नान्दीमुखी
८१.१
या रात्रिः मङ्गलेन अभ्युदयेन वा मुखी — शुभसूचिका, प्रभातोन्मुखी रात्रिः
- सन्धिः
- नान्दी + मुखी → नान्दीमुखी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नान्दी मुखे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘नान्दीमुखीम्’)
अयोध्याकाण्डम् — एकाशीतितमः सर्गः
भरतस्य प्रबोधविलापः वसिष्ठस्य सभाप्रवेशश्च
सूतमागधानां मङ्गलस्तवः, तूर्यघोषेण शोकवर्धनम्, ‘नाहं राजा’ इति निषेधः, कैकेयीनिन्दा, वसिष्ठस्य सभाप्रवेशः, दूतैः सभासदाम् आह्वानम्
अस्मिन् सर्गे कथा गङ्गामार्गात् पुनः अयोध्यायाम् आवर्तते। नान्दीमुख्यां रात्रौ सविशेषज्ञाः सूतमागधाः मङ्गलसंस्तवैः भरतं तुष्टुवुः; सुवर्णकोणाभिहतः यामदुन्दुभिः प्राणदत्, शतशः शङ्खाः वाद्याश्च वादिताः। सः तूर्यघोषः तु शोकसंतप्तं भरतं भूयः शोकैः अरन्ध्रयत्। प्रबुद्धः सः तं घोषं संनिवर्त्य ‘नाहं राजा’ इति उक्त्वा शत्रुघ्नम् आह — ‘कैकेय्या लोकस्य महत् अपकृतम्; दशरथः मयि दुःखानि विसृज्य गतः; तस्य धर्ममूला राजश्रीः जले अकर्णिका नौः इव परिभ्रमति; नः सुमहान् नाथः राघवः अपि अनया मात्रा धर्मम् उत्सृज्य प्रव्राजितः।’ तं विलपन्तम् अचेतनं दृष्ट्वा सर्वाः योषितः सुस्वरं रुरुदुः। तदा राजधर्मवित् वसिष्ठः इक्ष्वाकुनाथस्य शातकुम्भमयीं सभां प्रविश्य काञ्चनपीठम् अध्यास्त, दूतान् च अनुशशास — ‘ब्राह्मणान् क्षत्रियान् योधान् अमात्यान् गणवल्लभान्, सराजपुत्रं शत्रुघ्नं भरतं युधाजितं सुमन्त्रं हितान् जनांश्च क्षिप्रम् आनयत।’ ततः रथाश्वगजैः आगच्छतां जनानां हलहलाशब्दः समुदपद्यत, प्रकृतयश्च आयान्तं भरतं शतक्रतुम् इव प्रत्यनन्दन्; सभा च दशरथसुतशोभिता तिमिनागसंवृतः ह्रदः इव पुरा इव बभूव।
१नान्दीमुख्यां रात्रौ सूतमागधानां स्तवः, तूर्यघोषेण शोकवर्धनम्
१ततो नान्दीमुखीं रात्रिं भरतं सूतमागधाः।
तुष्टुवुः सविशेषज्ञाः स्तवैर्मङ्गलसंस्तवैः॥
२सुवर्णकोणाभिहतः प्राणदद्यामदुन्दुभिः।
दध्मुः शङ्खांश्च शतशो वाद्यांश्चोच्चावचस्वरान्॥
३स तूर्यघोषः सुमहान्दिवमापूरयन्निव।
भरतं शोकसंतप्तं भूयः शोकैररन्ध्रयत्॥
पूर्वसर्गे गङ्गातटपर्यन्तः मार्गः सज्जीकृतः; अस्मिन् सर्गे कथा पुनः अयोध्यायां प्रत्यागच्छति। प्रस्थानदिवसस्य पूर्वेद्युः रात्रेः अवशिष्टे भागे — यां नान्दीमुखीं रात्रिम् इति आचक्षते — सविशेषज्ञाः सूतमागधाः मङ्गलसंस्तवैः भरतं तुष्टुवुः। सुवर्णकोणेन अभिहतः यामदुन्दुभिः प्राणदत्; शतशः शङ्खाः दध्मुः, उच्चावचस्वराः वाद्याश्च वादिताः। किन्तु यः घोषः राज्ञः अभ्युदयं सूचयति सः एव शोकसंतप्तं भरतं भूयः शोकैः अरन्ध्रयत् — दिवम् आपूरयन् इव सः महान् तूर्यघोषः तस्य हृदयं पीडयति। मङ्गलस्य ध्वनिः शोकस्य साधनं भवति इति विषमः विरोधः कविना सूचितः। ‘नान्दीमुखी’ इति पदम् एव विरोधं तीव्रीकरोति — या रात्रिः अभ्युदयं सूचयति सा एव भरतस्य कृते शोकस्य आरम्भः।
In the previous sarga the road had been made ready as far as the bank of the Gaṅgā; now the story returns to Ayodhyā. In the last part of the night before the day of departure — the night called the face of good fortune — the bards and panegyrists, masters of their art, sang Bharata's praises in auspicious hymns. The watch-drum, struck with a golden stick, sounded; conches were blown by the hundreds and instruments of every pitch were played. But the sound that heralds a king's rise pierced Bharata, already burning with grief, with fresh sorrow; that great clamour, which seemed to fill the sky, tormented his heart. The poet points to a bitter contradiction: the sound of good fortune became an instrument of grief, and the very night whose name promised prosperity was for Bharata the beginning of sorrow.
२भरतस्य प्रबोधः, ‘नाहं राजा’ इति निषेधः, कैकेयीनिन्दा राजश्रीविलापश्च
४ततः प्रबुद्धो भरतस्तं घोषं संनिवर्त्य च।
नाहं राजेति चोक्त्वा तं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्॥
५पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्यापकृतं महत्।
विसृज्य मयि दुःखानि राजा दशरथो गतः॥
६तस्यैषा धर्मराजस्य धर्ममूला महात्मनः।
परिभ्रमति राजश्रीर्नौरिवाकर्णिका जले॥
७यो हि नः सुमहान्नाथः सोऽपि प्रव्राजितो वने।
अनया धर्ममुत्सृज्य मात्रा मे राघवः स्वयम्॥
ततः प्रबुद्धः भरतः तं घोषं संनिवर्त्य ‘नाहं राजा’ इति उक्त्वा शत्रुघ्नं प्रति वदति — ‘पश्य शत्रुघ्न, कैकेय्या लोकस्य महत् अपकृतम्; राजा दशरथः मयि दुःखानि विसृज्य गतः। तस्य धर्मराजस्य महात्मनः एषा धर्ममूला राजश्रीः जले अकर्णिका नौः इव परिभ्रमति। यः नः सुमहान् नाथः आसीत् सः राघवः अपि अनया मम मात्रा धर्मम् उत्सृज्य स्वयं वने प्रव्राजितः।’ उपमा ‘अकर्णिका नौः’ इति मार्मिका — नौकायाः कर्णः (नाविकस्य अरित्रम्) नष्टः चेत् सा जले भ्रमति एव, न गन्तव्यं प्राप्नोति; तथा राज्ञा विना राजलक्ष्मीः। सप्तमः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटमात्रः। ‘अनया मात्रा मे’ इति पदे भरतस्य वेदना स्पष्टा — मातरं सः स्वकीयां न वक्तुम् इच्छति, ‘अनया’ इति दूरत्वसूचकेन सर्वनाम्ना एव निर्दिशति।
Then Bharata woke, had the noise stopped, said “I am not the king,” and spoke to Śatrughna. “Look, Śatrughna, what great wrong Kaikeyī has done the world. King Daśaratha has gone and left his sorrows to me. The royal fortune of that great-souled king of righteousness, which was rooted in dharma, now drifts like a boat without a rudder on the water. And Rāghava, our great protector — even he was sent into the forest by this mother of mine, who cast dharma aside with her own hands.” The image of the rudderless boat is moving: a boat that has lost its steering oar only drifts and never reaches its goal, and so it is with royal fortune without a king. In calling her “this mother of mine” Bharata's pain shows plainly; he cannot bring himself to call her his own, and points to her with a word that holds her at a distance.
३अन्तःपुरस्त्रीणां रुदितम्, वसिष्ठस्य सभाप्रवेशः
८इत्येवं भरतं वीक्ष्य विलपन्तमचेतनम्।
कृपणा रुरुदुः सर्वाः सुस्वरं योषितस्तदा॥
९तथा तस्मिन्विलपति वसिष्ठो राजधर्मवित्।
सभामिक्ष्वाकुनाथस्य प्रविवेश महायशाः॥
एवं विलपन्तम् अचेतनं भरतं वीक्ष्य तदा सर्वाः योषितः कृपणा सुस्वरं रुरुदुः — शोकः एकस्मात् सर्वम् अन्तःपुरं व्याप्नोति। तथा तस्मिन् विलपति सति राजधर्मवित् महायशाः वसिष्ठः इक्ष्वाकुनाथस्य सभाम् प्राविशत्। अत्र कथायाः दिशा परिवर्तते — शोकस्य स्थाने राजकार्यम् आगच्छति; पुरोहितः एव राज्यस्य स्थैर्यस्य रक्षकः इति दर्शितम्। ‘राजधर्मवित्’ इति विशेषणं सप्रयोजनम् — यः धर्मं वेत्ति सः एव अनायके राज्ये कर्तव्यं निर्णेतुं शक्नोति। भरतः विलपति, वसिष्ठः तु कार्यं प्रारभते; एषा एव राजगुरोः भूमिका।
Seeing Bharata lamenting like this, beside himself, all the women wept piteously and aloud, and from him grief spread through the whole of the women's quarters. While he was still lamenting, the illustrious Vasiṣṭha, who knew the duties of kings, entered the assembly hall of the lord of the Ikṣvākus. Here the story changes direction: the business of the kingdom takes the place of grief, and the royal priest is shown as the guardian of the kingdom's stability. That he knew the duties of kings is said with purpose, for only one who knows dharma can decide what must be done in a kingdom without a ruler. Bharata laments; Vasiṣṭha sets to work — that is the part of a royal guru.
४शातकुम्भमय्याः सभायाः वर्णनम्, काञ्चनपीठे उपवेशनं दूतानुशासनं च
१०शातकुम्भमयीं रम्यां मणिहेमसमाकुलाम्।
सुधर्मामिव धर्मात्मा सगणः प्रत्यपद्यत॥
११स काञ्चनमयं पीठं स्वस्त्यास्तरणसंवृतम्।
अध्यास्त सर्ववेदज्ञो दूताननुशशास च॥
सा सभा शातकुम्भमयी रम्या मणिहेमसमाकुला च आसीत्; धर्मात्मा वसिष्ठः सगणः — शिष्यगणेन सह — सुधर्माम् इव ताम् प्रत्यपद्यत। इन्द्रस्य सुधर्मा नाम देवसभा इव इयम् इक्ष्वाकूणां सभा इति उपमा। सः सर्ववेदज्ञः स्वस्त्यास्तरणसंवृतं काञ्चनमयं पीठम् अध्यास्त, दूतान् च अनुशशास। ‘स्वस्त्यास्तरण’ इति स्वस्तिकाकारेण आस्तरणेन आच्छादितम् आसनम्; विधिपूर्वकम् उपवेशनम् एव सूचयति यत् इदं न सामान्या सभा, अपि तु राजकार्यस्य विधिः। ‘सर्ववेदज्ञः’ इति विशेषणेन तस्य अधिकारः प्रतिष्ठाप्यते — वेदज्ञः एव राज्ञः अभावे सभां संयोजयितुम् अर्हति।
The hall was golden and lovely, crowded with gems and gold, and the righteous Vasiṣṭha entered it with his disciples as one enters Sudharmā, the assembly hall of Indra and the gods. He who knew all the Vedas took his place on a golden seat spread with an auspicious covering and gave orders to the messengers. The formal seating shows that this was no ordinary gathering but the proper conduct of the kingdom's affairs, and his knowledge of the Vedas establishes his authority: in the absence of a king, only such a man may convene the assembly.
५दूतेभ्यः आदेशः — ब्राह्मणक्षत्रियामात्यगणवल्लभानां शीघ्रम् आह्वानम्
१२ब्राह्मणान्क्षत्रियान्योधानमात्यान्गणवल्लभान्।
क्षिप्रमानयताव्यग्राः कृत्यमात्ययिकं हि नः॥
१३सराजपुत्रं शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम्।
युधाजितं सुमन्त्रं च ये च तत्र हिता जनाः॥
वसिष्ठः दूतान् आदिशति — ‘अव्यग्राः सन्तः ब्राह्मणान् क्षत्रियान् योधान् अमात्यान् गणवल्लभान् च क्षिप्रम् आनयत; नः कृत्यम् आत्ययिकम् (अत्यन्तम् आवश्यकम्) अस्ति। सराजपुत्रं शत्रुघ्नं यशस्विनं भरतं च, युधाजितं सुमन्त्रं च, ये च तत्र हिताः जनाः सन्ति तान् सर्वान् आनयत।’ युधाजित् कैकेयमातुलः, सुमन्त्रः च सूतः — द्वौ अपि तत्र स्थितौ इति स्मारितम्। त्रयोदशः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटमात्रः। ‘आत्ययिकं कृत्यम्’ इति पदेन कार्यस्य त्वरा सूच्यते — राज्यम् अनायकं तिष्ठति, अतः विलम्बः न सह्यः। अग्रिमे सर्गे एतस्याम् एव सभायां वसिष्ठः भरतम् अभिषेकाय आदिशति।
Vasiṣṭha instructed the messengers: “Bring here quickly, and without alarm, the brahmins, the kṣatriyas, the warriors, the ministers and the leaders of the guilds; our business is urgent. Bring Śatrughna and the princes, and glorious Bharata, and Yudhājit and Sumantra, and all others there who wish us well.” Yudhājit was Kaikeyī's brother and Sumantra the charioteer, and we are reminded that both were present. The urgency is clear: the kingdom stood without a ruler, and delay could not be borne. In the next sarga, in this same assembly, Vasiṣṭha will direct Bharata to be consecrated.
६हलहलाशब्दः, प्रकृतिभिः भरतस्य अभिनन्दनम्, सभायाः ह्रदोपमा
१४ततो हलहलाशब्दो महान्समुदपद्यत।
रथैरश्वैर्गजैश्चापि जनानामुपगच्छताम्॥
१५ततो भरतमायान्तं शतक्रतुमिवामराः।
प्रत्यनन्दन्प्रकृतयो यथा दशरथं तथा॥
१६ह्रद इव तिमिनागसंवृतः स्तिमितजलो मणिशङ्खशर्करः।
दशरथसुतशोभिता सभा सदशरथेव बभूव सा पुरा॥
ततः रथैः अश्वैः गजैश्च उपगच्छतां जनानां महान् हलहलाशब्दः समुदपद्यत। आयान्तं भरतं प्रकृतयः — मन्त्रिणः प्रजाश्च — तथा प्रत्यनन्दन् यथा अमराः शतक्रतुं यथा च पूर्वं दशरथम्। अन्ते कविः उपमां ददाति — तिमिनागसंवृतः स्तिमितजलः मणिशङ्खशर्करः ह्रदः इव सा सभा दशरथसुतेन शोभिता सती यथा पुरा सदशरथा बभूव, तथैव अभूत्। उपमानस्य प्रत्येकम् अङ्गम् उपमेये योज्यम् — तिमिनागाः चित्राः, स्तिमितं जलं स्थिरं तेजः, मणयः स्तम्भेषु, शङ्खाः चित्रेषु, शर्करा च सुवर्णलिप्तः फर्शः; हिन्दीभाष्यम् अपि तथैव पादटिप्पण्यां व्याचष्टे। एषा उपमा सर्गं समापयति।
Then a great hubbub arose from the people arriving with their chariots, horses and elephants. As the immortals greet Indra, so the ministers and subjects greeted Bharata as he came — just as they had once greeted Daśaratha. The poet closes with a simile: graced by Daśaratha's son, the hall became again what it had been when Daśaratha sat in it, like a lake full of timi fish and water-elephants, its water still, its floor of gems, conches and sand. Each part of the image answers to something in the hall: the fish and water-elephants to its painted figures, the still water to its steady radiance, the gems to its pillars, the conches to its decorations, and the sand to its gilded floor. With this image the sarga ends.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः॥ ८१॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३२ पदानि
सूतमागध
८१.१
राज्ञः स्तुतिपाठकाः — सूताः पुराणकथकाः, मागधाः वंशप्रशंसकाः
- सन्धिः
- सूत + मागध → सूतमागध — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सूताः च मागधाः च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
सविशेषज्ञ
८१.१
स्तुतिकलायाः विशेषं जानन्तः, निपुणाः
- सन्धिः
- सह + विशेषज्ञ → सविशेषज्ञ — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः समासे
- समासः
- विशेषज्ञानेन सह वर्तन्ते इति — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
मङ्गलसंस्तव
८१.१
शुभवचनगर्भाः स्तुतयः
- सन्धिः
- सम् + स्तव → संस्तव — अनुस्वारसन्धिः (म् → ं); ‘मङ्गल + संस्तव’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मङ्गलयुक्ताः संस्तवाः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘मङ्गलसंस्तवैः’)
सुवर्णकोणाभिहत
८१.२
सुवर्णदण्डेन ताडितः (‘कोणः’ इति दुन्दुभिवादनदण्डः)
- सन्धिः
- कोण + अभिहत → कोणाभिहत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सुवर्णमयेन कोणेन अभिहतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
यामदुन्दुभि
८१.२
प्रहरसमाप्तिसूचकः पटहः
- सन्धिः
- प्राणदत् + यामदुन्दुभिः → प्राणदद्यामदुन्दुभिः — जश्त्वसन्धिः (त् + य = द् + य); अत्र बाह्यसन्धिः एव पाठे कठिनः, अतः सः उक्तः
- समासः
- यामस्य दुन्दुभिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
उच्चावचस्वर
८१.२
उच्चनीचस्वराः, नानाविधध्वनयः
- सन्धिः
- उच्च + अवच → उच्चावच — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- उच्चावचाः स्वराः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘उच्चावचस्वरान्’)
आपूरयन्
८१.३
पूरयन्, व्याप्नुवन्
- सन्धिः
- दिवम् + आपूरयन् → दिवमापूरयन् — पदान्तमकारे परे स्वरे सन्धिः (म् + आ = मा)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + पूर्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘घोषः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरन्ध्रयत्
८१.३
पीडयति स्म, व्यथयति स्म; ‘छिद्रीकरोति’ इति मूलार्थः
- सन्धिः
- शोकैः + अरन्ध्रयत् → शोकैररन्ध्रयत् — विसर्गस्य रेफादेशः (ः + अ = र् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रन्ध्र्’ (रन्ध्) धातोः णिजन्तस्य लङ्रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
संनिवर्त्य
८१.४
निवर्तयित्वा, बन्दं कारयित्वा
- सन्धिः
- सम् + नि + वर्त्य → संनिवर्त्य — अनुस्वारसन्धिः (म् → ं)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + नि + वृत्’ धातोः णिजन्तात् ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
अपकृत
८१.५
अपकारः, अनिष्टाचरणम्
- सन्धिः
- लोकस्य + अपकृतम् → लोकस्यापकृतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अप + कृ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं भावे रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
धर्ममूला
८१.६
यस्याः आधारः धर्मः एव, धर्मप्रतिष्ठिता
- सन्धिः
- धर्म + मूला → धर्ममूला — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मः मूलं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘राजश्रीः’ इत्यस्य विशेषणम्)
राजश्री
८१.६
राजलक्ष्मीः, राज्यस्य सम्पत् प्रभावश्च
- सन्धिः
- राजन् + श्री → राजश्री — समासे नकारलोपः; पदान्ते ‘राजश्रीः + नौः’ इत्यत्र विसर्गस्य रेफादेशः (‘राजश्रीर्नौः’)
- समासः
- राज्ञः श्रीः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अकर्णिका
८१.६
कर्णरहिता — अरित्रहीना, कर्णधाररहिता नौका
- सन्धिः
- इव + अकर्णिका → इवाकर्णिका — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- न विद्यते कर्णः यस्याः सा — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्रव्राजित
८१.७
वनं प्रेषितः, प्रवासं कारितः
- सन्धिः
- प्र + वि + आजित → प्रव्राजित; ‘वि + आ’ इत्यत्र यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र-व्रज्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अचेतन
८१.८
संज्ञाहीनः, मूर्च्छितप्रायः
- सन्धिः
- विलपन्तम् + अचेतनम् → विलपन्तमचेतनम् — पदान्तमकारे परे स्वरे सन्धिः
- समासः
- न चेतना यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अचेतनम्’)
कृपणा
८१.८
दीना, करुणा; ‘दीनभावेन’ इति भावः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (जातिवाचकवत् प्रयुक्तम्, ‘योषितः’ इत्यस्य विशेषणम्)
राजधर्मवित्
८१.९
राजनीतेः राजकर्तव्यस्य च ज्ञाता
- सन्धिः
- राजन् + धर्म → राजधर्म — समासे नकारलोपः; ‘राजधर्म + विद्’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राजधर्मं वेत्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
शातकुम्भमयी
८१.१०
सुवर्णमयी, हिरण्यनिर्मिता
- सन्धिः
- शातकुम्भ + मयट् + ङीप् → शातकुम्भमयी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शातकुम्भ’ (सुवर्ण) इत्यस्मात् मयट्प्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘शातकुम्भमयीम्’)
मणिहेमसमाकुल
८१.१०
रत्नैः सुवर्णेन च व्याप्ता
- सन्धिः
- मणि + हेमन् → मणिहेम — समासे नकारलोपः; ‘हेम + समाकुल’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मणिभिः हेम्ना च समाकुला — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सुधर्मा
८१.१०
देवानां सभा, इन्द्रस्य सुधर्मानाम्नी सभा
- सन्धिः
- सु + धर्मन् → सुधर्मन् → सुधर्मा — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोभनः धर्मः यस्यां सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सुधर्माम्’)
स्वस्त्यास्तरणसंवृत
८१.११
स्वस्तिकचिह्नाङ्कितेन आस्तरणेन आच्छादितम्
- सन्धिः
- स्वस्ति + आस्तरण → स्वस्त्यास्तरण — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ); ‘सम् + वृत’ इत्यत्र अनुस्वारसन्धिः
- समासः
- स्वस्तिकाकारेण आस्तरणेन संवृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अध्यास्त
८१.११
उपाविशत्, आसनम् अध्यतिष्ठत्
- सन्धिः
- अधि + आस्त → अध्यास्त — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अधि + आस्’ धातोः लङ्रूपम् (आत्मनेपदम्)
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
गणवल्लभ
८१.१२
सेनागणानां नायकाः, सङ्घप्रमुखाः
- सन्धिः
- गण + वल्लभ → गणवल्लभ — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गणानां वल्लभाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘गणवल्लभान्’)
अव्यग्र
८१.१२
अनाकुलाः, शान्तचित्ताः, अविह्वलाः
- सन्धिः
- आनयत + अव्यग्राः → आनयताव्यग्राः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- न व्यग्राः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (सम्बोधनार्थे दूतान् प्रति)
आत्ययिक
८१.१२
अत्यन्तं त्वरितम्, विलम्बासहम्, आपत्कालिकम्
- सन्धिः
- कृत्यम् + आत्ययिकम् → कृत्यमात्ययिकम् — पदान्तमकारे परे स्वरे सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अत्यय’ इत्यस्मात् ठक्प्रत्यये आदिवृद्धिः (अ → आ)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सराजपुत्र
८१.१३
अन्यैः राजकुमारैः सह वर्तमानः
- सन्धिः
- सह + राजपुत्र → सराजपुत्र — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः समासे
- समासः
- राजपुत्रैः सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सराजपुत्रम्’)
युधाजितम्
८१.१३
कैकेय्याः भ्राता, भरतस्य मातुलः — केकयराजपुत्रः
- सन्धिः
- युध् + आजित् → युधाजित् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- युधि अजयत् इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
प्रकृतयः
८१.१५
राज्याङ्गानि — अमात्याः, पौराः, जानपदाः, सेना इत्यादयः
- सन्धिः
- प्रकृतयः + यथा → प्रकृतयो यथा — विसर्गस्य ओकारादेशः (ः + य = ओ + य)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
तिमिनागसंवृत
८१.१६
महामत्स्यैः जलहस्तिभिश्च व्याप्तः
- सन्धिः
- तिमि + नाग → तिमिनाग — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सम् + वृत’ इत्यत्र अनुस्वारसन्धिः (म् → ं)
- समासः
- तिमिभिः नागैश्च संवृतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘ह्रदः’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्तिमितजल
८१.१६
निश्चलजलः, अक्षुब्धसलिलः
- सन्धिः
- स्तिमित + जल → स्तिमितजल — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्तिमितं जलं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
मणिशङ्खशर्कर
८१.१६
रत्नैः शङ्खैः सिकताभिश्च युक्तः
- सन्धिः
- शङ्ख + शर्करा → शङ्खशर्कर — समासान्ते ह्रस्वः
- समासः
- मणयः शङ्खाः शर्कराः च यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्