॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ८०

अयोध्याकाण्डम् — अशीतितमः सर्गः

गङ्गातटपर्यन्तं राजमार्गनिर्माणम्

भूमिप्रदेशज्ञानां शिल्पिनां प्रस्थानम्, वनशोधनं विषमसमीकरणं च, परिवाहाणाम् उदपानानां च निर्माणम्, शिविराणां शक्रपुरोपमा शोभा, जाह्नवीपर्यन्तः सुरपथोपमः पन्थाः

अस्मिन् सर्गे भरतस्य आज्ञायाः फलं वर्ण्यते — अयोध्यातः गङ्गातटपर्यन्तस्य राजमार्गस्य निर्माणम्। अग्रे प्रस्थिताः भूमिप्रदेशज्ञाः सूत्रकर्मविशारदाः खनकाः यन्त्रकाः कर्मान्तिकाः स्थपतयः वर्धकयः मार्गिणः वृक्षतक्षकाः सूपकाराः सुधाकाराः वंशचर्मकृतः द्रष्टारश्च; सः विपुलः जनौघः पर्वणि सागरस्य महावेगः इव अशोभत। ते लताः वल्लीः गुल्मान् स्थाणून् अश्मनः च अपनीय, वृक्षान् छित्त्वा, अवृक्षेषु देशेषु वृक्षान् आरोप्य, वीरणस्तम्बान् उन्मूल्य, कूपान् श्वभ्राणि च पांसुभिः पूरयित्वा निम्नभागान् समान् अकुर्वन्। बन्धनीयान् अबध्नन्, क्षोद्यान् अचूर्णयन्, भेदनीयान् अभिन्दन्; अचिरेण सागरप्रतिमान् परिवाहान्, निर्जलेषु च देशेषु वेदिकापरिमण्डितान् उदपानान् अकुर्वन्। ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः पताकाचन्दनकुसुमशोभितः सः पन्थाः सुरपथोपमः बभूव। अधिकृताः नराः प्रशस्तेषु नक्षत्रमुहूर्तेषु भरतस्य निवेशान् स्थापयामासुः, ते च परिखाप्रतोलीप्रासादपताकाविमानकैः शक्रपुरोपमाः आसन्। अन्ते जाह्नवीं समासाद्य सः नरेन्द्रमार्गः सचन्द्रतारागणमण्डितम् अमलं नभः इव व्यराजत।

१भूमिप्रदेशज्ञानां शिल्पिनां पुरतः प्रस्थानम्

१अथ भूमिप्रदेशज्ञाः सूत्रकर्मविशारदाः।
स्वकर्माभिरताः शूराः खनका यन्त्रकास्तथा॥

२कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुषा यन्त्रकोविदाः।
तथा वर्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः॥

३सूपकाराः सुधाकारा वंशचर्मकृतस्तथा।
समर्था ये च द्रष्टारः पुरतश्च प्रतस्थिरे॥

पूर्वसर्गान्ते भरतेन ‘शिल्पिभिः पन्थाः क्रियताम्’ इति आज्ञा दत्ता; अयं सर्गः तस्याः आज्ञायाः फलम् एव विस्तरेण वर्णयति। अग्रे प्रस्थिताः ते जनाः — भूमिप्रदेशज्ञाः (उच्चनीचायाः सजलनिर्जलायाः च भूमेः परीक्षकाः), सूत्रकर्मविशारदाः (मापनसूत्रस्य प्रयोगे कुशलाः), स्वकर्माभिरताः शूराः, खनकाः, यन्त्रकाः, कर्मान्तिकाः (वेतनभुजः कर्मकराः), स्थपतयः, यन्त्रकोविदाः पुरुषाः, वर्धकयः, मार्गिणः, वृक्षतक्षकाः, सूपकाराः, सुधाकाराः, वंशचर्मकृतः, समर्थाः द्रष्टारः च। कविः एकत्र एव प्राचीनभारतीयस्य मार्गनिर्माणशास्त्रस्य सर्वाणि अङ्गानि गणयति — परीक्षकाः, मापकाः, खनकाः, वास्तुकाराः, सज्जीकराः, अधीक्षकाः च। एतेषां गणना एव सूचयति यत् कार्यम् इदं न आकस्मिकम्, अपि तु सुव्यवस्थितं राजकीयम् उद्यमम्। सर्वे च ‘पुरतः प्रतस्थिरे’ — सेनायाः अग्रे गत्वा मार्गं सज्जीकुर्वन्ति, ततः पश्चात् भरतः सह जनेन गमिष्यति।

At the end of the previous sarga Bharata had ordered the artisans to make a road, and this sarga describes the fruit of that order at length. Those who went ahead were men who knew the lie of the land — surveyors of high and low ground, of watered and waterless country — men skilled with the measuring line, brave men devoted to their crafts, diggers, engine-men, hired labourers, master builders, men versed in machines, carpenters, road-makers, tree-fellers, cooks, plasterers, workers in bamboo and leather, and capable overseers. In one place the poet lists every branch of the ancient Indian art of road-building: surveyors, measurers, diggers, builders, outfitters and supervisors. The very list shows that this was no chance affair but an orderly royal undertaking. All of them set out in front, to prepare the road ahead of the army, and Bharata was to follow afterwards with the people.

२जनौघस्य सागरोपमा शोभा, करणैः सह प्रस्थानम्

४स तु हर्षात्तमुद्देशं जनौघो विपुलः प्रयान्।
अशोभत महावेगः सागरस्येव पर्वणि॥

५ते स्ववारं समास्थाय वर्त्मकर्मणि कोविदाः।
करणैर्विविधोपेतैः पुरस्तात्सम्प्रतस्थिरे॥

सः विपुलः जनौघः हर्षात् तम् उद्देशं प्रति प्रयान् पर्वणि सागरस्य महावेगः इव अशोभत — पूर्णिमायाम् उद्धूतस्य समुद्रस्य उपमा जनसङ्घस्य वेगं विस्तारं च युगपत् सूचयति। वर्त्मकर्मणि कोविदाः ते स्वं स्वं वारं समास्थाय, विविधैः करणैः — कुठारदात्रटङ्कादिभिः उपकरणैः — उपेताः सन्तः पुरस्तात् सम्प्रतस्थिरे। ‘स्ववारम्’ इति पदेन कार्यस्य क्रमबद्धता सूच्यते; न सर्वे एकदा, अपि तु दलशः क्रमेण प्रवृत्ताः। ‘पुरस्तात्’ इति च पुनः उक्तम् — सर्वदा सेनायाः अग्रे एव तेषां स्थानम्। हर्षः अत्र विशेषेण उल्लिखितः — रामम् आनेतुं गच्छन्तः जनाः श्रमम् अपि उत्सवम् इव मन्यन्ते।

That vast throng, moving joyfully toward the region, shone like the great surge of the ocean at the full moon — an image that conveys both the speed and the breadth of the crowd. Skilled in road-making, each keeping to his own turn, they set out ahead with tools of every kind, axes, sickles, chisels and the rest. They did not all work at once but in gangs, one after another, and always ahead of the army. Their joy is mentioned especially: going to bring Rāma back, the people took even hard labour for a festival.

३लतावल्लीवृक्षच्छेदनम्, विषमस्थलानां समीकरणम्

६लता वल्लीश्च गुल्मांश्च स्थाणूनश्मन एव च।
जनास्ते चक्रिरे मार्गं छिन्दन्तो विविधान्द्रुमान्॥

७अवृक्षेषु च देशेषु केचिद्वृक्षानरोपयन्।
केचित्कुठारैष्टङ्कैश्च दात्रैश्छिन्दन्क्वचित्क्वचित्॥

८अपरे वीरणस्तम्बान्बलिनो बलवत्तराः।
विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततस्ततः॥

९अपरेऽपूरयन्कूपान्पांसुभिः श्वभ्रमायतम्।
निम्नभागांस्तथैवाशु समांश्चक्रुः समन्ततः॥

ते जनाः लताः वल्लीः गुल्मान् स्थाणून् अश्मनः च अपनीय, विविधान् द्रुमान् छिन्दन्तः मार्गम् अकुर्वन्। यत्र वृक्षाः न आसन् तत्र केचित् वृक्षान् आरोपयन्; अन्ये कुठारैः टङ्कैः दात्रैश्च क्वचित् क्वचित् छिन्दन्ति स्म। अपरे बलिनः बलवत्तराः वीरणस्तम्बान् उन्मूलयन्तः ततस्ततः दुर्गाणि स्थलानि च विधमन्ति स्म। अन्ये पांसुभिः कूपान् आयतं श्वभ्रं च अपूरयन्, निम्नभागान् च आशु समन्ततः समान् अकुर्वन्। वर्णनम् इदं यथार्थम् — छेदनम्, आरोपणम्, उन्मूलनम्, पूरणम्, समीकरणम् इति पञ्च क्रियाः क्रमेण गणिताः। विशेषः अत्र ‘अवृक्षेषु देशेषु वृक्षान् आरोपयन्’ इति — मार्गः न केवलं शोध्यते, अपितु छायार्थं वृक्षैः अलंक्रियते अपि; एतेन कविः दर्शयति यत् कार्यम् इदं केवलं गमनसाधनं न, अपि तु स्थायी सत्कारः।

They cleared creepers, vines, thickets, stumps and stones, cut down trees of many kinds, and so made the road. Where there were no trees some planted them, while others cut away here and there with axes, chisels and sickles. Others, strong and stronger still, tore out clumps of vīraṇa grass and levelled the rough and broken ground on every side. Others filled up wells and the long trench with earth and quickly made the low stretches level all around. The description is true to life: cutting, planting, uprooting, filling and levelling are counted one by one. The planting of trees in treeless places is especially notable: the road was not only cleared but adorned with trees for shade, so that the work was no mere means of passage but a lasting courtesy.

४बन्धनभेदनकर्म, परिवाहाणाम् उदपानानां च निर्माणम्

१०बबन्धुर्बन्धनीयांश्च क्षोद्यान्संचुक्षुदुस्तथा।
बिभिदुर्भेदनीयांश्च तांस्तान्देशान्नरास्तदा॥

११अचिरेण तु कालेन परिवाहान्बहूदकान्।
चक्रुर्बहुविधाकारान्सागरप्रतिमान्बहून्॥

१२निर्जलेषु च देशेषु खानयामासुरुत्तमान्।
उदपानान्बहुविधान्वेदिकापरिमण्डितान्॥

तदा नराः बन्धनीयान् देशान् अबध्नन्, क्षोद्यान् संचुक्षुदुः (चूर्णितवन्तः), भेदनीयान् च अभिन्दन् — यत्र यत् आवश्यकम् आसीत् तत् तत्र कृतम् इति भावः। अचिरेण एव कालेन ते बहूदकान् बहुविधाकारान् सागरप्रतिमान् बहून् परिवाहान् अकुर्वन् — क्षुद्राणि स्रोतांसि समन्ततः बद्ध्वा विपुलजलाशयाः कृताः। निर्जलेषु च देशेषु उत्तमान् बहुविधान् वेदिकापरिमण्डितान् उदपानान् खानयामासुः। मार्गः अयं न केवलं गमनयोग्यः, अपि तु ससैन्यस्य जनस्य जलतृप्तेः अपि साधनसम्पन्नः इति दर्शितम्। ‘सागरप्रतिमान्’ इति अतिशयोक्त्या जलाशयानां विपुलता सूच्यते; ‘वेदिकापरिमण्डितान्’ इति च कूपानां शिल्पसौन्दर्यम्। बन्धनं चूर्णनं भेदनं च — त्रयः भूमिसंस्कारस्य प्रकाराः — देशभेदेन प्रयुक्ताः।

Then the men dammed whatever needed damming, crushed whatever needed crushing and cut through whatever needed cutting — whatever each stretch required was done there. In a short time they made many channels brimming with water, of many shapes and as broad as seas, by damming small streams all around to form great reservoirs. In waterless tracts they had fine wells of many kinds sunk, ringed with paved platforms. So the road was not only passable but furnished with water for all the people and the army. The comparison with seas stresses the size of the reservoirs, and the paved platforms show the craftsmanship of the wells.

५सुधाकुट्टिमः पुष्पितद्रुमः पताकाचन्दनशोभितः सुरपथोपमः पन्थाः

१३ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः।
मत्तोद्घुष्टद्विजगणः पताकाभिरलंकृतः॥

१४चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः।
बह्वशोभत सेनायाः पन्थाः सुरपथोपमः॥

सः पन्थाः ससुधाकुट्टिमतलः (सुधया कुट्टिमेन च बद्धभूमिः), प्रपुष्पितमहीरुहः (पार्श्वयोः पुष्पितवृक्षः), मत्तोद्घुष्टद्विजगणः (मत्तानां पक्षिणां कूजनेन नादितः), पताकाभिः अलंकृतः, चन्दनोदकसंसिक्तः, नानाकुसुमभूषितः च आसीत्; एवं सेनायाः सः मार्गः सुरपथोपमः सन् बहु अशोभत। कविः क्रमेण अधःस्थलात् ऊर्ध्वं नयति — भूमिः, वृक्षाः, पक्षिणः, पताकाः, गन्धः, पुष्पाणि — ततः च देवमार्गस्य उपमां ददाति। द्वौ अपि श्लोकौ एकम् एव वाक्यं रचयतः; विशेषणानि बहूनि, क्रियापदं तु एकम् एव ‘बह्वशोभत’। एषा वाल्मीकेः प्रसिद्धा वर्णनशैली — विशेषणमालया चित्रं रचयित्वा अन्ते एकेन क्रियापदेन तत् समापयति।

The road had a floor of lime and rubble, flowering trees along both sides, flocks of excited birds calling loudly, banners for adornment; it was sprinkled with sandal-scented water and decked with flowers of every kind, and so the army's road shone splendidly, like the highway of the gods. The poet leads the eye upward, from the ground to the trees, the birds, the banners, the scents and the flowers, and then gives the image of the gods' road. The two verses make one sentence, with many descriptive phrases and a single verb, “shone splendidly” — a well-known manner of Vālmīki's, building a picture from a string of epithets and closing it with a single verb.

६रमणीयेषु देशेषु शिविराणां निवेशनम्, प्रशस्तमुहूर्तेषु प्रतिष्ठा

१५आज्ञाप्याथ यथाज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः।
रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च॥

१६यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः।
भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम्॥

१७नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः।
निवेशान्स्थापयामासुर्भरतस्य महात्मनः॥

ततः अधिकृताः युक्ताः नराः यथाज्ञप्ति आज्ञाप्य, बहुस्वादुफलेषु रमणीयेषु देशेषु यः निवेशः महात्मनः भरतस्य अभिप्रेतः आसीत्, तं भूषणोपमं भूषाभिः भूयः अशोभयन्। तद्विदः — वास्तुशास्त्रज्ञाः — प्रशस्तेषु नक्षत्रेषु मुहूर्तेषु च महात्मनः भरतस्य निवेशान् स्थापयामासुः। मार्गनिर्माणे शास्त्रीयः कालनिर्णयः अपि अपेक्षितः इति अत्र सूच्यते; कर्म इदं न केवलं शिल्पिकर्म, अपि तु विधिपूर्वकं राजकार्यम्। ‘यथाज्ञप्ति’ इति पदेन आज्ञायाः अक्षरशः पालनं सूच्यते — अधिकृताः स्वमतेन किमपि न कृतवन्तः। ‘भूषणोपमम्’ इति उपमा रमणीया — शिविरम् एव मार्गस्य आभरणम्।

Then the men appointed to the task, giving their orders exactly as they had been ordered and adding nothing of their own, adorned still further the camp great-souled Bharata had chosen in pleasant country full of trees with sweet fruit, until the camp was itself an ornament — the ornament of the road. Those who knew the science of building laid out the great-souled Bharata's camps under favourable stars and at favourable hours. This shows that a proper choice of time was needed even for road-building: the work was not only a craftsman's but a royal undertaking done according to rule.

७परिखाप्रतोलीप्रासादपताकायुक्ताः शक्रपुरोपमाः निवेशाः

१८बहुपांसुचयाश्चापि परिखाः परिवारिताः।
तत्रेन्द्रनीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः॥

१९प्रासादमालासंयुक्ताः सौधप्राकारसंवृताः।
पताकाशोभिताः सर्वे सुनिर्मितमहापथाः॥

२०विसर्पद्भिरिवाकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।
समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुः शक्रपुरोपमाः॥

ते निवेशाः बहुपांसुचयाः, परिखाभिः परिवारिताः, तत्र इन्द्रनीलमणिमय्यः प्रतिमाः, प्रतोलीवरैः (मुख्यरथ्याभिः) शोभिताः; प्रासादमालाभिः संयुक्ताः, सौधप्राकारैः संवृताः, पताकाभिः शोभिताः, सुनिर्मितमहापथाः च आसन्। आकाशे विसर्पद्भिः इव समुच्छ्रितैः विटङ्काग्रविमानकैः (कपोतपालिकाभिः उन्नतशिखरैश्च) ते निवेशाः शक्रपुरोपमाः बभुः। अयोध्यायाः वैभवं मार्गे एव प्रसारितम् इति भावः — राजा वने गच्छति, किन्तु राजधानी तेन सह चलति। त्रयः अपि श्लोकाः विशेषणपरम्परया एव रचिताः, अन्ते च ‘बभुः शक्रपुरोपमाः’ इति एकेन क्रियापदेन समाप्ताः। ‘आकाशे विसर्पद्भिः इव’ इति उत्प्रेक्षया उन्नतानां शिखराणाम् उच्चता दर्शिता।

The camps had great mounds of earth and were ringed with moats; they held figures of sapphire and were graced with fine avenues, joined by rows of mansions, enclosed by whitewashed walls, bright with banners and furnished with well-built highways. With their dovecotes and lofty turrets that seemed to glide across the sky, those camps looked like the city of Śakra. The splendour of Ayodhyā was spread out along the road; the prince was going to the forest, but the capital went with him. The three verses are built from a string of epithets closed by a single verb, and the image of turrets gliding through the sky shows how high they rose.

८जाह्नवीपर्यन्तः राजमार्गः, सचन्द्रताराकाशोपमा

२१जाह्नवीं तु समासाद्य विविधद्रुमकाननाम्।
शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम्॥

२२सचन्द्रतारागणमण्डितं यथा नभः क्षपायाममलं विराजते।
नरेन्द्रमार्गः स तदा व्यराजत क्रमेण रम्यः शुभशिल्पिनिर्मितः॥

अन्ते सः मार्गः विविधद्रुमकाननां शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलां जाह्नवीं समासाद्य समाप्यते। यथा क्षपायां सचन्द्रतारागणमण्डितम् अमलं नभः विराजते, तथा शुभशिल्पिनिर्मितः रम्यः सः नरेन्द्रमार्गः क्रमेण व्यराजत। उपमा सार्थिका — कृष्णायां भूमौ श्वेताः पताकाः दीपाश्च ताराः इव, मध्ये च राजमार्गः चन्द्रः इव। अयं श्लोकः दीर्घवृत्तेन बद्धः, सर्गं समापयति च; मुद्रणे सः चतस्रः पङ्क्तीः व्याप्नोति, अत्र तु द्वे एव अर्धे इति रूपेण स्थापितः। एकविंशः श्लोकः स्वयं वाक्यं न समापयति — ‘जाह्नवीं समासाद्य’ इति क्रिया द्वाविंशे एव पूर्यते; एषा वुल्गेटस्य श्लोकविभागस्य रीतिः। अग्रिमे सर्गे पुनः अयोध्यायां प्रभातकालस्य कथा प्रवर्तते।

At last the road reached the Jāhnavī, the Gaṅgā, with her woods of many kinds of trees, her cool clear water and her great fish. As the spotless night sky shines, adorned with the moon and the host of stars, so that lovely royal road, the work of fine craftsmen, shone out stage by stage. The image fits: across the dark ground white banners and lamps shone like stars, and the royal road ran through them like the moon. In the next sarga the story returns to Ayodhyā at daybreak.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽशीतितमः सर्गः॥ ८०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३३ पदानि
भूमिप्रदेशज्ञ ८०.१ भूमेः स्वरूपं — उच्चनीचं सजलनिर्जलं च — जानन्तः
सन्धिः
भूमि + प्रदेश → भूमिप्रदेश — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्रदेश + ज्ञ’ इत्यत्र अपि नास्ति
समासः
भूमेः प्रदेशं जानन्ति इति — षष्ठीगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सूत्रकर्मविशारद ८०.१ मापनसूत्रस्य प्रयोगे कुशलाः, भूमिमापने निपुणाः
सन्धिः
सूत्र + कर्मन् → सूत्रकर्म — समासे नकारलोपः; ‘सूत्रकर्म + विशारद’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सूत्रकर्मणि विशारदाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
स्वकर्माभिरत ८०.१ स्वकीये कार्ये सदा निरताः, सावधानाः
सन्धिः
स्वकर्मन् + अभिरत → स्वकर्माभिरत — समासे नकारलोपः, ततः सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
स्वकर्मणि अभिरताः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
यन्त्रक ८०.१ यन्त्राणां प्रयोक्तारः — नदीतरणादौ साधनोपस्थापकाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘यन्त्र’ इत्यस्मात् कन्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘यन्त्रकाः’)
कर्मान्तिक ८०.२ वेतनभुजः कर्मकराः, कारखानानिर्वाहकाः
सन्धिः
कर्मन् + अन्त → कर्मान्त — समासे नकारलोपः, ततः सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कर्मान्ते नियुक्ताः — तद्धितान्तः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
स्थपतयः ८०.२ वास्तुकाराः, गृहनिर्माणशिल्पिनः
सन्धिः
स्था + पति → स्थपति — ‘स्था’ इत्यस्य ह्रस्वादेशः
समासः
समासः नास्ति — निपातितं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वर्धकयः ८०.२ तक्षकाः, काष्ठशिल्पिनः (बढईजनाः)
सन्धिः
वर्धकयः + च → वर्धकयश्च — विसर्गस्य श्चुत्वसन्धिः (ः + च = श्च्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
मार्गिणः ८०.२ मार्गस्य ज्ञातारः रक्षकाः च
सन्धिः
मार्गिणः + वृक्ष → मार्गिणो वृक्ष — विसर्गस्य ओकारादेशः (ः + व = ओ + व)
समासः
समासः नास्ति — ‘मार्ग’ इत्यस्मात् इनिप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वृक्षतक्षक ८०.२ वृक्षच्छेदकाः, काष्ठतक्षणकर्तारः
सन्धिः
वृक्ष + तक्षक → वृक्षतक्षक — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वृक्षान् तक्षन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सूपकार ८०.३ पाचकाः, रसवत्यां नियुक्ताः
सन्धिः
सूप + कार → सूपकार — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सूपं कुर्वन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सुधाकार ८०.३ सुधया (चूर्णेन) लेपनकर्तारः, प्रलेपशिल्पिनः
सन्धिः
सुधा + कार → सुधाकार — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुधां कुर्वन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वंशचर्मकृतः ८०.३ वेणुशिल्पिनः चर्मकाराश्च
सन्धिः
वंशचर्मकृतः + तथा → वंशचर्मकृतस्तथा — विसर्गस्य सकारादेशः (ः + त = स् + त)
समासः
वंशेन चर्मणा च कुर्वन्ति इति — तृतीयागर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
द्रष्टारः ८०.३ अधीक्षकाः, कार्यस्य निरीक्षकाः
सन्धिः
द्रष्टारः + पुरतः → ‘द्रष्टारः’ इत्यत्र विसर्गः स्थितः एव (परे पकारः); ‘दृश् + तृच्’ इत्यत्र तु ष्टुत्वसन्धिः (श् + त = ष् + ट)
समासः
समासः नास्ति — ‘दृश्’ धातोः तृच्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
जनौघ ८०.४ जनसमूहः, मनुष्याणां प्रवाहः
सन्धिः
जन + ओघ → जनौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
जनानाम् ओघः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
स्ववार ८०.५ स्वकीयः क्रमः, आत्मीयं कार्यपर्यायम्
सन्धिः
स्व + वार → स्ववार — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वस्य वारः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘स्ववारम्’)
वर्त्मकर्मणि ८०.५ मार्गनिर्माणकार्ये
सन्धिः
वर्त्मन् + कर्मन् → वर्त्मकर्मन् — समासे पूर्वपदस्य नकारलोपः
समासः
वर्त्मनः कर्म — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
वीरणस्तम्ब ८०.८ उशीरतृणस्य गुच्छाः, दृढमूलाः तृणपुञ्जाः
सन्धिः
वीरण + स्तम्ब → वीरणस्तम्ब — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वीरणस्य स्तम्बाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘वीरणस्तम्बान्’)
श्वभ्र ८०.९ गर्तः, विवरम्, दीर्घा खातिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘श्वभ्रम्’)
क्षोद्य ८०.१० चूर्णनीयाः, पेषणयोग्याः प्रदेशाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘क्षुद्’ धातोः यत्प्रत्यये गुणः (उ → ओ)
समासः
समासः नास्ति — कृत्यप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘क्षोद्यान्’)
परिवाह ८०.११ जलस्य निर्गमनमार्गाः; अत्र बद्धाः जलाशयाः सरांसि च
सन्धिः
परि + वाह → परिवाह — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + वह्’ धातोः घञन्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘परिवाहान्’)
उदपान ८०.१२ कूपाः, वापीरूपाः जलाशयाः
सन्धिः
उदक + पान → उदपान — समासे ‘उदक’ इत्यस्य ‘उद’ आदेशः
समासः
उदकस्य पानं यस्मात् तत् — बहुव्रीह्यर्थकः समासः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘उदपानान्’)
वेदिकापरिमण्डित ८०.१२ चतुर्दिक्षु निर्मिताभिः वेदिकाभिः अलंकृताः
सन्धिः
वेदिका + परिमण्डित → वेदिकापरिमण्डित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वेदिकाभिः परिमण्डिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
ससुधाकुट्टिमतल ८०.१३ सुधया लिप्तेन दृढेन कुट्टिमेन बद्धभूमिकः
सन्धिः
सह + सुधा → ससुधा — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः; ‘कुट्टिम + तल’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुधया सह कुट्टिमं तलं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘पन्थाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मत्तोद्घुष्टद्विजगण ८०.१३ मदोन्मत्तानां पक्षिणां कूजनेन नादितः
सन्धिः
मत्त + उद्घुष्ट → मत्तोद्घुष्ट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
मत्तैः उद्घुष्टः द्विजगणः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
बह्वशोभत ८०.१४ अत्यन्तं शोभते स्म
सन्धिः
बहु + अशोभत → बह्वशोभत — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘बहु’ इति क्रियाविशेषणम्, ‘शुभ्’ धातोः लङ्रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सुरपथोपम ८०.१४ देवमार्गसदृशः, स्वर्गपथतुल्यः
सन्धिः
सुरपथ + उपम → सुरपथोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सुराणां पथा उपमीयते इति — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
यथाज्ञप्ति ८०.१५ आज्ञायाः अनुसारेण, यथा आदिष्टं तथा
सन्धिः
यथा + आज्ञप्ति → यथाज्ञप्ति — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः
आज्ञप्तिम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः
अव्ययम्
भूषणोपम ८०.१६ अलंकारसदृशम्, मार्गस्य आभरणम् इव
सन्धिः
भूषण + उपम → भूषणोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
भूषणेन उपमीयते इति — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रतोलीवरशोभित ८०.१८ श्रेष्ठाभिः राजवीथिभिः शोभमानाः
सन्धिः
प्रतोली + वर → प्रतोलीवर — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रतोलीनां वरैः शोभिताः — तृतीयागर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सौधप्राकारसंवृत ८०.१९ सुधालिप्तैः प्राकारैः परिवृताः
सन्धिः
सुधा + अण् → सौध — आदिवृद्धिः (सु → सौ); ‘प्राकार + संवृत’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सौधैः प्राकारैः संवृताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विटङ्काग्रविमानक ८०.२० कपोतपालिकाभिः उन्नतैः शिखरैश्च
सन्धिः
विटङ्क + अग्र → विटङ्काग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
विटङ्कानाम् अग्राणि विमानकानि च — द्वन्द्वगर्भः समासः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘विटङ्काग्रविमानकैः’)
शक्रपुरोपम ८०.२० इन्द्रस्य अमरावतीसदृशाः
सन्धिः
शक्रपुर + उपम → शक्रपुरोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
शक्रस्य पुरेण उपमीयन्ते इति — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
जाह्नवी ८०.२१ गङ्गा — जह्नुमुनिना पीत्वा पुनः विसृष्टा इति तस्य दुहिता
सन्धिः
जह्नु + अण् + ङीप् → जाह्नवी — आदिवृद्धिः (ज → जा), उकारस्य गुणे अवादेशः
समासः
समासः नास्ति — जह्नोः अपत्यं स्त्री इति तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘जाह्नवीम्’)