॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ७४

अयोध्याकाण्डम् — चतुःसप्ततितमः सर्गः

कैकेय्याः तीव्रगर्हणं सुरभ्युपाख्यानं च

भरतस्य उग्रः शापवत् उपालम्भः, सुरभेः इन्द्रस्य च संवादः, रामानयनप्रतिज्ञा, भरतस्य भूमौ पतनम्

अस्मिन् सर्गे भरतस्य रोषः चरमसीमाम् आरोहति। ‘राज्यात् भ्रंशस्व, धर्मेण परित्यक्ता असि, नरकं गच्छ, तातसलोकतां मा प्राप्नुहि’ इति सः कैकेयीं शपति, तां च भ्रूणहत्यापातकयुक्तां वदति। ‘त्वं धर्मराजस्य अश्वपतेः कन्या न, अपि तु पितुः कुलप्रध्वंसिनी राक्षसी’ इति आक्षिपति। ततः सः कौसल्यायाः दशां स्मृत्वा लोकसिद्धं सत्यम् उपस्थापयति — पुत्रः मातुः अङ्गप्रत्यङ्गेभ्यः हृदयात् च जायते, अतः सः एव प्रियतमः। तस्य समर्थनाय सुरभ्युपाख्यानम् उपन्यस्यति — कर्षकेण ताड्यमानौ स्वपुत्रौ बलीवर्दौ दृष्ट्वा रुदन्तीं सुरभिम् इन्द्रः पृच्छति, सा च उत्तरं ददाति — ‘पुत्रसमः प्रियः न कोऽपि’ इति। सहस्रपुत्रा कामधुक् अपि यदि शोचति, तर्हि एकपुत्रा कौसल्या रामं विना कथं वर्तेत इति भरतः निगमयति। अन्ते सः प्रतिजानीते — ‘कोसलेन्द्रम् आनाय्य अहं स्वयं वनं प्रवेक्ष्यामि’ इति; कैकेय्यै च अग्निप्रवेशं दण्डकगमनम् उद्बन्धनं वा निर्दिशति। एवम् उक्त्वा तोमराङ्कुशतोदितः गजः इव सः भुवि पपात, उत्सवक्षये पातितः इन्द्रध्वजः इव च अशेत।

१रोषाविष्टस्य भरतस्य पुनरारब्धा गर्हा

१तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा।
रोषेण महताविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः॥

२राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि।
परित्यक्तासि धर्मेण मा मृतं रुदती भव॥

३किं नु तेऽदूषयद्रामो राजा वा भृशधार्मिकः।
ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ॥

४भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात्।
कैकेयि नरकं गच्छ मा च तातसलोकताम्॥

पूर्वसर्गे भरतः कैकेयीं गर्हित्वा रामनिवर्तनस्य प्रतिज्ञाम् अकरोत्। अस्मिन् सर्गे तस्य रोषः पूर्वापेक्षया तीव्रतरः भवति। तां तथा गर्हयित्वा अपि महता रोषेण आविष्टः सः पुनः एव वचः ब्रवीति। प्रथमम् एव सः शापम् इव वदति — ‘कैकेयि, नृशंसे, दुष्टचारिणि, राज्यात् भ्रंशस्व; धर्मेण त्वं परित्यक्ता असि; मृतं मां रुदती मा भव’ इति। अनन्तरं सः प्रश्नं करोति — ‘भृशधार्मिकः राजा रामः वा तव किम् अदूषयत्, ययोः मृत्युः विवासः च त्वत्कृते तुल्यं युगपत् आगतौ?’ इति। ततः सः तां भ्रूणहत्यापातकेन युक्तां कथयति — ‘अस्य कुलस्य विनाशात् त्वं भ्रूणहत्यां प्राप्ता; नरकं गच्छ, तातस्य सलोकतां च मा प्राप्नुहि’ इति। ‘मा मृतं रुदती भव’ इति वाक्यं द्व्यर्थम् — अथवा मां मृतम् इव गणयित्वा जन्मभरं रोदिहि इति। ‘तां तथा गर्हयित्वा तु’ इति पदैः कविः सूचयति — पूर्वा गर्हा समाप्ता न आसीत्, किन्तु रोषस्य पुनः उच्छ्वासः एव अयम्। ‘तुल्यम् आगतौ’ इति पदेन मृत्युः विवासः च द्वौ अपि एकस्मात् एव मूलात् जातौ इति दर्शितम्। ‘नरकं गच्छ’ इति च पुत्रस्य मातरं प्रति उक्तम् अत्यन्तं विरलं वचनम्, तेन तस्य आवेगस्य गाम्भीर्यं ज्ञायते।

In the previous sarga Bharata had reproached Kaikeyī and vowed to bring Rāma back. In this one his anger burns hotter still. Having rebuked her so, he was seized again by a great fury and spoke once more, and the poet makes clear that the earlier reproach had not ended; this is a fresh surge of rage. First he spoke almost as if pronouncing a curse: “Fall from the kingship, Kaikeyī, cruel woman of evil ways! Righteousness has abandoned you. Do not weep for me as one dead” — or, as the words may also mean, count me as dead and weep for me all your life. Then he asked: “What harm did the king ever do you, or Rāma, so devoted to righteousness, that through you death and exile should fall on the two of them together?” Death and exile, he implies, sprang from one and the same root. Then he charged her with a sin as grave as killing an unborn child: “By destroying this house you have incurred that guilt. Go to hell, and never share my father's world!” That a son should say “go to hell” to his mother is almost unheard of, and it shows how violent his feeling was.

२कृतस्य पापस्य फलं मातॄणां च दुःखम्

५यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा।
सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम्॥

६त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः।
अयशो जीवलोके च त्वयाहं प्रतिपादितः॥

७मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके।
न तेऽहमभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि॥

८कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः।
दुःखेन महताविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम्॥

भरतः वदति — ‘यत् त्वया घोरेण कर्मणा ईदृशं पापं कृतम्, सर्वलोकप्रियं रामं हित्वा मम अपि भयम् आपादितम्’ इति। तस्य भयस्य मूलम् एतत् — लोकाः तं राज्यलोभिनम् एव मन्येरन्। ‘त्वत्कृते मे पिता वृत्तः, रामः च अरण्यम् आश्रितः; त्वया अहं जीवलोके अयशसः भागी कृतः’ इति सः खिद्यते। ततः सः तीव्रतमं वाक्यं वदति — ‘मातृरूपे मम अमित्रे, नृशंसे, राज्यकामुके, दुर्वृत्ते, पतिघातिनि, अहं तव अभिभाष्यः अपि न अस्मि’ इति — मातृत्वं नाममात्रम्, वस्तुतः सा शत्रुः एव इति भावः। अन्ते सः मातॄणां दशां स्मरति — ‘कौसल्या सुमित्रा याः च अन्याः मम मातरः, ताः सर्वाः कुलदूषिणीं त्वां प्राप्य महता दुःखेन आविष्टाः’ इति। ‘ममाप्यापादितं भयम्’ इति पदेन भरतः स्वस्य अपकीर्तिभयम् एव सूचयति — लोके सः एव प्रेरकः इति शङ्का स्यात्। ‘अभिभाष्योऽस्मि न’ इति वचनं सम्बन्धस्य समूलच्छेदम् एव घोषयति। ‘याश्चान्या मम मातरः’ इति पदेन दशरथस्य सर्वाः राज्ञ्यः भरतेन मातृत्वेन एव गृहीताः इति स्पष्टम्।

“By this dreadful deed you have done such evil, casting out Rāma, whom the whole world loves, that you have brought danger on me as well.” The danger he meant was that people would take him for a man greedy for the kingdom, the one who had set it all in motion. “Because of you my father is dead and Rāma has taken to the forest, and you have made me a byword for dishonour among the living.” Then he said the harshest thing of all: “You wear a mother's shape but you are my enemy — cruel, lusting for the kingdom, wicked, the killer of your husband. You ought not even to speak to me.” She was a mother in name only and in truth an enemy, and with these words he declared the bond between them cut at the root. Last he thought of his mothers: “Kausalyā and Sumitrā and all my other mothers are overwhelmed with grief at having you, the disgrace of this house, among them.” In calling them all his mothers, Bharata plainly takes every one of Daśaratha's queens as a mother.

३अश्वपतिकुले जाता राक्षसी इति आरोपः

९न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः।
राक्षसी तत्र जातासि कुलप्रध्वंसिनी पितुः॥

१०यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः।
वनं प्रस्थापितो वीरः पितापि त्रिदिवं गतः॥

११यत्प्रधानासि तत्पापं मयि पित्रा विना कृते।
भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये॥

१२कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये।
कृत्वा कं प्राप्स्यसे ह्यद्य लोकं निरयगामिनि॥

अनन्तरं भरतः तस्याः जन्म एव निराकरोति — ‘त्वं धीमतः धर्मराजस्य अश्वपतेः कन्या न असि; पितुः कुलस्य प्रध्वंसिनी काचित् राक्षसी तत्र जाता असि’ इति। अयं तीव्रतमः आक्षेपः — यतः कुलीनायाः कन्यायाः ईदृशं कर्म असम्भवम्। ‘नित्यं सत्यपरायणः धार्मिकः वीरः रामः त्वया वनं प्रस्थापितः, पिता च त्रिदिवं गतः’ इति सः कारणम् उपन्यस्यति। ‘मयि पित्रा विना कृते, भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते, सर्वलोकस्य च अप्रिये जाते — यत् त्वं प्रधाना असि, तत् सर्वं पापं तव एव’ इति सः निर्णयति। अन्ते सः पृच्छति — ‘पापनिश्चये, धर्मसंयुक्तां कौसल्यां पतिपुत्राभ्यां वियुक्तां कृत्वा, निरयगामिनि, त्वम् अद्य कं लोकं प्राप्स्यसि?’ इति। ‘तत्र जातासि’ इति पदेन राजकुले जन्म अपि स्वभावं न परिवर्तयति इति सूचितम्। ‘यत् प्रधानासि’ इति पदेन बहूनां दोषाणां मध्ये सा एव मुख्या कारणम् इति निर्धार्यते। अन्तिमः प्रश्नः — ‘कं लोकं प्राप्स्यसे’ इति — परलोकभयम् उत्थापयति, यत् एव तस्याः एकं शेषं भयस्थानम्।

Then Bharata disowned her very birth: “You are no daughter of wise Aśvapati, that righteous king. Some demoness was born there to ruin your father's line.” This was the fiercest charge of all, for no daughter of a noble house could do such a thing; birth in a royal family, he implies, had not changed her nature. He set out the reason: “You sent the righteous, ever-truthful, heroic Rāma into the forest, and my father has gone to heaven. I have been left fatherless, forsaken by my two brothers and made hateful to the whole world, and all the guilt of it is yours, for you were the prime mover” — among all the causes she was the chief. Last he asked: “You have torn Kausalyā, who is joined to righteousness, from husband and son. What world will you reach now, woman of wicked resolve, bound as you are for hell?” That final question raises the fear of the world to come, the one fear left to her.

४बन्धुषु पुत्रस्य एव प्रियतमत्वम्

१३किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम्।
ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायात्मसम्भवम्॥

१४अङ्गप्रत्यङ्गजः पुत्रो हृदयाच्चाभिजायते।
तस्मात्प्रियतरो मातुः प्रिया एव तु बान्धवाः॥

ततः भरतः कौसल्यायाः दुःखस्य गभीरतां बोधयितुम् एकं सामान्यं सत्यम् उपस्थापयति। प्रथमं सः पृच्छति — ‘क्रूरे, नियतं बन्धूनां संश्रयभूतं, ज्येष्ठं पितृसमं, कौसल्यायाः आत्मसम्भवं रामं त्वं किं न अवबुध्यसे?’ इति। तदनन्तरं सः लोकसिद्धं वचनं वदति — ‘पुत्रः मातुः अङ्गप्रत्यङ्गेभ्यः हृदयात् च जायते; तस्मात् सः मातुः प्रियतरः भवति; अन्ये बान्धवाः तु प्रियाः एव, न तु प्रियतराः’ इति। अनेन सः कौसल्यायाः शोकस्य असह्यत्वं स्थापयति। एतत् एव वचनं सुरभ्याख्यानस्य भूमिकां रचयति — यत् अग्रिमेषु श्लोकेषु दृष्टान्तरूपेण विस्तार्यते। ‘अङ्गप्रत्यङ्गजः’ इति पदेन पुत्रस्य मातृशरीरसम्भवत्वम् एव हेतुत्वेन उक्तम्। ‘नियतं बन्धुसंश्रयम्’ इति पदेन रामः सर्वेषां बन्धूनां ध्रुवः आश्रयः इति उच्यते। ‘हृदयाच्चाभिजायते’ इति पदे केवलं शरीरसम्बन्धः न, अपि तु स्नेहसम्बन्धः अपि निर्दिष्टः। तेन कौसल्यायाः एकपुत्रत्वं च शोकस्य असीमत्वम् इति उभयम् एकत्र स्थाप्यते।

Then, to make her feel the depth of Kausalyā's grief, Bharata set out a truth everyone knows. First he asked: “Cruel woman, do you not understand that Rāma is the sure refuge of all his kin, the eldest, the equal of a father, Kausalyā's own son?” Then came the common truth: “A son is born of his mother's limbs and of her very heart; so he is dearer to her than anyone. Other kin are dear, but not so dear as that.” He gives the son's birth from his mother's body as the reason, and in speaking of her heart he means not only the bond of flesh but the bond of love. In this way he establishes both that Kausalyā had only one son and that her grief had no limit, and the saying prepares the story of Surabhī, which follows as an illustration.

५सुरभेः शोकः इन्द्रस्य च प्रश्नः

१५अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुरसम्मता।
वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ॥

१६तावर्धदिवसं श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले।
रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणम्॥

१७अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः।
बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभिगन्धिनः॥

१८निरीक्षमाणस्तां शक्रो ददर्श सुरभिं स्थिताम्।
आकाशे विष्ठितां दीनां रुदतीं भृशदुःखिताम्॥

१९तां दृष्ट्वा शोकसंतप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम्।
इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्नः सुरराजोऽब्रवीद्वचः॥

२०भयं कच्चिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत्।
कुतोनिमित्तः शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि॥

अत्र कविः पुरावृत्तम् आख्यानम् उपन्यस्यति। कदाचित् धर्मज्ञा सुरसम्मता सुरभिः पृथिव्यां विगतचेतसौ भारं वहमानौ स्वपुत्रौ अपश्यत्। अर्धदिवसपर्यन्तं श्रान्तौ तौ महीतले दृष्ट्वा सा पुत्रशोकेन रुरोद, तस्याः च ईक्षणं बाष्पेण पर्याकुलम् आसीत्। तस्याः अधस्तात् व्रजतः महात्मनः सुरराजस्य गात्रे सुरभिगन्धिनः सूक्ष्माः बिन्दवः पतिताः। निरीक्षमाणः शक्रः ताम् आकाशे स्थितां विष्ठितां दीनां रुदतीं भृशदुःखितां च ददर्श। शोकसंतप्तां यशस्विनीं तां दृष्ट्वा वज्रपाणिः सुरराजः इन्द्रः उद्विग्नः सन् प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘सर्वहितैषिणि, अस्मासु कुतश्चित् किं महत् भयं विद्यते? किन्निमित्तः तव अयं शोकः? ब्रूहि’ इति। देवराजस्य अयं विनयः सुरभेः माहात्म्यं सूचयति। ‘अन्यदा किल’ इति पदेन आख्यानस्य पुरावृत्तत्वं सूच्यते। सुरभिः देवानाम् अपि पूज्या, तथापि मातृत्वेन सा सामान्या माता इव रोदिति — एतत् एव आख्यानस्य हृदयम्। तस्याः अश्रूणि इन्द्रस्य शरीरे पतितानि इति वर्णनेन कविः शोकस्य ऊर्ध्वगामित्वं दर्शयति; देवराजः अपि तेन स्पृष्टः।

Here the poet brings in an old tale. Once, it is said, Surabhī, the divine cow who knows what is right and is honoured by the gods, saw two of her sons on the earth below, hauling a load and fainting under it. Seeing them on the ground, worn out by half a day's labour, she wept in grief for them, her eyes brimming with tears. Fine drops, fragrant with her scent, fell on the body of the great-souled king of the gods as he passed beneath her. Looking up, Śakra saw her standing in the sky, wretched, weeping, utterly stricken. Seeing that glorious one consumed with grief, Indra, the wielder of the thunderbolt, was alarmed, and with folded hands he said, “Is some great danger threatening us from somewhere? What is the cause of your grief? Tell me, you who wish all beings well.” The humility of the king of the gods shows how great Surabhī is. And here is the heart of the tale: though even the gods revere her, as a mother she weeps like any ordinary mother. By telling how her tears fell on Indra's body, the poet shows grief rising upward until it touches even the king of the gods.

६सुरभेः उत्तरं कौसल्यायाश्च तुलना

२१एवमुक्ता तु सुरभिः सुरराजेन धीमता।
प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा॥

२२शान्तं पापं न वः किंचित्कुतश्चिदमराधिप।
अहं तु मग्नौ शोचामि स्व पुत्रौ विषमे स्थितौ॥

२३एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ।
वध्यमानौ बलीवर्दौ कर्षकेण दुरात्मना॥

२४मम कायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ।
यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः॥

२५यस्याः पुत्रसहस्रैस्तु कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत्।
तां दृष्ट्वा रुदतीं शक्रो न सुतान्मन्यते परम्॥

२६इन्द्रो ह्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम्।
सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं तामिहेश्वरः॥

२७समाप्रतिमवृत्ताया लोकधारणकाम्यया।
श्रीमत्या गुणमुख्यायाः स्वभावपरिचेष्टया॥

२८यस्याः पुत्रसहस्राणि सापि शोचति कामधुक्।
किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति॥

बुद्धिमता सुरराजेन एवम् उक्ता धीरा वाक्यविशारदा सुरभिः प्रत्युवाच — ‘अमराधिप, शान्तं पापम्; युष्मासु कुतश्चित् किंचित् अपि भयं नास्ति। अहं तु विषमे स्थितौ मग्नौ स्वपुत्रौ शोचामि। एतौ कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ बलीवर्दौ दुरात्मना कर्षकेण वध्यमानौ पश्य। मम कायात् प्रसूतौ, दुःखितौ, भारपीडितौ — यौ दृष्ट्वा अहं परितप्ये; पुत्रसमः प्रियः न कोऽपि अस्ति’ इति। यस्याः पुत्रसहस्रैः कृत्स्नं जगत् व्याप्तम्, तां रुदतीं दृष्ट्वा शक्रः पुत्रात् परं किमपि न अमन्यत। स्वगात्रे पतितं पुण्यगन्धिनम् अश्रुनिपातं दृष्ट्वा ईश्वरः तां सुरभिम् इह भूयसीं मन्यते। सर्वेषु समाप्रतिमवृत्तायाः, लोकधारणकाम्यया स्वभावपरिचेष्टया युक्तायाः, श्रीमत्याः गणमुख्यायाः कामधुक् अपि यदा शोचति, तदा एकपुत्रा कौसल्या रामं विना कथं वर्तिष्यते इति भरतः निगमयति। ‘शान्तं पापम्’ इति मङ्गलवचनेन सा प्रथमं देवानां क्षेमम् एव आशंसते, ततः स्वदुःखं कथयति — एतेन तस्याः औदार्यं प्रकाशते। ‘नास्ति पुत्रसमः प्रियः’ इति वाक्यम् अस्य सर्गस्य केन्द्रं सूत्रम्। शक्रस्य मतिपरिवर्तनं च तस्य प्रमाणम् — सहस्रशः पुत्रवत्यपि एकैकस्मिन् पुत्रे समानं स्नेहं धारयति इति।

Thus addressed by the wise king of the gods, Surabhī, steady and skilled in speech, replied: “May evil be averted! There is nothing at all for you to fear from anywhere, lord of the immortals. I grieve for my own two sons, sunk in hardship. Look at them, two bullocks, thin and wretched, scorched by the sun, being beaten by a cruel ploughman. They were born of my body, they are suffering, crushed by their load, and seeing them I burn with pain. There is nothing so dear as a son.” She first spoke a word of blessing for the gods' welfare and only then told her own sorrow, and that shows her generosity. “There is nothing so dear as a son” is the thread at the centre of this sarga. Seeing her weep — she whose thousands of sons fill the whole world — Śakra understood that nothing is dearer than one's children, and seeing her holy-scented tears fallen on his own body, the lord held Surabhī greater than all. His change of mind is itself the proof that a mother of thousands still loves each son alike. Bharata drew the conclusion: “She whose conduct is the same to all and beyond compare, glorious and first among her kind, whose every act is meant to sustain the world, the cow of plenty with thousands of sons — even she grieves. How then will Kausalyā, who has only one, live on without Rāma?”

७भरतस्य प्रतिज्ञा कैकेय्याः च गतिनिर्देशः

२९एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता।
तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे॥

३०अहं त्वपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम्।
वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः॥

३१आनाय्य च महाबाहुं कोसलेन्द्रं महाबलम्।
स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम्॥

३२नह्यहं पापसंकल्पे पापे पापं त्वया कृतम्।
शक्तो धारयितुं पौरैरश्रुकण्ठैर्निरीक्षितः॥

३३सा त्वमग्निं प्रविश वा स्वयं वा विश दण्डकान्।
रज्जुं बद्ध्वाथवा कण्ठे नहि तेऽन्यत्परायणम्॥

३४अहमप्यवनीं प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे।
कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः॥

‘एकपुत्रा साध्वी च इयं त्वया विवत्सा कृता; तस्मात् त्वम् इह परत्र च सततं दुःखं लप्स्यसे’ इति भरतः शापम् इव वदति। ततः सः स्वकर्तव्यं घोषयति — ‘अहं तु भ्रातुः पितुः च इमां सकलाम् अपचितिं यशसः वर्धनं च करिष्यामि, न संशयः। महाबाहुं महाबलं कोसलेन्द्रम् आनाय्य अहं स्वयम् एव मुनिनिषेवितं वनं प्रवेक्ष्यामि’ इति। ‘पापसंकल्पे पापे, त्वया कृतं पापम् अश्रुकण्ठैः पौरैः निरीक्ष्यमाणः अहं धारयितुं न शक्तः’ इति सः स्पष्टं वदति — लज्जा एव तस्य असह्या। अन्ते सः तस्याः गतिं निर्दिशति — ‘अग्निं प्रविश, स्वयं वा दण्डकान् विश, अथवा कण्ठे रज्जुं बध्नीहि; तव अन्यत् परायणं नास्ति। सत्यपराक्रमे रामे अवनीं प्राप्ते अहम् एव विप्रवासितकल्मषः कृतकृत्यः भविष्यामि’ इति। ‘अपचितिं करिष्यामि’ इति पदेन भरतः ऋणापाकरणम् एव स्वकर्तव्यं मन्यते। ‘पौरैरश्रुकण्ठैर्निरीक्षितः’ इति पदैः नगरस्य जनमतम् अपि तस्य दुःखस्य हेतुः इति दर्शितम्। कैकेय्यै त्रयः मार्गाः निर्दिष्टाः — अग्निः, दण्डकारण्यम्, उद्बन्धनम् — एते त्रयः अपि मरणस्य एव पर्यायाः, तेन तस्याः प्रायश्चित्ताभावः सूच्यते।

“She had one son and she was a faithful wife, and you have made her childless. For that you will find sorrow without end, in this world and the next,” Bharata said, almost as a curse. Then he declared his own duty. “But I will repay in full what I owe my brother and my father, and add to their glory; of that there is no doubt.” He saw his task as paying off a debt. “I will bring back the mighty, long-armed lord of Kosala, and then I myself will go into the forest where the sages live. Wicked woman of wicked designs, I cannot bear the burden of what you have done, with the townspeople watching me, tears choking their throats.” It was the shame he could not bear, and the feeling of the city itself added to his grief. Last he pointed her to her end: “So walk into the fire, or go yourself to the Daṇḍaka forest, or tie a rope round your neck; there is no other refuge for you. As for me, when Rāma of true valour sets foot on this earth again, I will have done what I had to do, and my stain will be washed away.” Fire, the Daṇḍaka forest, the noose — all three are ways of dying, which says that for her there is no atonement.

८तोमराङ्कुशतोदितः गजः इव भरतस्य पतनम्

३५इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशतोदितः।
पपात भुवि संक्रुद्धो निःश्वसन्निव पन्नगः॥

३६संरक्तनेत्रः शिथिलाम्बरस्तथा विधूतसर्वाभरणः परंतपः।
बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजः शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये॥

एवम् उक्त्वा भरतः अरण्ये तोमराङ्कुशाभ्यां तोदितः नागः इव संक्रुद्धः सन् भुवि पपात, निःश्वसन् पन्नगः इव च अभवत्। उपमाद्वयम् अत्र मिलितम् — गजस्य पतनं देहस्य गुरुत्वं दर्शयति, सर्पस्य निःश्वासः च अन्तर्गतं रोषम्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन रचितः — संरक्तनेत्रः, शिथिलाम्बरः, विधूतसर्वाभरणः परंतपः नृपात्मजः भूमौ पतितः बभूव, उत्सवक्षये पातितः शचीपतेः केतुः इव। इन्द्रध्वजस्य उपमा अतीव सार्थका — यः उत्सवे उच्छ्रितः सन् शोभते, सः उत्सवान्ते भूमौ शाय्यते; तथैव अभिषेकाय उद्युक्तः राजपुत्रः अधुना पतितः। अनेन दृश्येन सर्गः समाप्यते। ‘विधूतसर्वाभरणः’ इति पदेन अभिषेकयोग्यस्य राजपुत्रस्य सर्वा राजचिह्नानि स्वयम् एव त्यक्तानि इति ध्वन्यते। सर्गान्ते भरतः न विजयी, न च राजा — केवलं पुत्रः भ्राता च शोकेन पतितः। अग्रिमे सर्गे कौसल्या तम् एव पतितं द्रष्टुम् आगमिष्यति।

With these words Bharata fell to the ground in fury, like an elephant in the forest goaded with lance and hook, and lay hissing like a snake. The two images join: the falling elephant shows the weight of his body, the hissing snake the anger within. His eyes red, his clothes loosened, all his ornaments shaken off, that scourge of his enemies, that son of a king, lay fallen on the earth like Indra's banner lowered when the festival is over. The image is very apt: the banner stands tall and splendid during the festival and is laid on the ground when it ends; so the prince who had been summoned for consecration now lay fallen. In shaking off all his ornaments he has, without meaning to, cast away every sign of royalty that a prince to be crowned would wear. With this scene the sarga ends. At its close Bharata is neither victor nor king, only a son and a brother struck down by grief; and in the next sarga Kausalyā will come to see him lying there.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३४ पदानि
गर्हयित्वा ७४.१ निन्दित्वा, धिक्कृत्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘गर्ह्’ धातोः णिजन्तात् क्त्वाप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — क्त्वान्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
दुष्टचारिणि ७४.२ दुष्टम् आचरन्ति, कुत्सितव्यवहारे रता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुष्टं चरति इति दुष्टचारी, तस्याः स्त्रीलिङ्गम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (मुद्रणे ‘दुष्टचारिणि’ इति)
भृशधार्मिक ७४.३ अत्यन्तं धर्मपरायणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भृशं धार्मिकः — क्रियाविशेषणपूर्वपदः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भ्रूणहत्या ७४.४ गर्भस्थशिशोः वधः — महापातकेषु अन्यतमम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भ्रूणस्य हत्या — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सलोकता ७४.४ समानलोकप्राप्तिः, पितुः लोके वासः
सन्धिः
समान + लोक → सलोक — ‘समान’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः (समानशब्दस्य सभावः); सलोक + तल् → सलोकता
समासः
समानः लोकः यस्य सः सलोकः, तस्य भावः सलोकता — बहुव्रीहिगर्भं तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (मुद्रणे ‘तातसलोकताम्’ इति समस्तम्)
मातृरूप ७४.७ मातुः वेषधारिणि, मातृवेषे स्थिते
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘मातृ’ इत्यस्य ऋकारः अपरिवर्तितः
समासः
मातुः रूपम् इव रूपं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
पतिघातिन् ७४.७ पतिं हतवति, भर्तृघातिके
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पतिं हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (मुद्रणे ‘पतिघातिनि’ इति)
कुलदूषिणी ७४.८ कुलं कलङ्कयन्तीम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कुलं दूषयति इति कुलदूषी, तस्याः स्त्रीलिङ्गम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कुलप्रध्वंसिनी ७४.९ वंशस्य समूलं नाशिका
सन्धिः
प्र + ध्वंसिन् → प्रध्वंसिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कुलं प्रध्वंसयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सत्यपरायण ७४.१० सत्यम् एव परमाश्रयं यस्य
सन्धिः
परा + अयन → परायण — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
सत्यं परायणं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निरयगामिनि ७४.१२ नरकं गमिष्यन्ति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निरयं गच्छति इति निरयगामी, तस्याः स्त्रीलिङ्गम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
बन्धुसंश्रय ७४.१३ बन्धूनाम् आश्रयभूतम्
सन्धिः
सम् + श्रय → संश्रय — अनुस्वारादेशः
समासः
बन्धूनां संश्रयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कौसल्यायात्मसम्भव ७४.१३ कौसल्यायाः स्वशरीरात् जातम्
सन्धिः
कौसल्यायाः + आत्मसम्भव → कौसल्यायात्मसम्भव — विसर्गलोपे सति सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः
कौसल्यायाः आत्मनः सम्भवः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अङ्गप्रत्यङ्गज ७४.१४ शरीरस्य अवयवेभ्यः उपावयवेभ्यः च उत्पन्नः
सन्धिः
प्रति + अङ्ग → प्रत्यङ्ग — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
अङ्गेभ्यः प्रत्यङ्गेभ्यः च जातः — द्वन्द्वगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुरसम्मता ७४.१५ देवैः पूजिता, देवानाम् अभिमता
सन्धिः
सम् + मता → सम्मता — मकारः सवर्णे मकारे परे अविकृतः, ‘म्’ + ‘म’ = ‘म्म’ इति द्वित्वसंयोगः
समासः
सुरैः सम्मता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विगतचेतस् ७४.१५ नष्टसंज्ञौ, मूर्च्छितप्रायौ
सन्धिः
वि + गत → विगत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगतं चेतः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
बाष्पपर्याकुलेक्षण ७४.१६ अश्रुभिः व्याकुलनेत्रा
सन्धिः
परि + आकुल → पर्याकुल — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ); पर्याकुल + ईक्षण → पर्याकुलेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
बाष्पेण पर्याकुलम् ईक्षणं यस्याः सा — तृतीयागर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
मुद्रणे नपुंसकरूपेण ‘बाष्पपर्याकुलेक्षणम्’ इति; समीक्षितसंस्करणे स्त्रीलिङ्गम्
सुरराज ७४.१७ देवराजः इन्द्रः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुराणां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (मुद्रणे ‘सुरराज्ञः’ इति)
सुरभिगन्धिन् ७४.१७ सुगन्धयुक्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुरभिः गन्धः येषां ते — बहुव्रीहिः (इनन्तः)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘बिन्दवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्राञ्जलि ७४.१९ बद्धाञ्जलिः, हस्तौ संयोज्य स्थितः
सन्धिः
प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रकृष्टः अञ्जलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कुतोनिमित्त ७४.२० किंहेतुकः, कस्मात् कारणात् जातः
सन्धिः
कुतः + निमित्त → कुतोनिमित्त — विसर्गस्य मृदुव्यञ्जने परे उकारादेशः, ततः अ + उ = ओ इति गुणसन्धिः
समासः
कुतः निमित्तं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘शोकः’ इत्यस्य विशेषणम्)
वाक्यविशारदा ७४.२१ वचनकौशलयुक्ता, वक्तुं निपुणा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वाक्ये विशारदा — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अमराधिप ७४.२२ देवानाम् अधिपते, इन्द्र
सन्धिः
अमर + अधिप → अमराधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अमराणाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
सूर्यरश्मिप्रतापित ७४.२३ सूर्यकिरणैः सन्तप्तौ
सन्धिः
प्र + तापित → प्रतापित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सूर्यस्य रश्मिभिः प्रतापितौ — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
पुण्यगन्धिन् ७४.२६ पवित्रसुगन्धयुक्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पुण्यः गन्धः यस्य सः — बहुव्रीहिः (इनन्तः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
लोकधारणकाम्य ७४.२७ जगतः धारणस्य इच्छया
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लोकस्य धारणस्य काम्या इच्छा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
स्वभावपरिचेष्ट ७४.२७ स्वाभाविकेन व्यापारेण
सन्धिः
परि + चेष्टा → परिचेष्टा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वभावेन या परिचेष्टा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
कामधुक् ७४.२८ अभीष्टदात्री धेनुः, कामधेनुः
सन्धिः
काम + दुह् → कामधुक् — पदान्ते ‘ह्’ इत्यस्य ‘क्’ इति जश्त्वापवादः
समासः
कामान् दोग्धि इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विवत्स ७४.२९ वत्सहीना, पुत्रवियुक्ता
सन्धिः
वि + वत्स → विवत्स — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगतः वत्सः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (मुद्रणे ‘विवत्सेयम्’ इति ‘इयम्’ इत्यनेन सह संहितम्)
अपचिति ७४.३० पूजा, प्रत्युपकारः, ऋणापाकरणम्
सन्धिः
अप + चिति → अपचिति — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं भावप्रधानं स्त्रीलिङ्गपदम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
मुनिनिषेवित ७४.३१ मुनिजनैः सेवितम्, तपोवनम्
सन्धिः
नि + सेवित → निषेवित — षत्वविधिः (सकारस्य मूर्धन्यादेशः)
समासः
मुनिभिः निषेवितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अश्रुकण्ठ ७४.३२ अश्रुरुद्धकण्ठैः, गद्गदकण्ठैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अश्रुपूर्णः कण्ठः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
विप्रवासितकल्मष ७४.३४ निरस्तपापः, अपगतकलङ्कः
सन्धिः
वि + प्रवासित → विप्रवासित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विप्रवासितं कल्मषं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
तोमराङ्कुशतोदित ७४.३५ शूलेन अङ्कुशेन च विद्धः
सन्धिः
तोमर + अङ्कुश → तोमराङ्कुश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
तोमरेण अङ्कुशेन च तोदितः — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्