प्रभातसमय
७९.१
उषःकालः, रात्रेः अन्ते सूर्योदयवेला
- सन्धिः
- प्र + भात → प्रभात — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्रभात + समय’ इत्यत्र अपि सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रभातस्य समयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘प्रभातसमये’)
अयोध्याकाण्डम् — एकोनाशीतितमः सर्गः
भरतेन राज्यप्रत्याख्यानं रामानयनोद्योगश्च
चतुर्दशे दिवसे राजकर्तॄणाम् अभिषेकप्रार्थना, भरतस्य ज्येष्ठाधिकारघोषणा, चतुरङ्गसेनायोजनम्, मार्गनिर्माणाज्ञा, जनानां साधुवादः
अस्मिन् सर्गे दशरथस्य प्रेतकार्याणि समाप्य चतुर्दशे दिवसे प्रभातसमये राजकर्तारः समेत्य भरतं वदन्ति — ‘गुरुतरः गुरुः दशरथः रामं लक्ष्मणं च प्रव्राज्य स्वर्गं गतः; त्वम् अद्य नः राजा भव; आभिषेचनिकं सर्वं सज्जम्, स्वजनः श्रेणयश्च त्वां प्रतीक्षन्ते; पितृपैतामहं राज्यं गृहाण, आत्मानम् अभिषेचय, अस्मान् पाहि।’ भरतः तु धृतव्रतः आभिषेचनिकं भाण्डं प्रदक्षिणीकृत्य प्रत्युत्तरं ददाति — ‘अस्माकं कुले ज्येष्ठस्य एव राजता उचिता; रामः महीपतिः भविष्यति, अहं तु नव पञ्च च वर्षाणि अरण्ये वत्स्यामि। चतुरङ्गा महती सेना युज्यताम्; अहं ज्येष्ठं भ्रातरं वनात् आनयिष्यामि, तत्रैव तम् अभिषिच्य अध्वरात् हव्यवाहम् इव पुरस्कृत्य आनयिष्यामि; मातृगन्धिनीम् इमां सकामां न करिष्यामि।’ ततः शिल्पिभिः मार्गनिर्माणस्य रक्षिणां च अनुसंयानस्य आज्ञा दीयते। जनाः श्रीमद्वाक्येन आशिषं वदन्ति, भरतस्य नेत्रेभ्यः प्रहर्षजाः बाष्पबिन्दवः पतन्ति, सामात्याः सपरिषदः वियातशोकाः च शिल्पिवर्गस्य नियोगं निवेदयन्ति।
१चतुर्दशे दिवसे राजकर्तॄणां समागमः अभिषेकप्रार्थना च
१ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ चतुर्दशे।
समेत्य राजकर्तारो भरतं वाक्यमब्रुवन्॥
२गतो दशरथः स्वर्गं यो नो गुरुतरो गुरुः।
रामं प्रव्राज्य वै ज्येष्ठं लक्ष्मणं च महाबलम्॥
३त्वमद्य भव नो राजा राजपुत्रो महायशः।
संगत्या नापराध्नोति राज्यमेतदनायकम्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे शत्रुघ्नः मन्थरां निगृह्य भरतस्य वचनेन ताम् अमुञ्चत्; अत्र कथा पुनः राजकार्ये प्रवर्तते। दशरथस्य प्रेतकार्याणि समाप्य चतुर्दशे दिवसे प्रभातसमये राजकर्तारः — मन्त्रिणः पुरोहिताः पौरप्रधानाः च — समेत्य भरतं प्रति वदन्ति। ‘यः नः गुरुतरः गुरुः आसीत् सः दशरथः ज्येष्ठं रामं महाबलं लक्ष्मणं च प्रव्राज्य स्वर्गं गतः। अतः हे महायशः राजपुत्र, त्वम् अद्य नः राजा भव। एतत् राज्यम् अनायकम्; संगत्या एव इदं त्वां प्राप्तम्, अतः त्वं गृह्णन् न कञ्चित् अपराध्नोति’ इति। अनायकं राष्ट्रं मा नश्यतु इति एव तेषां चिन्तायाः मूलम्; राज्यलोभः तत्र न कोऽपि। ‘राजकर्तारः’ इति पदम् एव सूचयति — एते राज्ञः अभिषेकं कर्तुम् अधिकृताः, अतः तेषां प्रार्थना विधिपूर्विका।
In the previous sarga Śatrughna had seized Mantharā and let her go at Bharata's word; now the story returns to affairs of state. With Daśaratha's funeral rites complete, at dawn on the fourteenth day the king-makers — ministers, priests and the leading citizens — came together and addressed Bharata. These were the men entitled to consecrate a king, so their request was made in due form. “Daśaratha, who was to us a teacher above all teachers, has gone to heaven, having first sent his eldest son Rāma into exile with mighty Lakṣmaṇa. So, prince of great renown, become our king today. This kingdom has no ruler; it has come to you by the course of events, and in taking it you wrong no one.” Their concern sprang only from the fear that a leaderless kingdom would perish; there was no greed for power in it.
२अभिषेकसामग्र्याः प्रतीक्षा, भरतस्य प्रदक्षिणा प्रत्युत्तरं च
४आभिषेचनिकं सर्वमिदमादाय राघव।
प्रतीक्षते त्वां स्वजनः श्रेणयश्च नृपात्मज॥
५राज्यं गृहाण भरत पितृपैतामहं ध्रुवम्।
अभिषेचय चात्मानं पाहि चास्मान्नरर्षभ॥
६आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा सर्वं प्रदक्षिणम्।
भरतस्तं जनं सर्वं प्रत्युवाच धृतव्रतः॥
ते पुनः वदन्ति — ‘हे राघव, इदं सर्वम् आभिषेचनिकम् आदाय स्वजनः श्रेणयश्च त्वां प्रतीक्षन्ते। हे नरर्षभ, पितृपैतामहं ध्रुवं राज्यं गृहाण, आत्मानम् अभिषेचय, अस्मान् च पाहि।’ एषा प्रार्थना न केवलं वचनम्, अपि तु सज्जीकृतानां कलशादीनां साक्ष्येण सह उपस्थिता। भरतः तु धृतव्रतः — पितरं प्रति कृतां प्रतिज्ञाम् इव ज्येष्ठाधिकारं मनसि धारयन् — तत् आभिषेचनिकं भाण्डं सर्वं प्रदक्षिणीकृत्य तम् उपस्थितं जनं प्रत्युवाच। प्रदक्षिणा एव अत्र उत्तरस्य पूर्वरूपम् — सामग्रीं सः न तिरस्करोति, पूजयति; किन्तु तस्याः फलं स्वस्मै न इच्छति। एतेन कविः भरतस्य शीलं दर्शयति — विनयः दृढता च एकत्र स्थिते।
They went on: “Everything for the consecration stands ready, Rāghava; your own people and the guilds of the city are waiting for you. Take up the kingdom, bull among men, the lasting inheritance of your father and grandfather. Have yourself consecrated, and protect us.” Their request was not words alone; the waiting vessels and all the rest stood by as witness. But Bharata was firm in his vow, holding in his mind the right of the eldest as if it were a pledge made to his father. He walked round all the consecration vessels, keeping them on his right, and then answered the assembled men. That reverent circling was the first form of his answer: he did not scorn the sacred things, he honoured them, but he did not want their fruit for himself. In this the poet shows Bharata's character, humility and firmness standing together.
३‘ज्येष्ठस्य एव राजता’ — प्रत्याख्यानं सेनायोजनं च
७ज्येष्ठस्य राजता नित्यमुचिता हि कुलस्य नः।
नैवं भवन्तो मां वक्तुमर्हन्ति कुशला जनाः॥
८रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति महीपतिः।
अहं त्वरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पञ्च च॥
९युज्यतां महती सेना चतुरङ्गमहाबला।
आनयिष्याम्यहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं वनात्॥
भरतस्य उत्तरं स्पष्टम् — ‘अस्माकं कुले नित्यं ज्येष्ठस्य एव राजता उचिता; कुशलाः जनाः यूयम् एवं मां वक्तुं न अर्हथ। रामः नः पूर्वः भ्राता, सः एव महीपतिः भविष्यति; अहं तु नव पञ्च च वर्षाणि अरण्ये वत्स्यामि।’ एतेन सः कैकेय्याः वरं शब्दशः स्वीकरोति, किन्तु तस्याः फलं विपर्यस्यति — वनवासं स्वयं गृह्णाति, राज्यं च रामाय ददाति। ततः आज्ञां ददाति — ‘चतुरङ्गा महाबला महती सेना युज्यताम्; अहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं वनात् आनयिष्यामि।’ निश्चयः वचनमात्रं न, कर्मणा सह प्रवर्तते; सेनायोजनम् एव तस्य प्रथमं प्रमाणम्।
Bharata's answer was plain. “In our family it has always been the eldest who rules, and that is right. You are wise men; you should not say such a thing to me. Rāma is our elder brother, and he shall be lord of the earth. As for me, I will live in the forest for fourteen years.” With this he accepted Kaikeyī's boon to the letter but turned its result upside down, taking the forest exile on himself and giving the kingdom to Rāma. Then he gave his order: “Let a great army be made ready, mighty and fourfold. I will bring my elder brother Rāghava back from the forest.” His resolve did not stay in words; it went straight into action, and the mustering of the army was its first proof.
४अभिषेकसामग्रीं पुरस्कृत्य वनगमननिश्चयः
१०आभिषेचनिकं चैव सर्वमेतदुपस्कृतम्।
पुरस्कृत्य गमिष्यामि रामहेतोर्वनं प्रति॥
११तत्रैव तं नरव्याघ्रमभिषिच्य पुरस्कृतम्।
आनयिष्यामि वै रामं हव्यवाहमिवाध्वरात्॥
१२न सकामां करिष्यामि स्वामिमां मातृगन्धिनीम्।
वने वत्स्याम्यहं दुर्गे रामो राजा भविष्यति॥
‘एतत् सर्वम् आभिषेचनिकम् उपस्कृतं पुरस्कृत्य रामहेतोः वनं प्रति गमिष्यामि; तत्रैव तं नरव्याघ्रम् अभिषिच्य पुरस्कृतं च कृत्वा अध्वरात् हव्यवाहम् इव रामम् आनयिष्यामि’ इति भरतः वदति। उपमा गम्भीरा — यथा यज्ञात् आनीतः अग्निः पुरतः स्थाप्यते, तथा वनात् आनीतः रामः राज्यस्य अग्रे स्थास्यति। ततः सः स्वस्य मातरं प्रति कठिनं वचनं वदति — ‘मातृगन्धिनीम् इमां सकामां न करिष्यामि; अहं दुर्गे वने वत्स्यामि, रामः च राजा भविष्यति।’ ‘मातृगन्धिनी’ इति पदेन कविः सूचयति — मातृत्वस्य गन्धः एव अवशिष्टः, न तु मातृत्वम्। मातुः वरं सः न खण्डयति, तस्याः फलं तु स्वशिरसि गृह्णाति — एषा एव भरतस्य धर्मनिष्ठा।
“And all this equipment for the consecration, just as it has been made ready, I will carry before me to the forest for Rāma's sake. There, in the forest itself, I will consecrate that tiger among men, set him at our head and bring Rāma back, as the fire is brought back from a sacrifice.” The image is solemn: as the fire brought from a sacrifice is set in front, so Rāma, brought back from the forest, would stand at the head of the kingdom. Then he spoke harshly of his own mother: “I will not give this woman, who has only the smell of a mother about her, what she wants. I will live in the harsh forest, and Rāma shall be king.” Only the scent of motherhood was left in her, not motherhood itself. He did not overturn her boon; he took its burden on his own head, and that is Bharata's devotion to dharma.
६भरतस्य हर्षबाष्पाः, शिल्पिवर्गस्य नियोगनिवेदनं च
१६अनुत्तमं तद्वचनं नृपात्मजः प्रभाषितं संश्रवणे निशम्य च।
प्रहर्षजास्तं प्रति बाष्पबिन्दवो निपेतुरार्यानननेत्रसम्भवाः॥
१७ऊचुस्ते वचनमिदं निशम्य हृष्टाः सामात्याः सपरिषदो वियातशोकाः।
पन्थानं नरवरभक्तिमान्जनश्च व्यादिष्टस्तव वचनाच्च शिल्पिवर्गः॥
तत् अनुत्तमं वचनं संश्रवणे निशम्य नृपात्मजस्य आर्यमुखनेत्रेभ्यः प्रहर्षजाः बाष्पबिन्दवः निपेतुः — शोकस्य दिनेषु एतत् प्रथमम् आनन्दाश्रु। ततः सामात्याः सपरिषदः वियातशोकाः हृष्टाः च ते वदन्ति — ‘हे नरवर, तव वचनात् पन्थाः शिल्पिवर्गः च व्यादिष्टः’ इति; भक्तिमान् जनः स्वयम् एव प्रवृत्तः इति सूच्यते। अनेन सर्गः समाप्यते, अग्रिमस्य च सर्गस्य विषयः — गङ्गातटपर्यन्तस्य राजमार्गस्य निर्माणम् — इह एव सूचितः। द्वौ अन्त्यौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन बद्धौ, यथा सर्गान्ते प्रायेण दृश्यते; मुद्रणे तौ चतस्रः पङ्क्तीः व्याप्नुतः, अत्र तु द्वे एव अर्धे इति रूपेण स्थापितौ।
When the prince heard those splendid words spoken in his hearing, tears of joy fell from the eyes in his noble face — the first tears of joy in all those days of mourning. Then the ministers and councillors, their grief gone, said happily: “Best of men, at your word the road and the whole company of artisans, loyal to you, have already been set to work.” The people, devoted to him, had set about the task of their own accord. With this the sarga ends, and the subject of the next — building the royal road as far as the bank of the Gaṅgā — is already announced.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः॥ ७९॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
राजकर्तारः
७९.१
राज्ञः अभिषेकं कर्तुम् अधिकृताः मन्त्रिपुरोहितपौरप्रधानाः
- सन्धिः
- राजन् + कर्तृ → राजकर्तृ — समासे ‘राजन्’ इत्यस्य नकारलोपः; पदान्ते ‘राजकर्तारः’ इत्यत्र विसर्गस्य ओकारादेशः (‘राजकर्तारो भरतम्’)
- समासः
- राजानं कुर्वन्ति इति राजकर्तारः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
गुरुतर
७९.२
अधिकतरं पूज्यः, सर्वेभ्यः गुरुभ्यः अपि श्रेष्ठः
- सन्धिः
- गुरु + तर → गुरुतर — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गुरु’ इत्यस्मात् तरप्प्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
प्रव्राज्य
७९.२
प्रवासं कारयित्वा, वनं प्रेष्य
- सन्धिः
- प्र + वि + आज्य → प्रव्राज्य; ‘वि + आ’ इत्यत्र यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र-वि-अज्’ (व्रज्) धातोः णिजन्तात् ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
अपराध्नोति
७९.३
अपराधं करोति; ‘न अपराध्नोति’ — दोषं न आपद्यते
- सन्धिः
- न + अपराध्नोति → नापराध्नोति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अत्र बाह्यसन्धिः एव कठिनः, अतः सः उक्तः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अप + राध्’ धातोः लट्-प्रथमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
अनायक
७९.३
स्वामिरहितम्, अराजकम्
- सन्धिः
- न + नायक → अनायक — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न नायकः यस्य तत् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
आभिषेचनिक
७९.४
अभिषेकसम्बन्धि द्रव्यम् — कलशादिसामग्री
- सन्धिः
- अभिषेचन + ठक् → आभिषेचनिक — आदिवृद्धिः (अ → आ), ‘इक’ इति प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभिषेचन’ इत्यस्मात् तद्धितरूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
श्रेणयः
७९.४
वणिक्सङ्घाः, शिल्पिसङ्घाः — नगरस्य व्यावसायिकसमूहाः
- सन्धिः
- श्रेणयः + च → श्रेणयश्च — विसर्गस्य श्चुत्वसन्धिः (ः + च = श्च्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
पितृपैतामह
७९.५
पितृक्रमेण पितामहक्रमेण च आगतम्, कुलपरम्परागतम्
- सन्धिः
- पितृ + पैतामह → पितृपैतामह — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पितामह + अण्’ इत्यत्र तु आदिवृद्धिः (पि → पै)
- समासः
- पितुः पितामहस्य च सम्बन्धि — द्वन्द्वगर्भः तद्धितान्तः समासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
नरर्षभ
७९.५
पुरुषश्रेष्ठ — मनुष्येषु वृषभवत् प्रधानः
- सन्धिः
- नर + ऋषभ → नरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- नरेषु ऋषभः इव — उपमानोत्तरपदकर्मधारयः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
प्रदक्षिण
७९.६
दक्षिणपार्श्वं पुरस्कृत्य परिक्रमणम्, पूजार्थं परिवर्तनम्
- सन्धिः
- प्र + दक्षिण → प्रदक्षिण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ इति उपसर्गपूर्वकं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत् प्रयुक्तम्)
धृतव्रत
७९.६
गृहीतनियमः, दृढसङ्कल्पः
- सन्धिः
- धृत + व्रत → धृतव्रत — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धृतं व्रतं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
राजता
७९.७
राजत्वम्, राज्याधिकारः
- सन्धिः
- राजन् + तल् → राजता — प्रत्ययसंयोगे नकारलोपः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘राजन्’ इत्यस्मात् भावार्थे तल्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
महीपति
७९.८
पृथिव्याः स्वामी, राजा
- सन्धिः
- मही + पति → महीपति — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मह्याः पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अरण्य
७९.८
वनम्, निर्जनः प्रदेशः
- सन्धिः
- तु + अरण्ये → त्वरण्ये — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ); अत्र पूर्वपदेन सह बाह्यसन्धिः एव पाठे कठिनः, अतः सः निर्दिष्टः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘अरण्ये’)
चतुरङ्ग
७९.९
हस्ति-अश्व-रथ-पदातिभिः युक्ता सेना
- सन्धिः
- चतुर् + अङ्ग → चतुरङ्ग — सन्धिकार्यं नास्ति (रेफात् परं स्वरः)
- समासः
- चत्वारि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः (हस्त्यश्वरथपदातयः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘चतुरङ्गमहाबला’ इति समस्ते)
उपस्कृत
७९.१०
सज्जीकृतम्, सम्पादितम्, सिद्धम्
- सन्धिः
- उप + स् + कृत → उपस्कृत — सुडागमः (‘कृ’ धातोः पूर्वं सकारागमः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप + कृ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
हव्यवाह
७९.११
अग्निः — देवेभ्यः हविषः वाहकः
- सन्धिः
- हव्य + वाह → हव्यवाह — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हव्यं वहति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘हव्यवाहम्’)
अध्वर
७९.११
यज्ञः; हिंसारहितं श्रौतकर्म
- सन्धिः
- इव + अध्वरात् → इवाध्वरात् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘अध्वरात्’)
मातृगन्धिनी
७९.१२
नाममात्रेण माता, यस्याः मातृत्वस्य गन्धः एव अवशिष्टः
- सन्धिः
- मातृ + गन्धिनी → मातृगन्धिनी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मातुः गन्धः अस्याः अस्ति इति — बहुव्रीह्यर्थे इनिप्रत्ययान्तः समासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सकाम
७९.१२
पूर्णमनोरथा, सिद्धाभिलाषा
- सन्धिः
- सह + काम → सकाम — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः समासे
- समासः
- कामेन सह वर्तते इति — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘सकामाम्’)
दुर्गविचारक
७९.१३
दुर्गमस्थलानां परीक्षकाः, विषमप्रदेशज्ञाः रक्षकाः
- सन्धिः
- दुर्ग + विचारक → दुर्गविचारक — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दुर्गं विचारयन्ति इति दुर्गविचारकाः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
रक्षिणः
७९.१३
रक्षकाः, मार्गपालाः
- सन्धिः
- रक्षिणः + च → रक्षिणश्च — विसर्गस्य श्चुत्वसन्धिः (ः + च = श्च्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रक्षिन्’ इत्यस्य रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
सम्भाषमाण
७९.१४
सम्यक् भाषमाणः, एवं वदन्
- सन्धिः
- सम् + भाषमाण → सम्भाषमाण — अनुस्वारस्य परसवर्णः (म्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + भाष्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
श्रीमद्वाक्य
७९.१४
शोभनं मङ्गलयुक्तं वचनम्
- सन्धिः
- श्रीमत् + वाक्य → श्रीमद्वाक्य — जश्त्वसन्धिः (त् + व = द् + व)
- समासः
- श्रीमत् वाक्यम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
उपतिष्ठताम्
७९.१५
समीपे तिष्ठतु, आश्रयतु — ‘सेवतां भवन्तम्’ इत्यर्थः
- सन्धिः
- श्रीः + उपतिष्ठताम् → श्रीरुपतिष्ठताम् — विसर्गस्य रेफादेशः (ः + उ = र् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप + स्था’ धातोः लोट्-प्रथमपुरुषैकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
संश्रवण
७९.१६
श्रवणे, कर्णगोचरत्वे; ‘यत् स्पष्टं श्रूयते तत्र’ इत्यर्थः
- सन्धिः
- सम् + श्रवण → संश्रवण — अनुस्वारसन्धिः (म् → ं)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + श्रु’ धातोः ल्युडन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘संश्रवणे’)
बाष्पबिन्दवः
७९.१६
अश्रुकणाः, नयनजलस्य बिन्दवः
- सन्धिः
- बाष्प + बिन्दु → बाष्पबिन्दु — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘बिन्दवः’ इति उकारस्य गुणे अवादेशः
- समासः
- बाष्पस्य बिन्दवः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
वियातशोक
७९.१७
अपगतशोकाः, येषां दुःखं दूरं गतम्
- सन्धिः
- वि + यात → वियात — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वियात + शोक’ इत्यत्र अपि नास्ति
- समासः
- वियातः शोकः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
शिल्पिवर्ग
७९.१७
कारुसमूहः, वास्तुकर्मकाराणां गणः
- सन्धिः
- शिल्पिन् + वर्ग → शिल्पिवर्ग — समासे नकारलोपः
- समासः
- शिल्पिनां वर्गः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्