॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ८३

अयोध्याकाण्डम् — त्र्यशीतितमः सर्गः

भरतस्य ससैन्यं गङ्गातीरगमनम्

प्रातः प्रस्थानम्, चतुरङ्गबलम्, माताः, पौराः शिल्पिनः च, शृङ्गवेरपुरे गङ्गातीरे सेनानिवेशः

अस्मिन् सर्गे भरतस्य वनयात्रा आरभ्यते। प्रातः उत्थाय सः उत्तमं रथम् आरुह्य रामदर्शनकाम्यया शीघ्रं प्रयाति; अग्रतः मन्त्रिणः पुरोहिताः च सूर्यरथोपमान् रथान् अधिरुह्य गच्छन्ति। नव नागसहस्राणि, षष्ठिः रथसहस्राणि, शतं सहस्राणि अश्वानां च तम् अनुयान्ति। कैकेयी सुमित्रा कौसल्या च रामानयनेन संतुष्टाः भास्वता यानेन प्रयान्ति। आर्यसंघाताः पौराः च रामस्य कथाः कुर्वाणाः ‘मेघश्यामं दृढव्रतं जगतः शोकनाशनं रामं कदा द्रक्ष्यामहे’ इति वदन्तः हर्षेण अन्योन्यं परिष्वजन्तः गच्छन्ति। ततः कविः नगरस्य समग्रं शिल्पिजनं गणयति — मणिकाराः, कुम्भकाराः, सूत्रकर्मज्ञाः, शस्त्रोपजीविनः, मायूरकाः, क्राकचिकाः, वेधकाः, रोचकाः, दन्तकाराः, सुधाकाराः, गन्धोपजीविनः, सुवर्णकाराः, कम्बलकारकाः, वैद्याः, धूपकाः, शौण्डिकाः, रजकाः, तुन्नवायाः, शैलूषाः, कैवर्तकाः, सहस्रशः ब्राह्मणाः च। सर्वे शुद्धवसनाः शनैः भरतम् अनुयान्ति। दूरम् अध्वानं गत्वा ते शृङ्गवेरपुरं प्रति गङ्गाम् उपगच्छन्ति, यत्र रामसखा गुहः निवसति। चक्रवाकालङ्कृते गङ्गातीरे सेना तिष्ठति। भरतः सचिवान् आदिशति — ‘सैन्यं निवेशयत; श्वः नदीं तरिष्यामः; अद्य च स्वर्गतस्य पितुः और्ध्वदेहनिमित्तम् उदकं दातुम् इच्छामि।’ अमात्याः तथा कुर्वन्ति, भरतः च रामस्य निवर्तनं चिन्तयन् तत्र उषितवान्।

१प्रातः प्रस्थानम् — चतुरङ्गबलस्य अनुगमनम्

१ततः समुत्थितः कल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम्।
प्रययौ भरतः शीघ्रं रामदर्शनकाम्यया॥

२अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः।
अधिरुह्य हयैर्युक्तान्रथान्सूर्यरथोपमान्॥

३नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि।
अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम्॥

४षष्ठी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः।
अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम्॥

५शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम्।
अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम्॥

पूर्वस्मिन् सर्गे सभायां भरतः राज्यं प्रत्याख्याय रामनिवर्तनाय यात्राम् आदिष्टवान्, रात्रौ च सर्वा नगरी वाहनानि अयोजयत्। अस्मिन् सर्गे प्रभाते सा यात्रा आरभ्यते। कल्यम् उत्थाय भरतः उत्तमं स्यन्दनम् आस्थाय रामदर्शनकाम्यया शीघ्रं प्रययौ। ‘रामदर्शनकाम्यया’ इति पदेन कविः यात्रायाः एकम् एव प्रयोजनं स्थापयति — न राज्यम्, न विजयः, केवलं दर्शनम्। तस्य अग्रतः सर्वे मन्त्रिणः पुरोहिताः च हयैः युक्तान् सूर्यरथोपमान् रथान् अधिरुह्य प्रययुः। ततः कविः सेनां गणयति — यथाविधि कल्पितानि नव नागसहस्राणि इक्ष्वाकुकुलनन्दनं यान्तं भरतम् अन्वयुः; षष्ठिः रथसहस्राणि विविधायुधाः धन्विनः च तं यशस्विनं राजपुत्रम् अनुगतवन्तः; शतं सहस्राणि समारूढानाम् अश्वानाम् अपि तथा एव। एतैः अङ्कैः यात्रायाः राजकीयं गौरवं दर्श्यते, किन्तु सा सेना न युद्धाय, अपि तु प्रार्थनाय। चतुर्थे पञ्चमे च श्लोके ‘अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम्’ इति पादः द्विः आवर्तते — एषा आवृत्तिः न दोषः, अपि तु गणनायाः ताल इव, येन सेनायाः अनन्तता श्रोतुः कर्णे स्थापिता भवति। ‘सूर्यरथोपमान्’ इति उपमया प्रभातस्य आलोकः रथानां च तेजः एकीक्रियेते; यात्रा प्रभाते आरब्धा इति पूर्वपदेन ‘कल्यम्’ इत्यनेन एव सूचितम्।

In the previous sarga Bharata had refused the kingdom in the assembly and ordered the march to bring Rāma back, and through the night the whole city had been yoking its vehicles. Now, at dawn, the journey begins. Rising at daybreak, Bharata mounted his finest chariot and set out in haste, longing to see Rāma. The poet gives the journey a single aim — not the kingdom, not victory, only the sight of Rāma. Ahead of him went all the counsellors and priests in horse-drawn chariots like the chariot of the sun, an image that joins the light of dawn with the brilliance of the chariots. Then the poet counts the army. Nine thousand elephants, harnessed as the rules prescribe, followed Bharata, the delight of the Ikṣvāku line; sixty thousand chariots and bowmen with weapons of every kind followed the glorious prince; and a hundred thousand horses with their riders did the same. The numbers show the royal grandeur of the journey, but the army went not to fight but to plead. The refrain “followed the glorious prince as he went” comes back in verse after verse, not as a flaw but like a beat in the counting, fixing the endlessness of the host in the listener's ear.

२माताः, पौराः, रामदर्शनस्य उत्कण्ठा

६कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी।
रामानयनसंतुष्टा ययुर्यानेन भास्वता॥

७प्रयाताश्चार्यसंघाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम्।
तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः॥

८मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम्।
कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगतः शोकनाशनम्॥

९दृष्ट एव हि नः शोकमपनेष्यति राघवः।
तमः सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः॥

१०इत्येवं कथयन्तस्ते सम्प्रहृष्टाः कथाः शुभाः।
परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिकास्तदा॥

सेनायाः अनन्तरं कविः तिस्रः राजमातॄः दर्शयति — कैकेयी सुमित्रा यशस्विनी कौसल्या च, रामानयनेन संतुष्टाः सत्यः भास्वता यानेन ययुः। कैकेय्याः नाम प्रथमम् उक्तम् इति सूक्ष्मः व्यङ्ग्यः — यया रामः प्रव्राजितः, सा एव अधुना तस्य आनयनयात्रायां गच्छति। ततः आर्यसंघाताः सलक्ष्मणं रामं द्रष्टुं प्रयाताः, हृष्टमानसाः च तस्य एव विचित्राः कथाः कुर्वाणाः अगच्छन्। तेषां वचनम् अपि कविः उद्धरति — ‘मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतं जगतः शोकनाशनं रामं कदा द्रक्ष्यामहे?’ पुनः — ‘दृष्टः एव सः राघवः अस्माकं शोकम् अपनेष्यति, यथा समुद्यन् भास्करः सर्वस्य लोकस्य तमः अपनयति।’ उपमा अत्र द्विगुणा — रामस्य दर्शनम् एव सूर्योदयः, शोकः च अन्धकारः; उपचारः न अपेक्षितः, दर्शनमात्रेण एव कार्यं सिध्यति। एवं शुभाः कथाः कथयन्तः सम्प्रहृष्टाः नागरिकाः अन्योन्यं परिष्वजानाः तदा ययुः। ‘परिष्वजानाः’ इति पदं सर्वस्य प्रकरणस्य भावं वहति — अद्यापि रामः न दृष्टः, किन्तु तस्य आगमनस्य आशया एव नागरिकाः परस्परम् आलिङ्गन्ति। पूर्वेषु सर्गेषु या अयोध्या रुदती वर्णिता, सा एव अधुना हर्षेण पूर्णा; किन्तु अयं हर्षः आशामात्रमूलः, न तु सिद्धिमूलः — अग्रिमेषु सर्गेषु सा आशा भङ्क्ष्यते इति ज्ञात्वा पठितव्यम्।

After the army the poet shows the three queen-mothers. Kaikeyī, Sumitrā and illustrious Kausalyā, glad that Rāma was to be brought back, went in a splendid carriage. That Kaikeyī is named first is a quiet irony: the woman who had Rāma banished now travels in the procession to bring him home. Companies of noble men set out to see Rāma and Lakṣmaṇa, and as they went they told many wonderful stories about him with glad hearts. The poet quotes them: “When shall we see Rāma, dark as a rain cloud, mighty-armed, unshaken in courage, firm in his vows, who takes away the sorrow of the world? The mere sight of Rāghava will drive away our grief, as the rising sun drives away the darkness of the whole world.” The sight of Rāma is the sunrise, and grief the darkness; no remedy is needed, the sight alone will do it. Talking happily in this way and embracing one another in their delight, the townspeople went on. That embracing carries the feeling of the whole passage: Rāma has not yet been seen, yet on the mere hope of his coming the citizens hug each other. The Ayodhyā that earlier sargas showed weeping is now full of joy; but this joy rests only on hope, not fulfilment, and it should be read knowing that the hope will be broken in the sargas to come.

३नैगमाः, शिल्पिनः, ब्राह्मणाः च

११ये च तत्रापरे सर्वे सम्मता ये च नैगमाः।
रामं प्रतिययुर्हृष्टाः सर्वाः प्रकृतयः शुभाः॥

१२मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।
सूत्रकर्मविशेषज्ञा ये च शस्त्रोपजीविनः॥

१३मायूरकाः क्राकचिका वेधका रोचकास्तथा।
दन्तकाराः सुधाकारा ये च गन्धोपजीविनः॥

१४सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलकारकाः।
स्नापकोष्णोदका वैद्या धूपकाः शौण्डिकास्तथा॥

१५रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।
शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्यान्ति कैवर्तकास्तथा॥

१६समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसम्मताः।
गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मुः सहस्रशः॥

ततः कविः अयोध्यायाः समग्रं जनपदं गणयति। ये तत्र अपरे सर्वे सम्मताः, ये च नैगमाः, ताः सर्वाः शुभाः प्रकृतयः हृष्टाः सत्यः रामं प्रति ययुः। अनन्तरं चत्वारः श्लोकाः केवलं शिल्पिनां नामभिः पूर्णाः — मणिकाराः, शोभनाः कुम्भकाराः, सूत्रकर्मविशेषज्ञाः, शस्त्रोपजीविनः, मायूरकाः, क्राकचिकाः, वेधकाः, रोचकाः, दन्तकाराः, सुधाकाराः, गन्धोपजीविनः, प्रख्याताः सुवर्णकाराः, कम्बलकारकाः, स्नापकोष्णोदकाः, वैद्याः, धूपकाः, शौण्डिकाः, रजकाः, तुन्नवायाः, ग्रामघोषमहत्तराः, स्त्रीभिः सह शैलूषाः, कैवर्तकाः च। अन्ते समाहिताः वृत्तसम्मताः वेदविदः ब्राह्मणाः सहस्रशः गोरथैः यान्तं भरतम् अनुजग्मुः। एषा नामावली न केवलं शोभार्था — अयोध्यायाः सर्वः व्यवसायः, सर्वः वर्णः, सर्वः कलाविदः रामनिमित्तम् एकत्र मिलितः इति एव अत्र तात्पर्यम्। राज्ञः प्रव्राजनं न राजकुलस्य एव दुःखम्, अपि तु सर्वस्य नगरस्य — एतत् एतया सूच्या स्थापितम्। अपि च एते श्लोकाः प्राचीनभारतस्य शिल्पजीवनस्य कोशः इव — मणिशोधनम्, मृत्पात्रनिर्माणम्, तन्तुवायकर्म, शस्त्रकारः, मयूरपक्षकला, काष्ठच्छेदनम्, मणिवेधनम्, भित्तिशोभा, दन्तकर्म, सुधालेपः, गन्धवाणिज्यम्, सुवर्णकर्म, कम्बलनिर्माणम्, उष्णस्नापनम्, वैद्यकम्, धूपनम्, मद्यविक्रयः, वस्त्रप्रक्षालनम्, सीवनम्, नाट्यम्, धीवरकर्म च। एतेषां बहूनि नामानि अन्यत्र दुर्लभानि, अतः हिन्दीभाष्यम् अपि अर्थनिर्णये साक्षिरूपेण गृहीतम्।

Then the poet counts the whole population of Ayodhyā. All the other men of standing, the merchants and all the good people of the realm went joyfully to meet Rāma. Then four verses are filled with nothing but the names of trades: jewellers of every kind, fine potters, master weavers, makers of weapons, workers in peacock feathers, sawyers, borers, decorators, ivory-carvers, plasterers, perfume-dealers, famous goldsmiths, blanket-makers, attendants who bathe men in warm water, physicians, fumigators, distillers, washermen, tailors, headmen of villages and of cowherd settlements, actors with their women, and fishermen. Last, thousands of brahmins, composed in mind, learned in the Veda and honoured for their conduct, followed Bharata in ox-carts. The list is not mere ornament: every trade, every class, every craft of Ayodhyā had come together for Rāma's sake. The banishment was not the grief of the royal house alone but of the whole city, and this list establishes it. These verses are also like a dictionary of the crafts of ancient India, and many of these names are rarely found anywhere else.

४शनैः गमनम् — गङ्गातीरे स्थितिः

१७सुवेषाः शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपिनः।
सर्वे ते विविधैर्यानैः शनैर्भरतमन्वयुः॥

१८प्रहृष्टमुदिता सेना सान्वयात्कैकयीसुतम्।
भ्रातुरानयने यातं भरतं भ्रातृवत्सलम्॥

१९ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः।
समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गवेरपुरं प्रति॥

२०यत्र रामसखा वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः।
निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन्॥

२१उपेत्य तीरं गङ्गायाश्चक्रवाकैरलंकृतम्।
व्यवतिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी॥

ते सर्वे सुवेषाः शुद्धवसनाः ताम्रवर्णेन मृष्टेन अनुलेपनेन युक्ताः च विविधैः यानैः शनैः भरतम् अन्वयुः। ‘शनैः’ इति पदं महत् — एषा यात्रा त्वरायुक्ता अपि विनीता, यतः सा प्रार्थनायात्रा। प्रहृष्टा मुदिता च सेना भ्रातुः आनयने प्रस्थितं भ्रातृवत्सलं कैकेयीसुतं भरतम् अन्वयात्। ते रथैः यानैः अश्वैः कुञ्जरैः च दूरम् अध्वानं गत्वा शृङ्गवेरपुरं प्रति गङ्गां समासेदुः। तत्र एव रामसखा वीरः गुहः ज्ञातिगणैः वृतः अप्रमादेन तं देशं परिपालयन् निवसति स्म — कविः तं पूर्वम् एव स्मारयति, येन अग्रिमस्य सर्गस्य भूमिः सिध्येत्। चक्रवाकैः अलंकृतं गङ्गायाः तीरम् उपेत्य भरतस्य अनुयायिनी सा सेना व्यवतिष्ठत। चक्रवाकाणाम् उल्लेखः अपि सार्थकः — ते हि वियोगस्य पक्षिणः, भरतस्य च रामस्य वियोगः एव अस्य काण्डस्य विषयः। अत्र चत्वारः अर्धश्लोकाः (१९–२१) समीक्षितसंस्करणे न विद्यन्ते; ते गुहस्य शृङ्गवेरपुरस्य च परिचयं पूर्वम् एव ददति। वुल्गेटकारः अग्रिमस्य सर्गस्य पात्रं पूर्वम् एव प्रवेशयति, येन गुहस्य सन्देहः पाठकाय आकस्मिकः न भवेत्।

All of them were well dressed, in clean clothes, anointed with polished coppery unguents, and they followed Bharata slowly in vehicles of every kind; though they were eager, the journey was unhurried and humble, for it was a journey of entreaty. The rejoicing army followed Kaikeyī's son Bharata, who loved his brother and was going to bring him home. Having travelled a long road with chariots, carriages, horses and elephants, they reached the Gaṅgā near Śṛṅgaverapura. There Rāma's friend, the hero Guha, lived among his kinsmen, guarding that country with unflagging care. The poet mentions him here in advance, preparing the ground for the next sarga, so that Guha's suspicion will not come as a surprise to the reader. On the bank of the Gaṅgā, adorned with ruddy geese, the army that followed Bharata came to a halt. Even the geese are fitting, for they are the birds of separation, and the separation of Bharata and Rāma is the subject of this kāṇḍa.

५भरतस्य आदेशः, सेनानिवेशः, निवर्तनचिन्ता

२२निरीक्ष्यानुत्थितां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम्।
भरतः सचिवान्सर्वानब्रवीद्वाक्यकोविदः॥

२३निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वतः।
विश्रान्ताः प्रतरिष्यामः श्व इमां सागरङ्गमाम्॥

२४दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः।
और्ध्वदेहनिमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम्॥

२५तस्यैवं ब्रुवतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः।
न्यवेशयंस्तांश्छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक्॥

२६निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्हशोभिनीम्।
उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तमानो भरतो निवर्तनम्॥

अनुत्थितां विश्रान्तां सेनां शिवोदकां गङ्गां च निरीक्ष्य वाक्यकोविदः भरतः सर्वान् सचिवान् अब्रवीत् — ‘मम सैन्यं सर्वतः अभिप्रायेण निवेशयत; विश्रान्ताः सन्तः श्वः इमां सागरङ्गमां नदीं प्रतरिष्यामः।’ ततः द्वितीयं प्रयोजनम् अपि सः वदति — ‘स्वर्गतस्य महीपतेः और्ध्वदेहनिमित्तं नदीम् अवतीर्य उदकं दातुम् इच्छामि।’ अयं श्लोकः स्मारयति यत् भरतः न केवलं भ्रातुः अन्वेषकः, अपि तु पितुः पुत्रः अपि; पितृतर्पणम् अद्यापि अवशिष्टम् आसीत्। तस्य एवं ब्रुवतः अमात्याः ‘तथा’ इति उक्त्वा समाहिताः सन्तः तान् सर्वान् स्वेन स्वेन छन्देन पृथक् पृथक् न्यवेशयन्। अन्ते दीर्घवृत्तेन एकः श्लोकः — तां महानदीं गङ्गाम् अनु परिबर्हशोभिनीं चमूं विधानैः निवेश्य, महात्मनः रामस्य निवर्तनं विचिन्तयन् भरतः तदा तत्र उवास। सर्गस्य अन्तिमं पदम् एव ‘निवर्तनम्’ — सर्वा यात्रा तस्य एकस्य पदस्य अर्थे। छन्दः अपि अत्र परिवर्तते — अनुष्टुभः स्थाने वंशस्थवृत्तम्, यथा प्रायः सर्गान्ते। सेना निविष्टा, नदी पुरतः, पारे च गुहस्य राज्यम् — एतैः त्रिभिः अङ्गैः कविः अग्रिमस्य सर्गस्य रङ्गं सिद्धं करोति। भरतस्य द्वे चिन्ते अत्र समम् एव वर्तेते — पितुः तर्पणम्, भ्रातुः निवर्तनम्; प्रथमा कर्तव्यरूपा, द्वितीया कामनारूपा।

Looking at his army, settled and at rest, and at the Gaṅgā with her auspicious waters, Bharata, skilled in speech, said to all his counsellors: “Quarter my troops all around as each of them pleases. When we have rested, we will cross this river that runs to the sea tomorrow. But first I want to go down into the river and offer water for the good of the departed king in the world beyond.” This reminds us that Bharata was not only seeking his brother but was still his father's son, and the offering to his father remained to be made. When he had spoken, the ministers said, “So be it,” and carefully quartered the men in separate groups as each preferred. Having settled his host, splendid with all its equipment, along the great river Gaṅgā, Bharata stayed there, his mind on the return of great-souled Rāma. The army encamped, the river before them, Guha's realm on the far side — with these three the poet sets the stage for the next sarga. Two concerns lived together in Bharata's mind: the offering to his father, which was duty, and the return of his brother, which was longing.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः॥ ८३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३६ पदानि
कल्यम् ८३.१ प्रातःकाले, प्रभाते
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कल्य’ इति शब्दस्य द्वितीयैकवचनं क्रियाविशेषणवत्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (कालाधिकरणे क्रियाविशेषणम्)
स्यन्दनोत्तम ८३.१ श्रेष्ठं रथम्
सन्धिः
स्यन्दन + उत्तम → स्यन्दनोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
स्यन्दनेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
रामदर्शनकाम्यया ८३.१ रामदर्शनस्य इच्छया (समीक्षितसंस्करणे ‘रामदर्शनकाङ्क्षया’ इति पाठभेदः)
सन्धिः
राम + दर्शन → रामदर्शन — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘काम्या’ इति ‘कम्’ धातोः ण्यत्प्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गम्
समासः
रामस्य दर्शनस्य काम्या — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (हेतौ)
मन्त्रिपुरोधस् ८३.२ अमात्याः पुरोहिताः च
सन्धिः
पुरस् + धस् → पुरोधस् — विसर्गसन्धिः (अस् + धकारादि = ओ)
समासः
मन्त्रिणः पुरोधसः च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सूर्यरथोपम ८३.२ सूर्यरथतुल्याः
सन्धिः
रथ + उपम → रथोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सूर्यस्य रथः इव उपमा येषां ते — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘रथान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अधिरुह्य ८३.२ आरुह्य, उपरि स्थित्वा
सन्धिः
अधि + रुह्य → अधिरुह्य — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गात् परं रकारादि पदम्)
समासः
समासः नास्ति — ‘रुह्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालक्रिया)
इक्ष्वाकुकुलनन्दन ८३.३ इक्ष्वाकुवंशस्य आनन्दकरः
सन्धिः
इक्ष्वाकु + कुल → इक्ष्वाकुकुल — सन्धिकार्यं नास्ति (उकारान्तात् परं ककारादि पदम्)
समासः
इक्ष्वाकूणां कुलस्य नन्दनः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विविधायुध ८३.४ नानाविधशस्त्रधारिणः
सन्धिः
विविध + आयुध → विविधायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
विविधानि आयुधानि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
समारूढ ८३.५ आरोहकैः सहिताः, सवाराः
सन्धिः
सम् + आरूढ → समारूढ — अनुस्वारस्य परसवर्णः न, अपि तु मकारस्य लोपे ‘सम्’ इत्यस्य ‘सम्’ एव, आ + रूढ इति गुणकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + आ + रुह्’ इत्यस्य क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (नपुंसकलिङ्गे ‘सहस्राणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
रामानयनसंतुष्ट ८३.६ रामस्य प्रत्यानयनेन प्रसन्नाः
सन्धिः
राम + आनयन → रामानयन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
रामस्य आनयनेन संतुष्टाः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (स्त्रीलिङ्गे)
आर्यसंघात ८३.७ द्विजादीनां समूहाः
सन्धिः
आर्य + संघात → आर्यसंघात — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आर्याणां संघाताः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
हृष्टमानस ८३.७ प्रसन्नचित्ताः
सन्धिः
हृष्ट + मानस → हृष्टमानस — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हृष्टं मानसं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
शोकनाशन ८३.८ शोकस्य विनाशकः
सन्धिः
शोक + नाशन → शोकनाशन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकस्य नाशनः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अपनेष्यति ८३.९ दूरीकरिष्यति
सन्धिः
अप + नेष्यति → अपनेष्यति — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गात् परं नकारादि पदम्)
समासः
समासः नास्ति — ‘नी’ धातोः लृट्
विभक्तिः
लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
समुद्यन् ८३.९ उदयं गच्छन्, उदयमानः
सन्धिः
सम् + उत् + यन् → समुद्यन् — ‘उत्’ इत्यस्य तकारस्य जश्त्वं (त् + य = द्य)
समासः
समासः नास्ति — ‘इ’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भास्करः’ इत्यस्य विशेषणम्)
परिष्वजान ८३.१० आलिङ्गन्तः
सन्धिः
परि + स्वजान → परिष्वजान — षत्वसन्धिः (इकारात् परं सकारस्य षकारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘स्वज्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
नैगम ८३.११ वणिजः, नगरस्य व्यापारिणः
सन्धिः
निगम + अण् → नैगम — आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
समासः
समासः नास्ति — ‘निगम’ शब्दात् तद्धितः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
शस्त्रोपजीविन् ८३.१२ शस्त्रनिर्माणेन जीविकां कुर्वन्तः
सन्धिः
शस्त्र + उपजीविन् → शस्त्रोपजीविन् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
शस्त्रेण उपजीवन्ति इति शस्त्रोपजीविनः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सूत्रकर्मविशेषज्ञ ८३.१२ तन्तुवायकलायां निपुणाः (समीक्षितसंस्करणे ‘सूत्रकर्मकृतः’ इति पाठभेदः)
सन्धिः
विशेष + ज्ञ → विशेषज्ञ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सूत्रकर्मणः विशेषं जानन्ति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
क्राकचिक ८३.१३ करपत्रेण काष्ठं छिन्दन्तः, आरेण दारुच्छेदकाः
सन्धिः
क्रकच + ठक् → क्राकचिक — आदिवृद्धिः (अ → आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘क्रकच’ (करपत्र) शब्दात् तद्धितः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
गन्धोपजीविन् ८३.१३ गन्धद्रव्यविक्रयेण जीविनः, गान्धिकाः
सन्धिः
गन्ध + उपजीविन् → गन्धोपजीविन् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
गन्धेन उपजीवन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
स्नापकोष्णोदक ८३.१४ उष्णजलेन स्नानं कारयन्तः (समीक्षितसंस्करणे ‘स्नापकाच्छादकाः’ इति पाठभेदः)
सन्धिः
उष्ण + उदक → उष्णोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); ततः स्नापक + उष्णोदक → स्नापकोष्णोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
उष्णोदकेन स्नापकाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
तुन्नवाय ८३.१५ सूचिकर्मकराः, वस्त्रसीवकाः
सन्धिः
तुन्न + वाय → तुन्नवाय — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तुन्नं वयन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
ग्रामघोषमहत्तर ८३.१५ ग्रामाणां गोपल्लीनां च प्रमुखाः
सन्धिः
ग्राम + घोष → ग्रामघोष — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ग्रामाणां घोषाणां च महत्तराः — द्वन्द्वगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
ताम्रमृष्टानुलेपिन् ८३.१७ ताम्रवर्णेन शुद्धेन अङ्गरागेण लिप्ताः
सन्धिः
मृष्ट + अनुलेपिन् → मृष्टानुलेपिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
ताम्रवर्णं मृष्टम् अनुलेपनं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सान्वयात् ८३.१८ सा अनुगतवती
सन्धिः
सा + अन्वयात् → सान्वयात् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); ‘अन्वयात्’ इत्यत्र अनु + अयात् — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘सा’ इति सर्वनाम, ‘अन्वयात्’ इति ‘अनु-या’ धातोः लङ्
विभक्तिः
लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
रथयानाश्वकुञ्जर ८३.१९ रथैः शिबिकाभिः अश्वैः गजैः च
सन्धिः
यान + अश्व → यानाश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रथाः यानानि अश्वाः कुञ्जराः च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (करणे)
समासेदुः ८३.१९ प्राप्तवन्तः, उपगतवन्तः
सन्धिः
सम् + आ + सेदुः → समासेदुः — सन्धिकार्यं ‘सम्’ इत्यस्य मकारलोपे
समासः
समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः लिट्
विभक्तिः
लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
अप्रमाद ८३.२० सावधानतया, अनवहेलया
सन्धिः
न + प्रमाद → अप्रमाद — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
समासः
न प्रमादः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (प्रकारे)
निरीक्ष्यानुत्थिता ८३.२२ अनुद्यता, विश्रान्ता, स्थिता (समीक्षितसंस्करणे ‘अनुगताम्’ इति पाठभेदः)
सन्धिः
निरीक्ष्य + अनुत्थिताम् → निरीक्ष्यानुत्थिताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘अनुत्थिता’ इत्यत्र न + उत्थिता — नञ्समासे ‘अन्’ आदेशः
समासः
न उत्थिता — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सेनाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शिवोदका ८३.२२ मङ्गलजला, पुण्यसलिला
सन्धिः
शिव + उदका → शिवोदका — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
शिवम् उदकं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘गङ्गाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सागरङ्गमा ८३.२३ समुद्रगामिनी
सन्धिः
सागरम् + गमा → सागरङ्गमा — अनुस्वारस्य परसवर्णः (म् + ग = ङ्ग)
समासः
सागरं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘इमाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
और्ध्वदेहनिमित्तार्थम् ८३.२४ प्रेतकार्यस्य प्रयोजनाय, पारलौकिकहिताय
सन्धिः
ऊर्ध्वदेह + अण् → और्ध्वदेह — आदिवृद्धिः (ऊ → औ); निमित्त + अर्थम् → निमित्तार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
और्ध्वदेहिकस्य निमित्तम्, तदर्थम् — तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
तथेत्युक्त्वा ८३.२५ ‘तथा भवतु’ इति उक्त्वा
सन्धिः
तथा + इति → तथेति — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); इति + उक्त्वा → इत्युक्त्वा — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
अव्ययम् (क्त्वान्तम्)
तांश्छन्देन ८३.२५ तान् स्वेच्छानुसारम् (इति)
सन्धिः
अत्र बाह्यसन्धिः एव कठिनः — न्यवेशयन् + तान् + छन्देन इति त्रयाणां संयोगः। ‘न्यवेशयन्’ इत्यत्र नि + अवेशयन् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ततः ‘तान् + छन्देन’ इत्यत्र छकारे परे नकारस्य अनुस्वारः शकारश्च — ‘तांश्छन्देन’
समासः
समासः नास्ति — ‘तान्’ इति सर्वनाम्नः द्वितीया बहुवचनम्, ‘छन्देन’ इति तृतीया एकवचनम्
विभक्तिः
‘तान्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘छन्देन’ तृतीया एकवचनम् (प्रकारे)
परिबर्हशोभिनी ८३.२६ उपकरणैः परिच्छदैः च शोभमाना
सन्धिः
परिबर्ह + शोभिनी → परिबर्हशोभिनी — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परिबर्हैः शोभते इति — तृतीयातत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘चमूम्’ इत्यस्य विशेषणम्)