निषादराजगुहस्य शङ्का आतिथ्यनिवेदनं च

गङ्गातीरे भरतस्य सेनां दृष्ट्वा गुहस्य आशङ्का, ज्ञातीनां सन्नाहः, सुमन्त्रस्य निवेदनम्, गुहस्य विनयवचनम्

अस्मिन् सर्गे कथा गङ्गायाः पारे निषादराजस्य गुहस्य दृष्टितः दर्श्यते। गङ्गातीरे निविष्टां ध्वजिनीं दृष्ट्वा गुहः ज्ञातीन् आह — ‘इयं सागराभा महती सेना; अस्याः अन्तं मनसापि न अवगच्छामि। निश्चयेन दुर्बुद्धिः भरतः स्वयम् आगतः — एषः तस्य कोविदारध्वजः। सः अस्मान् पाशैः बन्धयिष्यति वधिष्यति वा, ततः पित्रा विवासितं रामम् अपि हनिष्यति; राज्ञः सुदुर्लभां श्रियम् अन्विच्छन् कैकेयीपुत्रः रामं हन्तुं गच्छति।’ ततः सः स्वपक्षं घोषयति — ‘रामः मम भर्ता सखा च; तस्य अर्थकामाः सन्नद्धाः गङ्गानूपे तिष्ठत; सर्वे दाशाः बलयुक्ताः नदीरक्षां कुर्वन्तु; पञ्चशतासु नौषु प्रतिनावं शतं सन्नद्धाः कैवर्ताः तिष्ठन्तु। यदि भरतः रामस्य विषये तुष्टः, तर्हि एव इयं सेना गङ्गां तरिष्यति।’ एवम् उक्त्वा सः मत्स्यमांसमधूनि उपायनं गृहीत्वा भरतम् उपगच्छति। सुमन्त्रः तम् आयान्तं दृष्ट्वा भरताय निवेदयति — ‘एषः ज्ञातिसहस्रपरिवृतः स्थपतिः दण्डकारण्ये कुशलः, तव भ्रातुः सखा; सः जानाति यत्र रामलक्ष्मणौ।’ भरतः ‘गुहः मां पश्यतु’ इति वदति। अनुज्ञां लब्ध्वा प्रह्वः गुहः आगत्य आतिथ्यं निवेदयति — ‘अयं देशः तव निष्कुटः; वयं वञ्चिताः; मूलफलं मांसं वन्यं च गृह्यताम्; अद्य सेना स्वाशिता इमां रात्रिं वसतु, श्वः च ससैन्यः गमिष्यसि।’

१निषादराजस्य आशङ्का — ‘भरतः रामं हन्तुं गच्छति’

१ततो निविष्टां ध्वजिनीं गङ्गामन्वाश्रितां नदीम्।
निषादराजो दृष्ट्वैव ज्ञातीन्स परितोऽब्रवीत्॥

२महतीयमितः सेना सागराभा प्रदृश्यते।
नास्यान्तमवगच्छामि मनसापि विचिन्तयन्॥

३यदा नु खलु दुर्बुद्धिर्भरतः स्वयमागतः।
स एष हि महाकायः कोविदारध्वजो रथे॥

४बन्धयिष्यति वा पाशैरथ वास्मान्वधिष्यति।
अनु दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद्विवासितम्॥

५सम्पन्नां श्रियमन्विच्छंस्तस्य राज्ञः सुदुर्लभाम्।
भरतः कैकयीपुत्रो हन्तुं समधिगच्छति॥

पूर्वस्मिन् सर्गे भरतस्य सेना गङ्गातीरे शृङ्गवेरपुरस्य समीपे निविष्टा। अस्मिन् सर्गे सा एव सेना गुहस्य नेत्रयोः पतति, तस्य च मनसि सन्देहः उत्पद्यते। गङ्गाम् अन्वाश्रितां निविष्टां ध्वजिनीं दृष्ट्वा एव निषादराजः परितः स्थितान् ज्ञातीन् अब्रवीत् — ‘इतः दृश्यमाना इयं महती सेना सागराभा; मनसा विचिन्तयन् अपि अहम् अस्याः अन्तं न अवगच्छामि। निश्चयेन दुर्बुद्धिः भरतः स्वयम् आगतः; एषः एव तस्य रथे महाकायः कोविदारध्वजः। सः अस्मान् पाशैः बन्धयिष्यति, अथवा वधिष्यति; ततः पित्रा राज्यात् विवासितं दाशरथिं रामम् अपि अनुसृत्य हनिष्यति। तस्य राज्ञः सम्पन्नां सुदुर्लभां श्रियम् एकः एव अन्विच्छन् कैकेयीपुत्रः भरतः रामं हन्तुं समधिगच्छति।’ गुहस्य एषा शङ्का न निष्कारणा — यस्य मातुः वरेण रामः वनं गतः, तस्य एव ध्वजः अधुना गङ्गातीरे दृश्यते। कोविदारध्वजः एव प्रमाणम्; किन्तु तत् प्रमाणं भ्रान्तम्, यतः भरतस्य आगमनहेतुः विपरीतः एव। एषः सर्गः सम्पूर्णः विपरीतबोधे निबद्धः — पाठकः सत्यं जानाति, गुहः तु न; अतः तस्य प्रत्येकं वाक्यं करुणं हास्यमिश्रं च भवति। कविः अत्र प्रथमवारं कथां बहिःस्थस्य साक्षिणः नेत्राभ्यां दर्शयति, येन भरतस्य शुद्धिः अन्यस्य अपि सन्देहेन परीक्ष्यते।

In the previous sarga Bharata's army had encamped on the bank of the Gaṅgā near Śṛṅgaverapura. Now that same army falls under Guha's eyes, and suspicion rises in his mind. As soon as he saw the host with its banners camped along the Gaṅgā, the king of the Niṣādas spoke to the kinsmen sitting round him. “A great army is in sight over there, like the sea; try as I may, I cannot see where it ends. Surely the evil-minded Bharata has come himself — that is his great kovidāra banner on his chariot. He will either have us bound with ropes or kill us, and then go after Rāma, the son of Daśaratha whom his father sent away from the kingdom, and kill him too. Kaikeyī's son Bharata wants that king's rich and hard-won fortune all to himself, and he is on his way to kill him.” Guha's suspicion was not groundless: the banner of the man whose mother's boon had sent Rāma to the forest now stood on the bank of the Gaṅgā. The kovidāra banner was his proof — but the proof misled him, for Bharata had come for the very opposite reason. The whole sarga turns on this misunderstanding: the reader knows the truth and Guha does not, so each of his words is both moving and tinged with comedy. For the first time the poet shows the story through the eyes of an outsider, so that Bharata's purity is tested even by another man's suspicion.

२ज्ञातिभ्यः सन्नाहादेशः — नदीरक्षा

६भर्ता चैव सखा चैव रामो दाशरथिर्मम।
तस्यार्थकामाः संनद्धा गङ्गानूपेऽत्र तिष्ठत॥

७तिष्ठन्तु सर्वदाशाश्च गङ्गामन्वाश्रिता नदीम्।
बलयुक्ता नदीरक्षा मांसमूलफलाशनाः॥

८नावां शतानां पञ्चानां कैवर्तानां शतं शतम्।
संनद्धानां तथा यूनां तिष्ठन्त्वित्यभ्यचोदयत्॥

९यदि तुष्टस्तु भरतो रामस्येह भविष्यति।
इयं स्वस्तिमती सेना गङ्गामद्य तरिष्यति॥

गुहः अधुना स्वस्य पक्षं घोषयति — ‘दाशरथिः रामः मम भर्ता च सखा च; अतः तस्य अर्थकामाः सन्नद्धाः सन्तः अत्र गङ्गानूपे तिष्ठत।’ ‘भर्ता च सखा च’ इति द्वे पदे एकस्मिन् एव वाक्ये — एकं स्वामिभावं सूचयति, अपरं समभावम्; निषादराजस्य रामे भक्तिः मैत्री च समम् एव वर्तेते। ततः सः व्यवस्थाम् आदिशति — ‘सर्वे दाशाः बलयुक्ताः नदीरक्षां कुर्वन्तः मांसमूलफलाशनाः सन्तः गङ्गाम् आश्रित्य तिष्ठन्तु। पञ्चानां नावां शतानाम् एकैकस्यां नावि सन्नद्धानां युवकानां कैवर्तानां शतं शतं तिष्ठतु’ इति सः अभ्यचोदयत्। पञ्चशतं नावः, प्रतिनावं शतं योधाः — इति गणनया कविः निषादराजस्य बलं दर्शयति। अन्ते सः शर्तम् अपि वदति — ‘यदि अत्र भरतः रामस्य विषये तुष्टः भविष्यति, तर्हि एव इयं स्वस्तिमती सेना अद्य गङ्गां तरिष्यति।’ नदी एव अत्र परीक्षा; तत्तीरं विना रामं प्राप्तुं न शक्यम्। नावः निषादराजस्य हस्ते, अतः सः एव द्वारपालः। ‘स्वस्तिमती’ इति पदेन सः सेनायाः क्षेमम् अपि सूचयति — यदि भरतस्य भावः शुद्धः, तर्हि अपायः न कस्यापि।

Now Guha declared where he stood. “But Rāma, Daśaratha's son, is my master and my friend. So stand here on the bank of the Gaṅgā, armed and ready, for his sake.” Master and friend in one breath — the one word speaks of service, the other of equality; in the Niṣāda king devotion and friendship toward Rāma went together. Then he gave his orders: “Let all the fishermen stay along the Gaṅgā in force, guarding the river and living on meat, roots and fruit. Of my five hundred boats, let each carry a hundred young fishermen armed and ready.” With these numbers — five hundred boats, a hundred men to each — the poet shows the Niṣāda king's strength. Last he laid down a condition: “If Bharata here proves well disposed toward Rāma, then this army may cross the Gaṅgā today in safety.” The river itself was the test; Rāma could not be reached without crossing it, and since the boats were in the Niṣāda king's hands, he was its gatekeeper. In speaking of safety he also held out the army's welfare: if Bharata's intent was pure, no harm would come to anyone.

३उपायनं गृहीत्वा गुहस्य गमनम्, सुमन्त्रस्य निवेदनम्

१०इत्युक्त्वोपायनं गृह्य मत्स्यमांसमधूनि च।
अभिचक्राम भरतं निषादाधिपतिर्गुहः॥

११तमायान्तं तु सम्प्रेक्ष्य सूतपुत्रः प्रतापवान्।
भरतायाचचक्षेऽथ समयज्ञो विनीतवत्॥

१२एष ज्ञातिसहस्रेण स्थपतिः परिवारितः।
कुशलो दण्डकारण्ये वृद्धो भ्रातुश्च ते सखा॥

१३तस्मात्पश्यतु काकुत्स्थं त्वां निषादाधिपो गुहः।
असंशयं विजानीते यत्र तौ रामलक्ष्मणौ॥

१४एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुमन्त्राद्भरतः शुभम्।
उवाच वचनं शीघ्रं गुहः पश्यतु मामिति॥

एवम् उक्त्वा निषादाधिपतिः गुहः मत्स्यमांसमधूनि उपायनं गृहीत्वा भरतम् अभिचक्राम — सन्नाहः एकतः, उपायनम् अन्यतः; सन्देहः अद्यापि न निवृत्तः, किन्तु मर्यादा न त्यक्ता। तम् आयान्तं सम्प्रेक्ष्य प्रतापवान् समयज्ञः सूतपुत्रः सुमन्त्रः विनीतवत् भरताय आचचक्षे — ‘एषः सहस्रैः ज्ञातिभिः परिवारितः स्थपतिः दण्डकारण्ये कुशलः वृद्धः च; तव भ्रातुः सखा च। तस्मात् अयं निषादाधिपः गुहः त्वां पश्यतु, हे काकुत्स्थ; असंशयं सः जानाति यत्र तौ रामलक्ष्मणौ वर्तेते।’ सुमन्त्रस्य वचने त्रीणि प्रयोजनानि — गुहस्य परिचयः, तस्य रामसख्यस्य कथनम्, तस्य मार्गज्ञानस्य उपयोगः। सुमन्त्रात् एतत् शुभं वचनं श्रुत्वा भरतः शीघ्रम् उक्तवान् — ‘गुहः मां पश्यतु।’ राजपुत्रस्य एतत् एकम् एव वचनं सर्वं सन्देहं भङ्क्तुं पर्याप्तम्। न सः सेनां चोदयति, न आयुधं गृह्णाति; केवलं ‘पश्यतु’ इति वदति। सुमन्त्रः च गुहं ‘वृद्धः’ इति विशेषेण सम्मानयति, येन जातिभेदः अपि गौणः क्रियते।

So saying, Guha, lord of the Niṣādas, took fish, meat and honey as gifts and went to meet Bharata — armed readiness on one side, a gift of welcome on the other; his suspicion had not yet left him, but he did not abandon courtesy. When the majestic Sumantra, the charioteer's son, saw him coming, he knew what the moment required and courteously announced him to Bharata: “This is the chief of this place, surrounded by a thousand of his kinsmen. He is old, he knows the Daṇḍaka forest well, and he is your brother's friend. So let Guha, lord of the Niṣādas, see you, Kākutstha; he surely knows where Rāma and Lakṣmaṇa are.” Sumantra's words did three things: they introduced Guha, told of his friendship with Rāma, and pointed to the use of his knowledge of the way. By honouring him as an elder, Sumantra made differences of birth of little account. Hearing these welcome words, Bharata said at once, “Let Guha come and see me.” That one sentence of the prince was enough to break all suspicion: he did not rouse the army or take up a weapon, he only said, “Let him see me.”

४गुहस्य विनयवचनम् — आतिथ्यनिवेदनम्

१५लब्ध्वानुज्ञां सम्प्रहृष्टो ज्ञातिभिः परिवारितः।
आगम्य भरतं प्रह्वो गुहो वचनमब्रवीत्॥

१६निष्कुटश्चैव देशोऽयं वञ्चिताश्चापि ते वयम्।
निवेदयाम ते सर्वं स्वके दाशगृहे वस॥

१७अस्ति मूलफलं चैतन्निषादैः स्वयमर्जितम्।
आर्द्रं शुष्कं तथा मांसं वन्यं चोच्चावचं तथा॥

१८आशंसे स्वाशिता सेना वत्स्यत्येनां विभावरीम्।
अर्चितो विविधैः कामैः श्वः ससैन्यो गमिष्यसि॥

अनुज्ञां लब्ध्वा सम्प्रहृष्टः गुहः ज्ञातिभिः परिवारितः भरतम् आगम्य प्रह्वः सन् वचनम् अब्रवीत् — ‘अयं देशः तव निष्कुटः एव, वयं च ते वञ्चिताः, यतः तव आगमनं न पूर्वं ज्ञातम्; अतः सत्कारः न सज्जीकृतः। यत् किमपि अस्माकम् अस्ति, तत् सर्वं ते निवेदयामः; स्वके एव दाशगृहे वस। निषादैः स्वयम् अर्जितम् इदं मूलफलम् अस्ति, आर्द्रं शुष्कं च मांसम्, नानाविधं वन्यं च। आशंसे — सुभोजिता सेना इमां विभावरीं यापयिष्यति; विविधैः कामैः अर्चितः त्वं श्वः ससैन्यः गमिष्यसि।’ एवं शङ्का आतिथ्येन परिणता। ‘निष्कुटः’ इति पदं मधुरम् — गृहसमीपस्थः उपवनः इव अयं देशः तव एव इति। सन्नद्धाः दाशाः अद्यापि नदीतीरे तिष्ठन्ति, किन्तु तेषां राजा अतिथिसत्कारं करोति — एषा एव द्वैविध्यस्य स्थितिः अग्रिमे सर्गे भरतस्य उत्तरेण निवर्त्स्यते। सर्गः अनुष्टुभा एव समाप्यते, दीर्घवृत्तं न कुत्रापि — सूचना एषा यत् कथा न अत्र विश्राम्यति, अपि तु अग्रे प्रवहति।

Given leave, Guha was delighted, and surrounded by his kinsmen he came to Bharata and spoke humbly: “This land is like a garden of your own, and you have caught us unprepared, for we did not know you were coming and have made no welcome ready. All we have we lay before you; stay here, in a house of the fishermen that is already yours. Here are roots and fruit the Niṣādas have gathered themselves, meat fresh and dried, and wild produce of every kind. I trust your army will pass this night well fed, and tomorrow, honoured with all we can offer, you will go on with your forces.” So suspicion turned into hospitality. To call the land Bharata's own garden is a gracious touch. Yet the armed fishermen still stood on the riverbank while their king offered hospitality, and this double state of things will be resolved by Bharata's answer in the next sarga. The sarga ends without pause, as the story flows straight on.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः॥ ८४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३५ पदानि

ध्वजिनी ८४.१ ध्वजयुक्ता सेना

सन्धिः: ध्वज + इनि → ध्वजिन्, स्त्रियां ङीप् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘ध्वज’ शब्दात् मत्वर्थीयः इनिप्रत्ययः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

गङ्गामन्वाश्रिता ८४.१ गङ्गायाः तीरम् आश्रित्य स्थिता

सन्धिः: अनु + आश्रिता → अन्वाश्रिता — यण्सन्धिः (उ + आ = व् + आ)
समासः: गङ्गाम् अनु आश्रिता — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘नदीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

दृष्ट्वैव ८४.१ दृष्ट्वा एव, दर्शनमात्रेण

सन्धिः: दृष्ट्वा + एव → दृष्ट्वैव — वृद्धिसन्धिः (आ + ए = ऐ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: अव्ययम् (क्त्वान्तम् + निपातः)

सागराभा ८४.२ समुद्रतुल्यदर्शना

सन्धिः: सागर + आभा → सागराभा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: सागरस्य इव आभा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सेना’ इत्यस्य विशेषणम्)

नास्यान्तम् ८४.२ अस्याः अवसानं न (जानामि)

सन्धिः: न + अस्य → नास्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः अस्य + अन्तम् → अस्यान्तम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अस्य’ षष्ठी एकवचनम्; ‘अन्तम्’ द्वितीया एकवचनम्

दुर्बुद्धि ८४.३ दुष्टमतिः

सन्धिः: दुस् + बुद्धि → दुर्बुद्धि — विसर्गसन्धिः (सकारस्य रेफः घोषे परे)
समासः: दुष्टा बुद्धिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कोविदारध्वज ८४.३ कोविदारवृक्षचिह्नितध्वजः (भरतस्य ध्वजलक्षणम्)

सन्धिः: कोविदार + ध्वज → कोविदारध्वज — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कोविदारः ध्वजे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

बन्धयिष्यति ८४.४ बन्धयिष्यति, बन्धनं कारयिष्यति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘बन्ध्’ धातोः णिजन्तात् लृट्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (णिजन्तम्)

वास्मान् ८४.४ अथवा अस्मान्

सन्धिः: वा + अस्मान् → वास्मान् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘वा’ इति विकल्पे निपातः
विभक्तिः: ‘अस्मान्’ द्वितीया बहुवचनम्

विवासित ८४.४ निर्वासितः, देशात् निष्कासितः

सन्धिः: वि + वासित → विवासित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वस्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अन्विच्छंस्तस्य ८४.५ तस्य (राज्ञः) श्रियम् अभिलषन्

सन्धिः: अत्र द्वौ सन्धी — अनु + इच्छन् → अन्विच्छन्, यण्सन्धिः (उ + इ = व् + इ); ततः अन्विच्छन् + तस्य → अन्विच्छंस्तस्य, नकारस्य अनुस्वारसकारौ तकारे परे (नश्छव्यप्रशान्)
समासः: समासः नास्ति — ‘इष्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्, ‘तस्य’ इति षष्ठ्यन्तम्
विभक्तिः: ‘अन्विच्छन्’ प्रथमा एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्); ‘तस्य’ षष्ठी एकवचनम्

सुदुर्लभा ८४.५ अतीव दुष्प्रापा

सन्धिः: सु + दुर्लभा → सुदुर्लभा — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘दुर्लभा’ इत्यत्र दुस् + लभा — विसर्गसन्धिः (सकारस्य रेफः)
समासः: अतिशयेन दुर्लभा — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘श्रियम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

समधिगच्छति ८४.५ अभिमुखं गच्छति, उद्यतः भवति

सन्धिः: सम् + अधि + गच्छति → समधिगच्छति — ‘सम्’ इत्यस्य मकारस्य अनुस्वारलोपे पदैक्यम्
समासः: समासः नास्ति — द्विरुपसर्गयुक्तं ‘गम्’ धातोः लट्
विभक्तिः: लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

गङ्गानूप ८४.६ गङ्गायाः जलप्रायः तटप्रदेशः

सन्धिः: गङ्गा + अनूप → गङ्गानूप — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: गङ्गायाः अनूपः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

अर्थकाम ८४.६ तस्य हितम् इच्छन्तः

सन्धिः: अर्थ + काम → अर्थकाम — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तस्य अर्थं कामयन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

मांसमूलफलाशन ८४.७ मांसमूलफलभोजिनः

सन्धिः: फल + अशन → फलाशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: मांसं मूलं फलं च अशनं येषां ते — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

नदीरक्षा ८४.७ नद्याः रक्षणम्

सन्धिः: नदी + रक्षा → नदीरक्षा — सन्धिकार्यं नास्ति (ईकारान्तात् परं रकारादि पदम्)
समासः: नद्याः रक्षा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘तिष्ठन्तु’ इत्यनेन सम्बद्धं गौणकर्म)

कैवर्त ८४.८ धीवराः, नाविकाः

सन्धिः: किवर्त + अण् → कैवर्त — आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

अभ्यचोदयत् ८४.८ आदिष्टवान्, प्रेरितवान्

सन्धिः: तिष्ठन्तु + इति → तिष्ठन्त्विति — यण्सन्धिः (उ + इ = व् + इ); अभि + अचोदयत् → अभ्यचोदयत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘चुद्’ धातोः णिजन्तात् लङ्
विभक्तिः: लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

स्वस्तिमती ८४.९ कुशलयुक्ता, क्षेमवती

सन्धिः: स्वस्ति + मतुप् → स्वस्तिमत्, स्त्रियां ङीप् → स्वस्तिमती — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — मत्वर्थीयः प्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सेना’ इत्यस्य विशेषणम्)

इत्युक्त्वोपायनम् ८४.१० इति उक्त्वा भेटद्रव्यम् (गृहीत्वा)

सन्धिः: इति + उक्त्वा → इत्युक्त्वा — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ); उक्त्वा + उपायनम् → उक्त्वोपायनम् — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘उपायनम्’ द्वितीया एकवचनम्

निषादाधिपति ८४.१० निषादानां राजा (गुहः)

सन्धिः: निषाद + अधिपति → निषादाधिपति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: निषादानाम् अधिपतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सम्प्रेक्ष्य ८४.११ सम्यक् दृष्ट्वा

सन्धिः: सम् + प्र + ईक्ष्य → सम्प्रेक्ष्य — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः: अव्ययम् (पूर्वकालक्रिया)

भरतायाचचक्षे ८४.११ भरताय निवेदितवान्

सन्धिः: भरताय + आचचक्षे → भरतायाचचक्षे — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘आ + चक्ष्’ धातोः लिट्
विभक्तिः: लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)

समयज्ञ ८४.११ उचितकालज्ञः (समीक्षितसंस्करणे ‘विनयज्ञः’ इति पाठभेदः)

सन्धिः: समय + ज्ञ → समयज्ञ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समयं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

स्थपति ८४.१२ अधिपतिः, स्थानाध्यक्षः; अत्र निषादानां प्रमुखः

सन्धिः: स्थ + पति → स्थपति — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — रूढशब्दः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

दण्डकारण्य ८४.१२ दण्डकवनम्

सन्धिः: दण्डक + अरण्य → दण्डकारण्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: दण्डकानाम् अरण्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (विषये)

सुमन्त्राद्भरतः ८४.१४ सुमन्त्रात् (श्रुत्वा) भरतः

सन्धिः: सुमन्त्रात् + भरतः → सुमन्त्राद्भरतः — जश्त्वसन्धिः (त् + भ = द्भ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘सुमन्त्रात्’ पञ्चमी एकवचनम्; ‘भरतः’ प्रथमा एकवचनम्

लब्ध्वानुज्ञा ८४.१५ अनुमतिं प्राप्य

सन्धिः: लब्ध्वा + अनुज्ञाम् → लब्ध्वानुज्ञाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु + ज्ञा’ इत्यस्मात् अङ्प्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

प्रह्व ८४.१५ नम्रः, विनयावनतः

सन्धिः: प्र + ह्व → प्रह्व — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

निष्कुट ८४.१६ गृहसमीपस्थः उपवनः, गृहोद्यानम्

सन्धिः: निस् + कुट → निष्कुट — षत्वसन्धिः (विसर्गस्य षकारः ककारे परे)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘देशः’ इत्यस्य विशेषणम्)

चैतन्निषादैः ८४.१७ एतत् च निषादैः (अर्जितम्)

सन्धिः: च + एतत् → चैतत् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ); एतत् + निषादैः → एतन्निषादैः — अनुनासिकसन्धिः (त् + न = न्न)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘एतत्’ प्रथमा एकवचनम् (नपुंसकम्); ‘निषादैः’ तृतीया बहुवचनम्

चोच्चावच ८४.१७ उत्तमम् अधमं च, नानाविधम्

सन्धिः: च + उच्चावचम् → चोच्चावचम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); ‘उच्चावच’ इत्यत्र उच्च + अवच — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: उच्चं च अवचं च — द्वन्द्वः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकम्)

स्वाशिता ८४.१८ सुभोजिता, तृप्तभोजना

सन्धिः: सु + आशिता → स्वाशिता — यण्सन्धिः (उ + आ = व् + आ)
समासः: सुष्ठु आशिता — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सेना’ इत्यस्य विशेषणम्)

वत्स्यत्येनाम् ८४.१८ इमां (रात्रिम्) अतिवाहयिष्यति (समीक्षितसंस्करणे ‘वत्स्यतीमाम्’ इति पाठभेदः)

सन्धिः: वत्स्यति + एनाम् → वत्स्यत्येनाम् — यण्सन्धिः (इ + ए = य् + ए)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (‘वत्स्यति’); ‘एनाम्’ द्वितीया एकवचनम्