दूतानां भरतनिवेदनं भरतस्य प्रस्थानं च

राजगृहे दूतानाम् आगमनम्, भरतस्य कुशलप्रश्नाः, मातामहस्य अनुज्ञा उपहाराश्च, शत्रुघ्नसहितस्य अयोध्यां प्रति प्रस्थानम्

अस्मिन् सर्गे अयोध्यातः प्रेषिताः दूताः राजगृहं प्राप्य भरतं प्रति वसिष्ठस्य मन्त्रिणां च संदेशं निवेदयन्ति — ‘तव कुशलं प्रार्थ्यते, त्वरमाणः निर्याहि, आत्ययिकं कृत्यं वर्तते’ इति। ते बहुमूल्यानि वस्त्राणि आभरणानि च समर्प्य मातामहस्य मातुलस्य च कृते आनीतं द्रव्यम् अपि निवेदयन्ति। किन्तु वसिष्ठस्य आदेशानुसारं राज्ञः मरणं रामस्य च प्रव्राजनं ते न कथयन्ति। भरतः पितुः, कौसल्यायाः, सुमित्रायाः, कैकेय्याः च कुशलं पृच्छति; स्वमातरं तु ‘आत्मकामा चण्डी क्रोधना प्राज्ञमानिनी’ इति विशेषणैः वर्णयति। दूताः ‘सर्वे कुशलिनः, श्रीः त्वां वृणुते, रथः युज्यताम्’ इति गूढम् उत्तरं ददति। ततः भरतः मातामहम् अश्वपतिम् आपृच्छ्य अनुज्ञां लभते; वृद्धः राजा तस्य शिरः आघ्राय मातुः पितुः पुरोहितस्य रामलक्ष्मणयोः च कुशलप्रश्नं प्रेषयति — तत् वचनं पाठकाय अत्यन्तं करुणम्, यतः सः न जानाति यत् दशरथः मृतः, रामश्च वनं गतः। केकयराजः गजान् कम्बलान् अजिनानि सुवर्णनिष्कान् अश्वान् अन्तःपुरसंवर्धितान् श्वनः अमात्यांश्च ददाति; मातुलः युधाजित् ऐरावतकुलजान् नागान् खरांश्च ददाति। भरतः तु तत् सर्वं न अभिनन्दति — दूतानां त्वरया स्वप्नदर्शनेन च तस्य हृदये सुमहती चिन्ता जाता। अन्ते सः शत्रुघ्नसहितः रथम् आरुह्य शताधिकैः रथैः भृत्यैश्च अनुगतः, इन्द्रलोकात् निर्गच्छन् सिद्धः इव, गृहात् प्रयाति।

१राजगृहे दूतानाम् आगमनं वसिष्ठसंदेशश्च

१भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः।
प्रविश्यासह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पुरम्॥

२समागम्य च राज्ञा ते राजपुत्रेण चार्चिताः।
राज्ञः पादौ गृहीत्वा च तमूचुर्भरतं वचः॥

३पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः।
त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया॥

४इमानि च महार्हाणि वस्त्राण्याभरणानि च।
प्रतिगृह्य विशालाक्ष मातुलस्य च दापय॥

५अत्र विंशतिकोट्यस्तु नृपतेर्मातुलस्य ते।
दशकोट्यस्तु सम्पूर्णास्तथैव च नृपात्मज॥

६प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं स्वनुरक्तः सुहृज्जने।
दूतानुवाच भरतः कामैः सम्प्रतिपूज्य तान्॥

पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः दुःस्वप्नं दृष्ट्वा वयस्येभ्यः तम् अकथयत्। यस्मिन् एव क्षणे सः स्वप्नं ब्रुवन् आसीत्, तस्मिन् एव क्षणे अयोध्यातः प्रेषिताः दूताः क्लान्तवाहनाः सन्तः रमणीयं राजगृहं पुरं प्रविशन्ति। तस्य पुरस्य परिखा शत्रुभिः लङ्घयितुम् असह्या आसीत्। ते दूताः केकयराज्ञा अश्वपतिना राजपुत्रेण च समागम्य पूजिताः, ततः राज्ञः पादौ गृहीत्वा भरतं प्रति वचनम् ऊचुः — ‘पुरोहितः वसिष्ठः सर्वे च मन्त्रिणः तुभ्यं कुशलं प्राहुः; त्वरमाणः निर्याहि, आत्ययिकं कार्यं त्वया कर्तव्यम्।’ ततः ते महार्हाणि वस्त्राणि आभरणानि च उपनयन्ति — ‘हे विशालाक्ष, एतानि स्वयं प्रतिगृह्य मातुलाय अपि दापय। अत्र विंशतिकोटिपरिमितं द्रव्यं तव मातामहस्य नृपतेः कृते आनीतम्, दशकोटिपरिमितं च तव मातुलस्य कृते।’ सुहृज्जने स्वनुरक्तः भरतः तत् सर्वं प्रतिगृह्य इष्टैः कामैः दूतान् सम्प्रतिपूज्य तान् प्रति प्रष्टुम् उपक्रमते। अत्र कविः सूक्ष्मम् एकं सूचयति — दूताः वसिष्ठस्य आदेशानुसारं राज्ञः मरणं रामस्य च प्रव्राजनं किमपि न कथयन्ति; केवलं ‘आत्ययिकं कृत्यम्’ इति एतावत् एव वदन्ति। अतः भरतस्य मनसि सन्देहः एव जायते, न तु शोकः; तस्य दुःखं पूर्णतया अग्रिमे सर्गे एव प्रकटं भविष्यति। दूतानाम् आगमनस्य कालः अपि सूचकः — यदा भरतः स्वप्नवृत्तान्तं कथयन् आसीत्, तदा एव ते प्राविशन्; एवं स्वप्नः दूताश्च एकम् एव अशुभं द्विधा सूचयतः।

In the previous sarga Bharata had seen his evil dream and told it to his companions. At the very moment he was telling it, the messengers from Ayodhyā, their mounts worn out, entered the lovely city of Rājagṛha, whose moat no enemy could cross. They met Aśvapati, king of the Kekayas, and the prince his son, and were received with honour; then, clasping the king's feet, they gave Bharata their message. “The family priest Vasiṣṭha and all the ministers send you their good wishes. Set out quickly; there is urgent business that needs you.” They brought out costly garments and ornaments: “Accept these yourself, wide-eyed prince, and have some given to your uncle as well. Here are goods worth two hundred million for your grandfather the king, and a hundred million for your uncle.” Bharata, who was deeply attached to those who wished him well, accepted it all, honoured the messengers with the gifts they wanted, and began to question them. The poet makes a fine point here: following Vasiṣṭha's orders, the messengers said nothing of the king's death or of Rāma's banishment, only that there was urgent business. So what rose in Bharata's mind was suspicion, not yet grief; his sorrow will break out in full only later. The timing of their arrival is telling too — they came in just as Bharata was describing his dream, so that dream and messengers point to the same misfortune from two sides.

२भरतस्य कुशलप्रश्नाः — पिता, कौसल्या, सुमित्रा, कैकेयी

७कच्चित्स कुशली राजा पिता दशरथो मम।
कच्चिदारोग्यता रामे लक्ष्मणे च महात्मनि॥

८आर्या च धर्मनिरता धर्मज्ञा धर्मवादिनी।
अरोगा चापि कौसल्या माता रामस्य धीमतः॥

९कच्चित्सुमित्रा धर्मज्ञा जननी लक्ष्मणस्य या।
शत्रुघ्नस्य च वीरस्य अरोगा चापि मध्यमा॥

१०आत्मकामा सदा चण्डी क्रोधना प्राज्ञमानिनी।
अरोगा चापि मे माता कैकेयी किमुवाच ह॥

भरतः दूतान् एकैकशः पृच्छति। प्रथमं पितरम् — ‘मम पिता दशरथः कुशली खलु? महात्मनोः रामलक्ष्मणयोः आरोग्यं खलु?’ ततः ज्येष्ठां मातरम् — ‘धर्मनिरता धर्मज्ञा धर्मवादिनी च आर्या कौसल्या, धीमतः रामस्य माता, अरोगा खलु?’ ततः मध्यमाम् — ‘लक्ष्मणस्य वीरस्य शत्रुघ्नस्य च जननी धर्मज्ञा सुमित्रा अरोगा खलु?’ अन्ते स्वमातरम् — ‘सदा आत्मकामा चण्डी क्रोधना प्राज्ञमानिनी च मम माता कैकेयी अरोगा खलु? सा किम् उक्तवती?’ एषु चतुर्षु प्रश्नेषु कविः भरतस्य स्वभावम् एव प्रकाशयति। कौसल्यां सः धर्मशब्दैः त्रिभिः विशिनष्टि, स्वमातरं तु दोषवाचकैः पदैः — आत्मकामा, चण्डी, क्रोधना, प्राज्ञमानिनी इति। यः पुत्रः स्वमातुः दोषान् एवं स्पष्टं जानाति, सः कथं तस्याः कर्मणि सम्मतः भवेत् — इति अग्रिमस्य सर्वस्य कथाभागस्य बीजम् अत्र एव निहितम्। ‘किम् उवाच ह’ इति प्रश्नः अपि सूचकः — मातुः वचनं प्रति तस्य शङ्का पूर्वम् एव विद्यते।

Bharata asked about each of his family in turn. First his father: “Is my father, King Daśaratha, well? Are the great-souled Rāma and Lakṣmaṇa in good health?” Then the eldest queen: “Is the noble Kausalyā well, mother of wise Rāma, devoted to dharma, knowing dharma and speaking of dharma?” Then the middle queen: “Is Sumitrā well, who knows dharma, mother of Lakṣmaṇa and of brave Śatrughna?” And last his own mother: “And my mother Kaikeyī — always bent on her own ends, fierce, quick to anger, thinking herself wise — is she well? What did she say?” In these four questions the poet reveals Bharata's character. He describes Kausalyā with three words of dharma, but his own mother with words of blame: selfish, fierce, hot-tempered, vain of her wisdom. How could a son who sees his mother's faults so plainly ever consent to what she has done? The seed of all that follows is planted here. Even his question “What did she say?” is telling: he already mistrusts his mother's words.

३दूतानाम् उत्तरं भरतस्य च गमनसंकल्पः

११एवमुक्तास्तु ते दूता भरतेन महात्मना।
ऊचुः सम्प्रश्रितं वाक्यमिदं तं भरतं तदा॥

१२कुशलास्ते नरव्याघ्र येषां कुशलमिच्छसि।
श्रीश्च त्वां वृणुते पद्मा युज्यतां चापि ते रथः॥

१३भरतश्चापि तान्दूतानेवमुक्तोऽभ्यभाषत।
आपृच्छेऽहं महाराजं दूताः संत्वरयन्ति माम्॥

१४एवमुक्त्वा तु तान्दूतान्भरतः पार्थिवात्मजः।
दूतैः संचोदितो वाक्यं मातामहमुवाच ह॥

१५राजन्पितुर्गमिष्यामि सकाशं दूतचोदितः।
पुनरप्यहमेष्यामि यदा मे त्वं स्मरिष्यसि॥

महात्मना भरतेन एवं पृष्टाः दूताः सम्प्रश्रितं वाक्यम् ऊचुः — ‘हे नरव्याघ्र, येषां त्वं कुशलम् इच्छसि, ते सर्वे कुशलिनः। पद्महस्ता श्रीः त्वां वृणुते; तव रथः युज्यताम्।’ इदं वचनं द्व्यर्थम् — बाह्यतः मङ्गलवचनम्, अन्तस्तु राज्यलक्ष्मीसूचनम्। दूताः सत्यं न वदन्ति, न च मृषा; ते केवलं गोपयन्ति। एवम् उक्तः भरतः प्रत्यवदत् — ‘अहं महाराजं मातामहम् आपृच्छे; दूताः मां संत्वरयन्ति।’ ततः पार्थिवात्मजः भरतः दूतैः संचोदितः सन् मातामहम् उपगम्य अब्रवीत् — ‘हे राजन्, दूतचोदितः अहं पितुः सकाशं गमिष्यामि; यदा त्वं मां स्मरिष्यसि, तदा पुनः अपि एष्यामि।’ अस्मिन् वचने भरतस्य विनयः दृश्यते — सः न स्वेच्छया गच्छति, अपितु अनुज्ञां याचते, पुनरागमनस्य च प्रतिज्ञां करोति। एषः एव भरतः अग्रे राज्यम् अपि न इच्छति; तस्य चरित्रस्य मूलं विनयः एव इति कविः इतः एव दर्शयति। ‘युज्यतां चापि ते रथः’ इति दूतवचने अपि द्वैविध्यम् — बहिः यात्रासूचना, अन्तः तु राज्याभिषेकसूचना इव। किन्तु भरतः तत् न गृह्णाति; सः केवलं पितुः सकाशं गन्तुम् इच्छति।

So questioned by the great-souled Bharata, the messengers answered respectfully: “All whose welfare you ask after are well, tiger among men. Lakṣmī with the lotus in her hand is choosing you. Let your chariot be yoked.” The words have a double meaning — outwardly a blessing, inwardly a hint of the royal fortune awaiting him. The messengers neither told the truth nor lied; they only concealed. Even “let your chariot be yoked” carries both senses, a call to the journey on its surface and something like a hint of consecration beneath. But Bharata did not take it so; he wanted only to go to his father. “I shall take leave of the great king,” he replied, “the messengers are hurrying me.” Pressed by them, the prince went to his grandfather and said, “Your Majesty, the messengers urge me to go to my father. I shall come back whenever you remember me.” In these words his humility shows: he does not simply go as he pleases but asks leave and promises to return. This same Bharata will later refuse even the kingdom, and from here on the poet shows that humility is the root of his character.

४मातामहस्य अनुज्ञा सन्देशश्च

१६भरतेनैवमुक्तस्तु नृपो मातामहस्तदा।
तमुवाच शुभं वाक्यं शिरस्याघ्राय राघवम्॥

१७गच्छ तातानुजाने त्वां कैकेयी सुप्रजास्त्वया।
मातरं कुशलं ब्रूयाः पितरं च परंतप॥

१८पुरोहितं च कुशलं ये चान्ये द्विजसत्तमाः।
तौ च तात महेष्वासौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

भरतेन एवम् उक्तः मातामहः नृपः अश्वपतिः तस्य शिरः आघ्राय शुभं वाक्यम् अवदत् — ‘हे तात, गच्छ, अहं त्वाम् अनुजानामि। त्वया कैकेयी सुप्रजाः जाता। हे परंतप, मातरं पितरं च मम कुशलं ब्रूयाः। पुरोहितं ये च अन्ये द्विजसत्तमाः, तेषां च कुशलं वक्तव्यम्। तौ च महेष्वासौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ — तयोः अपि कुशलं पृच्छेः।’ अत्र वृद्धस्य राज्ञः वात्सल्यं सर्वेषां प्रति समादरः च प्रकटौ। ‘कैकेयी त्वया सुप्रजाः’ इति वचनं करुणापूर्णम्, यतः पाठकः जानाति यत् सा एव कैकेयी अधुना समस्तस्य अनर्थस्य मूलम्। पुनश्च वृद्धः रामलक्ष्मणयोः कुशलं पृच्छति, न जानन् यत् तौ वनं गतौ, दशरथः च मृतः। कविः एवं वचनैः एव पाठकस्य हृदये करुणां वर्धयति।

When Bharata had spoken, his grandfather King Aśvapati kissed him on the head and gave him his blessing. “Go, my boy, I give you leave. In you Kaikeyī has a fine son. Give my good wishes to your mother and your father, scourge of your enemies, and to the family priest and the other great brahmins, and ask after the welfare of those two great archers, your brothers Rāma and Lakṣmaṇa.” The old king's tenderness and his regard for everyone are plain to see. His words that Kaikeyī has a fine son in Bharata are full of pathos, for the reader knows that this same Kaikeyī is now the root of the whole calamity. And the old man asks after Rāma and Lakṣmaṇa, not knowing that they have gone to the forest and that Daśaratha is dead. With such words alone the poet deepens the reader's pity.

५केकयराजस्य उपहाराः — गजाः, कम्बलाः, श्वानः, धनं च

१९तस्मै हस्त्युत्तमांश्चित्रान्कम्बलानजिनानि च।
सत्कृत्य केकयो राजा भरताय ददौ धनम्॥

२०अन्तःपुरेऽतिसंवृद्धान्व्याघ्रवीर्यबलोपमान्।
दंष्ट्रायुक्तान्महाकायाञ्छुनश्चोपायनं ददौ॥

२१रुक्मनिष्कसहस्रे द्वे षोडशाश्वशतानि च।
सत्कृत्य केकयीपुत्रं केकयो धनमादिशत्॥

२२तदामात्यानभिप्रेतान्विश्वास्यांश्च गुणान्वितान्।
ददावश्वपतिः शीघ्रं भरतायानुयायिनः॥

२३ऐरावतानैन्द्रशिरान्नागान्वै प्रियदर्शनान्।
खराञ्छीघ्रान्सुसंयुक्तान्मातुलोऽस्मै धनं ददौ॥

केकयराजः भरतं सत्कृत्य बहून् उपहारान् ददाति — उत्तमान् हस्तिनः, चित्रान् कम्बलान्, अजिनानि, प्रभूतं च धनम्। ततः अन्तःपुरे संवर्धितान्, व्याघ्रवीर्यबलोपमान्, दंष्ट्रायुधान्, महाकायान् श्वनः उपायनरूपेण ददाति। सहस्रद्वयं रुक्मनिष्काणां षोडशशतानि च अश्वानां सत्कृत्य केकयीपुत्राय आदिशति। ततः अभिप्रेतान् विश्वास्यान् गुणान्वितान् च अमात्यान् अश्वपतिः भरतस्य अनुयायितया शीघ्रं ददाति। मातुलः युधाजित् अपि ऐरावतकुलजान् इन्द्रशिरसः प्रियदर्शनान् नागान्, शीघ्रान् सुसंयुक्तान् खरान् च धनरूपेण अस्मै ददाति। एतस्मिन् वर्णने कविः केकयदेशस्य समृद्धिं दौहित्रस्नेहं च युगपत् दर्शयति। किन्तु एतत् सर्वं वैभवं पाठकस्य मनसि विपरीतम् एव फलं जनयति — यतः यम् उद्दिश्य एतत् धनं दीयते, सः अयोध्यां गत्वा पितरं मृतं भ्रातरं च वनगतं द्रक्ष्यति। श्वानां दानम् अपि विशिष्टं गीताप्रेस-पाठे वर्णितम्, तत्र च श्वानः शौर्येण व्याघ्रसदृशाः, दंष्ट्रायुधाः, महाकायाः च इति वर्णिताः — एतत् प्राचीनस्य केकयदेशस्य श्वपालनपरम्परायाः सूचकम्। अमात्यदाने च ‘विश्वास्यान् गुणान्वितान्’ इति विशेषणद्वयं महत्त्वपूर्णम् — वृद्धः राजा दौहित्रस्य रक्षणार्थं केवलं सैन्यं न ददाति, अपि तु विश्वसनीयान् मन्त्रिणः अपि ददाति, यतः सः अपि मार्गे किमपि अनिष्टं शङ्कते इव।

The king of the Kekayas honoured Bharata and gave him many gifts: splendid elephants, embroidered blankets, deerskins and a great deal of wealth. He gave him too, as a present, dogs raised inside the palace, huge of body, armed with fangs, a match for tigers in strength and courage — a sign of the Kekaya country's old tradition of keeping dogs. He bestowed on Kaikeyī's son two thousand gold coins and sixteen hundred horses, and quickly assigned to go with him ministers he favoured, men who could be trusted and were rich in good qualities. That the old king gave not just an escort but trustworthy counsellors to protect his grandson suggests that he too sensed some danger on the road. Bharata's uncle Yudhājit gave him handsome elephants of Airāvata's line, marked on the head like Indra's own, and swift, well-harnessed mules. In this description the poet shows at once the wealth of the Kekaya land and the love of a grandfather for his daughter's son. Yet all this splendour works on the reader in the opposite way, for the one on whom it is lavished will reach Ayodhyā to find his father dead and his brother gone to the forest.

६भरतस्य अनभिनन्दनम्, चिन्ता, त्वरा च

२४स दत्तं केकयेन्द्रेण धनं तन्नाभ्यनन्दत।
भरतः केकयीपुत्रो गमनत्वरया तदा॥

२५बभूव ह्यस्य हृदये चिन्ता सुमहती तदा।
त्वरया चापि दूतानां स्वप्नस्यापि च दर्शनात्॥

२६स स्ववेश्माभ्यतिक्रम्य नरनागाश्वसंकुलम्।
प्रपेदे सुमहच्छ्रीमान्राजमार्गमनुत्तमम्॥

२७अभ्यतीत्य ततोऽपश्यदन्तःपुरमनुत्तमम्।
ततस्तद्भरतः श्रीमानाविवेशानिवारितः॥

केकयेन्द्रेण दत्तं तत् धनं भरतः न अभ्यनन्दत्। कारणं स्पष्टम् — गमनत्वरया सः व्याकुलः आसीत्। तस्य हृदये तदा सुमहती चिन्ता बभूव, द्वाभ्यां कारणाभ्याम् — दूतानां त्वरया, स्वप्नस्य च दर्शनेन। एतौ द्वौ हेतू मिलित्वा तस्य मनसि अनिष्टशङ्कां जनयतः। कविः अत्र सूक्ष्मं मनोविज्ञानं दर्शयति — यदा किमपि अशुभं भविष्यति इति अन्तःकरणं शङ्कते, तदा बाह्यं वैभवं निरर्थकं प्रतिभाति। ततः सः स्वं वेश्म अतिक्रम्य नरैः नागैः अश्वैः च संकुलं सुमहान्तम् अनुत्तमं राजमार्गं प्रपेदे। तम् अपि अतीत्य अनुत्तमम् अन्तःपुरम् अपश्यत्, तत् च श्रीमान् भरतः अनिवारितः सन् आविवेश। ‘अनिवारितः’ इति पदेन दौहित्रस्य तत्र गौरवं सूच्यते — तस्य प्रवेशे कोऽपि प्रतिबन्धः नासीत्। एते चत्वारः श्लोकाः समीक्षात्मकसंस्करणे न सन्ति; वुल्गेटः एव भरतस्य अन्तर्दशां विस्तरेण वर्णयति, तेन च अग्रिमसर्गस्य निमित्तदर्शनं पूर्वसूचितं भवति।

Bharata took no delight in the wealth the Kekaya king had given him, for he was anxious to be gone. A great anxiety had risen in his heart from two causes, the urgency of the messengers and the dream he had seen, and together they filled him with foreboding. The poet shows a fine understanding of the mind: when the heart fears that something evil is coming, outward splendour seems worthless. Passing beyond his own quarters, crowded with men, elephants and horses, he came to the great royal highway, and going on past it he came to the incomparable inner apartments and entered them unchallenged — no one barred the way of the king's grandson, so honoured was he there. By dwelling on Bharata's inner state in this way the passage also foreshadows the omens he will see in the sarga to come.

७शत्रुघ्नसहितस्य भरतस्य प्रस्थानम्

२८स मातामहमापृच्छ्य मातुलं च युधाजितम्।
रथमारुह्य भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ॥

२९रथान्मण्डलचक्रांश्च योजयित्वा परः शतम्।
उष्ट्रगोऽश्वखरैर्भृत्या भरतं यान्तमन्वयुः॥

३०बलेन गुप्तो भरतो महात्मा सहार्यकस्यात्मसमैरमात्यैः।
आदाय शत्रुघ्नमपेतशत्रुर्गृहाद्ययौ सिद्ध इवेन्द्रलोकात्॥

मातामहम् आपृच्छ्य मातुलं च युधाजितम् आमन्त्र्य भरतः शत्रुघ्नसहितः रथम् आरुह्य प्रययौ। तस्य पृष्ठतः शतात् अधिकान् मण्डलचक्रान् रथान् योजयित्वा भृत्याः उष्ट्रैः गोभिः अश्वैः खरैः च यान्तं भरतम् अन्वयुः। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः — महात्मा भरतः सेनया गुप्तः, मातामहस्य आत्मसमैः अमात्यैः सहितः, शत्रुघ्नम् आदाय अपेतशत्रुः सन् गृहात् प्रययौ, यथा कश्चित् सिद्धः इन्द्रलोकात् प्रयाति। एषा उपमा द्व्यर्था — एकतः वैभवसूचिका, अन्यतः तु विरहसूचिका, यतः इन्द्रलोकात् निर्गमनं सुखस्थानात् निर्गमनम् एव। ‘अपेतशत्रुः’ इति विशेषणम् अपि करुणम्, यतः यः बाह्यशत्रुरहितः, तस्य गृहे एव महान् अनर्थः प्रतीक्षते। एवम् अयं सर्गः भरतस्य यात्रायाः आरम्भेन समाप्यते; अग्रिमे सर्गे मार्गवर्णनम् अयोध्यादर्शनं च भविष्यति।

Having taken leave of his grandfather and his uncle Yudhājit, Bharata mounted his chariot and set out with Śatrughna. Behind him the servants yoked more than a hundred round-wheeled chariots and followed him with camels, oxen, horses and mules. So, guarded by his troops, accompanied by his grandfather's ministers who were like his own self, and taking Śatrughna with him, the great-souled Bharata, free of all enemies, went forth from the house like a perfected being leaving the world of Indra. The simile cuts two ways: it speaks of splendour, and it speaks of separation, since to leave Indra's world is to leave a place of happiness. The phrase “free of all enemies” is poignant as well, for the one who has no enemy outside finds a great calamity waiting in his own home. So the sarga ends with the beginning of Bharata's journey; next come the road and his first sight of Ayodhyā.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३५ पदानि

क्लान्तवाहन ७०.१ येषां वाहनानि मार्गश्रमेण श्रान्तानि, तादृशाः

सन्धिः: क्लान्त + वाहन — अकारान्तस्य ‘व’कारेण सह योगे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: क्लान्तानि वाहनानि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘दूताः’ इत्यस्य विशेषणम्)

असह्यपरिख ७०.१ यस्य खातिका शत्रुभिः लङ्घयितुम् अशक्या, तादृशम्

सन्धिः: न + सह्य → असह्य — नञः ‘अ’ इति आदेशः; ततः ‘असह्य + परिखा’ इति समासे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: असह्या परिखा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

चार्चित ७०.२ सत्कृताः, पूजिताः

सन्धिः: च + अर्चिताः → चार्चिताः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अर्च्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्, ‘च’ इति निपातेन सह सन्धिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

आत्ययिक ७०.३ यस्मिन् विलम्बः अनर्थाय, तादृशम् अत्यावश्यकम्

सन्धिः: अति + अय → अत्यय — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ततः ‘अत्यय’ इत्यस्मात् ठक्प्रत्यये आत्ययिकम्
समासः: समासः नास्ति — तद्धितान्तं रूपम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘कृत्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

महार्ह ७०.४ बहुमूल्यम्, महामूल्यम्

सन्धिः: महा + अर्ह → महार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: महान्तम् अर्हति इति महार्हम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘वस्त्राणि’ इत्यस्य विशेषणम्)

विशालाक्ष ७०.४ हे विशालनेत्र (भरतस्य सम्बोधनम्)

सन्धिः: विशाल + अक्ष → विशालाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: विशाले अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

नृपात्मज ७०.५ हे राजपुत्र

सन्धिः: नृप + आत्मज → नृपात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: नृपस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

स्वनुरक्त ७०.६ अत्यन्तं स्नेहयुक्तः

सन्धिः: सु + अनुरक्त → स्वनुरक्त — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः: सुष्ठु अनुरक्तः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)

सुहृज्जन ७०.६ मित्रवर्गः, हितैषिजनः

सन्धिः: सुहृद् + जन → सुहृज्जन — श्चुत्वसन्धिः (द् + ज = ज् + ज)
समासः: सुहृदः एव जनः — कर्मधारयः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (विषये)

धर्मवादिनी ७०.८ या धर्मम् एव कथयति, धर्मचर्चापरा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘धर्म’ इत्यस्य अकारः ‘वा’कारेण सह न सन्धिम् उपैति
समासः: धर्मं वदति इति धर्मवादिनी — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययान्तः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘कौसल्या’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्राज्ञमानिनी ७०.१० या स्वयम् एव आत्मानं बुद्धिमतीं मन्यते

सन्धिः: प्राज्ञ + मानिनी — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्राज्ञ’ इति प्रज्ञाशब्दात् अण्प्रत्ययेन निष्पन्नम्
समासः: आत्मानं प्राज्ञां मन्यते इति प्राज्ञमानिनी — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)

सम्प्रश्रित ७०.११ विनययुक्तम्, नम्रम्

सन्धिः: सम् + प्र + श्रित → सम्प्रश्रितम् — ‘सम्’ इत्यस्य मकारः परसवर्णम् आपद्यते
समासः: समासः नास्ति — ‘श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं द्व्युपसर्गपूर्वकं रूपम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

नरव्याघ्र ७०.१२ हे पुरुषश्रेष्ठ, मनुष्येषु व्याघ्रसदृश

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘नर’ इत्यस्य अकारः ‘व्या’ इत्यनेन सह न सन्धिम् उपैति
समासः: नरः व्याघ्रः इव — उपमितसमासः (कर्मधारयगर्भः)
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

आपृच्छे ७०.१३ अहम् अनुज्ञां याचे, गमनार्थम् आमन्त्रये

सन्धिः: आ + पृच्छे — सन्धिकार्यं नास्ति, उपसर्गस्य आकारः धातोः पकारेण सह न सन्धिम् उपैति
समासः: समासः नास्ति — ‘आ + प्रच्छ्’ इत्यस्य लट् उत्तमपुरुषैकवचनम् आत्मनेपदे
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

पार्थिवात्मज ७०.१४ राजपुत्रः (भरतः)

सन्धिः: पार्थिव + आत्मज → पार्थिवात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: पार्थिवस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

दूतचोदित ७०.१५ दूतैः प्रेरितः, दूतैः त्वरितः

सन्धिः: दूत + चोदित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दूतैः चोदितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

मातामह ७०.१६ मातुः पिता (अत्र केकयराजः अश्वपतिः)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘मातृ’शब्दात् डामहच्प्रत्यये मातामहः
समासः: समासः नास्ति — तद्धितान्तं रूपम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

शिरस्याघ्राय ७०.१६ मूर्ध्नि उपाघ्राय, मस्तकं सूत्वा (वात्सल्यसूचकः आचारः)

सन्धिः: शिरसि + आघ्राय → शिरस्याघ्राय — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः: समासः नास्ति — सप्तम्यन्तपदस्य ल्यबन्तेन सह सन्धिः
विभक्तिः: ‘शिरसि’ सप्तमी एकवचनम्; ‘आघ्राय’ ल्यबन्तम् अव्ययम्

सुप्रजाः ७०.१७ उत्तमसन्तानवती

सन्धिः: सु + प्रजा → सुप्रजाः — सन्धिकार्यं नास्ति; बहुव्रीहौ विसर्गान्तं रूपम्
समासः: शोभना प्रजा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)

परंतप ७०.१७ हे शत्रुतापन

सन्धिः: पर + तप → परंतप — मुमागमः (पदमध्ये अनुस्वारः)
समासः: परान् तापयति इति परंतपः — उपपदतत्पुरुषः (खच्प्रत्ययान्तः)
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

महेष्वास ७०.१८ महाधनुर्धरौ

सन्धिः: महा + इष्वास → महेष्वास — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः: महान् इष्वासः (धनुः) ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्

हस्त्युत्तम ७०.१९ श्रेष्ठान् गजान्

सन्धिः: हस्ती + उत्तम → हस्त्युत्तम — यण्सन्धिः (ई + उ = य् + उ)
समासः: हस्तिषु उत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

बलोपम ७०.२० पराक्रमे बले च व्याघ्रसदृशान्

सन्धिः: बल + उपम → बलोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); ‘व्याघ्रवीर्यबलोपमान्’ इति समस्तपदे
समासः: व्याघ्रस्य वीर्येण बलेन च उपमा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (श्वनः विशिनष्टि)

दंष्ट्रायुक्त ७०.२० तीक्ष्णदंष्ट्रोपेतान्

सन्धिः: दंष्ट्रा + युक्त — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारः ‘यु’ इत्यनेन सह न सन्धिम् उपैति)
समासः: दंष्ट्राभिः युक्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

षोडशाश्वशत ७०.२१ षोडशशतसंख्याकाः अश्वाः

सन्धिः: षोडश + अश्व → षोडशाश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: षोडश अश्वशतानि — द्विगुगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

अभिप्रेत ७०.२२ इष्टान्, अभिमतान्

सन्धिः: अभि + प्र + इत → अभिप्रेत — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: समासः नास्ति — ‘इ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं द्व्युपसर्गपूर्वकं रूपम्
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘अमात्यान्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अनुयायिन् ७०.२२ पश्चाद्गामिनः, सहगामिनः

सन्धिः: अनु + यायिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु + या’ इत्यस्मात् णिनिप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

केकयेन्द्र ७०.२४ केकयदेशस्य राजा (अश्वपतिः)

सन्धिः: केकय + इन्द्र → केकयेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: केकयानाम् इन्द्रः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

नाभ्यनन्दत ७०.२४ न अभिनन्दितवान्, न हर्षम् अन्वभवत्

सन्धिः: न + अभ्यनन्दत → नाभ्यनन्दत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अभि + नन्द्’ इत्यस्य लङ् प्रथमपुरुषैकवचनम्, ‘न’ इति निपातेन सह सन्धिः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

नरनागाश्वसंकुल ७०.२६ मनुष्यैः गजैः अश्वैः च संकीर्णम्

सन्धिः: नाग + अश्व → नागाश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: नरैः नागैः अश्वैः च संकुलः — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘राजमार्गम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अनिवारित ७०.२७ केनापि न प्रतिबद्धः, स्वैरं प्रविशन्

सन्धिः: न + निवारित → अनिवारित — नञः ‘अ’ इति आदेशः
समासः: न निवारितः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

मण्डलचक्र ७०.२९ गोलाकारचक्रयुक्तान् रथान्

सन्धिः: मण्डल + चक्र — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मण्डलानि (वर्तुलानि) चक्राणि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘रथान्’ इत्यस्य विशेषणम्)

उष्ट्रगोऽश्वखर ७०.२९ उष्ट्रैः वृषभैः अश्वैः गर्दभैः च

सन्धिः: गो + अश्व → गोऽश्व — पूर्वरूपसन्धिः (ओ + अ; अकारस्य लोपः, अवग्रहेण सूच्यते)
समासः: उष्ट्राश्च गावश्च अश्वाश्च खराश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

सहार्यक ७०.३० मातामहस्य (केकयराजस्य) — ‘आर्यक’ इति मातामहवाचकः शब्दः

सन्धिः: सह + आर्यक → सहार्यक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: आर्यकस्य (मातामहस्य) आत्मसमैः अमात्यैः सह — तृतीयायोगे ‘सह’ इति अव्ययम्
विभक्तिः: ‘सहार्यकस्य’ इति षष्ठी एकवचनम् (‘अमात्यैः’ इत्यनेन सम्बद्धम्)

अपेतशत्रु ७०.३० यस्य शत्रवः अपगताः, निःशत्रुः

सन्धिः: अप + इत → अपेत — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); ततः ‘अपेत + शत्रु’ इति समासे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अपेताः शत्रवः यस्मात् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्