॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ७७

अयोध्याकाण्डम् — सप्तसप्ततितमः सर्गः

श्राद्धकर्म, अस्थिसंचयः, भरतशत्रुघ्नयोः विलापः

द्वादशेऽहनि श्राद्धम्, ब्राह्मणेभ्यः दानम्, त्रयोदशे दिने चितामूले विलापः, वसिष्ठसुमन्त्रयोः उपदेशः

अस्मिन् सर्गे आशौचस्य समाप्तिः, श्राद्धकर्म, अस्थिसंचयस्य आरम्भः च वर्ण्यन्ते। दशाहे अतिगते कृतशौचः भरतः द्वादशे दिने श्राद्धकर्माणि कारयति; ब्राह्मणेभ्यः धनं रत्नानि पुष्कलम् अन्नं महार्हाणि वासांसि वास्तिकानि रजतं गाः दासीदासान् यानानि सुमहान्ति वेश्मानि च ददाति — सर्वम् एतत् राज्ञः और्ध्वदेहिकम्। त्रयोदशे दिवसे प्रभाते शोकमूर्च्छितः भरतः शोधनार्थं चितामूलम् उपागत्य विलपति — ‘यस्मिन् भ्रातरि त्वया अहं निसृष्टः, सः वनं प्रव्रजितः; अनाथां कौसल्यां त्यक्त्वा क्व गतो नृप?’ भस्मारुणं दग्धास्थिस्थानमण्डलं दृष्ट्वा सः निष्टनन् धरणीतले पतति — उत्थाप्यमानः शक्रस्य यन्त्रध्वजः इव। अमात्याः तम् अभिधावन्ति, ययातिम् ऋषयः इव। शत्रुघ्नः अपि विसंज्ञः पतित्वा विलपति, शोकसागरं च वर्णयति — ‘मन्थराप्रभवः, कैकेयीग्राहसंकुलः, वरदानमयः, अक्षोभ्यः।’ भरतः पुनः आक्रन्दति — ‘पृथिवी कथं न अवदीर्यते? जीवितसामर्थ्यं मे किम्? हुताशनं प्रवेक्ष्यामि, अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि, तपोवनम् एव प्रवेक्ष्यामि।’ ततः वसिष्ठः भरतम् उत्थाप्य त्रयोदशदिवसस्य कर्तव्यं स्मारयति, त्रीणि अपरिहार्याणि द्वन्द्वानि च उपदिशति; सुमन्त्रः शत्रुघ्नम् उत्थाप्य सर्वभूतानां भवाभवौ श्रावयति। उत्थितौ तौ वर्षातपपरिग्लानौ पृथगिन्द्रध्वजौ इव प्रकाशेते, अमात्याश्च तौ शेषक्रियासु त्वरयन्ति।

१द्वादशे दिने श्राद्धकर्म, ब्राह्मणेभ्यः महादानम्

१ततो दशाहेऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः।
द्वादशेऽहनि सम्प्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत्॥

२ब्राह्मणेभ्यो धनं रत्नं ददावन्नं च पुष्कलम्।
वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च।
वास्तिकं बहु शुक्लं च गाश्चापि बहुशस्तदा॥

३दासीर्दासांश्च यानानि वेश्मानि सुमहान्ति च।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राज्ञस्तस्यौर्ध्वदेहिकम्॥

पूर्वसर्गे भरतः पितुः अन्त्येष्टिसंस्कारं समापयित्वा सरय्वां जलाञ्जलिं दत्त्वा दशाहं भूमौ शयानः आसीत्। अस्मिन् सर्गे आशौचस्य कालः अतीतः — दशाहे अतिगते नृपात्मजः कृतशौचः भूत्वा, द्वादशेऽहनि सम्प्राप्ते, श्राद्धकर्माणि कारयति। तत्र सः ब्राह्मणेभ्यः धनं रत्नं पुष्कलम् अन्नं च ददाति; महार्हाणि वासांसि, विविधानि रत्नानि, बहूनि वास्तिकानि, बहु शुक्लं (रजतम्), बहुशः गाश्च प्रयच्छति। न केवलम् एतत् — दासीः दासान् यानानि सुमहान्ति वेश्मानि च ब्राह्मणेभ्यः ददौ। एतत् सर्वं राज्ञः और्ध्वदेहिकम् — परलोकसाधनं दानम्। ‘पुत्रः’ इति पदेन कविः सूचयति — भरतः अत्र राजपदेन न, अपि तु पुत्रपदेन एव कार्यं करोति। ‘पुष्कलम् अन्नम्’ इति पदेन दानस्य प्राचुर्यं सूच्यते; ब्राह्मणभोजनं च श्राद्धस्य प्रधानम् अङ्गम्।

In the previous sarga Bharata had completed his father's funeral, offered water in the Sarayū and slept on the ground for ten days. Now the period of impurity was over. When the ten days had passed, the prince purified himself, and on the twelfth day he had the śrāddha rites performed. He gave the brahmins wealth, jewels and food in plenty, costly garments and gems of many kinds, many goats, much silver and great numbers of cattle. Nor was that all: he gave the brahmins maidservants and menservants, carriages and very large houses. All this was the offering for the king's passage to the next world, gifts that help the dead on their way. The poet calls Bharata “the son” here, to show that he acted in this not as king but as son; and the abundance of food marks how lavish the giving was, for feeding brahmins is a chief part of the śrāddha.

२त्रयोदशे दिने चितामूले भरतस्य विलापः

४ततः प्रभातसमये दिवसे च त्रयोदशे।
विललाप महाबाहुर्भरतः शोकमूर्च्छितः॥

५शब्दापिहितकण्ठश्च शोधनार्थमुपागतः।
चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः॥

६तात यस्मिन्निसृष्टोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे।
तस्मिन्वनं प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तोऽस्म्यहं त्वया॥

७यस्या गतिरनाथायाः पुत्रः प्रव्राजितो वनम्।
तामम्बां तात कौसल्यां त्यक्त्वा त्वं क्व गतो नृप॥

ततः त्रयोदशे दिवसे प्रभातसमये महाबाहुः भरतः शोकमूर्च्छितः विललाप। अस्थिसंचयार्थं सः चितास्थानम् उपागतः; तत्र शब्दापिहितकण्ठः — स्वकीयेन एव रुदितेन अवरुद्धकण्ठः — सुदुःखितः चितामूले स्थित्वा पितरम् उद्दिश्य वदति। तस्य वचनं द्विविधम् आक्षेपः — ‘हे तात, यस्मिन् भ्रातरि राघवे त्वया अहं निसृष्टः, तस्मिन् वनं प्रव्रजिते शून्ये सति त्वया अहं त्यक्तः। यस्याः अनाथायाः एका गतिः पुत्रः आसीत्, सः च वनं प्रव्राजितः; तां मातरम् अम्बां कौसल्यां त्यक्त्वा हे नृप त्वं क्व गतः?’ अत्र भरतस्य वेदना न आत्मनः एव — सः कौसल्यायाः दशाम् अपि स्मरति। पितरं प्रति एषः आक्षेपः पुत्रस्य अधिकारात् एव जायते, न तु अनादरात्; यः रक्षितव्यान् त्यक्त्वा गतः, तं प्रति प्रश्नः स्वाभाविकः। अस्थिसंचयः नाम दाहानन्तरं शिष्टानाम् अस्थ्नां संग्रहणम्, यत् त्रयोदशे दिने विधीयते; तदर्थम् एव सः तत्र आगतः।

Then at dawn on the thirteenth day the mighty-armed Bharata, stupefied with grief, broke into lament. He had come to the place of the pyre to gather the bones, which is the rite of the thirteenth day, when the remaining bones are collected after the burning. His throat stopped by his own sobbing, he stood in deep sorrow at the foot of the pyre and spoke to his father, and his words were a double reproach. “Father, you entrusted me to my brother Rāghava, and now that he has gone to the forest and his place stands empty, you have abandoned me. And my mother Kausalyā, whose only support was the son who has been driven to the forest — you have left her helpless. Where have you gone, my king?” His pain was not for himself alone; he remembered Kausalyā's plight too. This reproach to his father sprang from a son's right, not from disrespect; it is natural to question one who has gone away leaving behind those he should have protected.

३दग्धास्थिमण्डलस्य दर्शनम्, भरतस्य पतनम्, अमात्यानाम् आगमनम्

८दृष्ट्वा भस्मारुणं तच्च दग्धास्थिस्थानमण्डलम्।
पितुः शरीरनिर्वाणं निष्टनन्विषसाद ह॥

९स तु दृष्ट्वा रुदन्दीनः पपात धरणीतले।
उत्थाप्यमानः शक्रस्य यन्त्रध्वज इवोच्छ्रितः॥

१०अभिपेतुस्ततः सर्वे तस्यामात्याः शुचिव्रतम्।
अन्तकाले निपतितं ययातिमृषयो यथा॥

भस्मना अरुणं तत् स्थानम्, यत्र दग्धानि अस्थीनि मण्डलाकारेण विकीर्णानि आसन्, पितुः शरीरस्य निर्वाणस्थानं दृष्ट्वा सः निष्टनन् विषसाद। यावत् शरीरम् आसीत् तावत् शोकः सह्यः आसीत्; अधुना भस्म एव अवशिष्टम् इति दृष्ट्वा सः रुदन् दीनः धरणीतले पपात। कविः अत्र मार्मिकाम् उपमां योजयति — उत्थाप्यमानः शक्रस्य यन्त्रध्वजः यथा मध्ये एव स्खलित्वा पतति, तथा सः पतितः। ध्वजः उच्छ्रितः एव आसीत्, किन्तु आधारः भग्नः। ततः तस्य सर्वे अमात्याः तं शुचिव्रतम् अभिपेतुः — यथा अन्तकाले पतितं ययातिम् ऋषयः उपागताः। एषा ययातेः उपमा पुनः पुनः अयोध्याकाण्डे प्रयुज्यते — स्वर्गात् पतितः राजा सत्पुरुषाणां सङ्गेन एव पुनः उत्थितः।

He saw the circle of ground reddened with ash, where the burnt bones lay scattered, the place where his father's body had come to its end, and he groaned and sank down. As long as the body remained, the grief was bearable; now, seeing that only ash was left, he wept and fell to the ground in his misery. The poet gives a moving image: he fell like Indra's banner slipping from its frame just as it is being raised — the banner was held high, but its support had broken. Then all his ministers hurried to that prince of pure vows, as the seers hurried to Yayāti when he fell at the end of his time. This image of Yayāti recurs in the Ayodhyā Kāṇḍa: a king fallen from heaven who was raised again by the company of good men.

४शत्रुघ्नस्य मूर्च्छा, शोकसागरस्य रूपकम्

११शत्रुघ्नश्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकपरिप्लुतम्।
विसंज्ञो न्यपतद्भूमौ भूमिपालमनुस्मरन्॥

१२उन्मत्त इव निश्चित्तो विललाप सुदुःखितः।
स्मृत्वा पितुर्गुणाङ्गानि तानि तानि तदा तदा॥

१३मन्थराप्रभवस्तीव्रः कैकेयीग्राहसंकुलः।
वरदानमयोऽक्षोभ्योऽमज्जयच्छोकसागरः॥

शोकपरिप्लुतं भरतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नः अपि विसंज्ञः भूमौ न्यपतत्, भूमिपालं च अनुस्मरन् उन्मत्तः इव निश्चित्तः सुदुःखितः विललाप — तानि तानि पितुः गुणाङ्गानि तदा तदा स्मृत्वा। ‘तानि तानि’ इति द्विरुक्त्या स्मृतीनां प्रवाहः सूच्यते — एकैकं लालनं, एकैकं वचनम्। ततः सः शोकस्य महत् रूपकं वदति — अयं शोकसागरः मन्थराप्रभवः (मन्थरातः उत्पन्नः), कैकेयीरूपैः ग्राहैः संकुलः, वरदानमयः, अक्षोभ्यः; सः अस्मान् अमज्जयत्। सागरस्य प्रभवः, ग्राहाः, जलम् — त्रीणि अपि रूपके योजितानि: उत्पत्तिः मन्थरा, हिंस्रसत्त्वं कैकेयी, जलं च वरदानद्वयम्। एकेन श्लोकेन सर्वा कथा सङ्गृहीता। अत्र शत्रुघ्नस्य शोकः प्रथमवारम् एतावता विस्तरेण वर्ण्यते; इतः प्रभृति सः अग्रिमे सर्गे क्रोधेन कुब्जां प्रति प्रवर्तते, अतः अयं श्लोकः तस्य रोषस्य बीजम् अपि।

Seeing Bharata drowning in grief, Śatrughna too fell senseless to the ground, remembering the protector of the earth. Beside himself, his mind gone, he lamented in deep sorrow, recalling one after another his father's loving ways — each caress, each word. Then he spoke a great metaphor of grief: “This ocean of sorrow, fierce, arising from Mantharā, thronged with the crocodile that is Kaikeyī, made of the granting of boons and impossible to stir, has drowned us.” Source, predator and water are all joined in the image: its source is Mantharā, its devouring beast Kaikeyī, its waters the two boons, and in one verse the whole story is gathered. Here for the first time Śatrughna's grief is described at such length, and since in the next sarga he will turn in anger on the hunchbacked Mantharā, this verse is also the seed of his rage.

५‘क्व तात गतो भवान्’ — भरतस्य आक्रन्दः

१४सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया।
क्व तात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो भवान्॥

१५ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्वाभरणेषु च।
प्रवारयति सर्वान्नस्तन्नः कोऽद्य करिष्यति॥

१६अवदारणकाले तु पृथिवी नावदीर्यते।
विहीना या त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना॥

१७पितरि स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते।
किं मे जीवितसामर्थ्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्॥

१८हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम्।
अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपोवनम्॥

पुनः भरतः पितरम् आमन्त्रयते — ‘हे तात, सुकुमारं बालं च सततं त्वया लालितं विलपन्तं भरतं हित्वा क्व गतो भवान्? ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेषु आभरणेषु च त्वम् अस्मान् सर्वान् प्रवारयसि स्म — रुचिम् अनुसृत्य वरं गृह्णीत इति वदसि स्म; तत् अद्य नः कः करिष्यति?’ ततः तस्य वचनं तीव्रतरं भवति — ‘अवदारणकाले अपि पृथिवी न अवदीर्यते! या धर्मज्ञेन महात्मना त्वया राज्ञा विहीना, सा कथं न विदीर्यते?’ अत्र आश्चर्यम् एव आक्षेपरूपेण उक्तम् — यत् पृथिवी अद्यापि स्थिरा तिष्ठति, तत् एव अनुचितम् इति। अन्ते सः निर्वेदं प्रकटयति — ‘पितरि स्वर्गम् आपन्ने रामे च अरण्यम् आश्रिते मम जीवितसामर्थ्यं किम्? हुताशनं प्रवेक्ष्यामि। भ्रात्रा पित्रा च हीनः अहम् इक्ष्वाकुभिः पालितां शून्याम् अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि; तपोवनम् एव प्रवेक्ष्यामि।’ द्वे एव गती तस्य पुरतः — अग्निः अथवा तपोवनम्; राज्यं तु तृतीया गतिः इति सः न मन्यते एव। अस्य निश्चयस्य फलम् अग्रिमेषु सर्गेषु दृश्यते, यत्र सः राज्यं प्रत्याख्याय रामम् आनेतुं प्रस्थास्यति।

Bharata called on his father again: “Father, where have you gone, leaving Bharata weeping — Bharata, delicate and still a child, whom you always pampered? Surely you used to let every one of us choose what we liked in food and drink, clothes and ornaments. Who will do that for us now?” Then his words grew sharper: “The earth does not split open even at the hour when it should! Robbed of you, a king who knew the right and was great of soul, how does it not split apart?” His amazement becomes a reproach: that the earth still stands firm seems itself unfitting. At last he spoke his despair: “With my father gone to heaven and Rāma in the forest, what strength to live is left in me? I will enter the fire. Bereft of my brother and my father, I will not go into empty Ayodhyā that the Ikṣvākus protected; I will go into a grove of penance instead.” Only two paths lay before him, the fire or the penance-grove; the kingdom as a third he did not even consider. The fruit of that resolve appears in the sargas to come, when he refuses the kingdom and sets out to bring Rāma back.

६अनुगामिनाम् आर्तता, उभयोः पतनम्, वसिष्ठस्य उपदेशः

१९तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चाप्यवेक्ष्य तत्।
भृशमार्ततरा भूयः सर्व एवानुगामिनः॥

२०ततो विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतावुभौ।
धरायां स्म व्यचेष्टेतां भग्नशृङ्गाविवर्षभौ॥

२१ततः प्रकृतिमान्वैद्यः पितुरेषां पुरोहितः।
वसिष्ठो भरतं वाक्यमुत्थाप्य तमुवाच ह॥

२२त्रयोदशोऽयं दिवसः पितुर्वृत्तस्य ते विभो।
सावशेषास्थिनिचये किमिह त्वं विलम्बसे॥

२३त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्यविशेषतः।
तेषु चापरिहार्येषु नैवं भवितुमर्हसि॥

तयोः विलपितं श्रुत्वा तत् व्यसनं च अवेक्ष्य सर्वे अनुगामिनः भूयः भृशम् आर्ततराः अभवन् — शोकः संक्रामति, एकस्य विलापः सहस्राणां वेदनां वर्धयति। ततः विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतौ उभौ धरायां व्यचेष्टेताम् — भग्नशृङ्गौ वृषभौ इव। वृषभस्य बलं शृङ्गे, राजपुत्रयोः बलं पितरि ज्येष्ठभ्रातरि च; ते उभे अपि भग्ने। तदा तेषां पितुः पुरोहितः वसिष्ठः — प्रकृतिमान् वैद्यः, शरीरस्य मनसश्च चिकित्सकः — भरतम् उत्थाप्य उवाच। तस्य वचनद्वयम्: प्रथमं कर्तव्यस्मरणम् — ‘हे विभो, ते पितुः वृत्तस्य अयं त्रयोदशः दिवसः; अस्थिनिचये सावशेषे सति किम् इह त्वं विलम्बसे?’ द्वितीयं तत्त्वोपदेशः — ‘भूतेषु त्रीणि द्वन्द्वानि अविशेषतः प्रवृत्तानि (क्षुत्पिपासे, शोकमोहौ, जरामृत्यू); तेषु च अपरिहार्येषु सत्सु एवं भवितुं न अर्हसि।’ गुरोः उपदेशः न सान्त्वनमात्रम्, अपि तु धर्मस्य स्मारणम् — दुःखम् अपरिहार्यम् इति ज्ञात्वा कर्तव्ये प्रवर्तितव्यम्। ‘वैद्यः’ इति पदं द्विधा योज्यम् — शरीरस्य चिकित्सकः, विद्यावान् च; वसिष्ठः उभयथा अपि तादृशः। ‘प्रकृतिमान्’ इति च तस्य अविकृतचित्तता सूच्यते — सर्वेषु मुह्यत्सु सः एकः स्वस्थः।

Hearing the two brothers lament and seeing that calamity, all their followers grew still more deeply afflicted; grief spreads, and one man's lament swells the pain of thousands. Then Śatrughna and Bharata, downcast and exhausted, writhed on the ground like two bulls with broken horns: a bull's strength lies in its horns, and the princes' strength lay in their father and their eldest brother, and both were broken. Then Vasiṣṭha, their father's chaplain, sound of mind and a healer — of body and mind alike, and a man of learning — raised Bharata up and spoke. Among all who were distraught, he alone was steady. His words were twofold. First he reminded him of his duty: “My lord, this is the thirteenth day since your father passed away, and the gathering of his bones is still unfinished. Why do you linger here?” Then he taught him the truth of things: “Three pairs of opposites — hunger and thirst, grief and delusion, old age and death — work on all creatures alike. Since they cannot be escaped, it is not right for you to be like this.” The guru's teaching was not mere consolation but a reminder of dharma: knowing that sorrow cannot be avoided, one must go on with one's duty.

७सुमन्त्रेण शत्रुघ्नस्य उत्थापनम्, उभयोः इन्द्रध्वजोपमा

२४सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्याभिप्रसाद्य च।
श्रावयामास तत्त्वज्ञः सर्वभूतभवाभवौ॥

२५उत्थितौ तौ नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ।
वर्षातपपरिग्लानौ पृथगिन्द्रध्वजाविव॥

२६अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ।
अमात्यास्त्वरयन्ति स्म तनयौ चापराः क्रियाः॥

सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नम् उत्थाप्य, अभिप्रसाद्य च, तत्त्वज्ञः सन् सर्वभूतानां भवाभवौ — जन्म मरणं च — श्रावयामास। द्वौ वृद्धौ, द्वौ युवानौ: वसिष्ठः भरतं बोधयति, सुमन्त्रः शत्रुघ्नम्; एकः धर्मेण, अपरः लोकानुभवेन। उत्थितौ तौ यशस्विनौ नरव्याघ्रौ प्रकाशेते स्म — वर्षेण आतपेन च परिग्लानौ पृथक् स्थितौ इन्द्रध्वजौ इव। इन्द्रध्वजः उत्सवे उच्छ्रितः, ततः वर्षातपाभ्यां मलिनः; तथैव एतौ राजपुत्रौ गौरवेण उच्छ्रितौ, शोकेन च म्लानौ। अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ तौ तनयौ अमात्याः अपराः क्रियाः प्रति त्वरयन्ति स्म। एवम् अयं सर्गः शोकात् कर्तव्यं प्रति संक्रमणेन समाप्यते। अत्र च कविः शोकस्य सीमाम् एव दर्शयति — विलापः यावत् कर्तव्यं न बाधते तावत् एव सह्यः; ततः परं गुरवः मन्त्रिणश्च तम् उपशमयन्ति।

Sumantra too raised Śatrughna up and comforted him, and, knowing how things truly are, told him of the birth and passing of all creatures. So two elders counselled two young men: Vasiṣṭha taught Bharata, Sumantra Śatrughna, the one from dharma, the other from experience of the world. The two illustrious tigers among men, once on their feet, looked like two separate banners of Indra weathered by rain and sun; the banner is raised high at the festival and then faded by rain and sun, and so these princes, high in dignity, were withered by grief. As they wiped away their tears, their eyes red and their words piteous, the ministers urged them on to the remaining rites. So the sarga ends with the passage from grief to duty. The poet shows here the limit of grief: lament can be borne only so long as it does not hinder duty; beyond that the elders and ministers calm it.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः॥ ७७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३६ पदानि
दशाह ७७.१ दशदिवसात्मकः कालः, आशौचस्य कालः
सन्धिः
दश + अह → दशाह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दशानाम् अह्नां समाहारः — द्विगुसमासः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी — ‘दशाहेऽतिगते’)
कृतशौच ७७.१ शुद्धिं कृतवान्, स्नानादिना पवित्रीभूतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कृत’ इत्यस्य अन्ते अकारः, ‘शौच’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
समासः
कृतं शौचं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नृपात्मज ७७.१ राजपुत्रः — भरतः
सन्धिः
नृप + आत्मज → नृपात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
नृपस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
श्राद्धकर्म ७७.१ पितॄणाम् उद्देशेन क्रियमाणानि दानहोमादीनि कर्माणि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘श्राद्ध’ इत्यस्य अन्ते अकारः, ‘कर्मन्’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
समासः
श्राद्धस्य कर्माणि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘श्राद्धकर्माणि’)
पुष्कल ७७.२ प्रभूतम्, पर्याप्तम्, समृद्धम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — एकम् एव पदम्, समासः न
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अन्नम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
महार्ह ७७.२ बहुमूल्यम्, महाधनयोग्यम्
सन्धिः
महत् + अर्ह → महार्ह — समासे ‘महत्’ इत्यस्य ‘महा’ इति आदेशः, ततः सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
महत् अर्हति इति / महान्तम् अर्हम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘वासांसि’ इत्यस्य विशेषणम्)
वास्तिक ७७.२ बस्तसम्बन्धि — छागसमूहः; हिन्दीभाष्ये ‘बकरे’ इति व्याख्यातम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वस्त’ (बस्त) इति प्रातिपदिकात् तद्धितः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम् (आदिवृद्धिः, ठक्प्रत्ययः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (समाहारे)
और्ध्वदेहिक ७७.३ प्रेतस्य परलोकार्थं क्रियमाणं दानादिकर्म
सन्धिः
ऊर्ध्वदेह + ठञ् → और्ध्वदेहिक — आदिवृद्धिः (ऊ → औ)
समासः
ऊर्ध्वदेहाय हितम् — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
शोकमूर्च्छित ७७.४ शोकेन अचेतनप्रायः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शोक’ इत्यस्य अन्ते अकारः, ‘मूर्च्छित’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
समासः
शोकेन मूर्च्छितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शब्दापिहितकण्ठ ७७.५ रुदितध्वनिना अवरुद्धकण्ठः
सन्धिः
शब्द + अपिहित → शब्दापिहित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शब्देन अपिहितः कण्ठः यस्य सः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शोधनार्थम् ७७.५ शुद्ध्यर्थम्; अत्र अस्थिसंचयरूपस्य शेषकर्मणः निमित्तम्
सन्धिः
शोधन + अर्थम् → शोधनार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शोधनम् अर्थः यस्य तत् — बहुव्रीहिः (अव्ययवत् प्रयुक्तम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
चितामूल ७७.५ चितायाः अधोभागे, दाहस्थानस्य समीपे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘चिता’ इत्यस्य अन्ते आकारः, ‘मूल’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
समासः
चितायाः मूलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
निसृष्ट ७७.६ समर्पितः, न्यस्तः, विश्वासेन अर्पितः
सन्धिः
नि + सृष्ट → निसृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गः व्यञ्जनादौ)
समासः
समासः नास्ति — ‘नि + सृज्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भस्मारुण ७७.८ भस्मना रक्ताभम्, चितिभस्मरञ्जितम्
सन्धिः
भस्म + अरुण → भस्मारुण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
भस्मना अरुणम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
दग्धास्थिस्थानमण्डल ७७.८ यत्र दग्धानि अस्थीनि मण्डलाकारेण स्थितानि, तत् स्थानम्
सन्धिः
दग्ध + अस्थि → दग्धास्थि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दग्धानाम् अस्थ्नां स्थानस्य मण्डलम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
निष्टनन् ७७.८ आर्तनादं कुर्वन्, गर्जन् इव रुदन्
सन्धिः
नि + स्तनन् → निष्टनन् — षत्वष्टुत्वसन्धिः (इकारात् परस्य सकारस्य षः, ततः तकारस्य टः)
समासः
समासः नास्ति — ‘नि + स्तन्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
उच्छ्रित ७७.९ ऊर्ध्वम् उत्थापितः, उच्चैः स्थापितः
सन्धिः
उद् + श्रित → उच्छ्रित — श्चुत्वसन्धिः (द् + श् = ज्/च् + श्), ततः शकारस्य छकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘उद् + श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘यन्त्रध्वजः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शुचिव्रत ७७.१० पवित्रनियमः, निर्मलाचारः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शुचि’ इत्यस्य अन्ते इकारः, ‘व्रत’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
समासः
शुचि व्रतं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
शोकपरिप्लुत ७७.११ शोकेन आप्लावितः, शोकमग्नः
सन्धिः
परि + प्लुत → परिप्लुत — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गः व्यञ्जनादौ)
समासः
शोकेन परिप्लुतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
निश्चित्त ७७.१२ चित्तरहितः, संज्ञाशून्यः; हिन्दीभाष्ये ‘सुध-बुध खोकर’ इति
सन्धिः
निर् + चित्त → निश्चित्त — विसर्जनीयस्य (रेफस्य) चकारे परे शकारादेशः
समासः
निर्गतं चित्तं यस्मात् सः — नञर्थे बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गुणाङ्ग ७७.१२ गुणरूपाणि अङ्गानि, गुणानां विशेषाः
सन्धिः
गुण + अङ्ग → गुणाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
गुणानाम् अङ्गानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
मन्थराप्रभव ७७.१३ मन्थरातः उत्पन्नः, यस्य उत्पत्तिस्थानं मन्थरा
सन्धिः
प्र + भव → प्रभव — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘मन्थरा + प्रभव’ इत्यत्र अपि स्वरसन्धेः अवसरः नास्ति
समासः
मन्थरा प्रभवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘शोकसागरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अक्षोभ्य ७७.१३ क्षोभयितुम् अशक्यः, न तरितुं शक्यः
सन्धिः
न + क्षोभ्य → अक्षोभ्य — नञः अकारादेशः (नलोपः)
समासः
न क्षोभ्यः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वरदानमय ७७.१३ वरदानरूपः, वरदानेन निर्मितः
सन्धिः
वर + दान → वरदान — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘मयट्’ इति तद्धितप्रत्ययः
समासः
वरदानं प्रचुरं यस्मिन् सः — मयडन्तं तद्धितम् (षष्ठीतत्पुरुषगर्भम्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रवारयति ७७.१५ वरं ग्रहीतुं प्रेरयति, इष्टं वस्तु स्वेच्छया ग्रहीतुं वदति
सन्धिः
प्र + वारयति — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गः व्यञ्जनादौ)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र + वृ’ धातोः णिजन्तस्य लट्, प्रथमपुरुषः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
अवदारणकाल ७७.१६ विदीर्णभवनस्य अवसरः, फटनस्य समयः
सन्धिः
अव + दारण → अवदारण — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गः व्यञ्जनादौ)
समासः
अवदारणस्य कालः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
जीवितसामर्थ्य ७७.१७ जीवितुं शक्तिः, जीवनस्य प्रयोजनम्
सन्धिः
सम् + अर्थ → समर्थ, ततः ‘ष्यञ्’ प्रत्ययेन आदिवृद्ध्या सामर्थ्यम्
समासः
जीवितस्य सामर्थ्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
इक्ष्वाकुपालिता ७७.१८ इक्ष्वाकुवंश्यैः राजभिः रक्षिता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘इक्ष्वाकु’ इत्यस्य अन्ते उकारः, ‘पालिता’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
समासः
इक्ष्वाकुभिः पालिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अयोध्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
आर्ततर ७७.१९ अधिकतरम् आर्ताः, भृशं पीडिताः
सन्धिः
आ + ऋत → आर्त — वृद्धिसन्धिः (आ + ऋ = आर्); ततः ‘तरप्’ प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — तरबन्तम् (आधिक्ये)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
भग्नशृङ्ग ७७.२० भग्नविषाणौ (वृषभौ)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भग्न’ इत्यस्य अन्ते अकारः, ‘शृङ्ग’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
समासः
भग्ने शृङ्गे ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
प्रकृतिमान् ७७.२१ स्वस्थस्वभावः, अविकृतचित्तः; इह ‘स्वस्थमतिः’ इति अर्थः
सन्धिः
प्रकृति + मतुप् → प्रकृतिमत्, प्रथमैकवचने प्रकृतिमान् — मतुपः नकारान्तं रूपम्
समासः
समासः नास्ति — मतुबन्तं तद्धितम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सावशेषास्थिनिचय ७७.२२ अस्थिसंचयकर्मणि अद्यापि अवशिष्टे सति
सन्धिः
स + अवशेष → सावशेष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अवशेष + अस्थि → अवशेषास्थि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सावशेषः अस्थिनिचयः यस्मिन् — बहुव्रीहिगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
अपरिहार्य ७७.२३ परिहर्तुम् अशक्यानि, अनिवार्याणि
सन्धिः
न + परिहार्य → अपरिहार्य — नञः अकारादेशः
समासः
न परिहार्याणि — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् (सति सप्तमी)
भवाभव ७७.२४ उत्पत्तिः विनाशः च, जन्ममरणे
सन्धिः
भव + अभव → भवाभव — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
भवः च अभवः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
वर्षातपपरिग्लान ७७.२५ वृष्ट्या रौद्रेण च म्लानौ, विवर्णीकृतौ
सन्धिः
वर्ष + आतप → वर्षातप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
वर्षेण आतपेन च परिग्लानौ — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
दीनभाषिणौ ७७.२६ करुणया वदन्तौ, दीनवचनौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दीन’ इत्यस्य अन्ते अकारः, ‘भाषिन्’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
समासः
दीनं भाषेते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्