- सन्धिः
- पितुः + आलये → पितुरालये — विसर्गस्य रेफादेशः (उकारात् परः विसर्गः स्वरे परे ‘र्’ भवति)
- समासः
- पितुः आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘पितुः’ षष्ठी एकवचनम्; ‘आलये’ सप्तमी एकवचनम्
अयोध्याकाण्डम् — द्विसप्ततितमः सर्गः
कैकेय्या भरताय दशरथमरणनिवेदनम्
मातुः गृहे भरतस्य प्रवेशः, कैकेय्याः कुशलप्रश्नाः, पितुः मरणवार्ता, भरतस्य विलापः, रामवनवासस्य निवेदनम्, कैकेय्याः आत्मश्लाघा राज्यग्रहणादेशश्च
अस्मिन् सर्गे पितुः आलये पितरम् अपश्यन् भरतः मातुः गृहं गच्छति। प्रोषितं पुत्रं दृष्ट्वा कैकेयी सौवर्णम् आसनं त्यक्त्वा हृष्टा उत्तिष्ठति, भरतः च श्रीविवर्जितं गृहं प्रविश्य तस्याः चरणौ गृह्णाति। सा तम् अङ्के आरोप्य मार्गश्रमम् आर्यकस्य च कुशलं पृच्छति; सः ‘अद्य मे सप्तमी रात्रिः’ इति उक्त्वा पितुः विषये पृच्छति — ‘अयं पर्यङ्कः शून्यः, इक्ष्वाकुजनः न प्रहृष्टः, राजा प्रायेण इह भवति, सः क्व?’ ततः अजानन्तं प्रति प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता कैकेयी प्रियवत् घोरम् अप्रियं वदति — ‘या गतिः सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः।’ तत् श्रुत्वा भरतः भूमौ पतति, ‘हा हतोऽस्मि’ इति विलपति, पितुः शून्यां शय्यां चन्द्रहीनम् आकाशम् इव वर्णयति, वस्त्रेण मुखं प्रच्छादयति च। माता तम् उत्थाप्य ‘उत्तिष्ठ, राजन्, त्वद्विधाः न शोचन्ति’ इति वदति। भरतः पितुः हस्तस्पर्शं मूर्धाघ्राणं च स्मरन् रामस्य समीपं नेतुं याचते — ‘ज्येष्ठः भ्राता पिता एव, सः इदानीं मम गतिः’ इति। पितुः अन्तिमं वचनं पृष्टा कैकेयी ‘रामेति, हा सीते लक्ष्मणेति विलपन् सः परं लोकं गतः’ इति कथयति; ततः रामस्य चीरवाससा दण्डकगमनम् अपि निवेदयति। भरतः भ्रातुः चारित्रं शङ्कमानः निर्वासनस्य कारणं पृच्छति; कैकेयी तु हृष्टा सती स्वकर्म एव निवेदयति — ‘मया एव ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनं याचितः; सः स्ववृत्तिं समास्थाय तथा अकरोत्, पुत्रशोकेन च पञ्चत्वम् उपपेदे। त्वत्कृते मया सर्वम् इदं कृतम्; अधुना त्वं वसिष्ठादिभिः सह पितुः संस्कारं कृत्वा आत्मानम् अभिषेचयस्व।’
१पितुः अदर्शनं मातुः गृहे प्रवेशः कैकेय्याः प्रश्नाश्च
१अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।
जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये॥
२अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम्।
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमासनम्॥
३स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम्।
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ॥
४तं मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम्।
अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे॥
५अद्य ते कतिचिद्रात्र्यश्च्युतस्यार्यकवेश्मनः।
अपि नाध्वश्रमः शीघ्रं रथेनापततस्तव॥
६आर्यकस्ते सुकुशली युधाजिन्मातुलस्तव।
प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि॥
पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः शून्यप्रायाम् अयोध्यां दृष्ट्वा अवाक्शिराः पितुः वेश्म प्राविशत्। अस्मिन् सर्गे सः पितुः आलये पितरम् अपश्यन् मातरं द्रष्टुं मातुः आलयं गच्छति। प्रोषितं सुतम् अनुप्राप्तं दृष्ट्वा कैकेयी हृष्टा सती सौवर्णम् आसनं त्यक्त्वा सहसा उत्पपात। धर्मात्मा भरतः तु श्रीविवर्जितं स्वगृहं प्रविश्य एव जनन्याः शुभौ चरणौ जग्राह। सा तं यशस्विनं मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य अङ्के आरोप्य प्रष्टुम् उपचक्रमे — ‘आर्यकस्य वेश्मनः च्युतस्य तव अद्य कति रात्रयः? रथेन शीघ्रम् आपततः तव अध्वश्रमः न अभवत् किम्? तव आर्यकः मातुलः युधाजित् च सुकुशली खलु? हे पुत्र, प्रवासस्य सर्वं सुखं मे वक्तुम् अर्हसि।’ अत्र कविः विरोधं तीक्ष्णं स्थापयति — नगरं समग्रं शोकमग्नम्, एकम् एव गृहं यत्र हर्षः, तत् च कैकेय्याः गृहम्। या माता पुत्रम् अङ्के आरोप्य वात्सल्येन पृच्छति, सा एव क्षणानन्तरं तस्मै पितुः मरणं कथयिष्यति। ‘श्रीविवर्जितं स्वगृहम्’ इति विशेषणम् अपि सूचकम् — गृहस्य बाह्या श्रीः गता, यतः अन्तः अधर्मः प्रविष्टः। तथापि भरतः पूर्ववत् एव मातुः पादौ गृह्णाति; तस्य विनयः अद्यापि अखण्डितः। कविः कैकेय्याः हर्षं द्विधा दर्शयति — सा आसनं त्यजति, उत्पतति, मूर्ध्नि आघ्राति, अङ्के आरोपयति; एतानि सर्वाणि वात्सल्यस्य चिह्नानि, किन्तु तेषां मूलं वात्सल्यं न, अपि तु राज्यलोभस्य सिद्धिः। यं पुत्रं सा राजानं कर्तुम् इच्छति, सः एव अधुना तस्याः पुरतः स्थितः।
In the previous sarga Bharata, having seen Ayodhyā almost deserted, entered his father's house with his head bowed. Now, not finding his father in his father's apartments, he went to see his mother in hers. When Kaikeyī saw her son home from abroad she sprang up in delight from her golden seat. The righteous Bharata, entering that house of his, now stripped of its beauty, clasped his mother's auspicious feet. She kissed her illustrious son on the head, embraced him, set him on her lap and began to question him. “How many nights is it since you left your grandfather's house? Aren't you tired from the road, driving here so fast? Is your grandfather well, and your uncle Yudhājit? Tell me everything, my son, about the pleasures of your stay.” The poet sets up a sharp contrast: the whole city is sunk in grief, and the one house where there is joy is Kaikeyī's. The mother who takes her son on her lap and questions him so tenderly will in a moment tell him that his father is dead. That the house is stripped of its beauty is telling too — its outward splendour has gone because wrong has entered within. Yet Bharata clasps his mother's feet as always; his humility is still unbroken. The poet shows Kaikeyī's delight in every gesture — she leaves her seat, springs up, kisses his head, takes him on her lap — all signs of a mother's love, but their root is not love so much as the success of her greed for the kingdom: the son she means to make king is standing before her.
२भरतस्य उत्तरं पितुः विषये प्रश्नाश्च
७एवं पृष्टस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः।
आचष्ट भरतः सर्वं मात्रे राजीवलोचनः॥
८अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्यार्यकवेश्मनः।
अम्बायाः कुशली तातो युधाजिन्मातुलश्च मे॥
९यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परंतपः।
परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः॥
१०राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः।
यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हति॥
११शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः।
न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे॥
१२राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने।
तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहागतः॥
१३पितुर्ग्रहीष्ये पादौ च तं ममाख्याहि पृच्छतः।
आहोस्विदम्बाज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने॥
कैकेय्या एवं प्रियं पृष्टः राजीवलोचनः पार्थिवनन्दनः भरतः मात्रे सर्वम् आचष्ट — ‘आर्यकस्य वेश्मनः च्युतस्य मे अद्य सप्तमी रात्रिः। हे अम्ब, तव तातः मम मातुलः युधाजित् च कुशली। परंतपः राजा यत् धनं रत्नं च मह्यं दत्तवान्, तस्य भारेण मार्गे वाहनानि परिश्रान्तानि अभवन्, अतः अहं पूर्वम् एव आगतः। राजवाक्यहरैः दूतैः त्वर्यमाणः अहम् आगतः। अधुना यत् अहं प्रष्टुम् इच्छामि, तत् अम्बा वक्तुम् अर्हति। तव अयं हेमभूषितः पर्यङ्कः शून्यः; अयम् इक्ष्वाकुजनः अपि मे प्रहृष्टः न प्रतिभाति। राजा प्रायेण इह अम्बायाः निवेशने भवति; तम् अहम् अद्य न पश्यामि, द्रष्टुम् इच्छन् एव च इह आगतः। पितुः पादौ ग्रहीष्यामि — पृच्छतः मम तं कथय। अथवा किं सः ज्येष्ठायाः अम्बायाः कौसल्यायाः निवेशने वर्तते?’ एषः प्रश्नक्रमः अतीव करुणः — भरतः शून्यं पर्यङ्कं पश्यति, अप्रहृष्टं जनं पश्यति, तथापि सत्यं न कल्पयति; सः केवलं पितुः स्थानं पृच्छति। पाठकः तु सर्वं जानाति, अतः प्रत्येकं पदं शल्यम् इव भिनत्ति। ‘राजा भवति भूयिष्ठम् इहाम्बाया निवेशने’ इति वाक्येन कविः दशरथस्य कैकेयीविषयकं पक्षपातम् अपि पुनः स्मारयति — यः पक्षपातः एव सर्वस्य अनर्थस्य मूलम् आसीत्। भरतस्य वचने विनयः अपि द्रष्टव्यः — सः न आज्ञापयति, ‘अम्बा वक्तुम् अर्हति’ इति एव प्रार्थयते। धनरत्नानां विषये अपि सः न श्लाघते; तेषां भारेण वाहनानि श्रान्तानि इति मात्रं वदति, स्वयं च मार्गे तानि त्यक्त्वा आगतः। एतेन कविः पुनः सूचयति — यस्य मनसि सम्पत्तेः लोभः नास्ति, तस्मै एव सम्पत् दीयमाना अस्ति।
So affectionately questioned, the lotus-eyed prince told his mother everything. “Tonight is my seventh since I left grandfather's house. Mother, your father is well, and so is my uncle Yudhājit. The king gave me so much wealth and so many jewels that the convoy grew weary on the road under their weight, so I came on ahead. I was hurried here by the messengers who brought the king's word. Now let my mother tell me what I want to ask. This gold-adorned couch of yours is empty, and the people of the House of Ikṣvāku do not look glad to me. The king is usually here in my mother's rooms; today I do not see him, though I came here hoping to. I want to clasp my father's feet — tell me, since I ask, where he is. Or is he in the rooms of my eldest mother, Kausalyā?” This string of questions is deeply moving: Bharata sees the empty couch and the unhappy faces and still does not imagine the truth; he only asks where his father is. The reader knows everything, so every word pierces like a dart. “The king is usually here in my mother's apartments” also recalls Daśaratha's partiality for Kaikeyī, the partiality that was the root of the whole disaster. Bharata's humility shows even here: he does not command but asks his mother to tell him. Nor does he boast of the wealth and jewels; he says only that their weight tired the convoy, and he has left them behind on the road. Once more the poet hints that wealth is being pressed on the one man who has no greed for it.
४शून्यशय्यायाः विलापः मातुः उत्थापनं च
१९एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा।
शशिनेवामलं रात्रौ गगनं तोयदात्यये॥
२०तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता।
व्योमेव शशिना हीनमप्शुष्क इव सागरः॥
२१बाष्पमुत्सृज्य कण्ठेन स्वात्मना परिपीडितः।
प्रच्छाद्य वदनं श्रीमद्वस्त्रेण जयतां वरः॥
२२तमार्तं देवसंकाशं समीक्ष्य पतितं भुवि।
निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने॥
२३माता मातङ्गसंकाशं चन्द्रार्कसदृशं सुतम्।
उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत्॥
२४उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजन्नत्र महायशः।
त्वद्विधा नहि शोचन्ति सन्तः सदसि सम्मताः॥
२५दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतितपोनुगा।
बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे॥
विलपन् सः वदति — ‘पितुः इदं शयनं पुरा अत्यन्तं सुरुचिरं भाति स्म, यथा वर्षान्ते रात्रौ चन्द्रेण युक्तं निर्मलं गगनम्। तत् एव इदं तेन धीमता विहीनं सत् अद्य न विभाति — चन्द्रेण हीनं व्योम इव, जलेन शुष्कः सागरः इव।’ एवम् उक्त्वा कण्ठेन बाष्पम् उत्सृज्य स्वात्मना परिपीडितः जयतां वरः सः श्रीमत् वदनं वस्त्रेण प्रच्छादयति। तम् आर्तं देवसंकाशं भुवि पतितम् — वने परशुना निकृत्तं सालस्य स्कन्धम् इव — समीक्ष्य माता मातङ्गसंकाशं चन्द्रार्कसदृशं शोकार्तं सुतम् उत्थाप्य इदम् अब्रवीत् — ‘उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ, हे महायशः राजन्, किम् अत्र शेषे? त्वद्विधाः सत्पुरुषाः सदसि सम्मताः न हि शोचन्ति। दानयज्ञाधिकारा शीलश्रुतितपोनुगा च तव बुद्धिः, हे बुद्धिसम्पन्न, अर्कस्य मन्दिरे प्रभा इव भाति।’ अत्र माता शोकसमये अपि स्तुतिं करोति, ‘राजन्’ इति च सम्बोधयति — एतत् एव तस्याः अभिप्रायं प्रकटयति; यत् सा वक्तुम् इच्छति तत् शोकनिवारणं न, अपि तु राज्यस्वीकारः। पुत्रस्य दुःखं तस्याः दृष्टौ राज्याभिषेकस्य विघ्नमात्रम्। अत्र उपमानानि अपि गणनीयानि — शय्या चन्द्रयुक्तं गगनम् इव आसीत्, अधुना चन्द्रहीनं व्योम इव, जलहीनः सागरः इव; पतितः भरतः परशुना निकृत्तः सालस्कन्धः इव; सः एव पुत्रः मातङ्गः इव, चन्द्रार्कसदृशः च। एकस्मिन् एव भागे कविः पञ्चभिः उपमानैः शोकस्य विस्तारं दर्शयति। ‘जयतां वरः’ इति विशेषणं तु विशेषेण मार्मिकम् — यः जेतॄणां श्रेष्ठः, सः अधुना वस्त्रेण मुखं प्रच्छादयति।
“This bed of my father's used to shine so beautifully, like the clear night sky with its moon when the rains are over. Today it does not shine at all without that wise man — like the sky without the moon, like the sea dried up.” Choking back his tears and tormented within, that best of conquerors covered his handsome face with his cloth; the one who was first among victors now hides his face. He lay fallen on the ground, stricken, godlike, like the trunk of a sāla tree felled by an axe in the forest. His mother raised up her grief-worn son, who was like an elephant, like the sun and the moon, and said: “Get up, get up! Why are you lying there, illustrious king? Good men like you, honoured in the assembly, do not grieve. Your mind, wise one, given to charity and sacrifice, guided by good conduct, sacred learning and austerity, shines like the sun's radiance in its own house.” Even in his grief she praises him and calls him “king”, and that reveals her purpose: what she wants is not to ease his sorrow but to have him accept the kingdom. In her eyes her son's grief is only an obstacle to his consecration. Count the images in this one passage: the bed once like a moonlit sky, now like a moonless sky and a sea without water; the fallen Bharata like a sāla trunk cut down by an axe; the son like an elephant, like sun and moon. With five comparisons the poet spreads the grief wide.
५भरतस्य प्रत्युत्तरं पितुः स्मरणं रामस्य च याचनम्
२६स रुदित्वा चिरं कालं भूमौ परिविवृत्य च।
जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः॥
२७अभिषेक्ष्यति रामं तु राजा यज्ञं नु यक्ष्यते।
इत्यहं कृतसंकल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम्॥
२८तदिदं ह्यन्यथाभूतं व्यवदीर्णं मनो मम।
पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम्॥
२९अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याधिना मय्यनागते।
धन्या रामादयः सर्वे यैः पिता संस्कृतः स्वयम्॥
३०न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान्।
उपजिघ्रेत्तु मां मूर्ध्नि तातः संनाम्य सत्वरम्॥
३१क्व स पाणिः सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः।
यो हि मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति॥
चिरं कालं रुदित्वा भूमौ परिवृत्य च सः बहुभिः शोकैः आवृतः जननीं प्रत्युवाच — ‘राजा रामम् अभिषेक्ष्यति, यज्ञं वा यक्ष्यते इति कृतसंकल्पः हृष्टः च अहं यात्राम् अकरवम्। तत् इदं तु अन्यथा एव अभूत्, मम मनः च विदीर्णम्, यतः नित्यं प्रियहिते रतं पितरम् अहं न पश्यामि। हे अम्ब, मयि अनागते एव केन व्याधिना राजा गतः? धन्याः ते रामादयः सर्वे, यैः स्वयम् एव पिता संस्कृतः। नूनं कीर्तिमान् महाराजः मां प्राप्तं न जानाति; अन्यथा तातः सत्वरं संनाम्य मां मूर्ध्नि उपजिघ्रेत्। क्व सः अक्लिष्टकर्मणः तातस्य सुखस्पर्शः पाणिः, यः रजसा ध्वस्तं मां पुनःपुनः परिमार्जति स्म?’ अस्मिन् भागे कविः भरतस्य शोकं स्मृतिद्वारा दर्शयति — सः पितुः शय्यां स्मरति, तस्य हस्तस्पर्शं स्मरति, तस्य मूर्धाघ्राणं स्मरति। एतानि सर्वाणि पुत्रस्य लघुबाल्यस्य चिह्नानि। ‘धन्या रामादयः’ इति वचनम् अपि मार्मिकम् — सः मन्यते यत् रामः अयोध्यायाम् एव अस्ति, तेन च पितुः अन्त्येष्टिः कृता; सत्यं तु सर्वथा भिन्नम्, तत् च सः अचिरात् एव श्रोष्यति। ‘मयि अनागते’ इति पदे पुत्रस्य वेदना निहिता — यदि सः समये आगमिष्यत्, तर्हि पितुः अन्तिमदर्शनं लभेत। ‘केन व्याधिना’ इति प्रश्नः अपि सूचयति यत् सः मरणस्य कारणं स्वाभाविकम् एव मन्यते; मातुः कर्म तु तस्य कल्पनायाम् अपि नास्ति।
After weeping a long while and rolling on the ground, Bharata, wrapped in many sorrows, answered his mother. “I set out joyfully on the journey thinking that the king was going to consecrate Rāma, or else perform a sacrifice. But it has turned out otherwise, and my heart is torn apart, because I do not see my father, who was always intent on what was dear and good for us. Mother, what illness took the king while I was away? Fortunate are Rāma and the others, who gave father his last rites with their own hands. Surely the great and glorious king does not know that I have come; otherwise he would have bent down at once and kissed me on the head. Where is that hand of my father's, whose deeds never wearied him, so pleasant to the touch, that used to brush the dust off me again and again?” Here the poet shows Bharata's grief through memory: he remembers his father's bed, the touch of his hand, the kiss on his head — all marks of a son's early childhood. “Fortunate are Rāma and the others” is heart-rending, for he believes Rāma is in Ayodhyā and performed their father's funeral; the truth is quite different, and he will soon hear it. In “while I was away” lies a son's pain that, had he come in time, he would have seen his father at the end. And by asking what illness it was he shows he thinks the death a natural one; his mother's deed has not even entered his imagination.
६रामं प्रति भरतस्य याचना पितुः अन्तिमवचनं च
३२यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि सम्मतः।
तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः॥
३३पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः।
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम॥
३४धर्मविद्धर्मशीलश्च महाभागो दृढव्रतः।
आर्ये किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः॥
३५पश्चिमं साधुसंदेशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः।
इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत्॥
३६रामेति राजा विलपन्हा सीते लक्ष्मणेति च।
स महात्मा परं लोकं गतो मतिमतां वरः॥
३७इतीमां पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव।
कालधर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः॥
३८सिद्धार्थास्तु नरा राममागतं सह सीतया।
लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्॥
‘यः मे भ्राता पिता बन्धुः च, यस्य दासः इति अहं सम्मतः, तस्य अक्लिष्टकर्मणः रामस्य समीपे मां शीघ्रम् आख्याहि। आर्यस्य धर्मं जानतः पुरुषस्य ज्येष्ठः भ्राता पिता एव भवति; तस्य पादौ ग्रहीष्यामि, सः हि इदानीं मम गतिः। हे आर्ये, धर्मवित् धर्मशीलः महाभागः दृढव्रतः सत्यविक्रमः मम पिता किम् अब्रवीत्? आत्मनः विषये तस्य पश्चिमं साधुसंदेशं श्रोतुम् इच्छामि।’ एवं पृष्टा कैकेयी यथातत्त्वं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘रामः इति विलपन्, ‘हा सीते, हा लक्ष्मण’ इति च वदन् सः महात्मा मतिमतां वरः परं लोकं गतः। पाशैः बद्धः महागजः इव कालधर्मेण परिक्षिप्तः तव पिता इमाम् एव पश्चिमां वाचं व्याजहार — सिद्धार्थाः खलु ते नराः, ये सीतया सह आगतं रामं महाबाहुं लक्ष्मणं च पुनरागतं द्रक्ष्यन्ति।’ अत्र भरतः न अद्यापि जानाति यत् रामः वनं गतः; सः केवलं ज्येष्ठस्य शरणं याचते। कैकेयी तु पितुः अन्तिमवचनं कथयन्ती एव तत् सत्यं गूढं सूचयति — ‘आगतं रामं द्रक्ष्यन्ति’ इति वचनम् एव तस्य प्रवासं ध्वनयति। एषा कवेः रचनाकुशलता — सत्यं क्रमेण एव प्रकटीभवति, एकवारं न। ‘यः मे भ्राता पिता बन्धुः, यस्य दासः अहं सम्मतः’ इति वाक्यम् अस्मिन् काण्डे भरतस्य चरित्रस्य मूलमन्त्रः इव; अग्रे अपि सः पुनःपुनः एवम् एव वक्ष्यति। ‘पिता हि भवति ज्येष्ठः’ इति च धर्मशास्त्रस्य वचनम् एव उद्धृतम्। कैकेयी यदा पितुः अन्तिमवचनं कथयति, तदा सा सत्यम् एव वदति — किन्तु तत् सत्यं तस्याः कृते गौरवास्पदं न, अपि तु अपराधस्य एव साक्ष्यम्।
“Tell Rāma at once that I have come — Rāma, whose deeds never falter, who is my brother, my father and my kinsman, whose servant I am held to be. To a man who knows the dharma of the noble, the eldest brother is a father. I will clasp his feet; he is my refuge now. And noble lady, what did my father say — that righteous king who knew dharma, greatly blessed, firm in his vows, true in his valour? I want to hear his last good message for me.” He quotes the rule of dharma that the eldest brother is a father, and his words — Rāma is my brother, father and kinsman, and I am his servant — are almost the watchword of Bharata's character in this kāṇḍa; he will say the same again and again. He still does not know that Rāma has gone to the forest; he only seeks his elder brother's protection. So questioned, Kaikeyī told him the truth. “Crying ‘Rāma!’ and ‘Alas, Sītā! Alas, Lakṣmaṇa!’ that great-souled king, wisest of the wise, went to the other world. Caught in the noose of time like a great elephant, your father spoke these last words: ‘Those men will have their wish who see Rāma come back with Sītā, and mighty-armed Lakṣmaṇa returned.’” In reporting his father's last words she hints at the hidden truth, for “who see Rāma come back” itself implies that he is gone. Such is the poet's craft: the truth comes out step by step, not all at once. And when Kaikeyī reports the king's dying words she does speak the truth — but that truth brings her no honour; it is the very evidence of her crime.
७रामस्य वनगमनस्य वार्ता भरतस्य शङ्का प्रश्नाश्च
३९तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीयाप्रियशंसनात्।
विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम्॥
४०क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समागतः॥
४१तथा पृष्टा यथान्यायमाख्यातुमुपचक्रमे।
मातास्य युगपद्वाक्यं विप्रियं प्रियशंसया॥
४२स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम्।
दण्डकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः॥
४३तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया।
स्वस्य वंशस्य माहात्म्यात्प्रष्टुं समुपचक्रमे॥
४४कच्चिन्न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्यचित्।
कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः॥
४५कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते।
कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्राता रामो विवासितः॥
तत् श्रुत्वा द्वितीयस्य अप्रियस्य शंसनेन सः विषसाद एव; विषण्णवदनः सन् सः भूयः मातरं पप्रच्छ — ‘इदानीं सः धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः क्व वर्तते, यः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया च सह समागतः?’ तथा पृष्टा सा यथान्यायम् आख्यातुम् उपचक्रमे; अस्य माता युगपत् एव अप्रियं वाक्यं प्रियशंसया इव अवदत् — ‘हे पुत्र, सः राजसुतः चीरवासाः सन् वैदेह्या सह महावनं दण्डकान् गतः, लक्ष्मणः च तस्य अनुचरः अभवत्।’ तत् श्रुत्वा भरतः त्रस्तः अभवत्, भ्रातुः चारित्रविषये शङ्का च तस्य जाता; स्वस्य वंशस्य माहात्म्यात् सः प्रष्टुम् उपचक्रमे — ‘कच्चित् रामेण कस्यचित् ब्राह्मणस्य धनं न हृतम्? कच्चित् तेन कोऽपि आढ्यः दरिद्रः वा अपापः न विहिंसितः? कच्चित् राजपुत्रः परदारान् न अभिमन्यते? कस्मात् मम भ्राता रामः दण्डकारण्यं प्रति विवासितः?’ एषः प्रश्नक्रमः भरतस्य चरित्रं प्रकाशयति — सः रामं न सन्दिह्यति, अपि तु निर्वासनस्य कारणम् अन्विष्यति; यतः इक्ष्वाकुवंशे निष्कारणं निर्वासनं न सम्भवति इति तस्य विश्वासः। ‘वंशस्य माहात्म्यात्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् प्रश्नः सन्देहात् न, अपि तु वंशधर्मस्य गौरवात् एव जातः। ‘विप्रियं प्रियशंसया’ इति विरोधः कैकेय्याः स्वभावं पुनः प्रकटयति — या वार्ता पुत्रस्य हृदयं भिनत्ति, तां सा प्रियवार्ताम् इव उत्साहेन कथयति। ‘चपला माता’ इति च कविः अग्रे वदति। भरतस्य त्रयः प्रश्नाः त्रीन् महापातकान् उद्दिश्य कृताः — ब्राह्मणधनहरणम्, निरपराधहिंसा, परदाराभिमर्शः; एते एव राजकुलस्य निर्वासनयोग्याः अपराधाः इति तस्य मतम्।
Hearing that, Bharata sank at this second piece of bad news. With a fallen face he asked his mother again: “Where is he now, that righteous one who is Kausalyā's joy, who has gone away with his brother Lakṣmaṇa and with Sītā?” Asked this, she set about telling him plainly, uttering the painful news as though she were announcing something welcome — the news that would break her son's heart she told eagerly, as if it were good. “That prince, my son, has gone in bark garments to the great forest of the Daṇḍakas with Vaidehī, and Lakṣmaṇa has followed him.” At that Bharata was appalled. Fearing for his brother's good name, and prompted by the greatness of his line, he began to ask: “Has Rāma taken any brahmin's wealth? Has he harmed any innocent man, rich or poor? Has the prince coveted another man's wife? Why has my brother Rāma been banished to the Daṇḍaka forest?” These questions reveal Bharata's character: he does not suspect Rāma but searches for the cause of the banishment, believing that in Ikṣvāku's line no one could be banished without cause; the questions spring not from doubt but from pride in the dharma of his house. His three questions name three great sins — stealing a brahmin's wealth, harming the innocent, and violating another's wife — which in his view were the only crimes for which a royal prince could be exiled.
८कैकेय्याः आत्मकर्मनिवेदनं राज्यग्रहणस्य आदेशश्च
४६अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम्।
तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे॥
४७एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना।
उवाच वचनं हृष्टा वृथापण्डितमानिनी॥
४८न ब्राह्मणधनं किंचिद्धृतं रामेण कस्यचित्।
कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः।
न रामः परदारान्स चक्षुर्भ्यामपि पश्यति॥
४९मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्येहाभिषेचनम्।
याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम्॥
५०स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तथाकरोत्।
रामस्तु सहसौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया॥
५१तमपश्यन्प्रियं पुत्रं महीपालो महायशाः।
पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान्॥
५२त्वया त्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम्।
त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवंविधं कृतम्॥
५३मा शोकं मा च संतापं धैर्यमाश्रय पुत्रक।
त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम्॥
५४तत्पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर्वसिष्ठमुख्यैः सहितो द्विजेन्द्रैः।
संकाल्य राजानमदीनसत्त्वमात्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व॥
अथ तस्य चपला माता तेन एव स्त्रीस्वभावेन स्वकर्म यथातथं व्याहर्तुम् उपचक्रमे। महात्मना भरतेन एवम् उक्ता कैकेयी हृष्टा वृथा पण्डितमानिनी च सती उवाच — ‘रामेण कस्यचित् किंचिदपि ब्राह्मणधनं न हृतम्; तेन कोऽपि आढ्यः दरिद्रः वा अपापः न विहिंसितः; रामः परदारान् चक्षुर्भ्याम् अपि न पश्यति। किन्तु हे पुत्र, रामस्य अभिषेचनं श्रुत्वा एव मया ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनं याचितः। सः स्ववृत्तिं समास्थाय ते पिता तत् तथा एव अकरोत्; रामः तु सौमित्रिणा सीतया च सह प्रेषितः। तं प्रियं पुत्रम् अपश्यन् महायशाः महीपालः पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वम् उपपेदिवान्। हे धर्मज्ञ, त्वया इदानीं राजत्वम् अवलम्ब्यताम्; त्वत्कृते हि मया इदं सर्वम् एवंविधं कृतम्। मा शोकं कुरु, मा च संतापम्; धैर्यम् आश्रय, हे पुत्रक। इयं नगरी इदं च अनामयं राज्यं त्वदधीनम् एव। तत् हे पुत्र, विधिज्ञैः वसिष्ठमुख्यैः द्विजेन्द्रैः सहितः शीघ्रं विधिना अदीनसत्त्वं राजानं संकाल्य (संस्कृत्य) आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व।’ अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तबद्धः; तेन च कैकेय्याः आदेशः गाम्भीर्येण समाप्यते। सा यत् आत्मश्लाघया कथयति — ‘त्वत्कृते मया सर्वं कृतम्’ इति — तत् एव भरतस्य कृते सर्वाधिकं दुःसहम्; अग्रिमे सर्गे सः तस्याः वचनं श्रुत्वा तीव्रं रोषं प्रकटयिष्यति, मातरं च धिक्करिष्यति। एवम् अयं सर्गः कथायाः महतीं सन्धिं निर्माति — इतः परं भरतस्य चरित्रम् एव कथायाः केन्द्रं भवति। कैकेय्याः उत्तरं त्रिभिः खण्डैः विभक्तम् — प्रथमं सा रामस्य निर्दोषतां स्वीकरोति, ततः स्वकर्म निवेदयति, अन्ते च फलं याचते। एषः एव क्रमः तस्याः मोहस्य गभीरतां दर्शयति; या रामं निर्दोषम् इति जानाति, सा एव तं निर्वासितवती। ‘वृथापण्डितमानिनी’ इति कवेः विशेषणम् अत्र निर्णायकम् — सा आत्मानं नीतिज्ञां मन्यते, वस्तुतः तु स्वस्य एव पुत्रस्य सर्वनाशं कृतवती। भरतः तु अद्यापि किमपि न उक्तवान्; तस्य मौनम् एव अग्रिमस्य सर्गस्य रोषं सूचयति।
Then his fickle mother, in her woman's way, began to tell exactly what she had done. Delighted with herself and vainly thinking herself wise, Kaikeyī answered the great-souled Bharata: “Rāma has taken no brahmin's wealth from anyone; he has harmed no innocent man, rich or poor; Rāma does not so much as look at another man's wife. But I, my son, as soon as I heard of Rāma's consecration, asked your father for the kingdom and for Rāma's banishment. Holding to his own rule, your father did just that, and Rāma was sent away with Saumitri and Sītā. And not seeing that beloved son, the glorious king, worn down by grief for him, died. Now, you who know dharma, take up the kingship; it was for your sake that I did all this. Do not grieve, do not be distressed; take courage, my child. This city and this untroubled kingdom are yours. So, my son, with Vasiṣṭha and the other great brahmins who know the rites, quickly and duly perform the funeral of that undaunted king, and have yourself consecrated over the earth.” Her answer falls into three parts: first she grants Rāma's innocence, then she tells her own deed, and last she claims its reward. That order shows how deep her delusion ran: she knew Rāma was blameless, and still she had him banished. The poet's word for her, “vainly thinking herself wise”, is decisive: she thought herself a shrewd politician, when in truth she had brought ruin on her own son. Her boast, “it was for your sake that I did all this”, is the hardest of all for Bharata to bear, and in the next sarga, hearing it, he will burst out in fury and denounce his mother. Bharata has not yet said a word, and his very silence foreshadows that anger. So this sarga marks a great turning in the story: from here on Bharata's character stands at its centre.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- प्र + उषित → प्रोषित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + वस्’ इत्यस्य क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सुतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सौवर्णम् + आसनम् → सौवर्णमासनम् — मकारस्य सन्धौ संहितम् एकं पदम्
- समासः
- सौवर्णम् आसनम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘त्यक्त्वा’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- श्री + विवर्जित — सन्धिकार्यं नास्ति (ईकारः वकारेण सह न सन्धिम् उपैति)
- समासः
- श्रिया विवर्जितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘स्वगृहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + उप + आ + घ्रा → समुपाघ्राय — ‘उप + आ’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — त्र्युपसर्गपूर्वकात् ‘घ्रा’ धातोः ल्यबन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- ल्यबन्तम् अव्ययम्
- सन्धिः
- च्युतस्य + आर्यक → च्युतस्यार्यक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- आर्यकस्य वेश्म — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सर्वाणि षष्ठ्यन्तानि, एकवचनानि (‘तव’ इत्यनेन सम्बद्धानि)
- सन्धिः
- अध्वन् + श्रम → अध्वश्रम — नकारस्य लोपः समासे
- समासः
- अध्वनः श्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- राजीव + लोचन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राजीवे (कमले) इव लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- राज + वाक्य — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वाक्य + हर’ इत्यत्र अपि न
- समासः
- राज्ञः वाक्यं हरन्ति इति राजवाक्यहराः — उपपदतत्पुरुषः (षष्ठीतत्पुरुषगर्भः)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘दूतैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘यज्’ धातोः यङन्तात् ऊकप्रत्यये यायजूकः
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितसदृशं कृदन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- धर्म + अभिजन → धर्माभिजन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः ‘धर्माभिजनवान् + शुचिः’ इत्यत्र श्चुत्वसन्धिः (न् + श् = ञ् + छ्) — एषा एव सन्धिः अत्र दुर्ग्रहा, अतः संहितं रूपम् उद्धृतम्
- समासः
- धर्मः अभिजनः (कुलम्) यस्य, तादृशः — बहुव्रीहिगर्भः मतुबन्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- बल + अर्दित → बलार्दित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पितृशोकस्य बलेन अर्दितः — तृतीयातत्पुरुषः (षष्ठीतत्पुरुषगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- भ्रान्त + आकुलित → भ्रान्ताकुलित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- भ्रान्ता आकुलिता च चेतना यस्य सः — बहुव्रीहिः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अति + अय → अत्यय — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); तोयद + अत्यय → तोयदात्यय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- तोयदानाम् अत्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (कालाधिकरणे)
- सन्धिः
- अप् + शुष्क → अप्शुष्क — मुद्रणे पकारे हलन्तचिह्नं स्पष्टम्; व्याकरणदृष्ट्या ‘अप्सु शुष्कः’ इति अपेक्ष्यते, किन्तु मुद्रितपाठः एव रक्षितः
- समासः
- अद्भिः शुष्कः (जलेन रहितः) — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सागरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- चन्द्र + अर्क → चन्द्रार्क — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- चन्द्रार्काभ्यां सदृशः — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सुतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- यज्ञ + अधिकार → यज्ञाधिकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दाने यज्ञे च अधिकारः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘बुद्धिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तपस् + अनुग → तपोनुग — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शीलं श्रुतिं तपः च अनुगच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘बुद्धिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रभा + इव → प्रभेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); इव + अर्कस्य → इवार्कस्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रभा’ इति सुबन्तम्, ‘इव’ इति निपातः
- विभक्तिः
- ‘प्रभा’ प्रथमा एकवचनम्; ‘अर्कस्य’ षष्ठी एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + वि + वृत् → परिविवृत्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकात् ‘वृत्’ धातोः ल्यबन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- ल्यबन्तम् अव्ययम्
- सन्धिः
- यात्राम् + अयासिषम् → यात्रामयासिषम् — मकारस्य सन्धौ संहितम् एकं पदम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘या’ धातोः लुङ् उत्तमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- ‘यात्राम्’ द्वितीया एकवचनम्; ‘अयासिषम्’ क्रियापदम् (लुङ्)
- सन्धिः
- वि + अव + दीर्ण → व्यवदीर्ण — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दॄ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं द्व्युपसर्गपूर्वकं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मनः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मयि + अनागते → मय्यनागते — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ‘न + आगत’ इत्यत्र नञः ‘अन्’ इति आदेशः
- समासः
- न आगतः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (भावलक्षणे सप्तमी)
- सन्धिः
- उप + घ्रा → उपजिघ्र — अभ्यासकार्यम् (घ्रा → जिघ्र)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘घ्रा’ धातोः विधिलिङ् प्रथमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + क्लिष्ट → अक्लिष्ट — नञः ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- अक्लिष्टानि कर्माणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘तातस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- काल + धर्म — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘परि + क्षिप्त’ इत्यत्र अपि न
- समासः
- कालधर्मेण परिक्षिप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पिता’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- द्वितीय + अप्रिय → द्वितीयाप्रिय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘न + प्रिय’ इत्यत्र नञः ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- द्वितीयस्य अप्रियस्य शंसनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- चीर + वासस् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चीराणि (वल्कलानि) वासांसि यस्य सः — बहुव्रीहिः; प्रथमैकवचने ‘चीरवासाः’, सन्धौ ‘चीरवासा’ इति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राजसुतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- लक्ष्मण + अनुचर → लक्ष्मणानुचर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- लक्ष्मणः अनुचरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- चारित्र + शङ्का — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चारित्रविषये शङ्का — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- न + पाप → अपाप — नञः ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न पापः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘आढ्यः दरिद्रः वा’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- वृथा + पण्डित — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पण्डित + मानिनी’ इत्यत्र अपि न
- समासः
- वृथा आत्मानं पण्डितां मन्यते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सह + सौमित्रिः → सहसौमित्रिः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सौ’ इति व्यञ्जनादि, अतः स्वरसन्धेः प्रसङ्गः एव नास्ति, केवलं समासे पदे संहिते
- समासः
- सौमित्रिणा सह — सहपूर्वपदः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परि + द्यून — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पुत्रशोक + परिद्यून’ इत्यत्र अपि न
- समासः
- पुत्रशोकेन परिद्यूनः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘महीपालः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- उप + पद् → उपपेदिवान् — लिटि क्वसुप्रत्यये अभ्यासकार्यम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पद्’ धातोः क्वसुप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + आमय → अनामय — नञः ‘अन्’ इति आदेशः स्वरादौ
- समासः
- न विद्यते आमयः (रोगः, उपद्रवः) यस्मिन् तत् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + काल्य → संकाल्य — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कल्’ धातोः ण्यन्तात् ल्यबन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- ल्यबन्तम् अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘उर्वी’ इत्यस्य सप्तम्यां ‘उर्व्याम्’ इति यणादेशेन रूपम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्