भरतेन कैकेय्याः गर्हणम्

पितृमरणश्रवणे भरतस्य शोकः, कैकेय्याः तीव्रा निन्दा, राजधर्मस्मरणम्, रामनिवर्तनप्रतिज्ञा

अस्मिन् सर्गे कैकेय्याः मुखात् पितुः मरणं भ्रात्रोश्च विवासनं श्रुत्वा भरतः दुःखसंतप्तः सन् मातरं गर्हितुम् आरभते। ‘पित्रा भ्रात्रा च हीनस्य मम राज्येन किं कार्यम्?’ इति उक्त्वा सः तां कालरात्रिम् इव कुलनाशिनीं वर्णयति — ‘दुःखे मे दुःखम् अकरोः, व्रणे क्षारम् इव अददाः’ इति। कौसल्यासुमित्रयोः दशां स्मृत्वा, रामस्य कैकेय्यां मातृवत् वृत्तिं कौसल्यायाश्च भगिनीवत् वृत्तिम् उद्धृत्य सः पृच्छति — ‘निर्दोषं रामं चीरवसनं प्रव्राज्य त्वं किं कारणं पश्यसि?’ इति। ततः सः स्वस्य असामर्थ्यं प्रकटयति — रामलक्ष्मणौ विना राज्यभारः दम्यस्य धुरा इव असह्यः। अनन्तरं सः इक्ष्वाकुकुलस्य राजधर्मं स्मारयति — ज्येष्ठस्य एव अभिषेकः, अपरे च समाहिताः तम् अनुवर्तन्ते इति। कुलस्य चारित्रशौटीर्यं त्वां प्राप्य नष्टम् इति खिन्नः सः अन्ते प्रतिजानीते — ‘तव अप्रियार्थम् अहं भ्रातरं वनात् निवर्तयिष्यामि, तस्य च दासभूतः भविष्यामि’ इति। एवम् उक्त्वा सः मन्दरकन्दरस्थः सिंहः इव पुनः ननाद — अनेन वंशस्थवृत्तेन श्लोकेन सर्गः समाप्यते।

१पितुर्वृत्तं भ्रात्रोश्च विवासनं श्रुत्वा भरतस्य शोकोद्गारः

१श्रुत्वा च स पितुर्वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ।
भरतो दुःखसंतप्त इदं वचनमब्रवीत्॥

२किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः।
विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च॥

३दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवाददाः।
राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम्॥

४कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवागता।
अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान्॥

पूर्वस्मिन् सर्गे कैकेयी भरताय सर्वं वृत्तान्तम् अकथयत् — दशरथस्य मरणम्, रामस्य लक्ष्मणस्य सीतायाश्च वनगमनम्, स्वस्याः च वरद्वययाचनम्। अस्मिन् सर्गे तस्य श्रवणस्य फलं प्रकटीभवति। पितुः वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ इति श्रुत्वा दुःखसंतप्तः भरतः वक्तुम् आरभते। सः प्रथमं स्वस्य हतत्वम् एव कथयति — ‘पित्रा भ्रात्रा च पितृसमेन हीनस्य शोचतः मम राज्येन किं प्रयोजनम्?’ इति। ततः मातरं प्रति तीव्रम् उपालम्भं वदति — ‘दुःखे मे दुःखम् अकरोः, व्रणे क्षारम् इव अददाः; राजानं प्रेतभावस्थं रामं च तापसं कृत्वा त्वया एतत् साधितम्’ इति। अनन्तरं सः तां कालरात्रिम् इव कुलस्य अभावाय आगतां वर्णयति — पिता च अङ्गारम् इव तां परिगृह्य न अवबुद्धवान् इति। अत्र ‘हतस्य’ इति पदेन भरतः स्वम् एव मृतप्रायं मन्यते। कविः सर्गस्य आरम्भे एव सूचयति यत् तस्य शोकः केवलं पितृवियोगजन्यः न, अपि तु स्वस्य नाम्नि कृतस्य अधर्मस्य लज्जया अपि जनितः।

In the previous sarga Kaikeyī had told Bharata everything: Daśaratha's death, the departure of Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā for the forest, and her own demand of the two boons. Now the effect of that hearing comes out. When he had heard how his father died and how his two brothers had been driven out, Bharata, burning with grief, began to speak. First he spoke of his own ruin: “What use is a kingdom to me, struck down and grieving as I am, bereft of my father and of the brother who was a father to me?” Then he turned on his mother with bitter reproach: “You have heaped grief on my grief and rubbed salt into a wound. You have made the king a dead man and Rāma an ascetic.” He called her the night of doom come to destroy the family, and said that his father had clasped her to him like a live coal without knowing it. By calling himself struck down, Bharata counts himself as good as dead. And from the start of the sarga the poet makes clear that his grief comes not only from losing his father but from shame at the wrong done in his name.

२पितुर्मरणस्य रामनिर्वासनस्य च कारणपृच्छा

५मृत्युमापादितो राजा त्वया मे पापदर्शिनि।
सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि॥

६त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसंधो महायशाः।
तीव्रदुःखाभिसंतप्तो वृत्तो दशरथो नृपः॥

७विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः।
कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः॥

अनन्तरं भरतः कैकेयीं साक्षात् पापदर्शिनीं कुलपांसनीं च संबोध्य वदति — ‘त्वया मम पिता मृत्युम् आपादितः, मोहात् च अस्मिन् कुले सुखं परिहृतम्’ इति। सत्यसंधः महायशाः दशरथः त्वाम् एव भार्यां प्राप्य तीव्रदुःखेन अभिसंतप्तः सन् वृत्तः इति सः कथयति — अत्र ‘त्वां प्राप्य’ इति पदेन कविः सूचयति यत् राज्ञः विनाशः विवाहात् एव आरब्धः। ततः सः द्वौ प्रश्नौ पृच्छति — ‘धर्मवत्सलः महाराजः कस्मात् विनाशितः? रामः कस्मात् प्रव्राजितः, कस्मात् च वनं गतः?’ इति। एते त्रयः श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न विद्यन्ते; वुल्गेटे तु ते भरतस्य आवेगं द्विगुणयन्ति। अत्र ‘मोहात्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — कैकेय्याः कर्म बुद्धिपूर्वकम् अपि मोहमूलम् एव इति भरतस्य मतम्। ‘कस्मात्’ इति द्विरुक्तेन प्रश्नेन तस्य विस्मयः आवेगश्च सूच्येते।

Then Bharata addressed Kaikeyī directly as one who saw only evil and a disgrace to her line: “You brought my father to his death, and in your blindness you have destroyed the happiness of this house for ever.” It was by taking her as his wife, he said, that Daśaratha, true to his word and famous, had been seared by bitter grief and perished; the phrase implies that the king's ruin had begun with the marriage itself. Then he asked two questions: “Why was the great king, who loved righteousness, destroyed? Why was Rāma sent into exile, and why did he go to the forest?” The word “blindness” matters: in Bharata's view, though her deed was deliberate, it was rooted in delusion. And his double “why” shows both his astonishment and the force of his feeling.

३कौसल्यासुमित्रयोः दशा रामस्य च समवृत्तिः

८कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते।
दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम॥

९नन्वार्योऽपि च धर्मात्मा त्वयि वृत्तिमनुत्तमाम्।
वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते॥

१०तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी।
त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते॥

ततः भरतः मातॄणां दशां स्मरति — ‘पुत्रशोकेन अभिपीडिते कौसल्या सुमित्रा च त्वां जननीं प्राप्य यदि जीवेताम् इति एतत् एव दुष्करम्’ इति। अनन्तरं सः रामस्य कैकेय्याः प्रति वृत्तिम् उद्धरति — आर्यः धर्मात्मा गुरुवृत्तिज्ञः रामः त्वयि तथा एव अनुत्तमां वृत्तिं वर्तते यथा स्वस्यां मातरि वर्तते। तथैव ज्येष्ठा माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी धर्मम् एव समाश्रित्य त्वयि भगिन्याम् इव वर्तते। एतेन भरतः दर्शयति — कैकेय्याः प्रति सर्वैः सौहार्दम् एव आचरितम्, तस्याः तु प्रत्युपकारः विषम् एव आसीत्। एषा एव तस्य गर्हायाः मूलभूमिका। ‘भगिन्याम् इव’ इति उपमया कविः कौसल्यायाः औदार्यं दर्शयति — ज्येष्ठा राज्ञी अपि कनीयसीं सपत्नीं स्वसारम् इव अमन्यत। ‘ननु’ इति निपातेन भरतः कैकेयीम् एव साक्षिणीं करोति।

Then Bharata thought of the other mothers. “Kausalyā and Sumitrā are crushed by grief for their sons; with you for a fellow-queen, it will be hard for them to go on living at all.” He reminded her how Rāma had treated her: “Surely my noble brother, righteous and knowing what is owed to elders, behaved toward you with perfect courtesy, just as he did toward his own mother. And my eldest mother Kausalyā, who looks far ahead, held fast to righteousness and treated you like a sister.” With the word “surely” he makes Kaikeyī herself the witness. So he shows that everyone had treated her with affection, and she had repaid it with poison; this is the ground of his whole reproach. And the image of a sister shows Kausalyā's generosity: though the senior queen, she regarded her younger rival as her own sister.

४चीरवल्कलधारिणं रामं प्रस्थाप्य अशोचन्त्याः कैकेय्याः दोषः

११तस्याः पुत्रं महात्मानं चीरवल्कलवाससम्।
प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसे॥

१२अपापदर्शिनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम्।
प्रव्राज्य चीरवसनं किं नु पश्यसि कारणम्॥

१३लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं यथा।
तथा ह्यनर्थो राज्यार्थं त्वयाऽऽनीतो महानयम्॥

कौसल्यायाः महात्मानं पुत्रं चीरवल्कलवाससं कृत्वा वनवासाय प्रस्थाप्य अपि त्वं पापे न शोचसे इति भरतः विस्मयेन पृच्छति। ‘अपापदर्शिनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनं तं चीरवसनं प्रव्राज्य त्वं किं कारणं पश्यसि?’ इति द्वितीयः प्रश्नः — अत्र ‘किं नु कारणम्’ इति पदेन सः दर्शयति यत् रामे दोषः कोऽपि न अस्ति, अतः निर्वासनस्य हेतुः लोभः एव। ततः सः निर्णयति — ‘लुब्धायाः तव मम रामे यः भावः सः अविदितः; तेन एव राज्यार्थं त्वया अयं महान् अनर्थः आनीतः’ इति। कैकेय्याः लोभः एव सर्वस्य मूलम् इति अत्र स्पष्टीक्रियते। ‘चीरवसनं प्रव्राज्य’ इति पदाभ्यां तपस्विवेषस्य कारुण्यं पुनः पुनः स्मार्यते। ‘कथं पापे न शोचसे’ इति प्रश्नः तस्याः निर्दयतायाः एव उद्घाटनम्।

“You sent her great-souled son off to live in the forest in bark and rags — and you, wicked woman, do not even grieve?” he asked in amazement, and the bark garments of the ascetic are recalled again and again to stir pity. “He sees evil in no one, he is brave, self-mastered, renowned. What reason can you see for driving him out dressed in bark?” By asking for her reason he makes it plain that there was no fault in Rāma, so that the only cause of the banishment was greed. Then he gave his verdict: “In your greed you did not understand what I feel for Rāma, and so, for the sake of a kingdom, you have brought on this great calamity.” Here it is made clear that Kaikeyī's greed is the root of it all, and his question why she does not grieve lays bare her heartlessness.

५रामलक्ष्मणाभ्यां विना राज्यभारस्य असह्यत्वम्

१४अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ।
केन शक्तिप्रभावेण राज्यं रक्षितुमुत्सहे॥

१५तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महौजसम्।
उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा॥

१६सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्यतम्।
दम्यो धुरमिवासाद्य सहेयं केन चौजसा॥

१७अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा।
सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम्॥

अनन्तरं भरतः स्वस्य असामर्थ्यं प्रकटयति — ‘पुरुषव्याघ्रौ रामलक्ष्मणौ अपश्यन् अहं केन शक्तिप्रभावेण राज्यं रक्षितुम् उत्सहे?’ इति। महाराजः अपि तं बलवन्तं महौजसं नित्यम् उपाश्रितः आसीत्, यथा मेरुः स्वस्य मेरुवनम् उपाश्रयते — एषा उपमा दर्शयति यत् राज्ञः अपि आधारः रामः एव आसीत्। ‘महाधुर्येण समुद्यतम् इमं भारं दम्यः वत्सः धुरम् इव प्राप्य अहं केन ओजसा सहेयम्?’ इति सः वदति। अन्ते तु सः प्रतिज्ञां करोति — ‘यदि योगैः बुद्धिबलेन वा मे शक्तिः भवेत् अपि, तथापि पुत्रगर्धिनीं त्वां सकामां न करिष्यामि’ इति। ‘दम्यः’ इति अशिक्षितः तरुणः वृषभः; सः महतीं धुरं वोढुं न शक्नोति इति उपमायाः आशयः। एवं भरतः स्वस्य लघुत्वं रामस्य च गुरुत्वं युगपत् प्रकटयति।

Next Bharata confessed his own inadequacy. “Without Rāma and Lakṣmaṇa, those tigers among men, by what strength or power could I hope to protect this kingdom? Even the great king, righteous as he was, always leaned on that strong and mighty one, as Mount Meru leans on the forest that grows on it.” The simile shows that Rāma had been the king's own support. “This burden could be borne only by a great draught-ox; how could I carry it, like an untrained calf put under the yoke? Where would I find the strength?” The calf is a young, untamed bullock that cannot draw a heavy load, and with this image Bharata shows at once his own smallness and Rāma's greatness. And then he made his vow: “Even if I had the power, through stratagems or strength of mind, I still would not give you what you want, you who crave your son's advancement.”

६इक्ष्वाकुकुले ज्येष्ठस्य एव अभिषेकः इति राजधर्मस्मरणम्

१८न मे विकांक्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम्।
यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा॥

१९उत्पन्ना तु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनी।
साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता॥

२०अस्मिन्कुले हि सर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।
अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः॥

२१न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे।
गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्॥

२२सततं राजपुत्रेषु ज्येष्ठो राजाभिषिच्यते।
राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः॥

भरतः वदति — ‘यदि रामः त्वयि मातृवत् सदा न अपेक्षेत, तर्हि पापनिश्चयां त्वां त्यक्तुं मम विकांक्षा अपि न जायेत’ — रामस्य गौरवेण एव सा अद्यापि माता इति अर्थः। ‘साधुचारित्रात् विभ्रष्टे, पूर्वैः निन्दिता इयं पापदर्शिनी बुद्धिः तव कथम् उत्पन्ना?’ इति सः पृच्छति। ततः सः राजधर्मं स्मारयति — अस्मिन् कुले सर्वेषां ज्येष्ठः एव राज्ये अभिषिच्यते, अपरे भ्रातरः समाहिताः सन्तः तस्मिन् प्रवर्तन्ते। ‘नृशंसे, मन्ये त्वं राजधर्मं न अवेक्षसे, राजवृत्तस्य शाश्वतीं गतिं च न विजानासि। राजपुत्रेषु सततं ज्येष्ठः एव अभिषिच्यते; सर्वेषां राज्ञाम् एतत् समानम्, इक्ष्वाकूणां तु विशेषतः’ इति। अनेन सः दर्शयति — यत् कैकेय्या कृतं तत् न केवलं कुटुम्बस्य अपकारः, अपि तु राजधर्मस्य एव उल्लङ्घनम्। ‘शाश्वतीं गतिम्’ इति पदेन परम्परायाः नित्यत्वम् उच्यते।

“I would not hesitate to cast you off, you of wicked purpose, were it not that Rāma has always looked on you as a mother” — that is, it is only for Rāma's sake that she is still his mother. “How did this evil purpose, which our forefathers always condemned, arise in you, fallen as you are from the conduct of the good?” Then he reminded her of the law of kings. “In this house the eldest is always consecrated as king, and the other brothers, self-controlled, live under him. I do not think, cruel woman, that you have any regard for a king's duty, or know the eternal course of royal conduct. Among a king's sons it is always the eldest who is consecrated; this holds for all kings alike, and for the Ikṣvākus above all.” So he shows that what Kaikeyī had done was not only a wrong against the family but a violation of royal dharma itself, of a tradition that is everlasting.

७कुलचारित्रस्य भङ्गः कैकेय्याः बुद्धिमोहश्च

२३तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम्।
अद्य चारित्रशौटीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम्॥

२४तवापि सुमहाभागे जनेन्द्रकुलपूर्वके।
बुद्धिमोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः॥

२५न तु कामं करिष्यामि तवाहं पापनिश्चये।
यया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम॥

धर्मेण एव रक्षितानां कुलचारित्रेण च शोभमानानाम् इक्ष्वाकूणां यत् चारित्रशौटीर्यम् आसीत्, तत् त्वां प्राप्य अद्य विनिवर्तितम् इति भरतः खेदेन वदति — एकया स्त्रिया समग्रस्य वंशस्य कीर्तिः नष्टा इति भावः। ‘सुमहाभागे, तव जन्म अपि जनेन्द्रकुलपूर्वकम् एव; तथापि अयं गर्हितः बुद्धिमोहः त्वयि कथं सम्भूतः?’ इति सः विस्मयते। अनन्तरं सः दृढं वदति — ‘पापनिश्चये, तव कामं न करिष्यामि; यया मम जीवितान्तकरं व्यसनम् आरब्धम्’ इति। एतेन भरतः राज्यं प्रत्याख्याति — मातुः सर्वः प्रयासः निष्फलः एव इति सः घोषयति। ‘सुमहाभागे’ इति सम्बोधनं व्यङ्ग्यगर्भम् — महाभाग्यवत्याः तादृशी दुर्बुद्धिः न उचिता इति भावः। ‘व्यसनम्’ इति पदेन सः तत् कर्म आपत्तिरूपेण एव गणयति।

The Ikṣvākus, Bharata said sadly, had been guarded by righteousness alone and made splendid by the conduct proper to their line, and that proud tradition of character had been undone today by her coming among them; one woman had destroyed the good name of a whole dynasty. “You too, lady of great fortune, were born of a royal house. How then did this shameful delusion take hold of you?” The respectful address is edged with irony: such wickedness does not befit one so fortunate. Then he spoke firmly: “Woman of wicked resolve, I will not do what you want — you who have set in motion a disaster that will be the end of my life.” With this Bharata refused the kingdom, declaring all his mother's efforts wasted, and he counted what she had done as nothing but a calamity.

८रामनिवर्तनस्य प्रतिज्ञा सिंहनादश्च

२६एष त्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम्।
निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम्॥

२७निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः।
दासभूतो भविष्यामि सुस्थितेनान्तरात्मना॥

२८इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम्।
शोकार्दितश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः॥

अन्ते भरतः स्वस्य निश्चयं प्रकटयति — ‘एषः अहम् इदानीम् एव तव अप्रियार्थम् अनघं स्वजनप्रियं भ्रातरं वनात् निवर्तयिष्यामि’ इति। ‘रामं निवर्त्य तस्य दीप्ततेजसः दासभूतः भूत्वा सुस्थितेन अन्तरात्मना स्थास्यामि’ इति च — राज्यं न, किन्तु रामस्य दास्यम् एव तस्य अभीष्टम्। एवम् उक्त्वा महात्मा भरतः प्रियेतरैः वाक्यगणैः तां तुदन् शोकार्दितः सन् पुनः ननाद, मन्दरगुहायां स्थितः सिंहः इव। अनेन वंशस्थवृत्तेन श्लोकेन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे सा एव गर्हा अधिकतीव्रा भवति। ‘दासभूतो भविष्यामि’ इति वचनेन भरतस्य चरित्रं प्रकाशते — यः दत्तम् अपि राज्यं न इच्छति, सः एव अग्रे रामस्य पादुके शिरसा धारयिष्यति। सिंहोपमया तस्य रोषः न तु दौर्बल्यं सूच्यते।

Finally Bharata declared his resolve. “Here and now, to thwart you, I will bring my blameless brother, dear to all his kin, back from the forest. And having brought Rāma back, I will become the servant of that man of blazing splendour, and my heart will be at peace.” It was not the kingdom he wanted but to be Rāma's servant, and in these words his character shines out: the man who will not take the kingdom even when it is given him is the one who will later carry Rāma's sandals on his head. So speaking, great-souled Bharata, stabbing her with volley after volley of harsh words and himself stricken with grief, roared out once more like a lion in a cave of Mount Mandara. The lion image marks his anger, not any weakness. So the sarga ends, and in the next his reproach grows fiercer still.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३४ पदानि

विवासित ७३.१ देशात् निष्कासितौ, वनं प्रेषितौ

सन्धिः: ‘वि’ इति उपसर्गः, ‘वासित’ इति णिजन्तात् क्तप्रत्ययान्तम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं कृदन्तपदम्
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम् (‘भ्रातरौ’ इत्यस्य विशेषणम्)

दुःखसंतप्त ७३.१ शोकेन दग्धः, अत्यन्तपीडितः

सन्धिः: सम् + तप् → संतप्त — अनुस्वारादेशः; ‘दुःख + संतप्त’ इत्यत्र स्वरसन्धिः नास्ति
समासः: दुःखेन संतप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पितृसम ७३.२ पितुः तुल्यः, ज्येष्ठभ्राता रामः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पितृ’ इत्यस्य ऋकारः अपरिवर्तितः
समासः: पित्रा समः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘भ्रात्रा’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रेतभावस्थ ७३.३ मृतावस्थां गतः, परलोकं प्राप्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — त्रयाणाम् अपि पदानाम् अन्ते व्यञ्जनसन्धिः न प्रवर्तते
समासः: प्रेतस्य भावः प्रेतभावः, तस्मिन् तिष्ठति इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘राजानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

कालरात्रि ७३.४ प्रलयरात्रिः, सर्वसंहारिणी रात्रिदेवता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कालस्य रात्रिः — षष्ठीतत्पुरुषः; प्रलयकालस्य रात्रिः इति रूढिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

उपगूह्य ७३.४ आलिङ्ग्य, हृदये निधाय

सन्धिः: उप + गुह् → उपगूह्य — ल्यबन्ते धातोः दीर्घीभावः
समासः: समासः नास्ति — ‘उप’ उपसर्गपूर्वकात् ‘गुह्’ धातोः ल्यबन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः: अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)

नावबुद्धवान् ७३.४ न बुद्धवान्, न ज्ञातवान्

सन्धिः: न + अवबुद्धवान् → नावबुद्धवान् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — निषेधार्थकः ‘न’ इति निपातः क्तवत्वन्तेन सह संहितः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘पिता’ इत्यस्य विशेषणम्)

कुलपांसनि ७३.५ कुलं कलङ्कयन्ति, वंशदूषिके

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कुलं पांसयति इति कुलपांसनः, तस्य स्त्रीलिङ्गम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

सत्यसंध ७३.६ सत्यप्रतिज्ञः, प्रतिज्ञां न त्यजन्

सन्धिः: सम् + धा → संधा — अनुस्वारादेशः; समासे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः: सत्या संधा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

तीव्रदुःखाभिसंतप्त ७३.६ उग्रेण शोकेन सर्वतः दग्धः

सन्धिः: दुःख + अभिसंतप्त → दुःखाभिसंतप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: तीव्रेण दुःखेन अभिसंतप्तः — कर्मधारयगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

धर्मवत्सल ७३.७ धर्मे स्नेहवान्, धर्मप्रियः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: धर्मे वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पुत्रशोकाभिपीडित ७३.८ पुत्रविरहदुःखेन सर्वतः पीडिते

सन्धिः: शोक + अभिपीडित → शोकाभिपीडित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: पुत्रस्य शोकेन अभिपीडिते — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

गुरुवृत्तिज्ञ ७३.९ गुरुजनेषु आचरणीयं व्यवहारं जानन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गुरुषु या वृत्तिः तां जानाति इति — सप्तमीगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

दीर्घदर्शिनी ७३.१० दूरदर्शिनी, परिणामं पश्यन्ती

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दीर्घं पश्यति इति दीर्घदर्शी, तस्याः स्त्रीलिङ्गम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

चीरवल्कलवासस् ७३.११ वल्कलचीरवस्त्रधारी

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — त्रीणि अपि पदानि व्यञ्जनान्तसंयोगेन संहितानि
समासः: चीरं वल्कलं च वासः यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

कृतात्मा ७३.१२ संस्कृतचित्तः, जितेन्द्रियः

सन्धिः: कृत + आत्मन् → कृतात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); अत्र प्रथमैकवचनरूपेण ‘कृतात्मा’ इति उद्धृतम्
समासः: कृतः आत्मा येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (मुद्रणे ‘कृतात्मानम्’ इति)

महौजस् ७३.१५ महातेजस्वी, महाबलः

सन्धिः: महा + ओजस् → महौजस् — वृद्धिसन्धिः (आ + ओ = औ)
समासः: महत् ओजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

उपाश्रित ७३.१५ आश्रयं गतः, अवलम्बितः

सन्धिः: उप + आश्रित → उपाश्रित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: समासः नास्ति — उपसर्गद्वयपूर्वकं क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

महाधुर्यसमुद्यत ७३.१६ महाबलवता धुरंधरेण वोढुम् आरब्धः

सन्धिः: सम् + उद्यत → समुद्यत — मकारः स्वरे परे न अनुस्वारीभवति, ‘म्’ + ‘उ’ = ‘मु’ इति संयोगः
समासः: महता धुर्येण समुद्यतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘भारम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

पुत्रगर्धिनी ७३.१७ पुत्रार्थं लुब्धा, पुत्रस्य एव अभ्युदयम् इच्छन्ती

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पुत्रं गृध्यति इति पुत्रगर्धी, तस्याः स्त्रीलिङ्गम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

विकांक्षा ७३.१८ विशेषेण इच्छा, संकोचः अपि

सन्धिः: वि + काङ्क्षा — उपसर्गयोगे सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे अनुस्वारेण ‘विकांक्षा’ इति लिखितम्
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गपूर्वकं भावप्रधानं स्त्रीलिङ्गपदम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

साधुचारित्रविभ्रष्ट ७३.१९ सज्जनानाम् आचारात् च्युते

सन्धिः: वि + भ्रष्ट → विभ्रष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: साधूनां चारित्रात् विभ्रष्टा — षष्ठीगर्भः पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

समाहित ७३.२० एकाग्रचित्ताः, अनुशासने स्थिताः

सन्धिः: सम् + आहित → समाहित — मकारः स्वरे परे अविकृतः, ‘म्’ + ‘आ’ = ‘मा’ इति संयोगः
समासः: समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

राजवृत्त ७३.२१ राजकुलस्य आचारः, राजनीतिः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: राज्ञां वृत्तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

धर्मैकरक्षाण ७३.२३ येषां रक्षा केवलं धर्मेण एव भवति, तेषाम्

सन्धिः: धर्म + एक → धर्मैक — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः: धर्मः एव एका रक्षा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

चारित्रशौटीर्य ७३.२३ सदाचारजन्यं गौरवम्, चरित्राभिमानः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: चारित्रविषयकं शौटीर्यम् — मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

जनेन्द्रकुलपूर्वक ७३.२४ राजकुलात् उद्भूते, नृपवंशपूर्विके

सन्धिः: जन + इन्द्र → जनेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: जनेन्द्रस्य कुलं पूर्वं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम् (‘सुमहाभागे’ इत्यनेन सह)

बुद्धिमोह ७३.२४ विवेकस्य विपर्यासः, मतिभ्रमः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बुद्धेः मोहः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

जीवितान्तकर ७३.२५ प्राणान्तकरम्, मरणपर्यन्तं नयत्

सन्धिः: जीवित + अन्त → जीवितान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: जीवितस्य अन्तं करोति इति — षष्ठीगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘व्यसनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अप्रियार्थ ७३.२६ अप्रियं कर्तुम्, अनिष्टसाधनाय

सन्धिः: अप्रिय + अर्थ → अप्रियार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: अप्रियम् अर्थः प्रयोजनं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)

दासभूत ७३.२७ दासतां गतः, सेवकभावम् आपन्नः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दासः भूतः — सुप्सुपासमासः (कर्मधारयः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अन्तरात्मन् ७३.२७ अन्तःकरणम्, मनः

सन्धिः: अन्तर् + आत्मन् → अन्तरात्मन् — रेफस्य आकारेण सह संयोगः, स्वरसन्धिः नास्ति
समासः: अन्तरः आत्मा — कर्मधारयः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

प्रियेतर ७३.२८ प्रियात् भिन्नः, अप्रियः, कटुः

सन्धिः: प्रिय + इतर → प्रियेतर — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: प्रियात् इतरः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘वाक्यगणैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

मन्दरकन्दरस्थ ७३.२८ मन्दरपर्वतस्य गुहायां स्थितः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मन्दरस्य कन्दरे तिष्ठति इति — षष्ठीगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सिंहः’ इत्यस्य विशेषणम्)