే తపించిన చెట్టును దాని తొర్రలోనే దాగిన అగ్ని మరింత దహించినట్లు, లోపలి దాహంతో అగ్ని ఆ రాఘవుని తపింపజేస్తోంది — బయటి దుఃఖం కూడా లోపలిదానికంటే తక్కువే. సూర్యకిరణాలచే తపించిన హిమవంతుడు మంచును కార్చినట్లు, శోకాగ్ని వల్ల పుట్టిన చెమట అతని అవయవాలన్నిటి నుండి స్రవించింది. తరువాత కవి దుఃఖాన్నంతటినీ ఒకే విశాలమైన రూపకంతో చూపిస్తాడు — ఒక మహా దుఃఖపర్వతం కైకేయీపుత్రుని ఆక్రమించింది. ఆ పర్వతానికి ధ్యానమే గుహలు, నిట్టూర్పులే ధాతువులు, దైన్యమే వృక్షసమూహం, శోకం వల్ల కలిగిన ఆయాసమే శిఖరాలు, ప్రమోహమే (మూర్ఛయే) అసంఖ్యాక ప్రాణులు, లోపలి బయటి సంతాపాలే ఓషధులూ వెదుళ్ళూ. ఒకే రూపకంలో భరతుని సంపూర్ణ మానసిక దశ చిత్రించబడింది — ఇది వాల్మీకి యొక్క విశిష్ట పద్ధతి. ‘కైకయీసుతః’ (కైకేయీపుత్రుడు) అనే పేరులో కూడా సూచన ఉంది — ఏ తల్లి వరం వల్ల ఇదంతా జరిగిందో, ఆమె కొడుకే ఇప్పుడు దాని భారాన్ని మోస్తున్నాడు.

ఆ నరశ్రేష్ఠుడు నిట్టూరుస్తూ, మిక్కిలి కలతచెందిన మనస్సుతో, స్పృహ తప్పినవాడై పరమ ఆపదకు లోనయ్యాడు; హృదయజ్వరంతో బాధపడుతూ, మంద నుండి వేరుపడి దెబ్బతిన్న వృషభం వలె శాంతిని పొందలేదు. ఉపమానం మర్మస్పర్శి — మందకు నాయకుడైనవాడే మంద లేనివాడయ్యాడు. చివరకు మహానుభావుడైన భరతుడు తన జనంతో కూడి, మనస్సును కూడదీసుకొని గుహునితో కలిశాడు; అప్పుడు గుహుడు మిక్కిలి కలతచెందిన, అన్న గురించిన చింతలో మునిగిన ఆ భరతుని మళ్ళీ ఊరడించాడు. ఈ ఊరడింపుతోనే తరువాతి సర్గ మొదలవుతుంది — అక్కడ గుహుడు లక్ష్మణుని సద్భావాన్నీ, విలాపాన్నీ వర్ణిస్తాడు. ఇలా ఈ సర్గ సంవాదంతో ప్రారంభమై శోకంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గ కథాసూత్రం గుహుని నోటిలోనే ఉంచబడింది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் நிஷாதர் தலைவனான குகன் பரதனுக்கு மீனும் இறைச்சியும் தேனும் கனிகளும் கிழங்குகளும் தங்குமிடமும் அளிப்பதாகத் தெரிவித்து, ‘இந்தப் பகுதி உன்னுடைய வீட்டுத் தோட்டம்; நீ வருவது தெரியாததால் நாங்கள் ஏமாந்து ஆயத்தமின்றி இருந்தோம்’ என்றும் சொன்னான். இந்தச் சர்க்கத்தில் பேரறிவாளனான பரதன், இவ்வாறு சொன்ன குகனுக்குக் காரணமும் நோக்கமும் கொண்ட சொற்களால் மறுமொழி கூறினான்: ‘நண்பனே, நீ என் குருவான ராமனின் நண்பன்; இத்தகைய பெரும் படையையும் உபசரிக்க விரும்புகிறாய் என்பதால் உன் அந்த விருப்பம் உயர்ந்ததே. உன்னுடைய அன்பாலேயே அனைவருக்குமான உபசாரம் நிறைவேறிவிட்டது.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — பரதன் உணவையோ விருந்தோம்பலையோ ஏற்கவில்லை, ஏனெனில் அவன் துயர விரதத்தில் இருக்கிறான்; ஆனால் குகனின் நட்பை முழுமையாக ஏற்றுக்கொள்கிறான். இந்தச் சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலேயே காட்டப்படும் பண்பு இதுவே. பின்னர் அந்தச் சீரும் பேரொளியும் கொண்டவன் கையால் செல்ல வேண்டிய வழியைச் சுட்டிக்காட்டியபடி மீண்டும் கேட்கிறான்: ‘எந்த வழியாகப் பரத்வாஜரின் ஆசிரமத்துக்குச் செல்வேன்? கங்கைக் கரையிலுள்ள இந்தச் சதுப்பு நிலப்பகுதி மிக அடர்ந்தது, கடக்க அரியது.’ இந்தக் கேள்வியே சர்க்கத்தின் போக்கைத் தீர்மானிக்கிறது. அறிவாளியான அந்த இளவரசனின் சொற்களைக் கேட்டு, அடர்ந்த காடுகளில் திரிபவனான குகன் கைகூப்பிப் பதில் சொல்கிறான்: ‘இப்பகுதியை அறிந்த, கவனமுள்ள தாசர்கள் உன்னைப் பின்தொடர்வார்கள்; பெருவலிமை கொண்ட இளவரசே, நானும் உன்னுடன் வருவேன்.’ காட்டில் பிறந்து காட்டில் வளர்ந்தவனே வழிகாட்டியாகத் தகுந்தவன். இவ்வாறு முதல் ஆறு சுலோகங்களில் பரதனின் பணிவும் குகனின் உதவும் எண்ணமும் — இருவருடைய நட்புக்கும் உறுதியான அடித்தளம் — நிறுவப்படுகின்றன.

அதன் பின் குகன் திடீரெனத் தன் உள்ளத்தில் இருந்த ஐயத்தை வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘களங்கமற்ற செயல்களைச் செய்யும் ராமனிடம் நீ தீய எண்ணத்தோடு செல்லவில்லை அல்லவா? உன்னுடைய இந்த நால்வகைப் பெரும் படை என் மனத்தில் ஐயத்தை எழுப்புவது போல் இருக்கிறது.’ குகன் ராமனின் அன்புத் தோழன்; ஆகவே அவனுக்கு இந்த ஐயம் இயல்பானதே; படையுடன் வந்த தம்பி எதற்காக வந்திருப்பான் என்ற கேள்வி உலகுக்கும் எழக்கூடும். இவ்வாறு பேசிய குகனுக்கு, வானம் போலத் தெளிந்த மனத்துடன் பரதன் மிருதுவான இனிய குரலில் பதிலளிக்கிறான்: ‘அத்தகைய துன்பமான காலம் ஒருபோதும் வராதிருக்கட்டும்; என்னை நீ ஐயுறத் தகாது. அந்த ராகவன் என் மூத்த சகோதரன்; அவனை நான் தந்தைக்கு நிகராகக் கருதுகிறேன். காட்டில் வசிக்கும் அந்தக் காகுத்ஸ்தனைத் திருப்பி அழைத்து வரவே நான் செல்கிறேன். குகனே, என்னைப் பற்றி வேறு எண்ணம் கொள்ளாதே; உனக்கு உண்மையையே சொல்கிறேன்.’ ஐயத்துக்கான பதில் சினத்தால் அல்ல, இனிமையாலும் உண்மைச் சொல்லாலும் அளிக்கப்படுகிறது — இங்கேதான் பரதனின் பெருமை ஒளிர்கிறது. ‘வானம் போலத் தெளிந்தவன்’ என்ற உவமையால் கவிஞர் குறிப்பது — மனத்தில் எந்தக் களங்கமும் இல்லாதவனே ஐயத்தைப் பொறுத்துக்கொள்கிறான், சினம் கொள்வதில்லை.

பரதனின் சொற்களைக் கேட்டதும் குகனின் முகம் மலர்ந்தது; ஐயம் வேரோடு நீங்கியது; அவன் மகிழ்ந்து மீண்டும் பரதனிடம் சொன்னான்: ‘நீ பாக்கியசாலி! முயற்சியின்றி வந்த அரசையும் துறக்க விரும்பும் உனக்கு நிகரான எவனையும் இந்தப் பூவுலகில் நான் காணவில்லை. சாதாரண மனிதன் முயன்றேனும் அரசை விரும்புவான்; நீயோ முயற்சியின்றிக் கிடைத்ததையும் துறக்கிறாய். துன்பத்தில் உழலும் ராமனைத் திருப்பி அழைத்து வர நீ விரும்புவதால், உன் புகழ் நிலைபெற்று உலகங்களெங்கும் பரவும்.’ இவ்வாறு குகன் பரதனிடம் பேசிக்கொண்டிருந்தபோது சூரியன் ஒளி மங்கினான், இரவு வந்தது — உரையாடலின் முடிவைக் கவிஞர் பகலின் முடிவோடு இணைக்கிறார். பின்னர் குகனால் மனநிறைவு பெற்ற சீர்மிகு பரதன், அந்தப் படையை உரிய இடங்களில் தங்க வைத்து, சத்ருக்னனுடன் மீண்டும் படுக்கைக்குச் சென்றான். பகல் முடிந்தது, ஆனால் பரதனின் இரவு முடிவதில்லை — அடுத்த சுலோகங்கள் அவனுடைய உறக்கமின்மையையே வருணிக்கின்றன. படைக்கு ஓய்வு கிடைத்தது, அரசனின் மகனுக்கோ இல்லை.

படுக்கையில் படுத்திருந்த மகாத்மாவான பரதனின் மனத்தில் ராமனைப் பற்றிய எண்ணங்களால் ஆன துயரம் எழுந்தது — தர்மத்தையே நோக்கும், துயரத்துக்குத் தகாத அவனுக்கு அத்தகைய துயரம் பொருந்தாது; ஆயினும் அது வந்தது; குற்றம் செய்யாதவனே தண்டனையை அனுபவிப்பது போல. உள்ளே எரியும் தீ அந்த ராகவனை வாட்டுகிறது — காட்டுத் தீயால் வெந்துபோன மரத்தை, அதன் பொந்துக்குள்ளேயே மறைந்திருக்கும் தீ இன்னும் அதிகமாக எரிப்பது போல; வெளித் துன்பமும் உள் துன்பத்தோடு ஒப்பிடச் சிறியதே. சூரியக் கதிர்களால் சுடப்பட்ட இமயமலை பனியைப் பொழிவது போல, துயரத் தீயால் பிறந்த வியர்வை அவனுடைய எல்லா உறுப்புகளிலிருந்தும் பெருகியது. பின்னர் கவிஞர் துயரம் முழுவதையும் ஒரே பெரிய உருவகத்தால் காட்டுகிறார் — துயரம் என்னும் பெருமலை கைகேயியின் மகனை அழுத்தியது. அந்த மலையின் குகைகள் சிந்தனை, அதன் தாதுப்பொருள்கள் பெருமூச்சுகள், மரக்கூட்டம் தளர்ச்சி, சிகரங்கள் துயரத்தால் பிறந்த களைப்பு, எண்ணற்ற உயிரினங்கள் மயக்கம், மூலிகைகளும் மூங்கில்களும் உள்ளும் புறமுமான வேதனைகள். ஒரே உருவகத்தில் பரதனின் முழு மனநிலையும் சித்திரிக்கப்படுகிறது — இது வால்மீகியின் தனிச்சிறப்பான முறை. ‘கைகேயியின் மகன்’ என்ற பெயரிலும் ஒரு குறிப்பு உண்டு — எவளுடைய வரத்தால் இவை அனைத்தும் நடந்தனவோ, அவளுடைய மகனே இப்போது அதன் சுமையைச் சுமக்கிறான்.

மனிதருள் காளையான அவன் பெருமூச்சு விட்டு, மனம் மிக வருந்தி, நினைவு மயங்கி, பெரும் துன்பத்துக்கு ஆளானான்; இதயக் காய்ச்சலால் வாட்டப்பட்டு அமைதி பெறவில்லை — கூட்டத்திலிருந்து பிரிக்கப்பட்டு அடிபட்ட காளையைப் போல. உவமை நெஞ்சைத் தொடுவது — தானே கூட்டத்தின் தலைவனாக இருக்க வேண்டியவன், கூட்டமின்றித் தனித்து நிற்கிறான். இறுதியில் பெருந்தன்மையுள்ள, தன் மக்களுடன் இருந்த, மனத்தை ஒருமுகப்படுத்திய பரதன் குகனுடன் கூடினான்; அப்போது மிக வருந்திய மனத்துடன் மூத்தவனைப் பற்றிய எண்ணத்திலேயே ஆழ்ந்திருந்த பரதனைக் குகன் மீண்டும் தேற்றினான். இந்தத் தேற்றுதலோடுதான் அடுத்த சர்க்கம் தொடங்குகிறது — அங்கே குகன் லக்ஷ்மணனின் நல்லுள்ளத்தையும் புலம்பலையும் வருணிப்பான். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் உரையாடலோடு தொடங்கித் துயரத்தோடு நிறைவுறுகிறது; அடுத்ததன் கதை இழை குகனின் வாயிலேயே வைக்கப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನು ಭರತನಿಗೆ ಮೀನು, ಮಾಂಸ, ಜೇನು, ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ವಸತಿಯನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದನು; ‘ಈ ಪ್ರದೇಶ ನಿನ್ನ ಮನೆಯಂಗಳದ ತೋಟ, ನಾವು ವಂಚಿತರಾದೆವು — ನಿನ್ನ ಆಗಮನ ತಿಳಿಯದ್ದರಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಗುಹನಿಗೆ ಕಾರಣವೂ ಉದ್ದೇಶವೂ ಕೂಡಿದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಸಖನೇ, ನೀನು ನನ್ನ ಗುರುವಾದ ರಾಮನ ಸ್ನೇಹಿತ; ಇಂತಹ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸಲು ನೀನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಆ ಬಯಕೆ ಉದಾತ್ತವಾದುದೇ. ನಿನ್ನ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸತ್ಕಾರ ಸಂದಂತಾಯಿತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಭರತನು ಭೋಜನವನ್ನಾಗಲೀ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನಾಗಲೀ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಶೋಕವ್ರತದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಗುಹನ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದ ಶೀಲದರ್ಶನ. ಅನಂತರ ಆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕೈಯಿಂದ ಹೋಗಬೇಕಾದ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ? ಗಂಗಾತೀರದ ಈ ಜವುಗುಪ್ರದೇಶ ಬಹಳ ದಟ್ಟವಾದುದು, ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾದುದು.’ ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಗತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಧೀಮಂತನಾದ ಆ ರಾಜಪುತ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ದಟ್ಟ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಗುಹನು ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರವುಳ್ಳ ದಾಶರು ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವರು; ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ನಾನೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಬರುತ್ತೇನೆ.’ ವನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ವನದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವನೇ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನಾಗಲು ಅರ್ಹನು. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನ ವಿನಯ ಮತ್ತು ಗುಹನ ಸಹಾಯಬುದ್ಧಿ — ಇಬ್ಬರ ಸೌಹಾರ್ದಕ್ಕೆ ದೃಢವಾದ ಭೂಮಿಕೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಗುಹನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ತನ್ನ ಒಳಗಿನ ಸಂಶಯವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದ ಕರ್ಮಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ನೀನು ದುಷ್ಟಭಾವದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ನಿನ್ನ ಈ ಮಹಾ ಚತುರಂಗಸೇನೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ.’ ಗುಹನು ರಾಮನ ಪ್ರಿಯಸಖ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಈ ಶಂಕೆ ಸಹಜವೇ; ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಬಂದ ತಮ್ಮನು ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಏಳಬಹುದು. ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಗುಹನಿಗೆ ಆಕಾಶದಂತೆ ನಿರ್ಮಲನಾದ ಭರತನು ನಯವಾದ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಅಂತಹ ಕಷ್ಟದ ಕಾಲ ಎಂದಿಗೂ ಬಾರದಿರಲಿ; ನನ್ನನ್ನು ಶಂಕಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ತರವಲ್ಲ. ಆ ರಾಘವನು ನನ್ನ ಅಣ್ಣ, ನನಗೆ ತಂದೆಯ ಸಮಾನನು. ವನವಾಸಿಯಾದ ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲೆಂದೇ ನಾನು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಗುಹ, ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಬೇರೆ ಭಾವನೆ ತಾಳಬೇಡ; ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಶಂಕೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ಮಾಧುರ್ಯದಿಂದಲೂ ಸತ್ಯವಚನದಿಂದಲೂ ನೀಡಲಾಗಿದೆ — ಇಲ್ಲಿಯೇ ಭರತನ ಮಹತ್ತ್ವ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಕಾಶದಂತೆ ನಿರ್ಮಲ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಾಲಿನ್ಯವೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗುಹನ ಮುಖ ಅರಳಿತು; ಸಂದೇಹ ಬೇರುಸಹಿತ ಹೋಯಿತು; ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಧನ್ಯ! ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣೆ — ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಬಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಲು ಬಯಸುವವನನ್ನು. ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟಾದರೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ನೀನಾದರೋ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ದೊರೆತುದನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ರಾಮನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆತರಲು ನೀನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವುದು.’ ಹೀಗೆ ಗುಹನು ಭರತನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು, ರಾತ್ರಿ ಬಂದಿತು — ಸಂವಾದದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಕವಿ ದಿನದ ಮುಕ್ತಾಯದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಗುಹನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಭರತನು ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಮಲಗುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ದಿನ ಮುಗಿಯಿತು, ಆದರೆ ಭರತನ ರಾತ್ರಿ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅವನ ನಿದ್ರಾಹೀನತೆಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. ಸೇನೆಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ದೊರೆಯಿತು, ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲ.

ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ ಮಹಾತ್ಮ ಭರತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶೋಕ ಬಂದು ನಿಂತಿತು — ಅನರ್ಹನೂ ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಅವನಿಗೆ ಅಂತಹ ಶೋಕ ಉಚಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅದು ಬಂದಿತು; ಅಪರಾಧ ಮಾಡದವನೇ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ. ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಬೆಂದ ಮರವನ್ನು ಅದರ ಪೊಟರೆಯಲ್ಲೇ ಅಡಗಿರುವ ಬೆಂಕಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸುಡುವಂತೆ, ಒಳಗಿನ ಉರಿ ಆ ರಾಘವನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿತ್ತು — ಹೊರಗಿನ ದುಃಖವೂ ಒಳಗಿನದಕ್ಕಿಂತ ಅಲ್ಪವೇ. ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬಿಸಿಯಾದ ಹಿಮವಂತನು ಹಿಮವನ್ನು ಕರಗಿಸಿ ಸುರಿಸುವಂತೆ, ಅವನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಕಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಬೆವರು ಹರಿಯಿತು. ಅನಂತರ ಕವಿ ಎಲ್ಲ ದುಃಖವನ್ನೂ ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ರೂಪಕದಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದುಃಖದ ಮಹಾಪರ್ವತವೊಂದು ಕೈಕೇಯೀಸುತನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿತು. ಆ ಪರ್ವತದ ಕಣಿವೆಗಳು ಧ್ಯಾನ (ಚಿಂತೆ), ಧಾತುಗಳು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳು, ಮರಗಳ ಸಮೂಹ ದೈನ್ಯ, ಶಿಖರಗಳು ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆಯಾಸ, ಅದರಲ್ಲಿನ ಅಸಂಖ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮೋಹ (ಮೂರ್ಛೆ), ಓಷಧಿಗಳೂ ಬಿದಿರುಗಳೂ ಒಳಗಿನ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನ ಸಂತಾಪಗಳು. ಒಂದೇ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ರೀತಿ. ‘ಕೈಕೇಯೀಸುತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೂ ಸೂಚನೆಯಿದೆ — ಯಾವ ತಾಯಿಯ ವರದಿಂದ ಇದೆಲ್ಲ ಆಯಿತೋ, ಅವಳ ಮಗನೇ ಈಗ ಅದರ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಬಹಳ ಖಿನ್ನನಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಪರಮ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಒಳಗಾದನು; ಹೃದಯದ ಜ್ವರದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಗೂಳಿಯಂತೆ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಉಪಮೆ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದುದು — ತಾನೇ ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯನಾಗಬೇಕಿದ್ದವನು ಹಿಂಡಿಲ್ಲದವನಾದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾನುಭಾವನಾದ ಭರತನು ತನ್ನವರೊಡನೆ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು ಗುಹನನ್ನು ಸೇರಿದನು; ಆಗ ಗುಹನು ಬಹಳ ಖಿನ್ನನಾಗಿ ಅಣ್ಣನ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಈ ಸಮಾಧಾನದಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಗುಹನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸದ್ಭಾವವನ್ನೂ ವಿಲಾಪವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುವನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಸಂವಾದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಶೋಕದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಗುಹನ ಬಾಯಲ್ಲೇ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ നിഷാദാധിപതിയായ ഗുഹൻ ഭരതനു മീനും മാംസവും തേനും പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും പാർപ്പിടവും സമർപ്പിക്കുകയും, ‘ഈ ദേശം അങ്ങയുടെ ഗൃഹോദ്യാനമാണ്; അങ്ങയുടെ വരവ് അറിയാതിരുന്നതിനാൽ ഞങ്ങൾ ഒരുങ്ങാത്തവരായിപ്പോയി’ എന്നു പറയുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ മഹാപ്രാജ്ഞനായ ഭരതൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞ ഗുഹനോട് യുക്തിയും ലക്ഷ്യവും ചേർന്ന വാക്കുകളാൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘സഖേ, നീ എന്റെ ഗുരുവായ രാമന്റെ സുഹൃത്താണ്; ഇത്രയും വലിയ ഒരു സൈന്യത്തെപ്പോലും പൂജിക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു എന്നതിനാൽ നിന്റെ ആ ആഗ്രഹം മഹത്തരംതന്നെ. നിന്റെ ശ്രദ്ധകൊണ്ടുതന്നെ എല്ലാവർക്കുമുള്ള സത്കാരം നടന്നുകഴിഞ്ഞു.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ശോകവ്രതത്തിലായതിനാൽ ഭരതൻ ഭക്ഷണമോ ആതിഥ്യമോ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ഗുഹന്റെ സൗഹാർദം പൂർണമായി സ്വീകരിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലെ ശീലദർശനം. പിന്നെ ശ്രീമാനും മഹാതേജസ്വിയുമായ അദ്ദേഹം പോകേണ്ട വഴി കൈകൊണ്ടു ചൂണ്ടിക്കാണിച്ച് വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു: ‘ഏതു വഴിയിലൂടെയാണ് ഞാൻ ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോകേണ്ടത്? ഗംഗാതീരത്തുള്ള ഈ ചതുപ്പുപ്രദേശം അത്യന്തം നിബിഡവും കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമാണ്.’ ഈ ജിജ്ഞാസതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ ഗതി നിർണയിക്കുന്നത്. ബുദ്ധിമാനായ ആ രാജകുമാരന്റെ വാക്കുകേട്ട് നിബിഡവനങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഗുഹൻ കൈകൂപ്പി മറുപടി നൽകുന്നു: ‘ദേശമറിയുന്ന, ശ്രദ്ധാലുക്കളായ ദാശന്മാർ അങ്ങയെ അനുഗമിക്കും; മഹാബലനായ രാജകുമാരാ, ഞാനും അങ്ങയോടൊപ്പം വരും.’ കാട്ടിൽ ജനിച്ചു കാട്ടിൽ വളർന്നവനാണ് വഴികാട്ടിയാകാൻ അർഹൻ. ഇങ്ങനെ ആദ്യത്തെ ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഭരതന്റെ വിനയവും ഗുഹന്റെ സഹായബുദ്ധിയും — ഇരുവരുടെയും സൗഹാർദത്തിന് ഉറച്ച അടിത്തറ — സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

തുടർന്ന് ഗുഹൻ പെട്ടെന്ന് തന്റെ ഉള്ളിലുള്ള സംശയം തുറന്നുപറയുന്നു: ‘ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനോടു ദുഷ്ടഭാവത്തോടെയല്ലല്ലോ അങ്ങു പോകുന്നത്? അങ്ങയുടെ ഈ മഹത്തായ ചതുരംഗസൈന്യം എന്റെ മനസ്സിൽ ശങ്ക ജനിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.’ ഗുഹൻ രാമന്റെ പ്രിയസഖാവാണ്, അതിനാൽ ഈ ശങ്ക സ്വാഭാവികംതന്നെ; സൈന്യവുമായി വന്ന അനുജൻ എന്തിനു വരുന്നു എന്ന ചോദ്യം ലോകത്തിനും ഉണ്ടാകാം. ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന ഗുഹനോട് ആകാശംപോലെ നിർമലനായ ഭരതൻ മിനുസമാർന്ന മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘അത്രയും കഷ്ടമായ ഒരു കാലം ഒരിക്കലും വരാതിരിക്കട്ടെ; നീ എന്നെ ശങ്കിക്കരുത്. ആ രാഘവൻ എന്റെ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനാണ്, ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ പിതാവിനു തുല്യനായി കരുതുന്നു. കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന ആ കാകുത്സ്ഥനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ മാത്രമാണ് ഞാൻ പോകുന്നത്. ഗുഹാ, എന്നെക്കുറിച്ചു മറ്റൊരു വിചാരം വേണ്ട; ഞാൻ നിന്നോടു സത്യം പറയുന്നു.’ ശങ്കയ്ക്കുള്ള ഉത്തരം കോപംകൊണ്ടല്ല, മാധുര്യംകൊണ്ടും സത്യവചനംകൊണ്ടുമാണ് നൽകിയത് — ഇവിടെയാണ് ഭരതന്റെ മഹത്ത്വം പ്രകാശിക്കുന്നത്. ‘ആകാശംപോലെ നിർമലൻ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മനസ്സിൽ മാലിന്യം ഒട്ടുമില്ലാത്തവനാണ് ശങ്ക സഹിക്കുന്നത്, കോപിക്കാതിരിക്കുന്നത്.

ഭരതന്റെ വാക്കുകേട്ട് ഗുഹന്റെ മുഖം ആനന്ദത്താൽ വിടർന്നു; സന്ദേഹം വേരോടെ നീങ്ങി; സന്തുഷ്ടനായ അദ്ദേഹം വീണ്ടും ഭരതനോടു പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങ് ധന്യനാണ്! പ്രയത്നംകൂടാതെ വന്നുചേർന്ന രാജ്യംപോലും ത്യജിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അങ്ങയെപ്പോലെ ഒരാളെ ഈ ഭൂതലത്തിൽ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. സാധാരണക്കാരൻ പ്രയത്നിച്ചുപോലും രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അങ്ങാകട്ടെ പ്രയത്നംകൂടാതെ ലഭിച്ചതുപോലും ത്യജിക്കുന്നു. കഷ്ടത്തിലായ രാമനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതുകൊണ്ട് അങ്ങയുടെ കീർത്തി ശാശ്വതമായി ലോകങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കും.’ ഗുഹൻ ഭരതനോട് ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ സൂര്യൻ പ്രഭ മങ്ങി, രാത്രി വന്നെത്തി — സംവാദത്തിന്റെ സമാപ്തിയെ കവി ദിവസത്തിന്റെ സമാപ്തിയോടു ചേർക്കുന്നു. പിന്നെ ഗുഹനാൽ സന്തുഷ്ടനാക്കപ്പെട്ട ശ്രീമാനായ ഭരതൻ ആ സൈന്യത്തെ യഥാസ്ഥാനം പാർപ്പിച്ച് ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം വീണ്ടും ശയനസ്ഥലത്തേക്കു വന്നു. ദിവസം അവസാനിച്ചു, എന്നാൽ ഭരതന്റെ രാത്രി അവസാനിക്കുന്നില്ല — തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉറക്കമില്ലായ്മയാണ് വർണിക്കുന്നത്. സൈന്യത്തിനു വിശ്രമം ലഭിച്ചു, രാജാവിന്റെ പുത്രനു ലഭിച്ചില്ല.

ശയ്യയിൽ കിടക്കുന്ന മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ മനസ്സിൽ രാമചിന്ത നിറഞ്ഞ ശോകം വന്നെത്തി — ധർമത്തിൽ ദൃഷ്ടിയുറപ്പിച്ച, അതിന് അർഹനല്ലാത്ത അദ്ദേഹത്തിന് അത്തരമൊരു ശോകം ഉചിതമായിരുന്നില്ല, എങ്കിലും അതു വന്നു; അപരാധം ചെയ്യാത്തവൻതന്നെ ശിക്ഷ അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെ. കാട്ടുതീയാൽ ചുട്ടുപൊള്ളിയ മരത്തെ അതിന്റെതന്നെ പൊത്തിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന അഗ്നി കൂടുതൽ എരിക്കുന്നതുപോലെ, അന്തർദാഹമാകുന്ന അഗ്നി ആ രാഘവനെ തപിപ്പിക്കുന്നു — പുറമേയുള്ള ദുഃഖംപോലും ഉള്ളിലേതിനെക്കാൾ ചെറുതാണ്. സൂര്യരശ്മികളാൽ തപിച്ച ഹിമവാൻ മഞ്ഞുരുക്കിയൊഴുക്കുന്നതുപോലെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിൽനിന്നും ശോകാഗ്നിയിൽനിന്നുണ്ടായ വിയർപ്പ് ഒഴുകി. പിന്നെ കവി ദുഃഖത്തെയാകെ ഒരൊറ്റ വിശാലമായ രൂപകത്തിലൂടെ കാണിക്കുന്നു — ഒരു മഹാദുഃഖപർവതം കൈകേയീപുത്രനെ ആക്രമിച്ചു. ആ പർവതത്തിന്റെ ഗുഹകൾ ധ്യാനം, ധാതുക്കൾ നെടുവീർപ്പുകൾ, വൃക്ഷസമൂഹം ദൈന്യം, ശിഖരങ്ങൾ ശോകജന്യമായ ആയാസം, എണ്ണമറ്റ ജന്തുക്കൾ മോഹാലസ്യം, ഓഷധികളും മുളകളും അകത്തും പുറത്തുമുള്ള സന്താപങ്ങൾ. ഒരൊറ്റ രൂപകത്തിൽത്തന്നെ ഭരതന്റെ സമ്പൂർണമായ മാനസികാവസ്ഥ ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഇതു വാല്മീകിയുടെ വിശിഷ്ടരീതിയാണ്. ‘കൈകേയീസുതൻ’ എന്ന പേരിലും സൂചനയുണ്ട് — ആരുടെ അമ്മയുടെ വരംമൂലമാണോ ഇതെല്ലാം സംഭവിച്ചത്, അവളുടെതന്നെ പുത്രനാണ് ഇപ്പോൾ അതിന്റെ ഭാരം ചുമക്കുന്നത്.

നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി, ബോധം മങ്ങി, ആ നരശ്രേഷ്ഠൻ പരമമായ ആപത്തിലകപ്പെട്ടു; ഹൃദയജ്വരത്താൽ പീഡിതനായി, കൂട്ടത്തിൽനിന്ന് അകറ്റപ്പെട്ട കാളക്കൂറ്റനെപ്പോലെ, അദ്ദേഹത്തിനു ശാന്തി ലഭിച്ചില്ല. ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — കൂട്ടത്തിന്റെ നായകനാകേണ്ടവൻതന്നെ കൂട്ടമില്ലാത്തവനായിത്തീർന്നു. ഒടുവിൽ മഹാനുഭാവനായ ഭരതൻ തന്റെ ആളുകളോടൊപ്പം, ഏകാഗ്രചിത്തനായി, ഗുഹനെ ചെന്നുകണ്ടു; അപ്പോൾ ജ്യേഷ്ഠനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയിൽ മുഴുകി അത്യന്തം ദുഃഖിതനായ ഭരതനെ ഗുഹൻ വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ഈ ആശ്വാസവചനത്തോടെയാണ് അടുത്ത സർഗം ആരംഭിക്കുന്നത് — അവിടെ ഗുഹൻ ലക്ഷ്മണന്റെ സദ്ഭാവവും വിലാപവും വർണിക്കും. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം സംവാദത്തോടെ ആരംഭിച്ച് ശോകത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്തതിന്റെ കഥാസൂത്രം ഗുഹന്റെ വായിൽത്തന്നെ ഏൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.

In the previous sarga Guha, lord of the Niṣādas, had offered Bharata fish, meat, honey, fruit, roots and lodging, saying that the land was Bharata's own garden and that his coming had caught them unprepared. Now the wise Bharata answered him with words full of reason and purpose: “Friend of my elder brother, your wish to honour so great an army of mine is a noble one indeed; by your goodwill alone everyone has already been honoured.” Notice that Bharata does not take the food and hospitality, for he is keeping the observances of mourning, yet he accepts Guha's friendship wholeheartedly; this is the first glimpse of his character in the sarga. Then the illustrious and mighty prince pointed out the road with his hand and asked again: “Which way shall I go to reach Bharadvāja's hermitage? This marshland along the Gaṅgā is very thick and hard to get through.” That question sets the course of the sarga. Hearing the wise prince, Guha, at home in the deep forest, folded his hands and answered: “Fishermen who know the country, and are well on their guard, will go with you, and I too will go with you, mighty prince.” One born and raised in the forest is the right guide through it. So in these first verses Bharata's humility and Guha's readiness to help lay a firm foundation for their friendship.

Then Guha suddenly voiced the doubt he held within: “Only tell me — you are not marching against Rāma, whose deeds cost him no effort, with evil intent? This great fourfold army of yours raises a doubt in my mind.” As Rāma's dear friend, Guha's suspicion was natural; anyone might ask why a younger brother would come with an army. To Guha's words Bharata, spotless as the sky, replied gently: “May the time you speak of never come; you should not suspect me. Rāghava is my elder brother, and I hold him as a father. I am going to bring Kākutstha back from his life in the forest. You must think nothing else of me, Guha; I am telling you the truth.” He answered suspicion not with anger but with gentleness and truth, and in that his greatness shines. The image of the clear sky tells us that one whose mind holds nothing impure can bear suspicion without taking offence.

Hearing what Bharata said, Guha's face lit up with joy; his doubt was uprooted, and in his delight he spoke to Bharata again: “You are blessed! I see no one on earth to equal you, who want to give up a kingdom that came to you without any effort.” Ordinary men strive to win a kingdom; Bharata was giving up one he had gained without striving. “Your fame will last for ever and travel through the worlds, because you want to bring back Rāma, who has fallen on hardship.” As Guha was speaking so, the sun lost its brightness and night came on; the poet joins the end of their talk to the end of the day. Then illustrious Bharata, gladdened by Guha, had the army settled for the night and went back with Śatrughna to his bed. The day was over, but Bharata's night would not end, and the verses that follow describe his sleeplessness: the army found its rest, but the king's son did not.

As the great-souled Bharata lay on his bed, a grief made wholly of thoughts of Rāma came over him — a grief he did not deserve, he whose eyes were set on dharma; yet it came, and the one who had done no wrong felt it like a punishment. An inner burning scorched the Rāghava, as a fire hidden in its hollow burns a tree already seared by a forest blaze; the outward sorrow was small beside the inward. From all his limbs flowed sweat born of the fire of grief, as the Himālaya, scorched by the sun's rays, lets its snow run down. Then the poet shows all his suffering in one vast image: a great mountain of sorrow overwhelmed Kaikeyī's son. Brooding was its caverns, his sighs its veins of ore, dejection its thickets of trees, the weariness of grief its lofty peaks, utter bewilderment its countless creatures, and the burning within and without its herbs and bamboos. In a single image Bharata's whole state of mind is painted, a manner characteristic of Vālmīki. Even calling him Kaikeyī's son is telling: the son of the mother whose boon caused all this now bears its weight.

Sighing deeply, utterly downcast, his senses clouded, sunk in the worst of calamities, that bull among men found no peace, tormented by the fever in his heart, like a bull cut off from its herd — he who should lead the herd was himself without one. At last the great-hearted Bharata, self-possessed and with his people round him, came to Guha, and Guha once more consoled him as he grieved, his thoughts all on his elder brother. With that consolation the next sarga begins, in which Guha will tell of Lakṣmaṇa's loyalty and lament. So this sarga, which began with conversation, ends in grief, and the thread of the next is placed in Guha's mouth.