॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ७१

अयोध्याकाण्डम् — एकसप्ततितमः सर्गः

भरतस्य मार्गयात्रा अयोध्यादर्शनं च

राजगृहात् प्रस्थानम्, नदीनां ग्रामाणां वनानां च अतिक्रमणम्, सप्तरात्रेण अयोध्याप्राप्तिः, निरानन्दायाः पुर्याः दर्शनम्, सारथिं प्रति भरतस्य उद्गाराः

अस्मिन् सर्गे कविः भरतस्य राजगृहात् अयोध्यां प्रति सप्तरात्रात्मिकां यात्रां क्रमशः वर्णयति। वीर्यवान् सः प्राङ्मुखः निर्गत्य सुदामां शतद्रुं च तीर्त्वा, ऐलधाने अपरपर्वतेषु शिलायां शल्यकर्षणे च गत्वा, शिलावहां प्रेक्षमाणः चैत्ररथं वनं प्रति प्रयाति। ततः सरस्वतीं गङ्गां च प्रतिपद्य भारुण्डवनं प्रविश्य, कुलिङ्गां यमुनां च तीर्त्वा सैन्यम् आश्वासयति। अंशुधाने भागीरथीं तीर्त्वा प्राग्वटं, कुटिकोष्टिकां, धर्मवर्धनं, तोरणं, जम्बूप्रस्थं, वरूथम्, उज्जिहानायाः उद्यानं च प्राप्य सः सेनाम् अनुज्ञाप्य स्वयं त्वरितः प्रयाति। सर्वतीर्थे वासं कृत्वा उत्तानिकादिनदीः, हस्तिपृष्ठकं, कुटिकां, कपीवतीं, स्थाणुमतीं, गोमतीं, कलिङ्गनगरस्य सालवनं च अतीत्य सप्तम्याः रात्रेः अरुणोदये सः मनुनिर्मिताम् अयोध्यां पश्यति। किन्तु पुरी पूर्ववत् न प्रकाशते — पाण्डुमृत्तिका इव दृश्यते, नरनारीणां तुमुलः शब्दः न श्रूयते, उद्यानानि कामिभिः परित्यक्तानि रुदन्ति इव, मृगपक्षिणां वाणी चन्दनागुरुगन्धी पवनः भेरीमृदङ्गवीणानां शब्दः च विरतः। ‘अरण्यभूता इव इयं पुरी’ इति सः सारथिं वदति, ‘सर्वथा मम बन्धुषु कुशलं दुर्लभम्’ इति च शङ्कते। वैजयन्तद्वारेण प्रविश्य सः गृहाणि सम्मार्जनविहीनानि, बलिधूपरहितानि, देवागाराणि शून्यानि, आपणान् निष्पण्यान्, जनं च अश्रुपूर्णाक्षम् उत्कण्ठितं पश्यति। अन्ते रजोरुणद्वारकवाटयन्त्रां पुरीं दृष्ट्वा दुःखेन सम्पूर्णतरः सः अवाक्शिराः दीनमनाः पितुः वेश्म प्रविशति।

१राजगृहात् प्रस्थानं प्रथमदिनानां मार्गश्च

१स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय वीर्यवान्।
ततः सुदामां द्युतिमान्संतीर्यावेक्ष्य तां नदीम्॥

२ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्।
शतद्रुमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः॥

३ऐलधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्वतान्।
शिलामाकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्॥

४सत्यसंधः शुचिर्भूत्वा प्रेक्षमाणः शिलावहाम्।
अभ्यगात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति॥

पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः मातामहम् अश्वपतिम् आपृच्छ्य शत्रुघ्नसहितः रथम् आरुह्य राजगृहात् निर्गतः। अस्मिन् सर्गे कविः तस्य सप्तदिवसात्मिकां यात्रां क्रमेण वर्णयति — नदीनां ग्रामाणां वनानां च नामभिः पूर्णा एषा वर्णना समग्रे रामायणे दुर्लभा। वीर्यवान् सः राजगृहात् प्राङ्मुखः अभिनिर्याय प्रथमं सुदामां नदीं संतीर्य ताम् अवेक्ष्य अगच्छत्। ततः द्युतिमान् इक्ष्वाकुनन्दनः ह्लादिनीं दूरपारां प्रतीचीनस्रोतसं तरङ्गिणीं शतद्रुनदीम् अतरत्। तदनन्तरं सः ऐलधाने नदीं तीर्त्वा अपरपर्वतान् प्राप्य, स्वान्तःपतितानि वस्तूनि शिलारूपाणि करोति इति प्रसिद्धां शिलां नदीम् अपि तीर्त्वा, आग्नेय्यां दिशि स्थितं शल्यकर्षणनामकं देशम् अगच्छत्। सत्यसन्धः शुचिः च सन् सः शिलावहां नदीं प्रेक्षमाणः महाशैलान् अतिक्रम्य कुबेरस्य चैत्ररथं वनं प्रति प्रायात्। मार्गवर्णने कविः भरतस्य त्वरां न विस्मरति — प्रतिपदं सः गच्छति एव, क्वापि न विश्राम्यति; यतः दूतानां वचनम् ‘आत्ययिकं कृत्यम्’ इति तस्य हृदये वर्तते। ‘सत्यसन्धः शुचिः’ इति विशेषणद्वयम् अपि सूचकम् — यः पुरुषः मार्गे अपि शौचं प्रतिज्ञां च न त्यजति, सः एव अग्रे राज्यम् अपि न ग्रहीष्यति।

In the previous sarga Bharata had taken leave of his grandfather Aśvapati and left Rājagṛha in his chariot with Śatrughna. Here the poet follows his seven-day journey stage by stage, and a description so full of the names of rivers, villages and forests is rare anywhere in the Rāmāyaṇa. Setting out eastward from Rājagṛha, the valiant prince first crossed the river Sudāmā and looked back at it. Then the glorious delight of the Ikṣvākus crossed the Śatadru, a refreshing river with a far shore, its waves running westward. At Ailadhāna he crossed a river, reached the Apara mountains, crossed the Śilā too, the river said to turn whatever falls into it to stone, and came to the country called Śalyakarṣaṇa in the south-east. True to his word and keeping himself pure, he gazed on the river Śilāvahā, passed the great crags and went on toward Kubera's Caitraratha wood. Through all this the poet does not let us forget Bharata's haste: at every step he is moving and nowhere does he rest, because the messengers' words about urgent business are lodged in his heart. The two epithets, true to his word and pure, are telling as well; the man who does not give up purity or his pledge even on the road is the man who will later refuse the kingdom itself.

२सरस्वती-गङ्गे, भारुण्डवनं, यमुना, महारण्यं च

५सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्य च।
उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम्॥

६वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वतावृताम्।
यमुनां प्राप्य संतीर्णो बलमाश्वासयत्तदा॥

७शीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम्॥

८राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम्।
भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्यगात्॥

ततः सः सरस्वतीं गङ्गां च उभे अपि युगपत् प्रतिपद्य वीरमत्स्यदेशस्य उत्तरभागे स्थितं भारुण्डवनं प्राविशत्। तत्र वेगवतीं कुलिङ्गानाम्नीं पर्वतैः आवृतां ह्लादिनीं नदीं दृष्ट्वा, ततः यमुनां प्राप्य तां संतीर्य सः सैन्यम् आश्वासयत्। तत्र मार्गश्रमेण तप्तानि गात्राणि जलेन शीतीकृत्य, क्लान्तान् वाजिनः आश्वास्य, स्वयं च स्नात्वा जलं पीत्वा अग्रिममार्गार्थम् उदकम् आदाय सः प्रायात्। ततः भद्रः राजपुत्रः भद्रेण यानेन मनुष्यैः अल्पम् एव सेवितं महारण्यं मारुतः आकाशम् इव वेगेन अत्यगात्। अत्र उपमा सूक्ष्मा — वायोः गतिः यथा अप्रतिहता, तथा एव भरतस्य गतिः; किन्तु वायुः प्रीत्या वहति, अयं तु शङ्कया। सैन्यस्य आश्वासनम् अपि सूचयति यत् नायकः स्वयं न श्राम्यति, अपि तु अनुयायिनां श्रमं गणयति — एतत् भरतस्य राजगुणस्य लक्षणम्। ‘भद्रः भद्रेण यानेन’ इति पदयुग्मे कविः शब्दक्रीडां करोति — कल्याणस्वभावः पुरुषः कल्याणरूपेण रथेन गच्छति; किन्तु पाठकः जानाति यत् तस्य गन्तव्यं तु सर्वथा अकल्याणम् एव।

Coming on the Sarasvatī and the Gaṅgā together, he entered the Bhāruṇḍa forest north of the Vīramatsya country. There he saw the swift and refreshing river Kuliṅgā, ringed by hills; then he reached the Yamunā, crossed it and let his troops rest. He cooled their limbs, weary from the road, with water, revived the tired horses, bathed and drank himself, and set off again carrying water for the way ahead. Then the prince, auspicious himself and riding an auspicious carriage, crossed a great forest where few men went, swift as the wind crossing the sky. The simile is subtle: like the wind his course could not be checked, but the wind blows gladly, and he went in dread. That he stopped to rest his men shows that the leader thought of his followers' weariness, not only his own, which is a mark of Bharata's kingly nature. And in calling him auspicious in an auspicious carriage the poet plays on the word, for the reader knows that where he is going nothing auspicious awaits.

३भागीरथ्याः तरणम्, प्राग्वटादिग्रामाः, उज्जिहानायाः उद्यानम्

९भागीरथीं दुष्प्रतरां सोंऽशुधाने महानदीम्।
उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे॥

१०स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्टिकाम्।
सबलस्तां स तीर्त्वाथ समगाद्धर्मवर्धनम्॥

११तोरणं दक्षिणार्धेन जम्बूप्रस्थं समागमत्।
वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः॥

१२तत्र रम्ये वने वासं कृत्वासौ प्राङ्मुखो ययौ।
उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः॥

१३स तांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः।
अनुज्ञाप्याथ भरतो वाहिनीं त्वरितो ययौ॥

अंशुधाननामके स्थाने दुस्तरां महानदीं भागीरथीं प्राप्य राघवः शीघ्रं प्राग्वटनाम्ना विश्रुतं नगरम् उपागच्छत्। तत्र प्राग्वटे गङ्गां तीर्त्वा सः कुटिकोष्टिकां नदीं समायात्; सबलः सन् ताम् अपि तीर्त्वा धर्मवर्धनं नगरम् अगच्छत्। ततः तोरणग्रामस्य दक्षिणार्धेन गत्वा जम्बूप्रस्थं प्राप्तवान्; तदनन्तरं दशरथात्मजः वरूथनामकं रमणीयं ग्रामं ययौ। तत्र रमणीये वने एकां रात्रिं वासं कृत्वा सः पुनः प्राङ्मुखः प्रायात्, यत्र प्रियकाः (कदम्बवृक्षाः) बहवः सन्ति तत् उज्जिहानायाः उद्यानं च प्राप्तवान्। तान् प्रियकान् प्राप्य सः शीघ्रगामिनः वाजिनः रथे योजयित्वा, वाहिनीं शनैः आगन्तुम् अनुज्ञाप्य, स्वयं त्वरितः प्रायात्। एषः एव यात्रायाः सन्धिबिन्दुः — इतः परं भरतः सेनाम् अपि त्यजति, केवलं रथेन धावति। मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां लिखितं यत् अयोध्यातः प्रेषिताः दूताः ऋजुमार्गेण आगताः, भरतस्य तु चतुरङ्गिण्या सेनया सह गन्तव्यम् आसीत्, अतः तस्य मार्गे भिन्नानि ग्रामाणि नदीनगराणि च आगतानि। अत्र एका सूक्ष्मा सूचना अपि वर्तते — यः राजपुत्रः मातामहस्य दत्तं धनं गजान् अश्वान् अमात्यांश्च न अभिनन्दितवान्, सः अधुना तत् सर्वं मार्गे एव त्यक्त्वा गच्छति। वैभवं तस्य न लक्ष्यम्, गन्तव्यम् एव लक्ष्यम्। ‘प्राङ्मुखः ययौ’ इति पुनरुक्त्या कविः दिशम् अपि स्मारयति — पूर्वदिक् एव अयोध्यायाः दिक्।

Reaching the Bhāgīrathī, that great river hard to cross, at Aṃśudhāna, the Rāghava came swiftly to the famous town of Prāgvaṭa. Crossing the Gaṅgā there, he came to the river Kuṭikoṣṭikā, crossed it too with his forces, and reached the town of Dharmavardhana. Passing through the southern half of Toraṇa he came to Jambūprastha, and the son of Daśaratha then went on to the pleasant village of Varūtha. After spending one night in the lovely wood there, he went on eastward to the garden of Ujjihānā, where the priyaka trees grow in numbers. There he had swift horses yoked to his chariot, gave the army leave to follow slowly, and hurried on by himself. This is the turning point of the journey: from here Bharata leaves even his army behind and races on in his chariot alone. His road differed from the messengers', for they had come by the direct way, while he, with a full army in train, had to pass by other villages, rivers and towns. And there is a quiet hint too: the prince who took no pleasure in his grandfather's gifts of wealth, elephants, horses and ministers now leaves all of it behind on the road. Splendour was not his aim; only his destination. And the poet repeats that he went eastward, for east was the direction of Ayodhyā.

४शेषनद्यः, सालवनम्, सप्तरात्रेण अयोध्यादर्शनम्

१४वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्।
अन्या नदीश्च विविधैः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः॥

१५हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामप्यवर्तत।
ततार च नरव्याघ्रो लोहित्ये च कपीवतीम्॥

१६एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम्।
कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा॥

१७भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः।
वनं च समतीत्याशु शर्वर्यामरुणोदये॥

१८अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां स ददर्श ह।
तां पुरीं पुरुषव्याघ्रः सप्तरात्रोषितः पथि॥

सर्वतीर्थे वासं कृत्वा सः उत्तानिकां नदीम् अतरत्, अन्याः च विविधाः नदीः पार्वतीयैः तुरङ्गमैः युक्तेन रथेन उत्तीर्णवान्। हस्तिपृष्ठकं ग्रामम् आसाद्य सः कुटिकां नदीम् अपि अतरत्; ततः नरव्याघ्रः लोहित्ये कपीवतीं नदीं ततार। एकसाले स्थाणुमतीं, विनते गोमतीं नदीं च तीर्त्वा, कलिङ्गनगरे च सालवनं प्राप्य अत्यन्तं परिश्रान्तवाहनः भरतः शीघ्रम् आगच्छत्। तत् वनं च सत्वरम् अतीत्य सप्तम्याः रात्रेः अरुणोदये सः मनुना राज्ञा निर्मिताम् अयोध्यां ददर्श। मार्गे सप्त रात्रीः उषितः पुरुषव्याघ्रः तां पुरीं दूरात् एव अपश्यत्। अत्र कविः सङ्ख्यां स्पष्टं स्थापयति — सप्तरात्रम् एव यात्रायाः कालः, तत् च अग्रिमे सर्गे भरतः स्वयं मातरं प्रति ‘अद्य मे सप्तमी रात्रिः’ इति वदन् पुनः सूचयति। एतावता कालेन अयोध्यायां सर्वं परिवृत्तम् आसीत्, तत् तु सः न जानाति। ‘मनुना राज्ञा निर्मिताम्’ इति विशेषणं करुणारसं वर्धयति — या पुरी वंशस्य आदिपुरुषेण स्थापिता, सा एव अद्य वंशस्य शोकेन मलिना। अरुणोदयः अपि सूचकः — प्रकाशस्य काले एव सः अन्धकारं द्रक्ष्यति। अत्र यात्रावर्णनं समाप्यते; इतः परं सर्गस्य शेषः सर्वः नगरस्य शून्यतायाः वर्णनम् एव।

After halting at Sarvatīrtha he crossed the river Uttānikā and many other rivers in a chariot drawn by horses bred in the hills. Reaching the village of Hastipṛṣṭhaka he crossed the Kuṭikā, and that tiger among men forded the Kapīvatī at Lohitya. He crossed the Sthāṇumatī at Ekasāla and the Gomatī at Vinata, came to the sāla forest at Kaliṅganagara, and pressed on quickly though his horses were utterly spent. Crossing that forest at speed, at dawn after the seventh night he came in sight of Ayodhyā, the city built by King Manu. That tiger among men had spent seven nights on the road when he saw the city from afar. The poet fixes the number firmly: the journey took seven nights, and Bharata himself will say so to his mother in the next sarga. In that time everything in Ayodhyā had changed, though he did not know it. Calling it the city built by King Manu deepens the pathos: the city founded by the first of the line is today stained with the grief of that line. Dawn too is telling, for it is at the hour of light that he will see darkness. Here the account of the journey ends; all the rest of the sarga describes the emptiness of the city.

५पुर्याः प्रथमदर्शनं सारथिं प्रति भरतस्य वचनम्

१९अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं चेदमब्रवीत्।
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी॥

२०अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका।
यज्विभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः॥

२१भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिवरपालिता।
अयोध्यायां पुरा शब्दः श्रूयते तुमुलो महान्॥

२२समन्तान्नरनारीणां तमद्य न शृणोम्यहम्।
उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः॥

२३समन्ताद्विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा।
तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः॥

२४अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति माम्।
नह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः।
निर्यान्तो वाभियान्तो वा नरमुख्या यथा पुरा॥

अग्रतः अयोध्यां दृष्ट्वा भरतः सारथिं प्रति इदम् अब्रवीत् — ‘एषा यशस्विनी पुण्योद्याना पुरी मे न अतिप्रतीता, न पूर्ववत् प्रसन्ना प्रतिभाति। हे सारथे, दूरात् अयोध्या पाण्डुमृत्तिका इव दृश्यते। या यज्वभिः गुणसम्पन्नैः वेदपारगैः ब्राह्मणैः, ऋद्धैः च बहुभिः जनैः आकीर्णा, राजर्षिवरेण पालिता च आसीत्, तस्याम् अयोध्यायां पुरा समन्तात् नरनारीणां तुमुलः महान् शब्दः श्रूयते स्म; तम् अहम् अद्य न शृणोमि। सायाह्ने उद्यानेषु क्रीडित्वा उपरतैः नरैः समन्तात् विप्रधावद्भिः यानि उद्यानानि शोभन्ते स्म, तानि मे अद्य अन्यथा एव प्रकाशन्ते — कामिभिः परित्यक्तानि सन्ति, रुदन्ति इव च प्रतीयन्ते। हे सारथे, अरण्यभूता इव इयं पुरी मां प्रतिभाति। अत्र न यानैः, न गजैः, न अश्वैः निर्गच्छन्तः आगच्छन्तः वा नरमुख्याः पूर्ववत् दृश्यन्ते।’ अन्तिमः अत्र श्लोकः षट्पादः — एकस्मिन् एव अङ्के त्रीणि अर्धानि निबद्धानि, यत् मुद्रणे स्पष्टं दृश्यते। अस्मिन् सर्वस्मिन् भागे कविः एकम् एव उपायम् अनुसरति — यत् अस्ति तत् न वर्णयति, अपि तु यत् आसीत् अधुना च नास्ति, तत् एव गणयति। ‘पुरा… अद्य न’ इति द्वन्द्वः पुनःपुनः आवर्तते, तेन च पाठकस्य मनसि नगरस्य पूर्वा शोभा तस्याः च अभावः युगपत् उदेति। भरतः न किमपि श्रुतवान्, किन्तु नगरम् एव तस्मै कथयति। सारथिः तु मौनम् एव अवलम्बते — सः सत्यं जानाति, किन्तु वक्तुं न शक्नोति।

Seeing Ayodhyā before him, Bharata said to his charioteer: “This famous city with its holy gardens does not look to me as it should, nor as bright as it once was. From far off, charioteer, Ayodhyā looks as pale as dust. It used to be thronged with sacrificers, with virtuous brahmins who had mastered the Vedas and with many prosperous people, and ruled by the best of royal sages; in Ayodhyā there always rose a great tumult of men and women on every side, and today I do not hear it. In the evening the pleasure gardens used to shine, with men leaving their play and hurrying home from all directions; today they look different to me — abandoned by lovers, as if they were weeping. This city seems to me to have become a wilderness, charioteer. No carriages are to be seen, no elephants, no horses, and no leading men going out or coming in as they used to.” Throughout this passage the poet follows a single method: he does not describe what is there, but counts what used to be there and is there no longer. “Once… and today not” comes back again and again, so that the city's former glory and its loss rise together in the reader's mind. Bharata has heard nothing, yet the city itself is telling him. The charioteer keeps silent; he knows the truth but cannot bring himself to speak it.

६उद्यानानि, मृगपक्षिणः, वाद्यशब्दः, अशुभनिमित्तानि च

२५उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च।
जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च॥

२६तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः।
स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः॥

२७नाद्यापि श्रूयते शब्दो मत्तानां मृगपक्षिणाम्।
सरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु॥

२८चन्दनागुरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्च्छितोऽमलः।
प्रवाति पवनः श्रीमान्किं नु नाद्य यथा पुरा॥

२९भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसंघट्टितः पुनः।
किमद्य शब्दो विरतः सदादीनगतिः पुरा॥

३०अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च।
निमित्तान्यमनोज्ञानि तेन सीदति मे मनः॥

३१सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्धुषु।
तथा ह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे॥

‘पुरा यानि उद्यानानि मत्तैः प्रमुदितैः च जनैः भान्ति स्म, जनानां रतिसंयोगेषु अत्यन्तगुणवन्ति च आसन्, तानि एव अद्य सर्वथा निरानन्दानि पश्यामि; मार्गे स्रस्तपर्णैः वृक्षैः तानि क्रोशन्ति इव। अद्यापि मत्तानां मृगपक्षिणां सरक्तां मधुरां कलां वाणीं बहुशः व्याहरतां शब्दः न श्रूयते। चन्दनागुरुभ्यां सम्पृक्तः धूपेन सम्मूर्च्छितः अमलः श्रीमान् पवनः यथा पुरा प्रवाति स्म, सः किं नु अद्य न प्रवाति? भेरीमृदङ्गवीणानां कोणेन संघट्टितः यः शब्दः पुरा सदा अश्रूयत, सः किम् अद्य विरतः? अनिष्टानि पापानि विविधानि अमनोज्ञानि च निमित्तानि पश्यामि, तेन मे मनः सीदति। हे सूत, सर्वथा मम बन्धुषु कुशलं दुर्लभम् इति भाति; असति अपि कारणे मम हृदयं मुह्यति इव सीदति च।’ एवं कविः बहुभिः श्लोकैः शून्यतायाः चित्रं रचयति — यत् नास्ति तस्य एव गणनया नगरस्य शोकः दर्श्यते। अत्र इन्द्रियक्रमः अपि द्रष्टव्यः — प्रथमं चक्षुषा उद्यानानि दृश्यन्ते, ततः श्रोत्रेण मृगपक्षिणां वाद्यानां च शब्दाभावः गृह्यते, ततः घ्राणेन चन्दनागुरुधूपगन्धस्य अभावः। एवं त्रिभिः इन्द्रियैः एकम् एव सत्यम् आगच्छति। ‘विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः’ इति उत्प्रेक्षा विशेषेण मार्मिका — वृक्षाः पर्णानि मुञ्चन्ति, तत् तु कविः आक्रन्दनम् इति पश्यति; यथा शोके मनुष्याः केशान् मुञ्चन्ति। अन्ते भरतः स्वयम् एव निर्णयम् आह — ‘बन्धुषु कुशलं दुर्लभम्’ इति। ‘असति सम्मोहे’ इति पदेन सः स्वस्य शङ्कायाः निर्हेतुकत्वम् अपि स्वीकरोति, तथापि हृदयं न शाम्यति। एतत् एव वाल्मीकेः मनोविज्ञानम् — बुद्धिः कारणं न पश्यति, हृदयं तु पूर्वम् एव जानाति।

“The gardens that used to shine, full of joy and revelry and richly furnished for people's pleasures, I now see utterly joyless, the trees along the path shedding their leaves as though crying out. Even now no sound is heard of excited beasts and birds calling again and again in sweet, impassioned voices. The pure and lovely breeze that used to blow, mingled with sandal and aloe and laden with incense — why does it not blow today as it did before? And the sound of drums, tabours and lutes struck with the bow, always to be heard before — why has it stopped today? I see many evil and ill-omened signs of every kind, and my mind sinks under them. Charioteer, in every way it seems that all is not well with my kinsmen. There is no reason for it, yet my heart is bewildered and sinks within me.” So over many verses the poet paints a picture of emptiness, showing the city's grief by counting what is missing. Notice the order of the senses: first the eye sees the gardens, then the ear misses the sound of birds, beasts and music, then the nose misses the scent of sandal, aloe and incense, and through all three senses one truth arrives. The image of the trees crying out is especially moving: the trees are dropping their leaves, but the poet sees it as a lament, as mourners let down their hair. At last Bharata states his own conclusion, that all is not well with his kinsmen, and admits there is no reason for his fear; still his heart will not be quiet. This is Vālmīki's understanding of the mind: reason sees no cause, but the heart already knows.

७वैजयन्तद्वारेण प्रवेशः, सारथिं प्रति पुनःप्रश्नः, गृहाणां दुरवस्था

३२विषण्णः श्रान्तहृदयस्त्रस्तः संलुलितेन्द्रियः।
भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम्॥

३३द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः।
द्वाःस्थैरुत्थाय विजयमुक्तस्तैः सहितो ययौ॥

३४स त्वनेकाग्रहृदयो द्वाःस्थं प्रत्यर्च्य तं जनम्।
सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः॥

३५किमहं त्वरयाऽऽनीतः कारणेन विनानघ।
अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे॥

३६श्रुता नु यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने।
आकारांस्तानहं सर्वानिह पश्यामि सारथे॥

३७सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।
असंयतकवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः॥

३८बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च॥

३९अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।
अपेतमाल्यशोभानि असम्मृष्टाजिराणि च॥

विषण्णः श्रान्तहृदयः त्रस्तः संलुलितेन्द्रियः च भरतः इक्ष्वाकुपालितां पुरीं शीघ्रं प्राविशत्। श्रान्तवाहनः सः वैजयन्तनाम्ना द्वारेण प्रविष्टवान्; द्वाःस्थाः उत्थाय जयम् उक्त्वा तेन सह ययुः। अनेकाग्रहृदयः सः तं द्वाःस्थं जनं प्रत्यर्च्य तत्र अश्वपतेः क्लान्तं सूतम् अब्रवीत् — ‘हे अनघ, कारणं विना अहं किमर्थम् एवं त्वरया आनीतः? मम हृदयम् अशुभम् आशङ्कते, शीलं च पतति इव। नृपतीनां विनाशे पूर्वं यादृशाः आकाराः श्रुताः, तान् सर्वान् अहम् इह पश्यामि, हे सारथे। गृहाणि सम्मार्जनविहीनानि परुषाणि च उपलक्षये, तेषां कवाटानि असंयतानि, सर्वशः श्रीविहीनानि च। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनरहितानि, अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च सन्ति। कुटुम्बिनां भवनानि अलक्ष्मीकानि पश्यामि, यानि मालाशोभारहितानि असम्मृष्टाजिराणि च वर्तन्ते।’ अत्र भरतस्य शङ्का क्रमेण दृढा भवति — प्रथमं सः उद्यानानि पश्यति, ततः गृहाणि, ततः देवालयान्; बहिरङ्गात् अन्तरङ्गं प्रति दृष्टिः चलति। ‘वैजयन्तेन द्वारेण’ इति नाम्ना कविः अयोध्यायाः राजद्वारम् उल्लिखति; द्वाःस्थाः तं दृष्ट्वा उत्थाय ‘जय’ इति वदन्ति — एषः आचारमात्रः जयशब्दः अत्र अत्यन्तं विषण्णः प्रतिभाति, यतः येन जयः वक्तव्यः तस्य पिता मृतः, भ्राता च वनं गतः। ‘अनेकाग्रहृदयः’ इति पदेन कविः तस्य चित्तस्य विक्षेपं दर्शयति — सः द्वाःस्थान् अर्चयति, किन्तु मनः अन्यत्र। सूतः अपि ‘क्लान्तः’ इति विशेष्यते; अश्वपतेः सारथिः सप्तरात्रं रथं वाहयित्वा श्रान्तः, तथापि भरतः तम् एव पृच्छति, यतः अन्यः कोऽपि तस्य विश्वासपात्रं नासीत्। गृहाणां वर्णने पञ्च लक्षणानि उक्तानि — असम्मार्जनम्, अनर्गलितकवाटत्वम्, बलिकर्मलोपः, धूपाभावः, कुटुम्बानां क्षुधा च। एतानि सर्वाणि शोकगृहस्य एव लक्षणानि; नगरं समग्रम् एव सूतकगृहम् इव जातम्।

Dejected, weary at heart, frightened and with his senses in turmoil, Bharata quickly entered the city ruled by the Ikṣvākus. His horses spent, he came in by the Vaijayanta gate, the royal gate of Ayodhyā; the gatekeepers rose, hailed him with cries of victory and walked along with him. That customary cry of victory rings very sadly here, for the one being hailed has lost his father and his brother has gone to the forest. His mind scattered in many directions, he returned the gatekeepers' greeting — he honoured them, but his thoughts were elsewhere — and spoke to Aśvapati's weary charioteer. The charioteer was worn out from driving seven nights, yet Bharata asked him, because there was no one else he could trust. “Why have I been brought here in such haste, blameless friend, with no reason given? My heart forebodes evil and my composure is failing. All the signs we have heard of that appear when kings perish, I see every one of them here, charioteer. I see the houses unswept and rough, their doors left unbarred, wholly without beauty, without offerings, without the fragrance of incense, their households unfed and their people without any lustre. I see householders' homes marked with ill fortune, stripped of garlands, their courtyards unswept.” Bharata's suspicion grows firmer step by step, his gaze moving from gardens to houses to temples, from the outside inward. The houses show five marks — unswept, doors unbarred, offerings neglected, no incense, households going hungry — and all are marks of a house in mourning; the whole city had become like a house under the impurity of a death.

८देवागाराणि, आपणाः, उत्कण्ठितः जनः, राजगृहप्रवेशः

४०देवागाराणि शून्यानि न भान्तीह यथा पुरा।
देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठास्तथैव च॥

४१माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा।
दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्र वै॥

४२ध्यानसंविग्नहृदया नष्टव्यापारयन्त्रिताः।
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिमृगास्तथा॥

४३मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्।
सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे॥

४४इत्येवमुक्त्वा भरतः सूतं तं दीनमानसः।
तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ॥

४५तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोरुणद्वारकवाटयन्त्राम्।
दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरीप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव॥

४६बभूव पश्यन्मनसोऽप्रियाणि यान्यन्यदा नास्य पुरे बभूवुः।
अवाक्शिरा दीनमना न हृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म॥

‘देवागाराणि शून्यानि सन्ति, इह पूर्ववत् न भान्ति; देवतार्चाः प्रविद्धाः, यज्ञगोष्ठाः च तथैव। माल्यापणेषु अद्य पण्यानि न राजन्ते; वणिजः अपि अत्र पूर्ववत् न दृश्यन्ते। ध्यानेन संविग्नहृदयाः नष्टव्यापारेण यन्त्रिताः च जनाः वर्तन्ते; देवायतनेषु चैत्येषु च पक्षिमृगाः दीनाः सन्ति। मलिनं अश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशं सस्त्रीपुंसं जनं पुरे उत्कण्ठितं पश्यामि।’ एवम् उक्त्वा दीनमानसः भरतः अयोध्यायां तानि अनिष्टानि प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ। शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजसा अरुणीकृतद्वारकवाटयन्त्रां पूर्वम् इन्द्रपुरीसदृशीं तां पुरीं दृष्ट्वा सः दुःखेन सम्पूर्णतरः बभूव। यानि मनसः अप्रियाणि अन्यदा अस्य पुरे न अभवन्, तानि पश्यन् सः अवाक्शिराः दीनमनाः अहृष्टः च सन् पितुः वेश्म प्राविशत्। एतेन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे सः पितरं तत्र अपश्यन् मातुः गृहं गमिष्यति, तत्र च सत्यं श्रोष्यति। अन्तिमयोः श्लोकयोः वृत्तम् एव परिवर्तते — अनुष्टुभः त्यक्त्वा कविः दीर्घवृत्तम् उपजातिम् आश्रयति, यथा अस्य सर्गमालायाः बहुषु सर्गेषु दृश्यते; तेन च समाप्तेः गाम्भीर्यं वर्धते। ‘इन्द्रपुरीप्रकाशाम्’ इति विशेषणं च ‘रजोरुणद्वारकवाटयन्त्राम्’ इति विशेषणं च एकस्मिन् एव श्लोके स्थापयित्वा कविः पूर्वापरयोः दशयोः अन्तरं क्षणे एव दर्शयति। ‘अवाक्शिराः’ इति पदम् अपि स्मर्तव्यम् — यः राजपुत्रः उन्नतशिराः सन् प्रस्थितः आसीत्, सः अधुना नतशिराः पितुः गृहं प्रविशति। सम्पूर्णे सर्गे भरतः किमपि सत्यं न श्रुतवान्, तथापि सर्वं शङ्कितवान्; एषा एव कवेः कुशलता — शोकस्य निवेदनात् पूर्वं शोकस्य छाया एव पाठकं स्पृशति।

“The temples stand empty and do not shine as they used to; the images of the gods are neglected, and so are the halls of sacrifice. No wares are on show in the flower-sellers' stalls today, and the merchants are not to be seen as before. People's hearts are troubled with brooding and they are hemmed in by the collapse of trade; in the temples and shrines the birds and beasts look wretched. And in the city I see the people, women and men alike, soiled, their eyes full of tears, wretched, lost in thought, thin and full of longing.” Having said this, Bharata, sick at heart, looked at those grim sights in Ayodhyā and went on to the royal palace. He saw the crossroads, houses and streets deserted, the doors, their panels and bolts reddened with dust, in a city that had once been as bright as Indra's own, and he was filled to overflowing with sorrow. By setting “bright as Indra's city” and “doors red with dust” in a single verse, the poet shows in an instant the gap between what was and what is. Seeing things that grieved his mind and had never before been seen in that city, he bowed his head and, dejected and joyless, entered his father's house. The prince who had set out with his head held high now enters his father's house with his head bowed. With this the sarga ends; in the next he will not find his father there, will go to his mother's rooms and there hear the truth. Through the whole sarga Bharata has been told nothing, yet he has sensed everything; this is the poet's skill, that the shadow of the grief touches the reader before the grief itself is told.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३३ पदानि
प्राङ्मुख ७१.१ पूर्वदिशाभिमुखः
सन्धिः
प्राक् + मुख → प्राङ्मुख — अनुनासिकसन्धिः (क् + म् = ङ् + म्)
समासः
प्राक् मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभिनिर्याय ७१.१ निर्गत्य, बहिः गत्वा
सन्धिः
अभि + निस् + या → अभिनिर्याय — सकारस्य रेफादेशः (निस् → निर्)
समासः
समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकात् ‘या’ धातोः ल्यबन्तं रूपम्
विभक्तिः
ल्यबन्तम् अव्ययम्
संतीर्यावेक्ष्य ७१.१ पारं गत्वा च दृष्ट्वा च
सन्धिः
संतीर्य + अवेक्ष्य → संतीर्यावेक्ष्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अत्र सन्धिः एव पाठे दुर्ग्रहः, अतः संहितं रूपम् उद्धृतम्
समासः
समासः नास्ति — द्वे ल्यबन्ते अव्यये
विभक्तिः
ल्यबन्ते अव्यये
प्रत्यक्स्रोतस् ७१.२ यस्याः प्रवाहः पश्चिमदिशं प्रति वहति, तादृशीम्
सन्धिः
प्रत्यच् + स्रोतस् → प्रत्यक्स्रोतस् — चकारस्य कवर्गादेशः (चर्त्वम्)
समासः
प्रत्यक् (पश्चिमाभिमुखं) स्रोतः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘नदीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शतद्रु ७१.२ शतद्रुनदी, अधुना ‘सतलज’ इति प्रसिद्धा
सन्धिः
शत + द्रु — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारः दकारेण सह न सन्धिम् उपैति)
समासः
शतधा द्रवति इति शतद्रुः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘शतद्रुम्’ इति द्वितीया एकवचनम्
सत्यसंध ७१.४ सत्यप्रतिज्ञः
सन्धिः
सत्य + संधा → सत्यसंध — सन्धिकार्यं नास्ति; समासान्ते स्त्रीलिङ्गस्य ह्रस्वत्वम्
समासः
सत्या संधा (प्रतिज्ञा) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शिलावहा ७१.४ शिलाः अपि प्रवाहेण वहन्ती नदी
सन्धिः
शिला + वहा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शिलाः वहति इति शिलावहा — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रेक्षमाणः’ इत्यस्य कर्म)
अनभीक्ष्णोपसेवित ७१.८ मनुष्यैः पुनःपुनः न सेवितम्, प्रायः जनशून्यम्
सन्धिः
अभीक्ष्ण + उपसेवित → अभीक्ष्णोपसेवित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); ततः न + अभीक्ष्णोपसेवित → अनभीक्ष्णोपसेवित — नञः ‘अन्’ इति आदेशः स्वरादौ
समासः
न अभीक्ष्णम् उपसेवितम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘महारण्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुष्प्रतर ७१.९ कष्टेन तरणीया, दुस्तरा
सन्धिः
दुस् + प्रतर → दुष्प्रतर — विसर्जनीयस्य षत्वम् (सकारस्य मूर्धन्यादेशः)
समासः
दुःखेन प्रतर्तुं शक्या — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘महानदीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सोंऽशुधाने ७१.९ सः (भरतः) अंशुधाननामके स्थाने
सन्धिः
सः + अंशुधाने → सोंऽशुधाने — विसर्गस्य ओत्वम् (अः + अ = ओ), अकारलोपः च अवग्रहेण सूचितः; मुद्रणे अनुस्वारः अवग्रहात् पूर्वम् एव स्थापितः
समासः
समासः नास्ति — ‘सः’ इति सर्वनाम, ‘अंशुधान’ इति स्थाननाम
विभक्तिः
‘सः’ प्रथमा एकवचनम्; ‘अंशुधाने’ सप्तमी एकवचनम्
प्रियक ७१.१२ कदम्बवृक्षाः (हिन्दीभाष्ये ‘कदम्ब’ इति व्याख्यातम्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्रिय’ इत्यस्मात् स्वार्थे कप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — वृक्षविशेषस्य नाम
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘पादपाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनुज्ञाप्य ७१.१३ (सेनायै) शनैः आगन्तुम् अनुज्ञां दत्त्वा
सन्धिः
अनु + ज्ञा + णिच् → अनुज्ञापय्; ततः ल्यपि ‘अनुज्ञाप्य’ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ण्यन्तात् धातोः ल्यबन्तं रूपम्
विभक्तिः
ल्यबन्तम् अव्ययम्
पार्वतीय ७१.१४ पर्वतदेशोद्भवैः, पहाडीभिः
सन्धिः
पर्वत + छप्रत्ययः → पार्वतीय — आदिवृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं रूपम्
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘तुरङ्गमैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुपरिश्रान्तवाहन ७१.१७ यस्य वाहनानि अत्यन्तं श्रान्तानि
सन्धिः
सु + परिश्रान्त — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘परिश्रान्त + वाहन’ इत्यत्र अपि न
समासः
सुष्ठु परिश्रान्तानि वाहनानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शर्वर्यामरुणोदये ७१.१७ रात्रेः अन्ते सूर्योदयकाले
सन्धिः
अरुण + उदय → अरुणोदय — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); ‘शर्वर्याम् + अरुणोदये’ इत्यत्र मकारस्य सन्धौ संहितम् एकं पदम्
समासः
अरुणस्य उदयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
उभे सप्तमी एकवचने (कालाधिकरणे)
सप्तरात्रोषित ७१.१८ सप्त रात्रीः मार्गे वसितवान्
सन्धिः
सप्तरात्र + उषित → सप्तरात्रोषित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सप्तरात्रम् उषितः — द्विगुगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘पुरुषव्याघ्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
पाण्डुमृत्तिका ७१.२० यस्याः भूमिः धूसरवर्णा दृश्यते
सन्धिः
पाण्डु + मृत्तिका — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पाण्डुः (पीतश्वेता) मृत्तिका यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अयोध्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
वेदपारग ७१.२० वेदानाम् अन्तं प्राप्तैः, वेदपारङ्गतैः
सन्धिः
वेद + पारग — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वेदानां पारं गच्छति इति वेदपारगः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘ब्राह्मणैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
राजर्षि ७१.२१ राजा सन् अपि ऋषितुल्यः (दशरथः)
सन्धिः
राजन् + ऋषि → राजर्षि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्), नकारस्य लोपः
समासः
राजा एव ऋषिः — कर्मधारयः
विभक्तिः
‘राजर्षिवरपालिता’ इति समस्तपदे पूर्वपदम्
क्रीडित्वोपरत ७१.२२ क्रीडां कृत्वा ततः निवृत्तैः
सन्धिः
क्रीडित्वा + उपरतैः → क्रीडित्वोपरतैः — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
क्रीडित्वा उपरताः — क्त्वान्तेन सह समानाधिकरणम्
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘नरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यभूतेव ७१.२४ वनम् इव जाता, निर्जना
सन्धिः
अरण्यभूता + इव → अरण्यभूतेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); अत्र निपातेन सह सन्धिः एव पाठे दुर्ग्रहः, अतः संहितं रूपम् उद्धृतम्
समासः
अरण्यं भूता (जाता) — च्व्यन्तयोगे कर्मधारयः; ‘इव’ इति निपातेन सह संहितम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘पुरी’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्रस्तपर्ण ७१.२६ येषां पर्णानि गलितानि, तादृशैः वृक्षैः
सन्धिः
स्रस्त + पर्ण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्रस्तानि पर्णानि येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘द्रुमैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
चन्दनागुरुसम्पृक्त ७१.२८ चन्दनस्य अगुरोः च गन्धेन मिश्रितः
सन्धिः
चन्दन + अगुरु → चन्दनागुरु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
चन्दनेन अगुरुणा च सम्पृक्तः — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘पवनः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अमनोज्ञ ७१.३० मनसे अरोचकानि, अप्रियाणि
सन्धिः
मनस् + ज्ञ → मनोज्ञ — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणः (अ + उ = ओ); न + मनोज्ञ → अमनोज्ञ — नञः ‘अ’ इति आदेशः
समासः
न मनोज्ञानि — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘निमित्तानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
संलुलितेन्द्रिय ७१.३२ यस्य इन्द्रियाणि व्याकुलानि, क्षुब्धचित्तः
सन्धिः
संलुलित + इन्द्रिय → संलुलितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
संलुलितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
द्वाःस्थ ७१.३३ द्वारपालैः
सन्धिः
द्वार् + स्थ → द्वाःस्थ — रेफस्य विसर्जनीयादेशः
समासः
द्वारि तिष्ठति इति द्वाःस्थः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
अनेकाग्रहृदय ७१.३४ यस्य चित्तम् एकत्र न तिष्ठति, व्यग्रमनाः
सन्धिः
एक + अग्र → एकाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); न + एकाग्र → अनेकाग्र — नञः ‘अन्’ इति आदेशः स्वरादौ
समासः
न एकाग्रं हृदयं यस्य सः — बहुव्रीहिः (नञ्गर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अशुभाशङ्कि ७१.३५ अमङ्गलं शङ्कमानम्
सन्धिः
अशुभ + आशङ्किन् → अशुभाशङ्किन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); नपुंसके प्रथमैकवचने ‘अशुभाशङ्कि’ इति रूपम्
समासः
अशुभम् आशङ्कते इति अशुभाशङ्कि — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘हृदयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
असम्मृष्टाजिर ७१.३९ येषां प्राङ्गणानि न सम्मार्जितानि
सन्धिः
असम्मृष्ट + अजिर → असम्मृष्टाजिर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘न + सम्मृष्ट’ इत्यत्र नञः ‘अ’ इति आदेशः
समासः
असम्मृष्टानि अजिराणि (प्राङ्गणानि) येषां तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘भवनानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
देवायतन ७१.४२ देवमन्दिरेषु
सन्धिः
देव + आयतन → देवायतन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
देवानाम् आयतनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् (‘चैत्येषु’ इत्यनेन द्वन्द्वे)
अश्रुपूर्णाक्ष ७१.४३ अश्रुपूर्णनेत्रम्
सन्धिः
पूर्ण + अक्ष → पूर्णाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अश्रुभिः पूर्णे अक्षिणी यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘जनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
रजोरुणद्वारकवाटयन्त्र ७१.४५ यस्याः द्वारकपाटानां अर्गलादीनि धूलिना रक्तवर्णानि जातानि
सन्धिः
रजस् + अरुण → रजोरुण — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
रजसा अरुणानि द्वाराणां कवाटयन्त्राणि यस्याः सा — बहुव्रीहिः (तृतीयातत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अवाक्शिरा ७१.४६ अधोमुखः, नतशिराः
सन्धिः
अवाच् + शिरस् → अवाक्शिरस् — चकारस्य कवर्गादेशः (चर्त्वम्); प्रथमैकवचने ‘अवाक्शिराः’, सन्धौ ‘अवाक्शिरा’ इति
समासः
अवाक् (अधोमुखं) शिरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)