अयोध्याकाण्डम् — द्व्यशीतितमः सर्गः
सभायां वसिष्ठस्य अभिषेकोपदेशः, भरतस्य विलापः, ‘राज्यं रामस्य’ इति निश्चयः, वनयात्रायै सेनासज्जीकरणम्
अस्मिन् सर्गे इक्ष्वाकुनाथस्य सभायां समागतानाम् आर्याणां मध्ये पुरोहितः वसिष्ठः भरतं मृदु वचनम् आह — ‘पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं निहतकण्टकं राज्यम्; तत् भुङ्क्ष्व, शीघ्रम् अभिषेचय।’ तत् श्रुत्वा शोकेन अभिपरिप्लुतः भरतः सभामध्ये विलपति, पुरोहितं च गर्हते — ‘चरितब्रह्मचर्यस्य विद्यास्नातस्य धर्मे प्रयतमानस्य रामस्य राज्यं मद्विधः कः हरेत्? दशरथात् जातः कः राज्यापहारकः भवेत्? राज्यं च अहं च रामस्य।’ सः रामस्य ज्येष्ठत्वं श्रेष्ठत्वं धर्मात्मत्वं च स्थापयति, मातुः पापं च प्रत्याख्याति — ‘अनार्यजुष्टं पापं कुर्वन् अहम् इक्ष्वाकूणां कुलपांसनः भवेयम्।’ अन्ते निश्चयद्वयम् — ‘रामम् एव अनुगच्छामि; यदि तं न निवर्तयितुं शक्ष्यामि, तर्हि लक्ष्मणवत् वने एव वत्स्यामि; सर्वोपायेन बलात् अपि तं निवर्तयिष्ये।’ सभासदः हर्षाश्रूणि मुञ्चन्ति। ततः भरतः सुमन्त्रम् आज्ञापयति, यात्रा घोष्यते, योधाङ्गनाः पतीन् त्वरयन्ति, बलाध्यक्षाः सर्वं बलं चोदयन्ति, रथः च आनीयते। उपजातिवृत्तेन चतुर्षु अन्तिमश्लोकेषु भरतस्य आदेशः, सुमन्त्रस्य शासनम्, कुले कुले नगरस्य उद्यमः च वर्ण्यन्ते — एतेन सर्गः समाप्यते।
१तामार्यगणसम्पूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम्।
ददर्श बुद्धिसम्पन्नः पूर्णचन्द्रां निशामिव॥
२आसनानि यथान्यायमार्याणां विशतां तदा।
वस्त्राङ्गरागप्रभया द्योतिता सा सभोत्तमा॥
३सा विद्वज्जनसम्पूर्णां सभा सुरुचिरा तथा।
अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी॥
पूर्वस्मिन् सर्गे वसिष्ठः दूतान् प्रेष्य ब्राह्मणान् क्षत्रियान् योधान् अमात्यान् गणमुख्यान् च इक्ष्वाकुनाथस्य सभाभवने समाहूतवान्, भरतः च शत्रुघ्नेन सह विलपन् आसीत्। अस्मिन् सर्गे सा एव सभा भरतस्य दृष्टिपथम् आगच्छति। बुद्धिसम्पन्नः भरतः तां श्रेष्ठग्रहयुक्ताम् आर्यगणसम्पूर्णां सभां पूर्णचन्द्रां निशाम् इव पश्यति — उपमा एव अत्र कथां वहति, यतः यथा निशा स्वयं न प्रकाशते किन्तु चन्द्रेण प्रकाश्यते, तथा सभा अपि स्वयं न शोभते, अपि तु तत्र उपविष्टैः आर्यैः एव शोभते। यथान्यायम् आसनेषु उपविष्टानाम् आर्याणां वस्त्राणाम् अङ्गरागाणां च प्रभया सा उत्तमा सभा द्योतिता। विद्वज्जनसम्पूर्णा सुरुचिरा च सा सभा घनापाये पूर्णचन्द्रा शर्वरी इव अदृश्यत। ‘घनापाये’ इति पदेन कविः शरत्कालं सूचयति — मेघानाम् अपगमे यथा आकाशं निर्मलं भवति, तथा एव अस्मिन् क्षणे शोकमेघानाम् अपगमः न जातः, किन्तु सभायाः शोभा तु तादृशी एव। तिस्रः उपमाः त्रिषु श्लोकेषु एकम् एव चित्रं रचयन्ति — प्रकाशः, प्रभा, निर्मलता। किन्तु त्रिष्व् अपि उपमानं रात्रिः एव; दिवसः न कुत्रापि। अयोध्यायाः अद्यापि रात्रिः एव वर्तते इति कविः मौनेन सूचयति।
In the previous sarga Vasiṣṭha had sent messengers to summon the brahmins, kṣatriyas, warriors, ministers and guild leaders to the assembly hall of the lord of the Ikṣvākus, while Bharata lamented with Śatrughna. Now that assembly comes into Bharata's view. The wise prince looked on the hall, thronged with noble men and standing under auspicious stars, as one looks on a night lit by the full moon. The image carries the story: a night does not shine of itself but by the moon, and so the hall shone not of itself but by the nobles seated in it. As they took their seats in due order, that finest of halls was lit by the sheen of their garments and the fragrant unguents on their bodies. Full of learned men and altogether lovely, it looked like a full-moon night when the rain clouds have passed. The clouds' passing points to autumn; the clouds of grief had not yet gone, but the hall shone as if they had. Three verses, three comparisons, one picture — light, radiance, clarity. Yet in all three the thing compared is night, never day; without saying so, the poet hints that it is still night in Ayodhyā.
४राज्ञस्तु प्रकृतीः सर्वाः स सम्प्रेक्ष्य च धर्मवित्।
इदं पुरोहितो वाक्यं भरतं मृदु चाब्रवीत्॥
५तात राजा दशरथः स्वर्गतो धर्ममाचरन्।
धनधान्यवतीं स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तव॥
६रामस्तथा सत्यवृत्तिः सतां धर्ममनुस्मरन्।
नाजहात्पितुरादेशं शशी ज्योत्स्नामिवोदितः॥
७पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम्।
तद्भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्रमेवाभिषेचय॥
८उदीच्याश्च प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च केवलाः।
कोट्यापरान्ताः सामुद्रा रत्नान्युपहरन्तु ते॥
राज्ञः सर्वाः प्रकृतीः समागताः दृष्ट्वा धर्मवित् पुरोहितः वसिष्ठः भरतं मृदु वाक्यम् अब्रवीत्। तस्य वचनं त्रिभिः पदैः निबद्धम् — पितुः स्थितिः, भ्रातुः स्थितिः, भरतस्य कर्तव्यम्। प्रथमं सः वदति — ‘तात, राजा दशरथः धर्मम् आचरन् धनधान्यवतीं स्फीतां पृथिवीं तुभ्यं प्रदाय स्वर्गतः।’ ततः — ‘रामः अपि सत्यवृत्तिः सतां धर्मम् अनुस्मरन् पितुः आदेशं न अजहात्, यथा उदितः शशी स्वां ज्योत्स्नां न त्यजति।’ उपमा अत्र सूक्ष्मा — चन्द्रस्य ज्योत्स्ना तस्य स्वभावः एव, तथा रामस्य पितृवचनपालनम् अपि स्वभावः एव, न तु बाह्यः नियमः। ततः निगमनम् — ‘पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं निहतकण्टकं राज्यम्; तत् मुदितामात्यः सन् भुङ्क्ष्व, शीघ्रम् एव आत्मानम् अभिषेचय।’ अन्ते सः राज्यस्य विस्तारम् अपि दर्शयति — ‘उदीच्याः प्रतीच्याः दाक्षिणात्याः कोट्यापरान्ताः सामुद्राः च तुभ्यं रत्नानि उपहरन्तु।’ गुरोः वचनं धर्मसंगतम् एव, यतः राज्यं निर्नायकं न स्थातुम् अर्हति; किन्तु तत् एव वचनं भरतस्य हृदये शल्यम् इव विध्यति। ‘निहतकण्टकम्’ इति विशेषणम् अपि द्व्यर्थम् — वसिष्ठस्य मते राज्ये प्रतिद्वन्द्वी न अवशिष्टः, भरतस्य मते तु कण्टकः एव अपसारितः।
Seeing all the king's subjects assembled, Vasiṣṭha, the family priest who knew the law, spoke gently to Bharata, and his words had three steps: the father's part, the brother's part and Bharata's duty. “My son, King Daśaratha, practising righteousness, has gone to heaven, leaving you an earth that is prosperous and rich in wealth and grain. Rāma too, whose conduct is truth itself, remembering the law of the good, did not abandon his father's command, any more than the risen moon abandons its light.” The image is subtle: moonlight is the moon's own nature, and so keeping his father's word was Rāma's very nature, not a rule laid on him from outside. Then his conclusion: “Your father and your brother have given you this kingdom with its thorns drawn. Enjoy it with your ministers content, and have yourself consecrated at once.” And he showed the kingdom's reach: “Let the peoples of the north, the west and the south, and those of the far coasts by the sea, bring you their treasures.” The guru's words accorded with dharma, since a kingdom cannot be left without a ruler; yet they pierced Bharata's heart like a dart. Even “its thorns drawn” cuts two ways: to Vasiṣṭha it meant no rival remained, while to Bharata it meant that the true heir had been removed like a thorn.
९तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः।
जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकांक्षया॥
१०स बाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा।
विललाप सभामध्ये जगर्हे च पुरोहितम्॥
११चरितब्रह्मचर्यस्य विद्यास्नातस्य धीमतः।
धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत्॥
१२कथं दशरथाज्जातो भवेद्राज्यापहारकः।
राज्यं चाहं च रामस्य धर्मं वक्तुमिहार्हसि॥
तत् वाक्यं श्रुत्वा धर्मज्ञः भरतः शोकेन अभिपरिप्लुतः, धर्मकाङ्क्षया मनसा रामम् एव गतवान् — शरीरेण सभायाम् आसीनः अपि सः चित्तेन वने एव आसीत्। बाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरः युवा सः सभामध्ये विललाप, पुरोहितं च जगर्हे। ‘जगर्हे’ इति पदं महत् — शिष्यः गुरुम् उपालभते, किन्तु न अविनयेन, अपि तु धर्मस्य आग्रहेण। तस्य प्रथमः प्रश्नः एव उत्तरम् — ‘चरितब्रह्मचर्यस्य विद्यास्नातस्य धीमतः धर्मे प्रयतमानस्य रामस्य राज्यं मद्विधः कः हरेत्?’ चत्वारि विशेषणानि रामस्य अधिकारं स्थापयन्ति — व्रतम्, विद्या, बुद्धिः, धर्मनिष्ठा। द्वितीयः प्रश्नः कुलम् आश्रयते — ‘दशरथात् जातः कः राज्यापहारकः भवेत्? राज्यं च अहं च रामस्य एव; अतः त्वया अत्र धर्मः वक्तव्यः।’ ‘अहं च रामस्य’ इति पदेन भरतः स्वं राज्यस्य प्रतिद्वन्द्विनं न, अपि तु रामस्य सम्पत्तिम् एव मन्यते — एतत् एव अस्य सर्गस्य हृदयम्। अत्र एव भरतस्य चरित्रं निर्णीयते — यः राज्यं न अभिलषति, सः एव राज्यस्य योग्यः इति वाल्मीकेः सङ्केतः।
Hearing these words, Bharata, who knew the law, was flooded with grief, and his mind, longing for what was right, went to Rāma alone; his body sat in the assembly, but his heart was in the forest. His voice choked with tears, the young prince, whose voice was sweet as a wild goose's, lamented in the midst of the assembly and reproached the priest — a pupil reproving his teacher, not out of disrespect but from his insistence on dharma. His first question was itself his answer: “Who like me could take the kingdom from Rāma, who has kept the vow of chastity, who is steeped in all learning, who is wise and strives always in righteousness?” Four marks establish Rāma's right: his vows, his learning, his wisdom, his devotion to dharma. His second question appealed to the family: “How could a son of Daśaratha become a stealer of kingdoms? The kingdom and I both belong to Rāma; you should speak here of what is right.” In saying “I too belong to Rāma”, Bharata sees himself not as a rival for the kingdom but as Rāma's own possession, and this is the heart of the sarga. Here Bharata's character is settled, and Vālmīki hints that the man who does not covet the kingdom is the one worthy of it.
१३ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः।
लब्धुमर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथो यथा॥
१४अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं कुर्यां पापमहं यदि।
इक्ष्वाकूणामहं लोके भवेयं कुलपांसनः॥
१५यद्धि मात्रा कृतं पापं नाहं तदपि रोचये।
इहस्थो वनदुर्गस्थं नमस्यामि कृताञ्जलिः॥
१६राममेवानुगच्छामि स राजा द्विपदां वरः।
त्रयाणामपि लोकानां राघवो राज्यमर्हति॥
भरतः अधुना युक्तिम् अनुसरति। ‘काकुत्स्थः ज्येष्ठः श्रेष्ठः धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः च; अतः सः एव दशरथः इव राज्यं लब्धुम् अर्हति’ — वयसा, गुणेन, धर्मेण, वंशपरम्परया च रामस्य एव अधिकारः। ततः सः स्वस्य भयम् उद्घाटयति — ‘यदि अहम् अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यं पापं कुर्याम्, तर्हि लोके इक्ष्वाकूणां कुलपांसनः भवेयम्।’ पापस्य त्रीणि लक्षणानि अत्र उक्तानि — तत् सत्पुरुषैः न सेव्यते, तत् स्वर्गं न नयति, तत् कुलं कलङ्कयति। अनन्तरं सः मातुः कर्म स्वस्मात् पृथक् करोति — ‘यत् मात्रा पापं कृतम्, तत् अहं न अपि रोचये; इह स्थितः अहं वनदुर्गस्थं रामं कृताञ्जलिः नमस्यामि।’ अन्ते निश्चयः — ‘रामम् एव अनुगच्छामि; सः एव द्विपदां वरः राजा; राघवः त्रयाणाम् अपि लोकानां राज्यम् अर्हति।’ अयोध्यायाः राज्यम् अपि तस्मै अल्पम् इति अत्र ध्वनिः। ‘इह स्थितः वनदुर्गस्थं नमस्यामि’ इति पदयोः विरोधेन देशस्य दूरत्वं भक्तेः च अदूरत्वं युगपत् दर्शिते।
Now Bharata reasoned it out. “Kākutstha is the eldest and the best, a righteous soul, the equal of Dilīpa and Nahuṣa; he alone deserves the kingdom, as Daśaratha did” — by age, by virtue, by righteousness and by the line of succession, the right was Rāma's. Then he laid bare his own fear: “If I were to commit a sin that only base men would stoop to, a sin that shuts the gate of heaven, I would become the disgrace of the Ikṣvāku line in this world.” Three marks of sin are named: good men do not touch it, it does not lead to heaven, it stains the family. Next he separated his mother's deed from himself: “I do not approve even of the sin my mother has committed. Standing here, I bow with folded hands to Rāma, far away in the depths of the forest.” Standing here and bowing to one far off: the distance of the land and the nearness of devotion are shown together. Then his resolve: “It is Rāma I will follow. He is the king, the best of men. Rāghava is fit to rule even the three worlds” — as if the kingdom of Ayodhyā were too small for him.
१७तद्वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः।
हर्षान्मुमुचुरश्रूणि रामे निहितचेतसः॥
१८यदि त्वार्यं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वनात्।
वने तत्रैव वत्स्यामि यथार्यो लक्ष्मणस्तथा॥
१९सर्वोपायं तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुं बलात्।
समक्षमार्यमिश्राणां साधूनां गुणवर्तिनाम्॥
२०विष्टिकर्मान्तिकाः सर्वे मार्गशोधकदक्षकाः।
प्रस्थापिता मया पूर्वं यात्रा च मम रोचते॥
तत् धर्मसंयुक्तं वाक्यं श्रुत्वा सर्वे सभासदः रामे निहितचेतसः सन्तः हर्षात् अश्रूणि मुमुचुः। शोकसभायां प्रथमः हर्षः अयम् एव। ततः भरतः द्वे प्रतिज्ञे करोति। प्रथमा — ‘यदि आर्यं वनात् विनिवर्तयितुं न शक्ष्यामि, तर्हि यथा आर्यः लक्ष्मणः, तथा अहम् अपि तत्र वने एव वत्स्यामि।’ द्वितीया — ‘एतेषाम् आर्यमिश्राणां गुणवर्तिनां साधूनां समक्षं तं बलात् अपि विनिवर्तयितुं सर्वोपायेन वर्तिष्ये।’ ‘बलात्’ इति पदं स्नेहस्य आग्रहम् एव सूचयति, न तु हिंसाम्। अनन्तरं सः दर्शयति यत् अयं निश्चयः न क्षणिकः — ‘मार्गशोधने दक्षाः सर्वे विष्टिकर्मान्तिकाः मया पूर्वम् एव प्रस्थापिताः; यात्रा च मम रोचते।’ पथः संस्कारः पूर्वम् एव आरब्धः इति ज्ञात्वा सभा बुध्यते यत् भरतस्य मनः चिरात् एव निश्चितम् आसीत्, न तु गुरोः वचनेन क्षुब्धम्। सभासदां हर्षाश्रूणि च तस्य निश्चयस्य साक्ष्यम् — शोकनगर्यां प्रथमम् एतत् सुखम्।
Hearing these words so full of righteousness, all the members of the assembly, their hearts set on Rāma, shed tears of joy — the first joy in that assembly of mourning, and a witness to his resolve. Then Bharata made two vows. The first: “If I cannot turn my noble brother back from the forest, then I too will live there in the forest, just as noble Lakṣmaṇa does.” The second: “Before these honoured and upright men I will try every means to bring him back, even by force.” The word “force” points to the insistence of love, not to violence. Then he showed that this was no passing impulse: “All the labourers, paid and unpaid, who are skilled at clearing a road, I have already sent ahead, and I have decided on the journey.” Learning that the road was already being made, the assembly understood that Bharata's mind had long been made up and had not been unsettled by his guru's words.
२१एवमुक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः।
समीपस्थमुवाचेदं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम्॥
२२तूर्णमुत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात्।
यात्रामाज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समानय॥
२३एवमुक्तः सुमन्त्रस्तु भरतेन महात्मना।
प्रहृष्टः सोऽदिशत्सर्वं यथासंदिष्टमिष्टवत्॥
२४ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षा बलस्य च।
श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने॥
२५ततो योधाङ्गनाः सर्वा भर्तॄन्सर्वान्गृहे गृहे।
यात्रागमनमाज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः॥
२६ते हयैर्गोरथैः शीघ्रं स्यन्दनैश्च मनोजवैः।
सह योषिद्बलाध्यक्षा बलं सर्वमचोदयन्॥
एवम् उक्त्वा भ्रातृवत्सलः धर्मात्मा भरतः समीपस्थं मन्त्रकोविदं सुमन्त्रम् आह — ‘सुमन्त्र, तूर्णम् उत्थाय मम शासनात् गच्छ; शीघ्रं यात्राम् आज्ञापय, बलं च समानय।’ महात्मना भरतेन एवम् उक्तः सुमन्त्रः प्रहृष्टः सन् यथासंदिष्टं सर्वम् इष्टवत् आदिष्टवान् — ‘इष्टवत्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् एषा आज्ञा सर्वेषाम् अभिलषिता एव आसीत्। रामस्य निवर्तने यात्रा समाज्ञप्ता इति श्रुत्वा प्रकृतयः बलाध्यक्षाः च प्रहृष्टाः अभवन्। ततः गृहे गृहे योधाङ्गनाः यात्रागमनम् आज्ञाय हर्षिताः सत्यः स्वान् भर्तॄन् त्वरयन्ति स्म — स्त्रीणाम् एषः उत्साहः अस्य प्रकरणस्य मधुरतमम् अङ्गम्, यतः सामान्यतः याने स्त्रियः विरोधं कुर्वन्ति, अत्र तु ताः एव प्रेरयन्ति। बलाध्यक्षाः योषिद्भिः सह हयैः गोरथैः मनोजवैः स्यन्दनैः च सर्वं बलं शीघ्रम् अचोदयन्। एषा यात्रा न युद्धयात्रा, अपि तु प्रार्थनायात्रा; अतः तत्र स्त्रियः अपि गच्छन्ति।
Having said this, Bharata, righteous and devoted to his brother, turned to Sumantra, who stood nearby and was skilled in counsel: “Sumantra, get up at once and go at my command. Order the march without delay and muster the army.” At great-souled Bharata's words Sumantra was delighted and passed on every order exactly as given, as though it were his own dearest wish — for this command was what everyone longed for. When they heard that a march had been ordered to bring Rāghava back, the people and the army commanders were overjoyed. Then in house after house the soldiers' wives, learning of the march, gladly urged their husbands to hurry. That is the sweetest touch in the passage: wives usually resist their husbands' setting out, but here it is they who urge them on. With horses, ox-carts and chariots swift as thought, the commanders, and the women with them, set the whole army moving quickly. This was not a march to war but a march of entreaty, and so the women went too.
२७सज्जं तु तद्बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसंनिधौ।
रथं मे त्वरयस्वेति सुमन्त्रं पार्श्वतोऽब्रवीत्॥
२८भरतस्य तु तस्याज्ञां परिगृह्य प्रहर्षितः।
रथं गृहीत्वोपययौ युक्तं परमवाजिभिः॥
२९स राघवः सत्यधृतिः प्रतापवान्ब्रुवन्सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः।
गुरुं महारण्यगतं यशस्विनं प्रसादयिष्यन्भरतोऽब्रवीत्तदा॥
३०तूर्णं त्वमुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान्।
आनेतुमिच्छामि हि तं वनस्थं प्रसाद्य रामं जगतो हिताय॥
३१स सूतपुत्रो भरतेन सम्यगाज्ञापितः सम्परिपूर्णकामः।
शशास सर्वान्प्रकृतिप्रधानान्बलस्य मुख्यांश्च सुहृज्जनं च॥
३२ततः समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश्च विप्राः।
अयूयुजन्नुष्ट्ररथान्खरांश्च नागान्हयांश्चैव कुलप्रसूतान्॥
तत् बलं सज्जं दृष्ट्वा भरतः गुरोः संनिधौ पार्श्वतः स्थितं सुमन्त्रम् अब्रवीत् — ‘मम रथं त्वरय।’ भरतस्य ताम् आज्ञां परिगृह्य प्रहर्षितः सुमन्त्रः परमवाजिभिः युक्तं रथं गृहीत्वा उपययौ। अत्र कविः छन्दः परिवर्तयति — अनुष्टुभः स्थाने दीर्घवृत्तम् आगच्छति, येन यात्रायाः गाम्भीर्यं सूच्यते। सत्यधृतिः दृढसत्यविक्रमः प्रतापवान् च सः राघवः महारण्यगतं यशस्विनं गुरुं प्रसादयिष्यन् सुयुक्तं वचनं ब्रुवन् अब्रवीत् — ‘सुमन्त्र, तूर्णम् उत्थाय बलप्रधानान् बलस्य योगाय गच्छ; वनस्थं रामं प्रसाद्य जगतः हिताय तम् आनेतुम् इच्छामि।’ ‘जगतः हिताय’ इति पदेन भरतः स्वकीयं दुःखं न, अपि तु लोकस्य कल्याणम् एव हेतुं दर्शयति। भरतेन सम्यक् आज्ञापितः सूतपुत्रः सम्परिपूर्णकामः सन् सर्वान् प्रकृतिप्रधानान् बलस्य मुख्यान् सुहृज्जनं च शशास। ततः कुले कुले राजन्याः वैश्याः वृषलाः विप्राः च समुत्थाय कुलप्रसूतान् उष्ट्ररथान् खरान् नागान् हयान् च अयूयुजन् — चत्वारः वर्णाः एकत्र उक्ताः इति अत्र विशेषः — सर्वा नगरी एकेन एव सङ्कल्पेन प्रयाणाय उत्तिष्ठति, इति दृश्येन सर्गः समाप्यते।
Seeing the army ready, Bharata said to Sumantra, who stood beside him in the presence of his guru, “Hurry with my chariot.” Sumantra took the order gladly and came up with a chariot yoked to the finest horses. Then the descendant of Raghu, steadfast in truth, firm in true valour and full of majesty, resolved to win over his glorious elder brother who had gone into the great forest, and said in well-chosen words: “Sumantra, go at once to the army's commanders and have it marshalled. I wish to win Rāma's favour in the forest and bring him back for the good of the world.” He gives as his reason not his own grief but the welfare of the world. So instructed, the charioteer's son, his own wish now wholly fulfilled, gave orders to all the leading citizens, the army's chiefs and the king's friends. Then in household after household kṣatriyas, merchants, servants and brahmins rose and yoked their camel-carts, asses, elephants and horses of good breed. All four classes are named together: the whole city rises with one purpose to set out, and with this scene the sarga ends.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः॥ ८२॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।