- सन्धिः
- सम् + ईहन्तम् → समीहन्तम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + ईह्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘भरतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अयोध्याकाण्डम् — अष्टसप्ततितमः सर्गः
शत्रुघ्नस्य रोषः, मन्थरायाः निग्रहः
शत्रुघ्नस्य तीक्ष्णवचनम्, कुब्जायाः कर्षणम्, कैकेय्याः भर्त्सनम्, भरतेन निवारणम्
अस्मिन् सर्गे शत्रुघ्नस्य रोषः मन्थरायाः च निग्रहः वर्ण्यते। यात्रां समीहन्तं शोकसंतप्तं भरतं लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नः वदति — ‘सर्वभूतानां गतिः सत्त्वसम्पन्नः रामः स्त्रिया वनं प्रव्राजितः; बलवान् लक्ष्मणः अपि पितृनिग्रहं कृत्वा किं न रामम् अमोचयत्? नयानयौ समवेक्ष्य नार्याः वशं गतः उत्पथारूढः राजा पूर्वम् एव विग्राह्यः आसीत्।’ तस्मिन् एव क्षणे सर्वाभरणभूषिता चन्दनसारलिप्ता राजवस्त्रधारिणी कुब्जा प्राग्द्वारे दृश्यते — मेखलादामभिः बद्धा रज्जुबद्धा वानरी इव। द्वाःस्थः तां गृहीत्वा शत्रुघ्नाय निवेदयति — ‘यस्याः कृते रामः वने, पिता च मृतः, सा इयम्।’ धृतव्रतः शत्रुघ्नः अन्तःपुरचरान् वदति — ‘सा नृशंसस्य कर्मणः फलम् अश्नुताम्।’ ततः सा बलात् गृहीता, गृहम् आनादितम्; तस्याः सखीजनः भीतः पलायते, कौसल्यां च शरणं गच्छति। शत्रुघ्नः तां पृथिवीतले विकर्षति, तस्याः भाण्डं विशीर्णं भवति, तेन च राजनिवेशनं शारदं गगनम् इव शोभते। कैकेयीम् अभिनिर्भर्त्स्य सः परुषं वदति; सा भयसंत्रस्ता पुत्रं शरणम् आगच्छति। भरतः शत्रुघ्नं निवारयति — ‘प्रमदाः अवध्याः; रामः मां मातृघातकम् इति न असूयेत् इति एव अहं न हन्मि; हतां कुब्जां ज्ञात्वा सः त्वां मां च न अभिभाषिष्यते।’ शत्रुघ्नः रोषात् निवर्तते, मूर्च्छितां च मुञ्चति; मन्थरा कैकेय्याः पादमूले पतित्वा विलपति, कैकेयी च तां शनैः समाश्वासयति।
१शत्रुघ्नस्य रोषवचनम् — ‘लक्ष्मणः किं न मोचयते रामम्’
१अथ यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः।
भरतं शोकसंतप्तमिदं वचनमब्रवीत्॥
२गतिर्यः सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः।
स रामः सत्त्वसम्पन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम्॥
३बलवान्वीर्यसम्पन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ।
किं न मोचयते रामं कृत्वापि पितृनिग्रहम्॥
४पूर्वमेव तु विग्राह्यः समवेक्ष्य नयानयौ।
उत्पथं यः समारूढो नार्या राजा वशं गतः॥
पूर्वसर्गान्ते वसिष्ठसुमन्त्राभ्यां समाश्वासितौ भरतशत्रुघ्नौ शेषक्रियासु प्रवृत्तौ। अधुना भरतः यात्रां समीहते — रामम् आनेतुं वनं गन्तुम् इच्छति। तं शोकसंतप्तं भरतं लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘यः सर्वभूतानां दुःखे गतिः, आत्मनः दुःखे तु किं वक्तव्यम्, सः सत्त्वसम्पन्नः रामः स्त्रिया वनं प्रव्राजितः! यः च असौ बलवान् वीर्यसम्पन्नः लक्ष्मणः नाम, सः पितुः निग्रहं कृत्वा अपि रामं किं न मोचयते? नयानयौ समवेक्ष्य पूर्वम् एव सः विग्राह्यः आसीत् — यः राजा नार्याः वशं गतः उत्पथं समारूढः।’ एतत् वचनं शत्रुघ्नस्य स्वभावं प्रकटयति — सः अल्पभाषी, किन्तु यदा वदति तदा तीक्ष्णम्। तस्य आक्षेपः पितरं प्रति अपि गच्छति, यत् वाल्मीकौ विरलम्; तथापि कविः तं न निन्दति, यतः रोषस्य मूलं रामभक्तिः एव ‘गतिः’ इति पदं द्विधा — आश्रयः, परमा च निष्ठा; यः सर्वेषां शरणम्, तस्य एव शरणं न कोऽपि अभवत् इति शत्रुघ्नस्य वेदना।।
At the end of the previous sarga Vasiṣṭha and Sumantra had comforted Bharata and Śatrughna and set them to the remaining rites. Now Bharata was preparing for a journey: he meant to go to the forest and bring Rāma back. As he sat consumed with grief, Śatrughna, Lakṣmaṇa's younger brother, said to him: “Rāma, who is the refuge of all creatures in their sorrow — to say nothing of his own — Rāma, so rich in every virtue, has been driven into the forest by a woman! And Lakṣmaṇa, so strong and so valiant — why did he not set Rāma free, even if it meant laying hands on our father? Once right and wrong had been weighed, the king should have been restrained beforehand, a king who had fallen under a woman's power and taken the wrong road.” These words reveal Śatrughna's nature: he speaks little, but when he speaks his words cut. His reproach reaches even to his father, something rare in Vālmīki, yet the poet does not condemn him, because the root of his anger is devotion to Rāma. His pain is that the one who was everyone's refuge found no refuge himself.
२सर्वाभरणभूषिता मन्थरा प्राग्द्वारे
५इति सम्भाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे।
प्राग्द्वारेऽभूत्तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता॥
६लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती।
विविधं विविधैस्तैस्तैर्भूषणैश्च विभूषिता॥
७मेखलादामभिश्चित्रैरन्यैश्च वरभूषणैः।
बभासे बहुभिर्बद्धा रज्जुबद्धेव वानरी॥
एवं लक्ष्मणानुजे शत्रुघ्ने सम्भाषमाणे सति तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता प्राग्द्वारे अभवत् — अकस्मात् एव सा तत्र प्रादुर्भूता, यथा वचनस्य विषयः स्वयम् एव उपस्थितः। कविः तस्याः वेषं सविस्तरं वर्णयति — चन्दनसारेण लिप्ता, राजवस्त्राणि बिभ्रती, विविधैः तैः तैः भूषणैः विभूषिता; चित्रैः बहुभिः मेखलादामभिः अन्यैश्च वरभूषणैः बद्धा सा रज्जुबद्धा वानरी इव बभासे। एषा उपमा द्विगुणं कार्यं करोति — एकतः तस्याः कुब्जाकारः सूच्यते, अन्यतः च तस्याः भूषणानि एव बन्धनानि इति व्यज्यते। यत् सा कैकेय्याः विजयस्य फलं भुञ्जाना अलङ्कृता विचरति, तत् एव तस्याः दण्डस्य निमित्तं भवति कविः अत्र कालसङ्गतिम् अपि साधयति — यावत् सा कैकेय्याः पार्श्वे आसीत् तावत् न दृष्टा; यदा एव सा भूषिता बहिः आगता, तदा एव दण्डः उपस्थितः।।
While Śatrughna was speaking, the hunchback suddenly appeared at the eastern gate, decked in all her ornaments, as though the subject of his words had come of her own accord. The poet describes her dress in detail: smeared with sandal essence, wearing royal garments, adorned with ornaments of every sort, and bound about with many bright girdle-chains and other fine jewels, she looked for all the world like a she-monkey tied up with ropes. The image does two things: it points to her hunched shape, and it suggests that her very ornaments were her bonds. That she strutted about adorned, enjoying the fruits of Kaikeyī's victory, was the very thing that brought her punishment. The poet times it exactly: while she stayed at Kaikeyī's side she was not seen, but the moment she came out in her finery, punishment was waiting.
३द्वाःस्थेन निवेदनम्, शत्रुघ्नस्य प्रतिज्ञा
८तां समीक्ष्य तदा द्वाःस्थो भृशं पापस्य कारिणीम्।
गृहीत्वाकरुणं कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयत्॥
९यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता।
सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति॥
१०शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः।
अन्तःपुरचरान्सर्वानित्युवाच धृतव्रतः॥
११तीव्रमुत्पादितं दुःखं भ्रातॄणां मे तथा पितुः।
यथा सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलमश्नुताम्॥
तां भृशं पापस्य कारिणीं समीक्ष्य द्वाःस्थः अकरुणं कुब्जां गृहीत्वा शत्रुघ्नाय न्यवेदयत् — ‘यस्याः कृते रामः वने वसति, युष्माकं पिता च देहं न्यस्तवान्, सा इयं पापा नृशंसा च; तस्याः यथामति कुरु।’ द्वाःस्थस्य एतत् वचनम् अयोध्यायाः सर्वस्य जनस्य मतम् एव व्यनक्ति — सर्वे जानन्ति कः मूलं दोषस्य। तत् वचनम् आज्ञाय धृतव्रतः शत्रुघ्नः भृशदुःखितः सन् सर्वान् अन्तःपुरचरान् इति उवाच — ‘यया मम भ्रातॄणां तथा पितुः च तीव्रं दुःखम् उत्पादितम्, सा इयं नृशंसस्य कर्मणः फलम् अश्नुताम्।’ ‘अश्नुताम्’ इति विधिलिङ् न, अपि तु लोट् — एषा आज्ञा एव, न तु इच्छा। कर्मणः फलम् इति पदेन सः स्वं कार्यं धर्मसङ्गतम् इति दर्शयति; किन्तु स्त्रीविषये दण्डस्य सीमा अग्रे भरतेन स्मार्यते द्वाःस्थस्य ‘यथामति कुरु’ इति पदं महत् — सः न स्वयं दण्डयति, अपि तु राजकुलस्य अधिकारं रक्षति।।
Seeing the woman who had done such grievous wrong, the doorkeeper seized the hunchback without pity and brought her before Śatrughna. “Here is the wicked, cruel woman because of whom Rāma is in the forest and your father has given up his body. Do with her as you think fit.” The doorkeeper's words express what all Ayodhyā thought; everyone knew who was at the root of the wrong. Yet he did not punish her himself but left it to the royal house, respecting its authority. Hearing him, Śatrughna, firm in his vows and deeply grieved, said to all the attendants of the women's quarters: “This woman has brought bitter suffering on my brothers and my father. Now let her reap the fruit of her cruel deed.” It was a command, not a wish, and by calling it the fruit of her deed he presented his act as just; but the limits of punishing a woman will soon be recalled by Bharata.
४कुब्जायाः बलात् ग्रहणम्, सखीजनस्य पलायनम्
१२एवमुक्त्वा च तेनाशु सखीजनसमावृता।
गृहीता बलवत्कुब्जा सा तद्गृहमनादयत्॥
१३ततः सुभृशसंतप्तस्तस्याः सर्वः सखीजनः।
क्रुद्धमाज्ञाय शत्रुघ्नं व्यपलायत सर्वशः॥
१४अमन्त्रयत कृत्स्नश्च तस्याः सर्वः सखीजनः।
यथायं समुपक्रान्तो निःशेषं नः करिष्यति॥
१५सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम्।
कौसल्यां शरणं यामः सा हि नोऽस्ति ध्रुवा गतिः॥
एवम् उक्त्वा तेन आशु सखीजनसमावृता कुब्जा बलवत् गृहीता; सा च तत् गृहम् अनादयत् — तस्याः आर्तनादेन सर्वं राजभवनं प्रतिध्वनितम्। ततः तस्याः सर्वः सखीजनः सुभृशसंतप्तः शत्रुघ्नं क्रुद्धम् आज्ञाय सर्वशः व्यपलायत। कृत्स्नः सखीजनः परस्परम् अमन्त्रयत — ‘यथा अयं समुपक्रान्तः, तथा नः निःशेषं करिष्यति। सानुक्रोशां वदान्यां धर्मज्ञां यशस्विनीं कौसल्यां शरणं यामः; सा हि नः ध्रुवा गतिः।’ अत्र कविः सूक्ष्मं व्यङ्ग्यं योजयति — याः कैकेय्याः पक्षे आसन्, ताः एव अधुना कौसल्यायाः शरणम् इच्छन्ति; यां ताः पीडितवत्यः, सा एव तासां गतिः। कौसल्यायाः चत्वारि विशेषणानि — दयालुत्वम्, औदार्यम्, धर्मज्ञत्वम्, यशः — तस्याः चरित्रस्य सङ्ग्रहः एव ‘बलवत्’ इति क्रियाविशेषणेन शत्रुघ्नस्य आवेगः सूच्यते; ‘अनादयत्’ इति शब्दस्य प्रयोगेण च तस्याः क्रन्दनं भवनस्य प्रतिध्वनिना एव मापितम्। सखीजनस्य पलायनं शीघ्रं, मन्त्रणा च शीघ्रतरा — भयस्य स्वभावः एषः एव।।
With these words he at once seized the hunchback by force, though her companions were all round her, and her screams made the whole palace ring. All her companions, badly frightened and seeing Śatrughna's rage, fled in every direction, and hurriedly took counsel together: “The way he has begun, he will leave nothing of us at all. Let us go for refuge to Kausalyā — compassionate, generous, knowing what is right, renowned. She alone is our sure refuge.” Their flight was quick and their counsel quicker, as fear's way is. The poet adds a quiet irony: those who had sided with Kaikeyī now seek shelter with Kausalyā; the woman they had wronged is their only refuge. The four words they use for her — compassion, generosity, knowledge of dharma, renown — sum up her character.
५कुब्जायाः कर्षणम्, भाण्डस्य विकिरणम्
१६स च रोषेण संवीतः शत्रुघ्नः शत्रुशासनः।
विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं पृथिवीतले॥
१७तस्या ह्याकृष्यमाणायां मन्थरायां ततस्ततः।
चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्व्यशीर्यत॥
१८तेन भाण्डेन विस्तीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम्।
अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा॥
शत्रुशासनः शत्रुघ्नः रोषेण संवीतः सन् क्रोशन्तीं कुब्जां तदा पृथिवीतले विचकर्ष। तस्यां मन्थरायां ततस्ततः आकृष्यमाणायां तस्याः चित्रं बहुविधं भाण्डम् — आभरणसमूहः — पृथिव्यां व्यशीर्यत, भग्नं विकीर्णं च। तेन भाण्डेन विस्तीर्णं श्रीमत् राजनिवेशनं तदा भूयः अशोभत — शारदं गगनं यथा। एषा उपमा विस्मयकरी — दुःखस्य दृश्ये अपि कविः सौन्दर्यं पश्यति; शरत्कालस्य निर्मले आकाशे यथा नक्षत्राणि विकीर्णानि भान्ति, तथा भूमौ विकीर्णानि रत्नानि। किन्तु अस्याम् एव उपमायां व्यङ्ग्यम् अपि — यत् आभरणं शोभाहेतुः आसीत्, तत् अधुना भग्नं सत् एव अधिकं शोभते; कुब्जायाः वैभवस्य अन्तः एव नगरस्य शोभा ‘विचकर्ष’ इति लिट्प्रयोगेण क्रिया दृढतया स्थापिता; ‘क्रोशन्तीम्’ इति च तस्याः असहायता।।
Then Śatrughna, the chastiser of enemies, wrapped in fury, dragged the screaming hunchback along the ground. As Mantharā was hauled this way and that, her many bright ornaments broke and lay scattered over the floor, and the splendid royal residence, strewn with them, shone all the brighter, like the autumn sky. The image is striking: even in a scene of pain the poet finds beauty, the jewels scattered on the ground shining like stars across a clear autumn sky. But there is irony in it too: the ornaments that were meant to make her beautiful shine brightest when broken, and the end of the hunchback's splendour is the palace's adornment. Her screaming shows how helpless she was.
६कैकेय्याः भर्त्सनम्, भरतस्य निवारणम्
१९स बली बलवत्क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः।
कैकेयीमभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः॥
२०तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता।
शत्रुघ्नभयसंत्रस्ता पुत्रं शरणमागता॥
२१तं प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।
अवध्याः सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यतामिति॥
२२हन्यामहमिमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम्।
यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन्मातृघातकम्॥
२३इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः।
त्वां च मां चैव धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम्॥
सः बली पुरुषर्षभः क्रोधात् बलवत् गृहीत्वा कैकेयीम् अभिनिर्भर्त्स्य परुषं वचः बभाषे। तैः परुषैः दुःखैः वाक्यैः कैकेयी भृशदुःखिता शत्रुघ्नभयसंत्रस्ता च पुत्रं शरणम् आगता। तं क्रुद्धं शत्रुघ्नं प्रेक्ष्य भरतः इदम् अब्रवीत् — ‘सर्वभूतानां प्रमदाः अवध्याः; क्षम्यताम् इति। अहम् एव इमां पापां दुष्टचारिणीं कैकेयीं हन्याम्, यदि धार्मिकः रामः मां मातृघातकम् इति न असूयेत्। इमाम् अपि हतां कुब्जां यदि राघवः जानाति, तर्हि सः धर्मात्मा त्वां च मां च ध्रुवं न अभिभाषिष्यते।’ भरतस्य एतत् वचनं द्विविधं बलम् वहति — एकतः धर्मशास्त्रस्य नियमः (स्त्री अवध्या), अन्यतः रामस्य सम्मतिः एव परमं प्रमाणम् इति भावः। सः स्वयं कैकेयीं द्वेष्टि — ‘पापाम्’, ‘दुष्टचारिणीम्’ इति पदैः तत् स्पष्टम्; तथापि रामस्य अप्रीतिभयेन एव सः निवर्तते। एतेन कविः दर्शयति — भरतस्य सर्वं कर्म रामम् एव केन्द्रीकृत्य प्रवर्तते ‘अवध्याः सर्वभूतानां प्रमदाः’ इति सामान्यनियमः उक्तः, ततः च आत्मनः विशेषः — यत् अहम् अपि इच्छामि, किन्तु न करोमि इति। एषा एव भरतस्य महत्ता।।
In his wrath that strong bull among men seized Kaikeyī roughly, rebuked her and spoke harsh words to her. Deeply hurt by those harsh and painful words and terrified of Śatrughna, Kaikeyī went to her son for refuge. Seeing Śatrughna's rage, Bharata said to him: “No creature may kill a woman; let this be forgiven. I would kill this wicked Kaikeyī of evil ways myself, were it not that righteous Rāma would then despise me as a matricide. And if Rāghava learns that even this hunchback has been killed, that righteous man will surely never speak to you or me again.” Bharata's words carry two kinds of force: the rule of dharma that a woman may not be killed, and Rāma's approval as the highest authority. He himself detests Kaikeyī, as “wicked” and “of evil ways” make clear; yet he holds back for fear of Rāma's displeasure. So the poet shows that everything Bharata does turns on Rāma. He states the general rule, then his own case — I too would wish it, but I will not do it — and in that lies Bharata's greatness.
७शत्रुघ्नस्य निवृत्तिः, मन्थरायाः पतनम्, कैकेय्याः आश्वासनम्
२४भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः।
न्यवर्तत ततो रोषात्तां मुमोच च मूर्च्छिताम्॥
२५सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह।
निःश्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप ह॥
२६शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता।
शनैः समाश्वासयदार्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम्॥
भरतस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नः रोषात् न्यवर्तत, तां च मूर्च्छितां मुमोच। सा मन्थरा कैकेय्याः पादमूले निपपात ह; निःश्वसन्ती सुदुःखार्ता च कृपणं विललाप। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन रचितः — शत्रुघ्नस्य विक्षेपेण विमूढसंज्ञां कुब्जां समीक्ष्य भरतस्य माता शनैः तां समाश्वासयत्, या आर्तरूपा विलग्ना क्रौञ्ची इव वीक्षमाणा आसीत्। ‘विलग्ना क्रौञ्ची’ इति पाशबद्धायाः पक्षिण्याः उपमा; कैकेयी तु या सर्वस्य अनर्थस्य कारणम्, सा एव अधुना आश्वासयित्री। एवम् अयं सर्गः क्रोधस्य उदयेन आरभ्य क्षमया समाप्यते; अग्रिमे सर्गे राजकर्तारः भरतम् अभिषेकार्थं प्रार्थयन्ते, सः च राज्यं प्रत्याख्याय रामम् आनेतुं निश्चिनोति शत्रुघ्नस्य रोषः न अन्यायात् जातः, तथापि सः ज्येष्ठस्य वचनेन एव शाम्यति — इति आज्ञापालनस्य आदर्शः अत्र अपि रक्षितः।।
Hearing Bharata's words, Śatrughna turned back from his fury and let the woman go, senseless as she was. Mantharā fell at Kaikeyī's feet and, sighing in utter misery, lamented piteously. Seeing the hunchback lying there, stunned by Śatrughna's shaking and gazing up in distress like a krauñca hen caught in a snare, Bharata's mother gently comforted her. So Kaikeyī, the cause of all the calamity, was now the one giving comfort. Śatrughna's anger had not sprung from injustice, yet it was quieted by his elder brother's word alone, and so the ideal of obedience is kept here too. The sarga, which began with an outburst of anger, ends with forbearance; in the next, the king-makers will beg Bharata to be consecrated, and he will refuse the kingdom and resolve to bring Rāma back.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टसप्ततितमः सर्गः॥ ७८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- लक्ष्मण + अनुज → लक्ष्मणानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- लक्ष्मणस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + पन्न → सम्पन्न — मकारस्य परसवर्णादेशः
- समासः
- सत्त्वेन सम्पन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + व्राजित — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गः व्यञ्जनादौ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + व्रज्’ धातोः णिजन्तस्य क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पितृ’ इत्यस्य अन्ते ऋकारः, ‘निग्रह’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
- समासः
- पितुः निग्रहः — षष्ठीतत्पुरुषः (कर्मणि षष्ठी)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + ग्राह्य — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गः व्यञ्जनादौ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + ग्रह्’ धातोः ण्यत्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि विध्यर्थे)
- सन्धिः
- नय + अनय → नयानय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- नयः च अनयः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
- सन्धिः
- उद् + पथ → उत्पथ — चर्त्वसन्धिः (दकारस्य तकारः)
- समासः
- उत्क्रान्तः पन्थानम् इति / अपगतः पन्थाः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्राच् + द्वार → प्राग्द्वार — कुत्वजश्त्वसन्धिः (चकारस्य ककारः, ततः घोषे परे गकारः)
- समासः
- प्राचि दिशि स्थितं द्वारम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सर्व + आभरण → सर्वाभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- सर्वैः आभरणैः भूषिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘चन्दन’ इत्यस्य अन्ते अकारः, ‘सार’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
- समासः
- चन्दनस्य सारः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘मेखला’ इत्यस्य अन्ते आकारः, ‘दामन्’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
- समासः
- मेखलायाः दामानि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘मेखलादामभिः’)
- सन्धिः
- रज्जुबद्धा + इव → रज्जुबद्धेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); अत्र बाह्यसन्धिः एव कठिनता
- समासः
- रज्ज्वा बद्धा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वानरी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- द्वार् + स्थः → द्वाःस्थः — रेफस्य विसर्जनीयादेशः
- समासः
- द्वारि तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + करुणम् → अकरुणम् — नञः अकारादेशः
- समासः
- न करुणम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
- सन्धिः
- नि + अस्त → न्यस्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- न्यस्तः देहः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- यथा + मति — सन्धिकार्यं नास्ति (उत्तरपदम् व्यञ्जनादि)
- समासः
- मतिम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- अन्तर् + पुर → अन्तःपुर — रेफस्य विसर्जनीयादेशः
- समासः
- अन्तःपुरे चरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘धृत’ इत्यस्य अन्ते अकारः, ‘व्रत’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
- समासः
- धृतं व्रतं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भ्रातृ’ इत्यस्य षष्ठीबहुवचने नामि दीर्घः (ऋ → ॄ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + उपक्रान्त → समुपक्रान्त — पदान्तः मकारः स्वरे परे अनुस्वारं न प्राप्नोति, अपि तु उत्तरस्वरेण सह संयुज्यते (म् + उ = मु)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + उप + क्रम्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निर् + शेष → निःशेष — रेफस्य विसर्जनीयादेशः
- समासः
- निर्गतः शेषः यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
- सन्धिः
- स + अनुक्रोशा → सानुक्रोशा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अनुक्रोशेन सहिता — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वद् + आन्य → वदान्य — प्रत्ययसंयोगे स्वरसन्धेः अवसरः नास्ति (धातोः अन्ते व्यञ्जनम्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शत्रु’ इत्यस्य अन्ते उकारः, ‘शासन’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
- समासः
- शत्रून् शास्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- आ + कृष्यमाणा — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गः व्यञ्जनादौ); पदे तु ‘हि + आकृष्यमाणायाम्’ → ‘ह्याकृष्यमाणायाम्’ इति यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + कृष्’ धातोः कर्मणि शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
- सन्धिः
- वि + अशीर्यत → व्यशीर्यत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + शॄ’ धातोः लङ्, कर्मणि प्रयोगः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- श्रीमत् + राजनिवेशनम् → श्रीमद्राजनिवेशनम् — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः)
- समासः
- श्रीमत् राजनिवेशनम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- पुरुषेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः (उपमानगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निर् + भर्त्स्य → निर्भर्त्स्य — रेफात् परं घोषवति भकारे विसर्जनीयादेशः न भवति, रेफः एव तिष्ठति; ‘अभि’ इति उपसर्गान्तरम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + निर् + भर्त्स्’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालक्रियायाम्)
- सन्धिः
- सम् + त्रस्ता → संत्रस्ता — अनुस्वारादेशः
- समासः
- शत्रुघ्नस्य भयेन संत्रस्ता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + वध्या → अवध्या — नञः अकारादेशः
- समासः
- न वध्याः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘मातृ’ इत्यस्य अन्ते ऋकारः, ‘घातक’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
- समासः
- मातुः घातकः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + अभिभाषिष्यते → नाभिभाषिष्यते — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + भाष्’ धातोः लृट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- नि + अवर्तत → न्यवर्तत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नि + वृत्’ धातोः लङ् आत्मनेपदे
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुःख + आर्ता → दुःखार्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); आ + ऋत → आर्त — वृद्धिसन्धिः (आ + ऋ = आर्)
- समासः
- अतिशयेन दुःखेन आर्ता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + मूढ → विमूढ; सम् + ज्ञा → संज्ञा — अनुस्वारादेशः
- समासः
- शत्रुघ्नस्य विक्षेपेण विमूढा संज्ञा यस्याः सा — तत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + आश्वासयत् → समाश्वासयत्, ततः ‘समाश्वासयत् + आर्तरूपाम्’ → ‘समाश्वासयदार्तरूपाम्’ — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः स्वरे परे)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + आ + श्वस्’ धातोः णिजन्तस्य लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + लग्ना — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गः व्यञ्जनादौ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + लग्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘क्रौञ्चीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)