- सन्धिः
- सम् + उत्थाय → समुत्थाय — मकारः स्वरे परे न अनुस्वारीभवति, ‘म्’ + ‘उ’ = ‘मु’ इति संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गद्वयपूर्वकं ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
अयोध्याकाण्डम् — पञ्चसप्ततितमः सर्गः
कौसल्यायाः पुरतः भरतस्य शपथाः
भरतस्य आत्मनिवेदनम्, कौसल्यायाः कटुवचनानि, अष्टत्रिंशत् शपथानां माला, मातुः समाश्वासनम्
अस्मिन् सर्गे भरतः दीर्घकालात् संज्ञां लब्ध्वा अमात्यानां मध्ये एव स्वस्य निर्दोषत्वं निवेदयति — ‘राज्यं न कामये, मातरा सह न मन्त्रितवान्, अभिषेकस्य वनवासस्य च वार्तां न जानामि; शत्रुघ्नेन सह दूरदेशे आसम्’ इति। तस्य क्रन्दनं श्रुत्वा कौसल्या सुमित्रया सह तं द्रष्टुं गच्छति; मार्गे एव उभयोः मिलनं भवति, शत्रुघ्नभरतौ च तां पतितां परिष्वजेते। ततः कौसल्या कटुवचनानि वदति — ‘अकण्टकं राज्यं प्राप्तम्; मामपि पुत्रसमीपं प्रेषय, अथवा स्वयम् अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य गमिष्यामि’ इति। सूचिना इव व्यथितः भरतः तस्याः चरणौ पतित्वा मूर्च्छति, ततः प्राञ्जलिः सन् प्रत्युत्तरं ददाति — ‘आर्ये, अजानन्तम् अकल्मषं मां कस्मात् गर्हसे?’ इति। अनन्तरं सः अष्टत्रिंशत्श्लोकपर्यन्तां शपथमालां वदति, यस्याः प्रत्येकस्य श्लोकस्य अन्ते ‘यस्यार्योऽनुमते गतः’ इति ध्रुवपदम् आवर्तते — राजद्रोहः, गुरुद्रोहः, मित्रद्रोहः, भृत्यत्यागः, देवपितृशुश्रूषालोपः, जलदूषणम् इत्यादीनि सर्वाणि पापानि सः तस्मै आशंसति यस्य अनुमत्या रामः वनं गतः। शपथान्ते सः पुनः भूमौ पतति; कौसल्या तं समाश्वासयति — ‘दिष्ट्या तव आत्मा धर्मात् न चलितः; सतां लोकान् अवाप्स्यसि’ इति — तम् अङ्के गृहीत्वा रोदिति च। अन्ते शोकेन एव तस्य सा रात्रिः गता।
१संज्ञां लब्ध्वा अमात्यमध्ये भरतस्य आत्मनिवेदनम्
१दीर्घकालात्समुत्थाय संज्ञां लब्ध्वा स वीर्यवान्।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्य मातरम्॥
२सोऽमात्यमध्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत्।
राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्॥
३अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः।
विप्रकृष्टे ह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽभवम्॥
४वनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः।
विवासनं च सौमित्रेः सीतायाश्च यथाभवत्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः कैकेयीं गर्हित्वा तोमराङ्कुशतोदितः गजः इव भुवि अपतत्। अस्मिन् सर्गे सः दीर्घकालात् समुत्थाय संज्ञां लभते। उत्थाय एव सः अश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्यां दीनां मातरम् उद्वीक्षते, ततः च अमात्यानां मध्ये एव तां कुत्सयति। तस्य वचनं त्रिविधं निवेदनम् — ‘अहं राज्यं जातु न कामये, मातरा सह मन्त्रणाम् अपि न अकरवम्; राज्ञा यः अभिषेकः समीक्षितः तम् अपि न जानामि, यतः शत्रुघ्नेन सह अहं विप्रकृष्टे देशे आसम्; महात्मनः रामस्य वनवासं सौमित्रेः सीतायाश्च विवासनं कथं वा अभवत् इति अपि न जानामि’ इति। अमात्यमध्ये एतत् कथनं महत्त्वपूर्णम् — भरतः केवलं मातरं न, अपि तु समग्रं राजमण्डलं साक्षिणं करोति, येन लोके तस्य निर्दोषत्वं प्रकटं भवेत्। एते चत्वारः श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न विद्यन्ते; वुल्गेटे तु ते सर्गस्य प्रस्तावनारूपाः। ‘दीर्घकालात्’ इति पदेन मूर्च्छायाः दैर्घ्यं सूच्यते — पूर्वसर्गान्ते पतितः सः चिरेण एव उत्तिष्ठति। ‘संज्ञां लब्ध्वा’ इति च शरीरस्य चेतना पुनरागता, किन्तु मनसः शान्तिः न आगता। अत्र भरतस्य वचनं न प्रलापः, अपि तु सुव्यवस्थितं त्रिवाक्यं प्रमाणम् — इच्छाभावः, ज्ञानाभावः, देशान्तरस्थितिः च। शत्रुघ्नस्य सहवासस्य उल्लेखः अपि साक्षित्वेन एव कृतः। एवं कविः अग्रिमस्य शपथपर्वणः भूमिं रचयति — यः स्वयम् एव निर्दोषः, सः एव शपथं कर्तुं शक्नोति।
In the previous sarga Bharata, having denounced Kaikeyī, had fallen to the ground like an elephant goaded with lance and hook. Now, after a long while, the valiant prince rose, and when his senses returned he looked up with tear-filled eyes at his mother in her misery. There, in the presence of the ministers, he reproached her. His words made a threefold declaration: “I have never wanted the kingdom, and I never took counsel with my mother about it. I knew nothing of the consecration the king had decided on, for I was far away in a distant land, and Śatrughna was with me. I did not know of great-souled Rāma's exile to the forest, nor of the banishment of Sumitrā's son and Sītā, nor how it came about.” That he said this among the ministers matters: Bharata makes not only his mother but the whole royal council his witnesses, so that his innocence should be known to the world. The long swoon shows how hard he had fallen at the end of the last sarga, and though his body's senses returned, his mind found no peace. His speech is no raving but an ordered threefold proof — he had no desire, he had no knowledge, he was in another country — and he names Śatrughna's company as a witness. So the poet prepares the ground for the oaths to come, for only a man who is truly innocent can swear such oaths.
२शब्दम् आज्ञाय कौसल्यायाः आगमनं मिलनं च
५तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः।
कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रां चेदमब्रवीत्॥
६आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः।
तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम्॥
७एवमुक्त्वा सुमित्रां तां विवर्णवदना कृशा।
प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना॥
८स तु राजात्मजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा।
प्रतस्थे भरतो येन कौसल्याया निवेशनम्॥
९ततः शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ।
पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतनाम्॥
१०रुदन्तौ रुदती दुःखात्समेत्यार्या मनस्विनी।
भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता॥
तथा क्रोशतः महात्मनः भरतस्य शब्दम् आज्ञाय कौसल्या सुमित्राम् अब्रवीत् — ‘क्रूरकार्यायाः कैकेय्याः पुत्रः भरतः आगतः; तं दीर्घदर्शिनं भरतं द्रष्टुम् इच्छामि’ इति। ‘क्रूरकार्यायाः’ इति विशेषणेन तस्याः अद्यापि अनुपशान्तः रोषः सूच्यते, तथापि ‘दीर्घदर्शिनम्’ इति पदेन भरतं प्रति तस्याः सम्मानः अपि प्रकाशते। एवम् उक्त्वा विवर्णवदना कृशा वेपमाना विचेतना च सा यत्र भरतः तत्र प्रतस्थे। तस्मिन् एव काले राजात्मजः भरतः शत्रुघ्नसहितः तेन एव मार्गेण कौसल्यायाः निवेशनं प्रति प्रस्थितः। ततः शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ जातौ, पतितां नष्टचेतनां दुःखार्तां तां च पर्यष्वजेताम्। रुदन्तौ तौ रुदतीं ताम् उपेत्य आश्लिष्टवन्तौ; आर्या मनस्विनी कौसल्या च भृशदुःखिता सती भरतं प्रत्युवाच। उभयोः मिलनं मौनेन एव आरब्धम् — अश्रूणि एव प्रथमं वचनम्। ‘शब्दमाज्ञाय’ इति पदेन दर्शितम् — कौसल्या भरतं न पश्यति, केवलं तस्य क्रन्दनं शृणोति; तेन एव सा तम् अभिजानाति। द्वयोः अपि गतिः परस्पराभिमुखी — सा तं प्रति, सः च तां प्रति; मार्गे एव मिलनं जातम्। कवेः अयं संयोगः सूचयति यत् उभयोः अपि हृदये एकः एव शोकः वर्तते। ‘आर्या मनस्विनी’ इति विशेषणद्वयेन कौसल्यायाः गाम्भीर्यं धैर्यं च स्मार्यते — यद्यपि सा पतिता नष्टचेतना च आसीत्, तथापि सा एव प्रथमं वक्तुं समर्था भवति।
As great-souled Bharata cried out, Kausalyā recognised his voice and said to Sumitrā, “Bharata has come, the son of Kaikeyī whose deeds are cruel. I want to see Bharata, who looks far ahead.” In calling Kaikeyī cruel her anger shows, still unappeased, yet in calling Bharata far-sighted she shows her regard for him. She did not see him; she only heard his cries and knew him by them. Saying this, pale, wasted, trembling and half-conscious, she set out for where Bharata was. At that very moment the prince, with Śatrughna, had set out along the same road for Kausalyā's house. So they moved toward each other and met on the way, and by this meeting the poet hints that one grief lived in both their hearts. When Śatrughna and Bharata saw Kausalyā they were stricken; she had fallen senseless in her sorrow, and they embraced her. Weeping, they came to her as she wept, and held her. Their meeting began in silence, tears their first words. Then the noble, high-minded Kausalyā, deeply grieved, answered Bharata; though she had fallen senseless, her depth and steadiness showed in that she was the first able to speak.
३कौसल्यायाः कटूनि वचनानि
११इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्।
सम्प्राप्तं बत कैकेय्या शीघ्रं क्रूरेण कर्मणा॥
१२प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम्।
कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी॥
१३क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति।
हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः॥
१४अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम्।
अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः॥
१५कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि।
यत्रासौ पुरुषव्याघ्रस्तप्यते मे सुतस्तपः॥
१६इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम्।
हस्त्यश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया॥
कौसल्यायाः वचनं व्यङ्ग्येन पूर्णम् — ‘राज्यकामस्य तव इदम् अकण्टकं राज्यं प्राप्तम्; खेदः तु एतावान् एव यत् तत् कैकेय्या शीघ्रं क्रूरेण कर्मणा सम्प्राप्तम्’ इति। ततः सा पृच्छति — ‘मम पुत्रं चीरवसनं वनवासिनं प्रस्थाप्य क्रूरदर्शिनी कैकेयी तत्र कं गुणं पश्यति?’ इति। अनन्तरं सा स्वस्य गतिं याचते — ‘क्षिप्रं मामपि कैकेयी तत्र प्रस्थापयितुम् अर्हति, यत्र सुमहायशाः हिरण्यनाभः मम सुतः आस्ते। अथवा अहं स्वयम् एव सुमित्रानुचरा सुखम् अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य यत्र राघवः तत्र प्रस्थास्ये। अथवा त्वम् एव अद्य मां तत्र नेतुम् अर्हसि, यत्र असौ पुरुषव्याघ्रः मम सुतः तपः तप्यते’ इति। अन्ते सा कटुतमं वदति — ‘धनधान्यसमाचितं हस्त्यश्वरथसम्पूर्णम् इदं विस्तीर्णं राज्यं तया तव निर्यातितम्’ इति। ‘निर्यातितम्’ इति पदं दानम् इव ध्वनति, वस्तुतः तु हरणम् एव सूचयति। एतानि वचनानि कौसल्यायाः पुत्रशोकजन्यानि, न तु वैरजन्यानि — तथापि तानि भरताय विषवत् दुःसहानि। ‘हिरण्यनाभः’ इति रामस्य शुभलक्षणसूचकं विशेषणम्; तेन सा पुत्रस्य राजयोग्यतां स्मारयति। ‘अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य’ इति पदेन सा वानप्रस्थविधिम् एव अनुसर्तुम् इच्छति — पत्यौ मृते धर्मपत्न्याः सः एव मार्गः। त्रिषु विकल्पेषु — कैकेय्या प्रेषणम्, स्वयंगमनम्, भरतेन नयनम् — सर्वेषु अपि एकः एव आशयः, रामसमीपे वासः इति।
Her words were full of bitter irony. “Here is the kingdom you wanted, and it has come to you without a thorn in it — got quickly, alas, by Kaikeyī through a cruel deed. What good does Kaikeyī, with her cruel eyes, see in sending my son off to live in the forest in bark? Let Kaikeyī send me away too, and quickly, to wherever my famous son of the golden navel now lives.” The golden navel is an auspicious mark, and by it she recalls her son's fitness to be king. “Or I will go myself, gladly, with Sumitrā to attend me and the sacred fire carried before us, to where Rāghava is.” To go with the sacred fire is to take the path of forest retirement, the way of a righteous wife whose husband has died. “Or else, if you like, you can take me there yourself this very day, to where that tiger among men, my son, is practising austerities. For this broad kingdom, heaped with wealth and grain and full of elephants, horses and chariots, has been handed over to you by her.” “Handed over” sounds like a gift but means a seizure. Her three choices — to be sent by Kaikeyī, to go herself, to be taken by Bharata — all come to one wish, to live near Rāma. Her words sprang from grief for her son, not from enmity, yet to Bharata they were as hard to bear as poison.
४भरतस्य व्यथा मूर्च्छा प्रत्युत्तरं च
१७इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः।
विव्यथे भरतोऽतीव व्रणे तुद्येव सूचिना॥
१८पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः।
विलप्य बहुधासंज्ञो लब्धसंज्ञस्तदाभवत्॥
१९एवं विलपमानां तां प्राञ्जलिर्भरतस्तदा।
कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम्॥
२०आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकल्मषम्।
विपुलां च मम प्रीतिं स्थितां जानासि राघवे॥
इत्यादिभिः बहुभिः क्रूरैः वाक्यैः सम्भर्त्सितः अनघः भरतः अतीव विव्यथे — यथा व्रणः सूचिना तुद्येत तथा। उपमा अतीव सूक्ष्मा — यः पूर्वम् एव क्षतः, तस्य क्षते एव सूची निविष्टा; मातुः वचनानि तस्य पूर्वदुःखम् एव द्विगुणीकुर्वन्ति। सम्भ्रान्तचेतनः सः तस्याः चरणौ पपात, बहुधा विलप्य असंज्ञः अभवत्, ततः च पुनः लब्धसंज्ञः जातः। एवं विलपमानां शोकैः बहुभिः आवृतां तां कौसल्यां प्राञ्जलिः भरतः प्रत्युवाच — ‘आर्ये, अजानन्तम् अकल्मषं मां कस्मात् गर्हसे? राघवे मम या विपुला स्थिता प्रीतिः, तां त्वं जानासि एव’ इति। अत्र ‘जानासि’ इति पदेन सः तस्याः एव हृदयं साक्षित्वेन आह्वयति। अनन्तरं यत् आरभते तत् सम्पूर्णस्य अयोध्याकाण्डस्य विलक्षणम् अङ्गम् — अष्टत्रिंशत् शपथानां दीर्घा माला, यया सः स्वस्य निरपराधत्वं प्रमाणयितुम् इच्छति। ‘अनघः’ इति विशेषणेन कविः स्वयम् एव भरतस्य निर्दोषत्वं घोषयति — पाठकाय सन्देहः न अवशिष्यते। ‘चरणौ पपात’ इति पदेन भरतः वाचा न, अपि तु कायेन एव प्रथमम् उत्तरं ददाति। द्विवारं मूर्च्छा — पूर्वसर्गे कैकेय्याः पुरतः, अत्र च कौसल्यायाः पुरतः — तस्य शारीरिकं दौर्बल्यं न, अपि तु मानसिकस्य आघातस्य तीव्रताम् एव दर्शयति। शपथानाम् आरम्भे ‘जानासि’ इति पदम् एव तस्य एकं शरणम्।
Rebuked with many such harsh words, the blameless Bharata was pierced to the quick, as a wound is probed by a needle. The image is finely chosen: the needle goes into a wound already open, and his mother's words doubled the pain he already bore. By calling him blameless the poet himself declares his innocence, leaving the reader no doubt. His mind in turmoil, he fell at her feet — he answered first with his body, not his words — and after lamenting again and again he lost consciousness and only later came to. He had fainted twice now, once before Kaikeyī and once before Kausalyā, and this shows not bodily weakness but the violence of the blow to his mind. Then, with folded hands, Bharata spoke to Kausalyā, who was lamenting, wrapped in many sorrows: “Noble lady, why do you blame me? I knew nothing and I have done no wrong. You know how great and how steadfast my love for Rāghava is.” In saying “you know”, he calls her own heart as his witness, and at the start of his oaths that is his only refuge. What follows is one of the most remarkable passages in the whole Ayodhyā Kāṇḍa: a long garland of oaths by which he means to prove his innocence.
५शपथानाम् आरम्भः — शास्त्रभ्रंशः राजद्रोहश्च
२१कृतशास्त्रानुगा बुद्धिर्मा भूत्तस्य कदाचन।
सत्यसंधः सतां श्रेष्ठो यस्यार्योऽनुमते गतः॥
२२प्रैष्यं पापीयसां यातु सूर्यं च प्रति मेहतु।
हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्यार्योऽनुमते गतः॥
२३कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम्।
अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्योऽनुमते गतः॥
२४परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत्।
ततस्तु द्रुह्यतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः॥
२५बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः।
अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्योऽनुमते गतः॥
२६संश्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम्।
तां चापलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः॥
२७हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले।
मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः॥
२८उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता।
स नाशयतु दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः॥
भरतस्य शपथानां रचना एकरूपा — प्रत्येकस्य श्लोकस्य उत्तरार्धे ‘यस्यार्योऽनुमते गतः’ इति ध्रुवपदम् आवर्तते, पूर्वार्धे च कस्यचित् पापस्य निर्देशः। आशयः — ‘यस्य अनुमत्या आर्यः रामः वनं गतः, तस्य एतत् पापं भवतु’ इति। प्रथमे शपथे सः वदति — ‘तस्य बुद्धिः कृतशास्त्रानुगा मा भवतु, सः सत्यसंधः सतां श्रेष्ठः च मा भवतु’ इति। ततः क्रमेण — ‘सः पापीयसां प्रैष्यं यातु, सूर्यं प्रति मेहतु, सुप्तां गां पादेन हन्तु; भर्ता भृत्येन महत् कर्म कारयित्वा तम् अनर्थकं कुर्यात् चेत् यः अधर्मः, सः तस्य भवतु; पुत्रवत् भूतानि परिपालयतः राज्ञः द्रोहिणां यत् पापं, तत् तस्य; बलेः षड्भागम् उद्धृत्य प्रजाः अरक्षतः नृपस्य यः अधर्मः, सः तस्य; सत्रे तपस्विभ्यः यज्ञदक्षिणां संश्रुत्य अपलपतां यत् पापं, तत् तस्य; हस्त्यश्वरथसम्बाधे शस्त्रसमाकुले युद्धे सतां धर्मं मा कार्षीत्; गुरुणा यत्नेन उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं सः दुष्टात्मा नाशयतु’ इति। एषा शपथपद्धतिः प्राचीना — आत्मनः शुद्धिं प्रमाणयितुं वक्ता अन्यस्मै महत् पापम् आशंसति। अत्र तु विशेषः — भरतः ‘मम एतत् पापं भवतु’ इति न वदति, अपि तु ‘यस्य अनुमत्या रामः गतः तस्य भवतु’ इति। एवं सः स्वम् आत्मानं तस्मात् जनात् पृथक् स्थापयति। पापानां चयनम् अपि सुविचारितम् — प्रथमं बुद्धेः शास्त्रभ्रंशः, ततः शारीरिकम् अशौचम्, ततः च राजद्रोहः राजापराधश्च — लघुतरात् गुरुतरं प्रति क्रमः दृश्यते। ‘प्रैष्यं यातु’ इत्यत्र प्रैष्यं नाम दासत्वं नीचसेवा च; ‘बलेः षड्भागः’ इति च प्रजाभ्यः राज्ञा ग्राह्यः आयस्य षष्ठांशः, यस्य ग्रहणे प्रजारक्षणम् एव प्रत्युपकारः इति शास्त्रमर्यादा। ‘संश्रुत्य अपलपनम्’ इति च प्रतिज्ञाय दानस्य निह्नवः।
The oaths all take one shape. The first half of each names some sin, and the second half repeats a refrain: “whoever it was by whose consent my noble brother went to the forest” — let that sin fall on him. In the first he said, “May his mind never follow the teaching of the scriptures, and may he never be true to his word or the best of the good.” Then one after another: may he become the drudge of the basest men, urinate facing the sun, kick a sleeping cow; may the guilt be his of a master who makes his servant do great work and leaves him unpaid; the guilt of those who betray a king who guards his people like his own children; the guilt of a king who takes a sixth of the harvest as his due and yet does not protect his subjects — for the scriptures hold that protection is the king's return for that share; the guilt of those who promise priests their fee at a sacrifice and then cheat them of it; may he not keep the code of honourable men in a battle thronged with elephants, horses and chariots and thick with weapons; and may that wicked soul lose the subtle teaching his master carefully gave him. This way of swearing is ancient: to prove his own purity a man calls a great sin down on another. But notice that Bharata never says “may this sin be mine”; he says “may it fall on the one who consented to Rāma's going”, and so sets himself apart from that person. The sins are chosen with care, too, rising from lighter to heavier: first the mind's straying from scripture, then bodily impurity, then treason and a king's own crimes.
६शपथाः — कुलधर्मः गुरुद्रोहः मित्रद्रोहश्च
२९मा च तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रभास्करतेजसम्।
द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुमते गतः॥
३०पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः।
गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्यार्योऽनुमते गतः॥
३१गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून्परिवदेत च।
मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यर्थं यस्यार्योऽनुमते गतः॥
३२विश्वासात्कथितं किंचित्परिवादं मिथः क्वचित्।
विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः॥
३३अकर्ता चाकृतज्ञश्च त्यक्तात्मा निरपत्रपः।
लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुमते गतः॥
३४पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः।
स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः॥
३५अप्राप्य सदृशान्दाराननपत्यः प्रमीयताम्।
अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्यार्योऽनुमते गतः॥
३६माऽऽत्मनः संततिं द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः।
आयुःसमग्रमप्राप्य यस्यार्योऽनुमते गतः॥
शपथानां द्वितीयः स्तबकः कुलधर्मविषयकः। ‘व्यूढबाह्वंसं चन्द्रभास्करतेजसं तं राज्यस्थम् आसीनं सः मा द्राक्षीत्’ — रामस्य राज्याभिषेकदर्शनम् एव महत् पुण्यम्, तस्मात् वञ्चनम् एव शापः। ‘निर्घृणः सः पायसं कृसरं छागं च वृथा अश्नातु, गुरून् च अवजानातु; गाः पादेन स्पृशतु, गुरून् परिवदेत, मित्रे च अत्यर्थं द्रुह्येत; विश्वासात् मिथः क्वचित् कथितं परिवादं सः दुष्टात्मा विवृणोतु; अकर्ता अकृतज्ञः त्यक्तात्मा निरपत्रपः च सन् लोके विद्विष्टः भवतु; स्वगृहे पुत्रैः दारैः भृत्यैः च परिवारितः सन् एकः एव मृष्टम् अश्नातु; सदृशान् दारान् अप्राप्य अनपत्यः सन् धर्म्यां क्रियाम् अनवाप्य प्रमीयताम्; स्वेषु दारेषु दुःखितः सन् आत्मनः संततिं मा द्राक्षीत्, समग्रम् आयुः च अप्राप्य म्रियताम्’ इति। एते शपथाः गृहस्थधर्मस्य सर्वाणि अङ्गानि स्पृशन्ति — अन्नम्, अतिथिः, गुरुः, मित्रम्, पत्नी, सन्ततिः, आयुः च। ‘एकः एव मृष्टम् अश्नातु’ इति शपथः स्मृतिषु प्रसिद्धं वचनम् अनुसरति — यः परिवारं विहाय एकाकी मिष्टं भुङ्क्ते सः पापभाक् इति। एतेषु शपथेषु वाल्मीकेः कालस्य गृहस्थधर्मस्य सम्पूर्णं चित्रं दृश्यते। भरतस्य आवेगः च तेन प्रकाशते — यः सामान्यतः मितभाषी विनीतः च, सः अधुना अष्टत्रिंशत् श्लोकान् यावत् शापमालां वदति। ‘विवृणोतु’ इति विश्वासेन कथितस्य रहस्यस्य प्रकटनम्; ‘अकर्ता’ इति यः उपकारं न करोति सः, ‘त्यक्तात्मा’ इति च यः आत्मानम् एव त्यक्तवान्, आत्मसंयमहीनः। ‘मृष्टम्’ इति स्वादुतमम् अन्नम्, यत् एकाकिना भोक्तव्यं न इति स्मृतिवचनम्।
The second cluster turns to the duties of family life. “May he never see that broad-shouldered one, splendid as sun and moon, seated on the throne” — to see Rāma consecrated is itself a great blessing, and to be cheated of it is a curse. “May that pitiless man eat milk-rice, gruel and goat's flesh without offering them first, and may he despise his elders. May he touch cows with his foot, speak ill of his teachers and utterly betray his friend. May that wicked soul spread abroad the slander told him privately in trust. May he do no one any service and acknowledge none done him, lose all self-control and all shame, and be hated in the world. Surrounded at home by sons, wives and servants, may he eat the choicest food alone. May he die childless, never having found a wife worthy of him and never having performed the rites that righteousness requires. May he never see children of his own, but be wretched among his own wives and die before his time.” These oaths touch every part of a householder's dharma — food, guests, elders, friends, wife, children, long life. The curse of eating the best food alone follows the well-known teaching of the law-books that one who feasts by himself, leaving out his household, incurs sin. In these oaths a whole picture of the householder's life of Vālmīki's time can be seen. And Bharata's passion shows in them: a man usually sparing of speech and humble now pours out curse after curse.
७शपथाः — भृत्यत्यागः कापट्यं धननाशश्च
३७राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते।
भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्॥
३८लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च।
सदैव बिभृयाद्भृत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः॥
३९संग्रामे समुपोढे च शत्रुपक्षभयंकरे।
पलायमानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः॥
४०कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः।
भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः॥
४१मद्यप्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः।
कामक्रोधाभिभूतश्च यस्यार्योऽनुमते गतः॥
४२मास्य धर्मे मनो भूयादधर्मं स निषेवताम्।
अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः॥
४३संचितान्यस्य वित्तानि विविधानि सहस्रशः।
दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः॥
४४उभे संध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते।
तच्च पापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः॥
तृतीयः स्तबकः राजपुरुषस्य दोषान् उद्दिशति। ‘राज्ञः स्त्रियाः बालस्य वृद्धस्य च वधे यत् पापम् उच्यते, भृत्यत्यागे च यत् पापम्, तत् सर्वं सः प्रतिपद्यताम्। लाक्षया मधुमांसेन लोहेन विषेण च — एतैः निषिद्धैः पण्यैः सः सदैव भृत्यान् बिभृयात्। शत्रुपक्षभयंकरे संग्रामे समुपोढे सति पलायमानः सः वध्येत। कपालपाणिः चीरसंवृतः सन् उन्मत्तः इव भिक्षमाणः पृथिवीम् अटताम्। सः नित्यं मद्ये स्त्रीषु अक्षेषु च प्रसक्तः कामक्रोधाभिभूतः च भवतु। तस्य मनः धर्मे मा भूयात्, सः अधर्मं निषेवताम्, अपात्रवर्षी च भवतु। सहस्रशः संचितानि विविधानि तस्य वित्तानि दस्युभिः विप्रलुप्यन्ताम्। उभे संध्ये शयानस्य यत् पापं परिकल्प्यते, तत् च तस्य भवतु’ इति। एतेषु शपथेषु वर्णधर्मस्य अर्थशास्त्रस्य च सङ्केताः दृश्यन्ते — निषिद्धवाणिज्यम्, युद्धपलायनम्, अपात्रदानम् इति। ‘लाक्षा मधु मांसं लोहं विषं च’ इति एतानि पञ्च निषिद्धानि पण्यानि स्मृतिषु प्रसिद्धानि; तैः जीविका पापमूला इति शास्त्रमतम्। ‘पलायमानो वध्येत’ इति क्षत्रियधर्मस्य विपर्ययः — पृष्ठे प्रहारेण मरणं क्षत्रियस्य निकृष्टतमा गतिः। ‘कपालपाणिः’ इति च महापातकिनः प्रायश्चित्तवेषः, यः द्वादश वर्षाणि भिक्षाटनेन चरति। एवं भरतः लौकिकं शास्त्रीयं च द्वयम् अपि प्रमाणीकृत्य शपते। ‘अपात्रवर्षी’ इति मेघः इव अयोग्ये दानं वर्षन्; ‘उभे संध्ये शयानः’ इति च प्रातःसायंसंध्ययोः निद्रया कालं नाशयन्, यस्य दोषः स्मृतिषु प्रसिद्धः। ‘कपालपाणिः’ इति च हस्ते कपालं धारयन् प्रायश्चित्तचारी।
The third cluster names the faults of a man of power. “Whatever guilt is said to lie in killing a king, a woman, a child or an old man, and in abandoning one's servants, may all of it be his. May he always feed his dependants by trading in lac, honey, meat, iron and poison.” These five are wares the law-books forbid, and to live by them is a sinful livelihood. “When battle is joined and terror strikes the enemy's ranks, may he be cut down as he runs away” — the reverse of a warrior's dharma, for to die struck from behind is the lowest end a warrior can meet. “May he wander the earth begging like a madman, dressed in rags, a skull-bowl in his hand” — the garb of penance of one guilty of the gravest sin, who must live on alms for twelve years. “May he always be given over to drink, women and dice, mastered by lust and anger. May his mind never turn to righteousness; may he practise wrong and pour his gifts like rain on the unworthy. May the wealth he has piled up in a thousand forms be plundered by robbers. And whatever guilt falls on one who sleeps through both twilights, may that be his” — wasting the hours of morning and evening prayer in sleep is a fault the law-books condemn. In these oaths there are echoes of the duties of the classes and of statecraft — forbidden trade, flight from battle, gifts to the unworthy — and so Bharata swears by the authority of both custom and scripture.
८शपथाः — देवपितृगुरुशुश्रूषालोपः
४५यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरुतल्पगे।
मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्॥
४६देवतानां पितॄणां च मातापित्रोस्तथैव च।
मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः॥
४७सतां लोकात्सतां कीर्त्याः सज्जुष्टात्कर्मणस्तथा।
भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः॥
४८अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम्।
दीर्घबाहुर्महावक्षा यस्यार्योऽनुमते गतः॥
४९बहुभृत्यो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः।
समायात्सततं क्लेशं यस्यार्योऽनुमते गतः॥
५०आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम्।
अर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः॥
५१मायया रमतां नित्यं पुरुषः पिशुनोऽशुचिः।
राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः॥
५२ऋतुस्नातां सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम्।
अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः॥
चतुर्थः स्तबकः महापातकानि स्पृशति। ‘अग्निदायके यत् पापं, गुरुतल्पगे यत् पापं, मित्रद्रोहे च यत् पापं — तत् सर्वं सः प्रतिपद्यताम्। देवतानां पितॄणां मातापित्रोः च सः शुश्रूषां मा कार्षीत्। सतां लोकात्, सतां कीर्त्याः, सज्जुष्टात् कर्मणः च सः अद्य एव क्षिप्रं भ्रश्यतु। मातृशुश्रूषाम् अपास्य सः अनर्थे अवतिष्ठताम्। बहुभृत्यः दरिद्रः ज्वररोगसमन्वितः च सन् सततं क्लेशं समायातु। आशाम् आशंसमानानां दीनानाम् ऊर्ध्वचक्षुषाम् अर्थिनाम् आशां सः वितथां कुर्यात्। सः पुरुषः पिशुनः अशुचिः अधर्मात्मा राज्ञः भीतः च सन् नित्यं मायया रमताम्। ऋतुकालानुरोधिनीम् ऋतुस्नातां सतीं भार्यां सः दुष्टात्मा अतिवर्तेत’ इति। ‘अग्निदः गुरुतल्पगः मित्रद्रोही’ इति त्रयः शास्त्रेषु महापातकिषु गण्यन्ते, अतः अयं स्तबकः शपथमालायाः गुरुतमः। स्मृतिषु पञ्च महापातकानि गण्यन्ते — ब्रह्महत्या, सुरापानम्, स्तेयम्, गुरुतल्पगमनम्, तैः सह संसर्गः च। अत्र भरतः तेषु अग्निदानं मित्रद्रोहं च योजयित्वा त्रितयं वदति। ‘देवतानां पितॄणां मातापित्रोः च शुश्रूषा’ इति त्रिविधं कर्तव्यम् — देवेभ्यः यज्ञः, पितृभ्यः श्राद्धम्, मातापितृभ्यां सेवा च — तस्य लोपः शापरूपेण उक्तः। ‘सतां लोकात् भ्रश्यतु’ इति च परलोकस्य अपि अपहारः। अनेन शपथानां तीव्रता चरमां सीमाम् आरोहति। ‘वितथां कुर्यात्’ इति याचकानाम् आशाभङ्गः; ‘ऊर्ध्वचक्षुषः’ इति च ये दातुः मुखम् उन्नमय्य प्रतीक्षन्ते ते दीनाः। ‘अतिवर्तेत’ इति ऋतुकाले उपस्थितायाः पत्न्याः अतिक्रमणम्, उपेक्षा इत्यर्थः।
The fourth cluster reaches the great sins. “Whatever guilt belongs to one who sets a house on fire, one who violates his teacher's bed, and one who betrays a friend, may all of it be his.” These three are counted in the scriptures among the gravest sins, which makes this the heaviest part of the whole garland; the law-books list five great sins, among them the violation of the teacher's bed, and to that Bharata joins arson and treachery to a friend. “May he never serve the gods, the ancestors, or his mother and father” — failing in what one owes to these is itself spoken of as a curse. “May he fall this very day from the world of the good, from the good name of the good and from the deeds good men cherish” — even the world beyond is taken from him, and here the oaths reach their height. “Casting aside service to his mother, may he stand fast in ruin. May he be poor with many mouths to feed, sick with fever, in endless distress. May he dash the hopes of the wretched who look up with longing eyes, begging. May he be a slanderer, unclean, unrighteous, afraid of the king, always taking pleasure in deceit. And may that wicked soul pass over his own virtuous wife when she has bathed after her season and comes to him at her fertile time.”
९शपथानाम् अन्तिमः स्तबकः
५३विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत्।
तदेतत्प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः॥
५४ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः।
बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्योऽनुमते गतः॥
५५धर्मदारान्परित्यज्य परदारान्निषेवताम्।
त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः॥
५६पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके।
यत्तदेकः स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः॥
५७तृषार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयन्।
यत्पापं लभते तत्स्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः॥
५८भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः।
तेन पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः॥
अन्तिमे स्तबके ब्राह्मणविषयकाणि जलविषयकाणि च पापानि निर्दिश्यन्ते। ‘विप्रलुप्तप्रजातस्य ब्राह्मणस्य यत् दुष्कृतम्, तत् एतत् सः प्रतिपद्येत। कलुषेन्द्रियः सः ब्राह्मणाय उद्यतां पूजां विहन्तु, बालवत्सां गां च दोग्धु — यस्याः वत्सः अद्यापि स्तन्यं पिबति, तस्याः दोहनम् एव क्रूरता। धर्मदारान् परित्यज्य सः त्यक्तधर्मरतिः मूढः परदारान् निषेवताम्। पानीयदूषके विषदायके च यत् पापम्, तत् सर्वम् एकः एव सः लभताम्। पानीये सति तृषार्तं विप्रलम्भेन योजयन् यत् पापं लभते, तत् तस्य स्यात्। भक्त्या विवदमानेषु मार्गम् आश्रित्य पश्यतः यत् पापं, तेन सः युज्येत’ इति। अन्तिमः शपथः सूक्ष्मतमः — कलहे पक्षपातेन तूष्णीं द्रष्टा अपि दोषभाक् इति। एवं भरतः लघुतमात् गुरुतमं यावत् सर्वं पापजातम् आत्मनि आरोपयितुम् उद्यतः। जलस्य दूषणं विषदानं च समानपापे गण्येते इति अत्र स्पष्टम् — यतः जलं सर्वेषां प्राणिनां जीवनम्। ‘तृषार्तं विप्रलम्भेन योजयन्’ इति पदैः तृषितस्य वञ्चनम् अपि हिंसा एव इति उक्तम्। अन्तिमः शपथः तु मानसिकम् एव पापं गृह्णाति — क्रियया न, केवलं पक्षपातदृष्ट्या अपि पापम् उपचीयते इति। एवं भरतः बाह्यात् आन्तरं यावत्, स्थूलात् सूक्ष्मं यावत् च सर्वं पापजातं परिगणयति। ‘विप्रलुप्तप्रजातः’ इति यस्य सन्ततिः विनष्टा सः ब्राह्मणः; ‘विप्रलम्भः’ इति च वञ्चना, प्रतारणम्। ‘भक्त्या पश्यतः’ इति एकपक्षे अनुरागेण तूष्णीं द्रष्टुः, यः स्वयम् अक्रियः अपि दोषभाक् भवति।
The last cluster names sins concerning brahmins and water. “Whatever evil belongs to a brahmin whose children have been destroyed, may that be his. May he, with his foul senses, disrupt the worship being offered to a brahmin, and milk a cow whose calf is still young” — to milk a cow whose calf is still suckling is cruelty itself. “Abandoning his lawful wife, may he, a fool who has lost all delight in righteousness, go after other men's wives. Whatever guilt belongs to one who fouls drinking water and one who gives poison, may he alone receive it all.” Fouling water and giving poison are counted as equal sins, for water is the life of every creature. “Whatever guilt a man incurs who cheats someone parched with thirst when water is at hand, may that be his” — to deceive the thirsty is itself a kind of violence. “And may he incur the guilt of one who stands by the road and watches men quarrel, taking sides.” This last oath is the subtlest of all: even the silent onlooker who favours one side in a quarrel shares the guilt, so that sin is gathered not only by deeds but by a partial eye. So Bharata counts every kind of sin, from outer to inner and from gross to subtle, and stands ready to call it all down on whoever consented to Rāma's exile.
१०भरतस्य पतनं कौसल्यायाः च समाश्वासनम्
५९एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तोऽनुपपात ह।
विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः॥
६०तदा तं शपथैः कष्टैः शपमानमचेतनम्।
भरतं शोकसंतप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत्॥
६१मम दुःखमिदं पुत्र भूयः समुपजायते।
शपथैः शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे॥
६२दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः।
वत्स सत्यप्रतिज्ञो हि सतां लोकानवाप्स्यसि॥
एवम् आश्वासयन् एव दुःखार्तः पार्थिवात्मजः भरतः पतिपुत्राभ्यां विहीनायाः कौसल्यायाः पुरतः भूमौ पपात। मुद्रणे अर्धश्लोकयोः क्रमः समीक्षितसंस्करणात् व्यत्ययेन स्थितः, अर्थः तु समानः एव। ततः कष्टैः शपथैः शपमानम् अचेतनं शोकसंतप्तं भरतं कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत् — ‘पुत्र, मम इदं दुःखं भूयः समुपजायते; शपथैः शपमानः त्वं मम प्राणान् उपरुणत्सि’ इति। मातुः वात्सल्यम् अत्र प्रकाशते — शपथाः तस्याः शोकं शमयितुं न, अपि तु वर्धयितुम् एव समर्थाः। ततः सा तं समाश्वासयति — ‘दिष्ट्या सहलक्ष्मणः तव आत्मा धर्मात् न चलितः; वत्स, सत्यप्रतिज्ञः त्वं सतां लोकान् अवाप्स्यसि’ इति। अनेन वचनेन कौसल्यायाः सन्देहः सर्वथा निवृत्तः, भरतस्य च निर्दोषत्वं मातृमुखेन एव प्रमाणितम्। ‘प्राणान् उपरुणत्सि’ इति पदेन कौसल्या दर्शयति — यः शपथः तां समाश्वासयितुं प्रयुक्तः, सः एव तस्याः प्राणान् रुणद्धि; पुत्रस्य आत्मशापः मातुः असह्यः। ‘दिष्ट्या’ इति निपातेन सा दैवस्य अनुग्रहम् एव स्मरति। ‘सहलक्ष्मणः’ इति पदं द्विधा व्याख्यायते — लक्ष्मणेन सह, अथवा शुभलक्षणैः सह इति। ‘सतां लोकान् अवाप्स्यसि’ इति आशीर्वचनं तेषाम् एव शपथानां प्रतिवचनम् — यत् सः अन्येषाम् आशंसत्, तस्य विपरीतं सा तस्मै ददाति।
Even as he was comforting Kausalyā, bereft of husband and son, the grief-stricken prince fell to the ground. Kausalyā spoke to Bharata as he lay senseless and burning with grief after swearing those terrible oaths: “My son, this sorrow of mine only grows. By swearing these oaths you are choking the life out of me.” Here a mother's tenderness shows: the oaths could not soothe her grief, only deepen it; the very oaths meant to comfort her were stifling her, for a son cursing himself is more than a mother can bear. Then she comforted him: “Thank heaven your heart has not swerved from righteousness, nor Lakṣmaṇa's. You keep your word, my child, and you will win the worlds of the good.” With these words Kausalyā's doubt was wholly gone, and Bharata's innocence was proved from a mother's own lips. She sees in it the grace of fortune, and her blessing — that he will win the worlds of the good — answers his oaths exactly: what he had wished on another, she gives him in reverse.
११परिष्वङ्गः शोकेन च रात्रेः अतिवाहनम्
६३इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम्।
परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता॥
६४एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः।
मोहाच्च शोकसंरम्भाद्बभूव लुलितं मनः॥
६५लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रणष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ।
मुहुर्मुहुर्निःश्वसतश्च दीर्घं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः॥
एवम् उक्त्वा कौसल्या भ्रातृवत्सलं भरतम् अङ्कम् आनीय तं महाबाहुं परिष्वज्य भृशदुःखिता सती रुरोद। अयं परिष्वङ्गः सर्गस्य परिणामः — गर्हा क्षमया, सन्देहः च विश्वासेन परिणतः। किन्तु भरतस्य दुःखं न शाम्यति — एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः मोहात् शोकसंरम्भात् च मनः लुलितं बभूव। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन रचितः — लालप्यमानस्य, विचेतनस्य, प्रणष्टबुद्धेः, भूमौ पतितस्य, मुहुर्मुहुः दीर्घं निःश्वसतः च तस्य सा रात्रिः शोकेन एव जगाम। ‘सा रात्रिः’ इति निर्देशेन कविः कालस्य एकां सम्पूर्णां यामिकां शोकेन एव पूर्णां दर्शयति। अग्रिमे सर्गे वसिष्ठः भरतम् उत्थाप्य दशरथस्य और्ध्वदेहिकं कर्तुम् आदेक्ष्यति। ‘अङ्कम् आनीय’ इति पदेन कौसल्या भरतं शिशुम् इव गृह्णाति — तेन मातृत्वस्य पुनःस्थापनं सूच्यते। मुद्रणे अन्तिमः श्लोकः चतसृषु पङ्क्तिषु मुद्रितः, अत्र तु द्वे एव अर्धे इति रूपेण स्थापिते, यथा समीक्षितसंस्करणे अपि। ‘मुहुर्मुहुः दीर्घं निःश्वसतः’ इति पदैः निद्रायाः अभावः एव सूच्यते। एवं कविः शोकस्य कालमानम् एव अन्तिमं चित्रं करोति — न वचनम्, न क्रिया, केवला रात्रिः।
So saying, Kausalyā drew Bharata, who so loved his brother, into her lap, embraced the long-armed prince and wept in bitter grief. She took him onto her lap like a child, and in that her motherhood was restored. This embrace is the outcome of the sarga: reproach has turned into forgiveness, suspicion into trust. Yet Bharata's grief did not abate. As the great-souled prince lamented, his mind was thrown into confusion by his swooning and the violence of his sorrow. Babbling, senseless, his understanding gone, lying on the ground, sighing long again and again — so he passed that night in grief, without sleep. With “that night” the poet shows one whole span of time filled with nothing but sorrow, and makes his last picture not a word or a deed but simply the night itself. In the next sarga Vasiṣṭha will raise Bharata up and direct him to perform Daśaratha's funeral rites.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः॥ ७५॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- उत् + वि + ईक्ष्य → उद्वीक्ष्य — ‘त्’ इत्यस्य जश्त्वेन ‘द्’, ततः ‘वि’ + ‘ईक्ष्य’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गद्वयपूर्वकं ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- बाह्यसन्धिः अत्र एव कष्टः — सः + अमात्यमध्ये → सोऽमात्यमध्ये: विसर्गस्य उकारादेशे गुणसन्धिः (अ + उ = ओ), ततः परस्य अकारस्य पूर्वरूपं लोपः च, यस्य चिह्नम् अवग्रहः
- समासः
- अमात्यानां मध्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- अभि + अकुत्सयत् → अभ्यकुत्सयत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कुत्स्’ धातोः णिजन्तात् लङ्, ‘अभि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रूराणि कार्याणि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + वर्ण → विवर्ण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विवर्णं वदनं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + अष्वजेताम् → पर्यष्वजेताम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ष्वञ्ज्’ धातोः लङ्, आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हिरण्यमयी नाभिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- हस्ति + अश्व → हस्त्यश्व — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- हस्तिभिः अश्वैः रथैः च सम्पूर्णम् — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निः + यातित → निर्यातित — विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं णिजन्तात् क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + भर्त्सित → सम्भर्त्सित — अनुस्वारस्य परसवर्णादेशः (ं → म्, भकारस्य वर्गीयनासिक्यम्)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + ज्ञा → संज्ञा — अनुस्वारादेशः
- समासः
- लब्धा संज्ञा येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + कल्मष → अकल्मष — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः; मुद्रणे ‘माम् + अकल्मषम्’ इति संहितम्
- समासः
- न विद्यते कल्मषं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- शास्त्र + अनुग → शास्त्रानुग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतस्य शास्त्रस्य अनुगा — षष्ठीगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘बुद्धिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पाप’ इत्यस्मात् ईयसुन्प्रत्यये ‘पापीयस्’
- समासः
- समासः नास्ति — तरतमार्थकं तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- षष् + भाग → षड्भाग — जश्त्वसन्धिः (ष् → ड्)
- समासः
- बलेः षष्ठः भागः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सूक्ष्म + अर्थ → सूक्ष्मार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सुसूक्ष्मः अर्थः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘शास्त्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- बाहु + अंस → बाह्वंस — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- व्यूढौ बाहू अंसौ च यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- निः + अपत्रप → निरपत्रप — विसर्गस्य रेफादेशः, ततः स्वरेण सह संयोगः
- समासः
- निर्गता अपत्रपा यस्मात् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- दारान् + अनपत्यः → दाराननपत्यः — पदान्तनकारस्य स्वरेण सह संयोगः; मुद्रणे संहितम्
- समासः
- न विद्यते अपत्यं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- आयुः + समग्रम् → आयुःसमग्रम् — विसर्गः सकारे परे अपरिवर्तितः
- समासः
- समग्रम् आयुः — कर्मधारयः (व्यत्यस्तपदक्रमः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + उपोढ → समुपोढ — मकारः स्वरे परे अविकृतः, ‘म्’ + ‘उ’ = ‘मु’ इति संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गद्वयपूर्वकं क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘संग्रामे’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अपात्र + वर्षिन् → अपात्रवर्षिन् — सन्धिकार्यं नास्ति; प्रथमैकवचने ‘अपात्रवर्षी’
- समासः
- अपात्रे वर्षति इति — सप्तमीगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सत् + जुष्ट → सज्जुष्ट — श्चुत्वसन्धिः (त् + ज् = ज्)
- समासः
- सद्भिः जुष्टम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘कर्मणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + अनु + इत → समन्वित — ‘अनु’ + ‘इत’ इत्यत्र यण्सन्धिः (उ + इ = व् + इ)
- समासः
- ज्वररोगेण समन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ऊर्ध्व + चक्षुस् → ऊर्ध्वचक्षुस् — समासान्ते षत्वम्
- समासः
- ऊर्ध्वं चक्षुः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- काल + अनुरोधिन् → कालानुरोधिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- ऋतुकालम् अनुरुध्यते इति — द्वितीयागर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- कलुष + इन्द्रिय → कलुषेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- कलुषाणि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पार्थिव + आत्मज → पार्थिवात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- पार्थिवस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लक्ष्मणेन सह वर्तते इति — सहपूर्वपदः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘आत्मा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘लप्’ धातोः यङन्तात् शानच्
- समासः
- समासः नास्ति — यङन्तं कृदन्तम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + नष्ट → प्रणष्ट — णत्वविधिः (नकारस्य मूर्धन्यादेशः); मुद्रणे षष्ठ्येकवचनरूपेण ‘प्रणष्टबुद्धेः’ इति
- समासः
- प्रणष्टा बुद्धिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘प्रणष्टबुद्धि’ इति प्रातिपदिकम्; ‘पतितस्य’ इत्यनेन सह)