॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ७६

अयोध्याकाण्डम् — षट्सप्ततितमः सर्गः

दशरथस्य अन्त्येष्टिसंस्कारः

वसिष्ठस्य आदेशः, भरतस्य विलापः, प्रेतकार्याणि, चितारोहणम्, सरय्वां उदकक्रिया

अस्मिन् सर्गे दशरथस्य अन्त्येष्टिसंस्कारः वर्ण्यते। शोकसंतप्तं भरतं वसिष्ठः वदति — ‘शोकेन अलम्; प्राप्तकालं नरपतेः उत्तमं संयानं कुरु।’ धर्मवित् भरतः गुरुं प्रणम्य सर्वाणि प्रेतकृत्यानि कारयति। तैलसंसेकात् उद्धृतं राज्ञः शरीरं भूमौ निवेश्य, नानारत्नपरिष्कृते अग्र्ये शयने संवेश्य, पुत्रः विलपति — ‘मयि प्रोषिते अनागते च त्वया किं व्यवसितम्? रामं लक्ष्मणं च विवास्य क्व यास्यसि? त्वयि प्रयाते रामे च वनम् आश्रिते अस्मिन् पुरे योगक्षेमं कः कल्पयिष्यति? त्वया हीना पृथिवी विधवा इव, नगरी च हीनचन्द्रा रजनी इव।’ वसिष्ठः पुनः आज्ञापयति — ‘प्रेतकार्याणि अविचारितं क्रियन्ताम्।’ ततः ऋत्विक्पुरोहिताचार्याः त्वरिताः; अग्न्यगारात् बहिष्कृतैः अग्निभिः यथाविधि हवनम्; शिबिकायां राजानम् आरोप्य बाष्पकण्ठाः परिचारकाः वहन्ति; मार्गे हिरण्यं सुवर्णं वासांसि च प्रकीर्यन्ते; चन्दनागुरुनिर्यासैः सरलपद्मकदेवदारुभिश्च चिता रच्यते; ऋत्विजः राजानं चितामध्ये संवेशयन्ति, जपन्ति, सामगाः सामानि गायन्ति। ततः राजस्त्रियः नगरात् निर्गत्य अग्निचितं नृपं प्रसव्यं कुर्वन्ति; क्रौञ्चीनाम् इव सहस्रशः आर्तानां नारीणां निनादः श्रूयते। अन्ते सर्वे सरय्वाः तीरे उदकक्रियां कृत्वा अश्रुपरीतनेत्राः पुरं प्रविश्य दशाहं भूमौ शयानाः दुःखं यापयन्ति।

१वसिष्ठस्य वचनम् — ‘शोकेन अलम्, प्राप्तकालं संयानं कुरु’

१तमेवं शोकसंतप्तं भरतं कैकयीसुतम्।
उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठः श्रेष्ठवागृषिः॥

२अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः।
प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम्॥

पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः कौसल्यायै कठिनैः शपथैः आत्मनः निर्दोषतां प्रतिपादयन् शोकेन अचेतनः भूमौ पतितः आसीत्; तस्य सा रात्रिः विलापेन एव अगच्छत्। अस्मिन् सर्गे प्रभातं जातम्, कर्तव्यं च पुरतः स्थितम्। वक्तॄणां श्रेष्ठः श्रेष्ठवाक् ऋषिः वसिष्ठः तं शोकसंतप्तं कैकेयीपुत्रं भरतम् उवाच — ‘हे महायशः राजपुत्र, ते भद्रं भवतु; शोकेन अलम्। अयं प्राप्तकालः; नरपतेः उत्तमं संयानं कुरु।’ ‘संयानम्’ इति पदेन शवस्य अन्तिमा यात्रा उच्यते। गुरोः एतत् वचनं शोकस्य निषेधः न, अपि तु शोकस्य कर्तव्ये विनियोगः — विलापात् क्रियां प्रति नयनम्। अनेन एव सर्गस्य विषयः सूचितः।

In the previous sarga Bharata, having proved his innocence to Kausalyā with his terrible oaths, had fallen senseless with grief, and the night had passed in lament. Now morning had come, and duty stood before him. Vasiṣṭha, the best of speakers, a seer whose words were always the finest, spoke to Kaikeyī's son as he lay consumed by grief: “Enough of grief, prince of great renown; may all be well with you. The hour has come. Arrange the king's last journey as it should be done.” The guru's words did not forbid grief; they turned it to its duty, leading Bharata from lament to action, and in them the subject of the sarga is announced.

२तैलात् उद्धृतः राजा, शयने संवेशितः, भरतस्य विलापः

३वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा भरतो धरणीं गतः।
प्रेतकृत्यानि सर्वाणि कारयामास धर्मवित्॥

४उद्धृत्य तैलसंसेकात्स तु भूमौ निवेशितम्।
आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्॥

५संवेश्य शयने चाग्र्ये नानारत्नपरिष्कृते।
ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः॥

६किं ते व्यवसितं राजन्प्रोषिते मय्यनागते।
विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम्॥

७क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम्।
हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा॥

८योगक्षेमं तु तेऽव्यग्रं कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरे।
त्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते॥

९विधवा पृथिवी राजंस्त्वया हीना न राजते।
हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति माम्॥

धर्मवित् भरतः वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा धरणीं गतः — गुरुं प्रणम्य भूमौ निपतितः — सर्वाणि प्रेतकृत्यानि कारयामास। ‘कारयामास’ इति पदेन कविः सूचयति — भरतः स्वयं न करोति केवलम्, अपि तु पुत्रधर्मेण सर्वं कारयति। यावत् भरतः केकयदेशात् न प्रत्यागतः तावत् राज्ञः शरीरं तैलद्रोण्यां निहितम् आसीत्, यतः पुत्रं विना दाहः न विहितः। अधुना तैलसंसेकात् उद्धृत्य तत् भूमौ निवेशितम्। दीर्घकालं तैले स्थितत्वात् तस्य वदनं किञ्चित् पीतवर्णं जातम्; दृष्ट्वा तु सः भूमिपः प्रसुप्तः इव प्रतीयते स्म — मरणस्य निद्यया सह एषा उपमा सर्वत्र करुणां जनयति। ततः नानारत्नपरिष्कृते अग्र्ये शयने तं संवेश्य पुत्रः सुदुःखितः विललाप। तस्य विलापः प्रश्नरूपः — ‘हे राजन्, मयि प्रोषिते अनागते च त्वया किं व्यवसितम्? धर्मज्ञं रामं महाबलं लक्ष्मणं च विवास्य क्व यास्यसि? इमं दुःखितं जनं हित्वा, अक्लिष्टकर्मणा पुरुषसिंहेन रामेण हीनं जनं त्यक्त्वा कुत्र गच्छसि? त्वयि प्रयाते रामे च वनम् आश्रिते अस्मिन् पुरे अव्यग्रं योगक्षेमं कः कल्पयिष्यति? हे राजन्, त्वया हीना पृथिवी विधवा इव न राजते; इयं नगरी च मे हीनचन्द्रा रजनी इव प्रतिभाति।’ एषु श्लोकेषु भरतस्य वेदना न केवलं पितृवियोगात्, अपि तु राज्यस्य अनाथत्वात् अपि। द्वे हानी युगपत् — पिता गतः, ज्येष्ठभ्राता च वने। पृथिव्याः वैधव्यम्, नगर्याः चन्द्रहीनता — द्वे अपि उपमे एकम् एव आशयं वहतः: रक्षकस्य अभावे शोभा नश्यति।

Hearing Vasiṣṭha's words, Bharata, who knew what was right, bowed to the ground before his guru and had all the rites for the dead performed; he did not simply act himself but, as a son's duty required, saw that everything was done. Until Bharata returned from the Kekaya country the king's body had been kept in a trough of oil, for the cremation could not be performed without a son. Now it was lifted out of the oil and laid on the ground. From lying so long in the oil the face had grown pale, yet the lord of the earth looked like a man asleep, and that likeness of death to sleep never fails to move us. When they had laid him on a splendid couch inlaid with jewels of every kind, his son looked at him and broke into bitter lament. His lament took the form of questions: “What did you decide, my king, while I was away and had not yet come home? Having banished Rāma, who knows what is right, and mighty Lakṣmaṇa, where will you go? Where are you going, leaving this grieving people bereft of Rāma, that lion among men whose great deeds cost him no effort? With you gone and Rāma in the forest, who will calmly see to the welfare and safety of this city? Widowed of you, my king, the earth has lost its beauty, and the city looks to me like a night without its moon.” Bharata's pain came not only from losing his father but from the kingdom's being left without a protector: two losses at once, his father gone and his eldest brother in the forest. The widowed earth and the moonless city carry the same meaning: without its guardian, beauty perishes.

३वसिष्ठस्य पुनरुक्तिः, ऋत्विजां त्वरणम्, शिबिकायाम् आरोपणम्

१०एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसम्।
अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महामुनिः॥

११प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशाम्पतेः।
तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियतामविचारितम्॥

१२तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत्।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यांस्त्वरयामास सर्वशः॥

१३ये त्वग्नयो नरेन्द्रस्य अग्न्यगाराद्बहिष्कृताः।
ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते हूयन्ते यथाविधि॥

१४शिबिकायामथारोप्य राजानं गतचेतनम्।
बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः॥

एवं दीनमानसं विलपन्तं भरतं महामुनिः वसिष्ठः पुनः अब्रवीत् — ‘हे महाबाहो, अस्य विशाम्पतेः यानि प्रेतकार्याणि कर्तव्यानि, तानि अव्यग्रम् अविचारितं क्रियन्ताम्।’ ‘अविचारितम्’ इति पदस्य आशयः — अत्र विचारस्य अवसरः नास्ति, कालः एव आज्ञापयति; विलम्बे तु शवस्य संस्कारः दुष्येत्। भरतः ‘तथा’ इति उक्त्वा वसिष्ठस्य वाक्यम् अभिपूज्य ऋत्विजः पुरोहितान् आचार्यांश्च सर्वशः त्वरयामास। गुरोः वचनस्य अभिपूजनम् एव भरतस्य शीलम् — सः न प्रतिवदति, न विलम्बते। राज्ञः ये अग्नयः अग्न्यगारात् बहिष्कृताः, ते ऋत्विग्भिः याजकैश्च यथाविधि हूयन्ते स्म। दशरथः आहिताग्निः आसीत्, अश्वमेधादियज्ञानाम् अनुष्ठाता; अतः तस्य एव गार्हपत्यादिभिः अग्निभिः अन्तिमः संस्कारः विधीयते — एषः एव आहिताग्नेः अन्त्येष्टेः विधिः। ततः गतचेतनं राजानं शिबिकायाम् आरोप्य बाष्पकण्ठाः विमनसः परिचारकाः तम् ऊहुः। ‘बाष्पकण्ठाः’ इति पदेन कविः तेषां मौनम् एव दर्शयति — रोदितुम् अपि न शक्नुवन्ति, कण्ठः अश्रुभिः अवरुद्धः। ‘गतचेतनम्’ इति पदम् अपि मार्मिकम् — यः इयता कालेन ‘राजा’ इति उक्तः, सः अधुना चेतनारहितः भारः एव।

As Bharata lamented so, sick at heart, the great sage Vasiṣṭha spoke again: “Mighty-armed prince, let the rites due to this lord of the people be performed steadily and without hesitation.” There was no room here for deliberation; the time itself commanded, and delay would spoil the rites for the body. Bharata said “So be it”, honoured Vasiṣṭha's words and hurried on the officiating priests, chaplains and teachers in every way. To honour his guru's word was his nature: he neither argued nor delayed. The king's sacred fires, carried out from the fire-hall, were offered into by the priests according to rule. Daśaratha had kept the sacred fires and performed the horse sacrifice and others, so his last rite was to be performed with his own household fires; that is the rule for the funeral of one who has kept the sacred fires. Then the attendants lifted the king, from whom all sense had gone, onto a palanquin and carried him away, dispirited, their throats choked with tears so that they could not even weep aloud. He who until then had been called king was now only a burden without life.

४मार्गे हिरण्यवर्षः, चितायां भूमिपस्य शयनम्, सामगानम्

१५हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च।
प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः॥

१६चन्दनागुरुनिर्यासान्सरलं पद्मकं तथा।
देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे॥

१७गन्धानुच्चावचांश्चान्यांस्तत्र गत्वाथ भूमिपम्।
तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः॥

१८तदा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदृत्विजः।
जगुश्च ते यथाशास्त्रं तत्र सामानि सामगाः॥

नृपतेः अग्रतः गच्छन्तः जनाः हिरण्यं सुवर्णं विविधानि वासांसि च मार्गे प्रकिरन्तः ययुः — एषा राज्ञः अन्तिमा दानयात्रा; यः जीवन् दातृत्वेन प्रसिद्धः आसीत्, तस्य मार्गः अपि दानेन एव पूर्यते। अपरे चन्दनम्, अगुरोः निर्यासम्, सरलं पद्मकं देवदारूणि च आहृत्य चितायां क्षेपयन्ति स्म — एतानि सर्वाणि सुगन्धीनि काष्ठानि, राजार्हा एव चिता। उच्चावचान् अन्यान् गन्धान् च तत्र नीत्वा ऋत्विजः तं भूमिपं चितामध्ये संवेशयामासुः। तदा हुताशनं हुत्वा तस्य ऋत्विजः जेपुः — वेदमन्त्राणां मन्दस्वरेण जपः; सामगाः च यथाशास्त्रं तत्र सामानि जगुः। एवम् अयं संस्कारः न लौकिकः केवलम्, अपि तु श्रौतः — मन्त्रेण, अग्निना, साम्ना च समन्वितः। कविः अत्र दुःखस्य पुनः पुनः वर्णनं न करोति; क्रियाणां क्रमम् एव कथयति, तेन एव गाम्भीर्यं जायते। विलापस्य स्थाने अधुना विधिः तिष्ठति, यतः विधिः एव शोकस्य मर्यादा।

People walked ahead of the king scattering gold, silver and garments of every kind along the road. It was his last procession of giving: the king who in life was famed for his generosity had his road strewn with gifts. Others brought sandalwood, aloe resin, sarala, padmaka and deodar and laid them on the pyre, all fragrant woods, a pyre fit for a king. Bringing many other perfumes, costly and common, the priests laid the lord of the earth in the middle of the pyre. Then, having made the offering into the fire, his priests murmured their prayers in low voices, and the sāman singers sang the sāmans as the scriptures direct. So this was no merely worldly funeral but a Vedic rite, with prayers, fire and song. Here the poet does not describe the grief again and again; he tells only the order of the rites, and from that alone the solemnity arises. In place of lament there is now ritual, for ritual is what gives grief its bounds.

५राजस्त्रीणां निर्गमनम्, प्रसव्या प्रदक्षिणा, क्रौञ्चीनाम् इव क्रन्दनम्

१९शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः।
नगरान्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृतास्तथा॥

२०प्रसव्यं चापि तं चक्रुर्ऋत्विजोऽग्निचितं नृपम्।
स्त्रियश्च शोकसंतप्ताः कौसल्याप्रमुखास्तदा॥

२१क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे।
आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः॥

अनन्तरं तस्य योषितः यथार्हं शिबिकाभिः यानैश्च वृद्धैः परिवृताः नगरात् निर्ययुः — राजस्त्रीणां निर्गमनम् अपि मर्यादया एव, प्रत्येका स्वपदानुरूपेण यानेन। अग्निचितं तं नृपं ऋत्विजः प्रसव्यं चक्रुः — प्रेतकर्मणि वामावर्ता प्रदक्षिणा विहिता, देवकर्मणि तु दक्षिणावर्ता; अनेन एव क्रियाभेदेन मङ्गलामङ्गलयोः विवेकः सूच्यते। शोकसंतप्ताः कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियश्च तथैव अकुर्वन्। तत्र सहस्रशः आर्तानां नारीणां करुणं क्रोशन्तीनां निनादः क्रौञ्चीनां निनादः इव शुश्रुवे। ‘क्रौञ्ची’ इति उपमा वाल्मीकेः प्रथमश्लोकं स्मारयति — क्रौञ्चवधात् एव आदिकाव्यम् उत्पन्नम्; अत्र पुनः क्रौञ्चीनां क्रन्दनेन राज्ञः दाहः वर्ण्यते। एका दशरथस्य मृत्युः, अपरः रामस्य वनवासः — द्वयोः शोकयोः सङ्गमः अस्मिन् नादे श्रूयते।

Then the king's wives came out of the city in palanquins and carriages, each as befitted her rank, surrounded by the elders; even in going out the royal ladies kept to due order. The priests walked round the king, now laid on the fire, keeping him on their left — in rites for the dead the circling is made to the left, in rites for the gods to the right, and this difference marks the line between the auspicious and the inauspicious. The grieving women led by Kausalyā did the same. Then was heard the piteous crying of thousands of women in anguish, like the cry of krauñca hens. The image recalls Vālmīki's very first verse, for the first poem was born from the killing of a krauñca bird, and here again the cremation of the king is told through the cry of the krauñcas. Daśaratha's death and Rāma's exile — two griefs meet in that sound.

६सरय्वाः तीरे उदकक्रिया, नगरप्रवेशः, दशाहं भूमौ शयनम्

२२ततो रुदन्त्यो विवशा विलप्य च पुनः पुनः।
यानेभ्यः सरयूतीरमवतेरुर्नृपाङ्गनाः॥

२३कृत्वोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिताश्च।
पुरं प्रविश्याश्रुपरीतनेत्रा भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम्॥

ततः रुदन्त्यः विवशाः पुनः पुनः विलप्य नृपाङ्गनाः यानेभ्यः सरयूतीरे अवतेरुः। भरतेन सार्धं ताः राजस्त्रियः मन्त्रिणः पुरोहिताश्च उदकं कृत्वा — जलाञ्जलिं दत्त्वा — अश्रुपरीतनेत्राः पुरं प्रविश्य दशाहं भूमौ शयानाः दुःखं व्यनयन्त। अयं श्लोकः दीर्घवृत्तेन (उपजातिच्छन्दसा) रचितः; मुद्रणे चतस्रः पङ्क्तयः, अत्र तु द्वे अर्धे इति रूपेण स्थापितः। ‘दशाहम्’ इति पदेन आशौचस्य कालः निर्दिष्टः; अग्रिमे सर्गे द्वादशे दिने श्राद्धकर्म आरभ्यते। एवम् अयं सर्गः दशरथस्य अन्त्येष्टिसंस्कारं समापयति।

Then, weeping, helpless, lamenting again and again, the king's ladies came down from their carriages on the bank of the Sarayū. With Bharata, the royal women, the ministers and the priests offered water for the dead, then entered the city with tear-filled eyes, and for ten days they slept on the ground and bore their grief. The ten days are the period of ritual impurity after a death; in the next sarga the śrāddha rites begin on the twelfth day. So this sarga completes Daśaratha's funeral.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः॥ ७६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३३ पदानि
शोकसंतप्त ७६.१ शोकेन दग्धः, शोकेन पीडितः
सन्धिः
सम् + तप्त → संतप्त — अनुस्वारादेशः (मकारस्य अनुस्वारः)
समासः
शोकेन संतप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘भरतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
श्रेष्ठवागृषि ७६.१ उत्तमवचनः ऋषिः — वसिष्ठः
सन्धिः
श्रेष्ठवाच् + ऋषिः → श्रेष्ठवागृषिः — जश्त्वसन्धिः (चकारस्य कुत्वेन कः, ततः ऋकारे परे जश्त्वेन गकारः); अत्र बाह्यसन्धिः एव कठिनता, अतः संयुक्तं रूपम् एव उद्धृतम्
समासः
श्रेष्ठा वाक् यस्य सः श्रेष्ठवाक्, सः च असौ ऋषिः — बहुव्रीहिगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्राप्तकाल ७६.२ यस्य समयः उपस्थितः, अवसरोचितम्
सन्धिः
प्र + आप्त → प्राप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
प्राप्तः कालः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘संयानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
संयान ७६.२ अन्तिमा यात्रा; शवस्य वहनार्थं शिबिका
सन्धिः
सम् + यान → संयान — अनुस्वारादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ इति उपसर्गः, ‘या’ धातोः ल्युडन्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रेतकृत्य ७६.३ मृतस्य विषये कर्तव्यानि कर्माणि, और्ध्वदेहिकानि
सन्धिः
प्र + इत → प्रेत — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
प्रेतस्य कृत्यानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
धर्मवित् ७६.३ धर्मं जानन्, कर्तव्यज्ञः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘धर्म’ इति व्यञ्जनान्तम् इव समासे स्थितम्, स्वरसन्धेः अवसरः नास्ति
समासः
धर्मं वेत्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्प्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तैलसंसेक ७६.४ तैलेन सेचनम्, तैलद्रोण्याम् अवस्थापनम्
सन्धिः
सम् + सेक → संसेक — अनुस्वारादेशः
समासः
तैलस्य संसेकः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (अपादाने)
आपीतवर्णवदन ७६.४ ईषत्पीतवर्णमुखः, विवर्णमुखः
सन्धिः
‘आ’ इति ईषदर्थे उपसर्गः, ‘आपीत’ इत्यत्र स्वरसन्धिः न; ‘आपीतवर्ण + वदन’ इत्यत्र अपि सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आपीतः वर्णः यस्य तादृशं वदनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
नानारत्नपरिष्कृत ७६.५ बहुविधैः रत्नैः अलङ्कृतम्
सन्धिः
परि + स्कृत → परिष्कृत — षत्वसन्धिः (इकारात् परस्य सकारस्य षकारः)
समासः
नानारत्नैः परिष्कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘शयने’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्यवसित ७६.६ निश्चितम्, सङ्कल्पितम्
सन्धिः
वि + अवसित → व्यवसित — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + अव + सो’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसके)
मय्यनागते ७६.६ मयि न प्रत्यागते सति
सन्धिः
मयि + अनागते → मय्यनागते — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); अत्र पदद्वयस्य सन्धिः एव कठिनता, अतः संयुक्तं रूपम् उद्धृतम्
समासः
‘अनागत’ इत्यत्र न आगतः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
अक्लिष्टकर्मणा ७६.७ अनायासेन महत्कर्म कुर्वन्
सन्धिः
न + क्लिष्ट → अक्लिष्ट — नञः अकारादेशः (नलोपः)
समासः
न क्लिष्टानि कर्माणि यस्य सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘रामेण’ इत्यस्य विशेषणम्); नकारान्तस्य ‘अक्लिष्टकर्मन्’ इत्यस्य रूपम्
योगक्षेम ७६.८ अलब्धस्य लाभः, लब्धस्य रक्षणं च — निर्वाहः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘योग’ इत्यस्य अन्ते अकारः, ‘क्षेम’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
समासः
योगः च क्षेमः च — द्वन्द्वः (समाहारे नपुंसकम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अव्यग्र ७६.८ अनाकुलः, स्थिरचित्तः; अत्र ‘निश्चिन्ततया’ इति अर्थः
सन्धिः
वि + अग्र → व्यग्र — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ततः न + व्यग्र → अव्यग्र
समासः
न व्यग्रः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत् प्रयुक्तम्)
हीनचन्द्रेव ७६.९ चन्द्रहीना (रात्रिः) इव
सन्धिः
हीनचन्द्रा + इव → हीनचन्द्रेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); अत्र बाह्यसन्धिः एव कठिनता
समासः
हीनः चन्द्रः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रजनी’ इत्यस्य विशेषणम्)
दीनमानस ७६.१० खिन्नचित्तः, दीनहृदयः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दीन’ इत्यस्य अन्ते अकारः, ‘मानस’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
समासः
दीनं मानसं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विशाम्पतेः ७६.११ प्रजापालकः, राजा
सन्धिः
विशाम् + पतिः → विशाम्पतिः — मकारस्य परसवर्णादेशः न कृतः, मुद्रणे मकारः एव रक्षितः; पूर्वपदस्य विभक्तेः अलुक् (‘विशाम्’ इति षष्ठीबहुवचनं समासे अपि तिष्ठति), अतः लुप्तविभक्तिकं लिङ्गरूपं न सम्भवति, संयुक्तम् एव रूपम् उद्धृतम्
समासः
विशां (प्रजानां) पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
अविचारित ७६.११ विचारं विना, विलम्बं विना
सन्धिः
न + विचारित → अविचारित — नञः अकारादेशः
समासः
न विचारितम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
ऋत्विक्पुरोहिताचार्य ७६.१२ यज्ञकर्तारः, राजपुरोहिताः, गुरवश्च
सन्धिः
ऋत्विज् + पुरोहित → ऋत्विक्पुरोहित — चर्त्वसन्धिः (जकारस्य कः); पुरोहित + आचार्य → पुरोहिताचार्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
ऋत्विजः च पुरोहिताः च आचार्याः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
अग्न्यगार ७६.१३ अग्निशाला, यत्र आहिताग्नेः अग्नयः रक्ष्यन्ते
सन्धिः
अग्नि + अगार → अग्न्यगार — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
अग्नीनाम् अगारम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (अपादाने)
बहिष्कृत ७६.१३ बहिः नीताः, अग्निशालायाः निष्कासिताः
सन्धिः
बहिस् + कृत → बहिष्कृत — षत्वसन्धिः (विसर्जनीयस्य स्थाने षकारः)
समासः
बहिः कृताः — गतिसमासः (प्रादितत्पुरुषः)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
बाष्पकण्ठ ७६.१४ अश्रुभिः अवरुद्धकण्ठाः, वक्तुम् अशक्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘बाष्प’ इत्यस्य अन्ते अकारः, ‘कण्ठ’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
समासः
बाष्पेण रुद्धः कण्ठः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विमनस् ७६.१४ उद्विग्नचित्ताः, खिन्नाः
सन्धिः
वि + मनस् → विमनस् — सन्धिकार्यं नास्ति (व्यञ्जनसंयोगः)
समासः
विगतं मनः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
चन्दनागुरुनिर्यास ७६.१६ चन्दनस्य अगुरोश्च क्वाथः, गन्धद्रवः
सन्धिः
चन्दन + अगुरु → चन्दनागुरु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); निर् + यास → निर्यास
समासः
चन्दनस्य अगुरोः च निर्यासाः — द्वन्द्वगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
उच्चावच ७६.१७ उत्तमाधमाः, नानाविधाः
सन्धिः
उच्च + अवच → उच्चावच — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
उच्चानि च अवचानि च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘गन्धान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
चितामध्य ७६.१७ चितायाः मध्यभागे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘चिता’ इत्यस्य अन्ते आकारः, ‘मध्य’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
समासः
चितायाः मध्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
सामग ७६.१८ सामवेदगायकाः, उद्गातारः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — उपपदसमासे स्वरसन्धेः अवसरः नास्ति
समासः
सामानि गायन्ति इति सामगाः — उपपदतत्पुरुषः (‘गै’ धातोः डप्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
प्रसव्य ७६.२० वामावर्तम्, अपसव्यम् — प्रेतकर्मणि विहिता प्रदक्षिणा
सन्धिः
प्र + सव्य → प्रसव्य — सन्धिकार्यं नास्ति (व्यञ्जनादिः उत्तरपदः)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’ इति उपसर्गयुक्तं ‘सव्य’ इति पदम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
कौसल्याप्रमुखा ७६.२० कौसल्यां मुख्यां कृत्वा स्थिताः (स्त्रियः)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कौसल्या’ इत्यस्य अन्ते आकारः, ‘प्रमुखा’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
समासः
कौसल्या प्रमुखा यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
नृपाङ्गना ७६.२२ राज्ञः स्त्रियः, राजमहिष्यः
सन्धिः
नृप + अङ्गना → नृपाङ्गना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
नृपस्य अङ्गनाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
कृत्वोदक ७६.२३ जलाञ्जलिं दत्त्वा, तर्पणं कृत्वा
सन्धिः
कृत्वा + उदकम् → कृत्वोदकम् — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
उदकं कृत्वा — क्त्वान्तेन सह सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
अत्र अव्ययीभावः इव प्रयुक्तम् (‘उदकं कृत्वा’ इति अर्थे)
अश्रुपरीतनेत्रा ७६.२३ अश्रुपूर्णनयनाः
सन्धिः
परि + इत → परीत — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
समासः
अश्रुभिः परीते नेत्रे यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
व्यनयन्त ७६.२३ अतिवाहितवन्तः, (कालं) यापितवन्तः
सन्धिः
वि + अनयन्त → व्यनयन्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + नी’ धातोः लङ् आत्मनेपदे प्रथमपुरुषबहुवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्