भरतेन दुःस्वप्नवर्णनम्

दूतप्रवेशरात्रौ भरतस्य अप्रियस्वप्नः, मित्राणां विफलः सान्त्वनप्रयासः, पितुः पतनम्, उत्पाताः, खरयुक्तरथः, अहेतुकं भयम्

अस्मिन् सर्गे कविः पूर्वसर्गस्य अन्तिमपदम् एव गृहीत्वा कथां प्रवर्तयति — यस्यां रात्रौ दूताः गिरिव्रजं प्राविशन्, तस्याम् एव रात्रौ भरतः अप्रियं स्वप्नम् अपश्यत्। प्रभाते सः सुभृशं पर्यतप्यत; प्रियवादिनः वयस्याः वाद्यैः नृत्यैः नाटकैः हास्यैः च तस्य आयासं विनेतुम् अयतन्त, किन्तु सः न प्राहृष्यत। एकेन प्रियसख्या पृष्टः सन् सः स्वप्नं वर्णयति — पिता मलिनः मुक्तमूर्धजः अद्रिशिखरात् कलुषे गोमयह्रदे पतितः, तत्र प्लवमानः अञ्जलिना तैलं पिबन् हसन् इव, तिलोदनं भुक्त्वा पुनः पुनः अधःशिराः, तैलेन अभ्यक्तसर्वाङ्गः सन् तैलम् एव अवगाढवान्। ततः विश्वव्यापिनः उत्पाताः — शुष्कः सागरः, भुवि पतितः चन्द्रः, तमसा समावृता जगती, औपवाह्यस्य नागस्य शकलीकृतं विषाणम्, संशान्ताः ज्वलिताः अग्नयः, अवदीर्णा पृथिवी, शुष्काः द्रुमाः, सधूमाः विध्वस्ताः पर्वताः। अनन्तरं कार्ष्णायसे पीठे कृष्णवासाः निषण्णः राजा, कृष्णपिङ्गलाभिः प्रमदाभिः प्रहन्यमानः; रक्तमाल्यानुलेपनः सः खरयुक्तेन रथेन दक्षिणामुखः प्रयातः; रक्तवासिनी विकृतानना राक्षसी च तं प्रहसन्ती इव प्रकर्षन्ती दृष्टा। भरतः निमित्तशास्त्रानुसारं वदति — खरयुक्तयानेन स्वप्ने गच्छतः चिताधूमः अचिरात् दृश्यते; अतः अहं वा रामः वा राजा वा लक्ष्मणः वा मरिष्यति। अन्ते सः अहेतुकं भयं स्वरभ्रंशं कान्तिहानिम् आत्मजुगुप्सां च निवेदयति — ‘कारणं न पश्यामि, तथापि महत् भयं मे हृदयात् न याति।’

१दूतप्रवेशरात्रौ भरतस्य अप्रियः स्वप्नः, मित्राणां सान्त्वनप्रयासः

१यामेव रात्रिं ते दूताः प्रविशन्ति स्म तां पुरीम्।
भरतेनापि तां रात्रिं स्वप्नो दृष्टोऽयमप्रियः॥

२व्युष्टामेव तु तां रात्रिं दृष्ट्वा तं स्वप्नमप्रियम्।
पुत्रो राजाधिराजस्य सुभृशं पर्यतप्यत॥

३तप्यमानं तमाज्ञाय वयस्याः प्रियवादिनः।
आयासं विनयिष्यन्तः सभायां चक्रिरे कथाः॥

४वादयन्ति तदा शान्तिं लासयन्त्यपि चापरे।
नाटकान्यपरे स्माहुर्हास्यानि विविधानि च॥

५स तैर्महात्मा भरतः सखिभिः प्रियवादिभिः।
गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिर्न प्राहृष्यत राघवः॥

पूर्वस्मिन् सर्गे वसिष्ठेन प्रेषिताः दूताः दीर्घम् अध्वानम् अतिक्रम्य रात्र्याम् एव गिरिव्रजं प्राविशन्। अस्मिन् सर्गे कविः तस्याः एव रात्रेः अपरं पक्षं दर्शयति — यस्यां रात्रौ ते दूताः तां पुरीं प्रविशन्ति स्म, तस्याम् एव रात्रौ भरतेन अपि अयम् अप्रियः स्वप्नः दृष्टः। एषा कालसामञ्जस्यस्य योजना काव्ये अतीव कुशला — वार्ता मार्गे आगच्छति, दुर्निमित्तं च मनसि पूर्वम् एव आगतम्। तस्यां रात्र्यां व्युष्टायाम् एव तं स्वप्नम् अप्रियं दृष्ट्वा राजाधिराजस्य पुत्रः सुभृशं पर्यतप्यत। तं तप्यमानं समाज्ञाय प्रियवादिनः वयस्याः तस्य आयासं विनेतुम् इच्छन्तः सभायां कथाः चक्रिरे। केचन शान्तये वाद्यानि वादयन्ति, अपरे नृत्यं लासयन्ति, अन्ये च विविधानि हास्यप्रधानानि नाटकानि प्रावर्तयन्। किन्तु सः महात्मा राघवः भरतः गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिः तैः प्रियवादिभिः सखिभिः सह अपि न प्राहृष्यत। वाद्यं नृत्यं नाटकं हास्यं च — चत्वारि अपि विनोदसाधनानि व्यर्थानि जातानि इति कविः दर्शयन् स्वप्नस्य गाम्भीर्यं सूचयति। ‘प्रविशन्ति स्म’ इति वर्तमानप्रयोगेण भूतकालः सूचितः — एषा वाल्मीकेः प्रियः प्रयोगः।

In the previous sarga the messengers sent by Vasiṣṭha had crossed a long road and entered Girivraja by night. Now the poet shows the other side of that same night: on the very night the messengers were entering the city, Bharata too saw an unwelcome dream. The timing is finely contrived — the news is still on the road, but the evil omen has already reached his mind. As the night turned toward dawn, the son of the king of kings, having seen that dream, was sorely troubled. His companions, who knew how to speak pleasantly, saw his distress and, wishing to draw it off, started conversation in the hall. Some played music to soothe him, others had dancing performed, and others put on plays and merry pieces of every kind. But the great-souled Bharata of Raghu's line took no pleasure in those kindly friends with all their jokes and entertainments. Music, dance, drama and laughter, all four ways of diverting him, came to nothing, and by showing this the poet hints at how grave the dream was.

२सख्युः प्रश्नः, पितुः पतनम्, गोमयह्रदे तैलपानम्

६तमब्रवीत्प्रियसखो भरतं सखिभिर्वृतम्।
सुहृद्भिः पर्युपासीनः किं सखे नानुमोदसे॥

७एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच ह।
शृणु त्वं यन्निमित्तं मे दैन्यमेतदुपागतम्॥

८स्वप्ने पितरमद्राक्षं मलिनं मुक्तमूर्धजम्।
पतन्तमद्रिशिखरात्कलुषे गोमये ह्रदे॥

९प्लवमानश्च मे दृष्टः स तस्मिन्गोमये ह्रदे।
पिबन्नञ्जलिना तैलं हसन्निव मुहुर्मुहुः॥

१०ततस्तिलोदनं भुक्त्वा पुनः पुनरधःशिराः।
तैलेनाभ्यक्तसर्वाङ्गस्तैलमेवान्वगाहत॥

सुहृद्भिः परितः उपासीनः एकः प्रियसखा सखिभिः वृतं भरतम् अब्रवीत् — ‘किं सखे, न अनुमोदसे?’ एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच — ‘शृणु, यन्निमित्तं मे इदं दैन्यम् उपागतम्, तत् कथयामि।’ ततः सः स्वप्नं वर्णयितुम् आरभते, यत् अयोध्याकाण्डस्य भयंकरतमं दृश्यम्। ‘स्वप्ने पितरम् अद्राक्षम् — मलिनं मुक्तमूर्धजम्, अद्रिशिखरात् कलुषे गोमये ह्रदे पतन्तम्।’ राजा दशरथः, यः सर्वदा शुचिः अलंकृतः च आसीत्, सः एव मलिनः विकीर्णकेशः च दृष्टः — एतेन एव अमङ्गलं सूचितम्। ‘तस्मिन् गोमयह्रदे सः प्लवमानः मया दृष्टः, अञ्जलिना तैलं पिबन् मुहुर्मुहुः हसन् इव।’ ततः ‘तिलोदनं भुक्त्वा पुनः पुनः अधःशिराः अभवत्, तैलेन अभ्यक्तसर्वाङ्गः सन् तैलम् एव अवागाहत।’ तैलम्, तिलोदनम्, अधःशिरस्त्वं च — त्रीणि अपि भारतीयपरम्परायां प्रेतकर्मणा सह सम्बद्धानि अमङ्गलचिह्नानि; अतः श्रोता तत्क्षणम् एव राज्ञः मरणं संभावयति, भरतः तु अद्यापि न जानाति। सख्युः प्रश्नः अतीव संक्षिप्तः, भरतस्य उत्तरं तु दीर्घम् — अनेन असन्तुलनेन एव तस्य अन्तःक्षोभः सूच्यते।

Among the well-wishers seated around him, one dear friend asked, “Why, my friend, do you take no joy in all this?” Bharata answered, “Listen, and I will tell you what has brought this misery on me.” Then he began to describe the dream, the most terrifying scene in the Ayodhyā Kāṇḍa. “In a dream I saw my father, unkempt, his hair hanging loose, falling from a mountain peak into a foul pool of cow-dung.” King Daśaratha, always clean and adorned, was seen soiled and dishevelled, and that alone signals ill fortune. “I saw him floating in that pool of dung, drinking oil from his cupped hands and laughing, it seemed, again and again. Then he ate rice with sesame, plunged head downward over and over, and, his whole body smeared with oil, bathed in oil itself.” Oil, sesame rice and the head-down plunge are all ill omens tied in Indian tradition to the rites of the dead, so the listener at once guesses the king's death, though Bharata does not yet know it. The friend's question is very short and Bharata's answer long, and that very imbalance shows his inner turmoil.

३शुष्कः सागरः, पतितः चन्द्रः, भग्नं गजविषाणम्, कृष्णपिङ्गलाः प्रमदाः

११स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भुवि।
उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्॥

१२औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्।
सहसा चापि संशान्ता ज्वलिता जातवेदसः॥

१३अवदीर्णां च पृथिवीं शुष्कांश्च विविधान्द्रुमान्।
अहं पश्यामि विध्वस्तान्सधूमांश्चैव पर्वतान्॥

१४पीठे कार्ष्णायसे चैव निषण्णं कृष्णवाससम्।
प्रहरन्ति स्म राजानं प्रमदाः कृष्णपिङ्गलाः॥

स्वप्नस्य द्वितीयः भागः विश्वव्यापिभिः उत्पातैः पूर्णः। ‘स्वप्ने अपि सागरं शुष्कम् अपश्यम्, चन्द्रं च भुवि पतितम्, जगतीं च उपरुद्धां तमसा इव समावृताम्।’ त्रीणि अपि एतानि महाप्रलयस्य चिह्नानि — समुद्रस्य शोषः, ज्योतिषः पतनम्, अन्धकारस्य आवरणम्। ततः ‘औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्, ज्वलिताः जातवेदसः च सहसा संशान्ताः।’ राज्ञः वाहनगजस्य दन्तभङ्गः राजशक्तेः भङ्गं सूचयति, अग्नेः शमनं च यज्ञस्य कुलस्य च विच्छेदम्। ‘अवदीर्णां पृथिवीं, शुष्कान् विविधान् द्रुमान्, विध्वस्तान् सधूमान् पर्वतान् च अहं पश्यामि।’ अत्र ‘पश्यामि’ इति वर्तमानकालप्रयोगेण कविः दर्शयति — स्वप्नः अद्यापि तस्य नेत्रयोः पुरतः वर्तते। अन्ते पुनः राजा दृश्यते — ‘कार्ष्णायसे पीठे कृष्णवाससं निषण्णं तं राजानं कृष्णपिङ्गलाः प्रमदाः प्रहरन्ति स्म।’ कृष्णम् आयसं पीठम्, कृष्णं वस्त्रम्, कृष्णपिङ्गलाः स्त्रियः च — सर्वत्र कृष्णवर्णस्य आवृत्तिः यमस्य दिशं सूचयति। एते उत्पाताः क्रमेण विश्वात् राष्ट्रं प्रति, राष्ट्रात् च राजानं प्रति संकुचन्ति।

The second part of the dream is full of portents that reach across the world. “In the dream I saw the ocean dried up and the moon fallen to the earth, and the world beset and covered as though with darkness.” These three are signs of the great dissolution: the sea drained, a light of heaven fallen, darkness spread over all. “The tusk of the king's own riding elephant was splintered, and fires that had been blazing were suddenly put out.” The broken tusk of the royal elephant points to the breaking of royal power, and the quenched fires to the breaking off of sacrifice and of the family line. “I see the earth split open, trees of every kind withered, and the mountains shattered and smoking.” He speaks of it in the present, for the dream is still before his eyes. Then the king appears again: “He sat on an iron seat, clothed in black, and women black and tawny were striking him.” Black iron, black clothes, dark women — the repeated black points to the quarter of Yama, lord of death. The portents narrow step by step, from the world to the kingdom and from the kingdom to the king.

४खरयुक्तेन रथेन दक्षिणाभिमुखं प्रयाणम्, राक्षस्याः कर्षणम्, निमित्तस्य फलम्

१५त्वरमाणश्च धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः।
रथेन खरयुक्तेन प्रयातो दक्षिणामुखः॥

१६प्रहसन्तीव राजानं प्रमदा रक्तवासिनी।
प्रकर्षन्ती मया दृष्टा राक्षसी विकृतानना॥

१७एवमेतन्मया दृष्टमिमां रात्रिं भयावहाम्।
अहं रामोऽथवा राजा लक्ष्मणो वा मरिष्यति॥

१८नरो यानेन यः स्वप्ने खरयुक्तेन याति हि।
अचिरात्तस्य धूम्राग्रं चितायां सम्प्रदृश्यते॥

स्वप्नस्य अन्तिमं दृश्यं स्पष्टतमम् अमङ्गलम् — ‘त्वरमाणः धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः सः खरयुक्तेन रथेन दक्षिणामुखः प्रयातः।’ रक्तमाल्यम्, रक्तानुलेपनम्, गर्दभयुक्तः रथः, दक्षिणा दिक् च — सर्वाणि अपि प्रेतयात्रायाः लक्षणानि; दक्षिणा हि यमस्य दिक्। ‘रक्तवासिनी विकृतानना राक्षसी इव काचित् प्रमदा राजानं प्रहसन्ती इव प्रकर्षन्ती मया दृष्टा।’ अनन्तरं भरतः स्वयम् एव निष्कर्षं वदति — ‘एवम् एतत् मया इमां भयावहां रात्रिं दृष्टम्; अहं वा रामः वा राजा वा लक्ष्मणः वा मरिष्यति।’ ततः सः निमित्तशास्त्रस्य नियमम् उद्धरति — ‘यः नरः स्वप्ने खरयुक्तेन यानेन याति, तस्य चितायां धूम्राग्रम् अचिरात् सम्प्रदृश्यते।’ एवं भरतः स्वप्नं न केवलं वर्णयति, अपि तु तस्य फलम् अपि जानाति; तथापि कः म्रियते इति निश्चेतुं न शक्नोति। एषा एव नाट्यगतस्य विडम्बनस्य सिद्धिः — पाठकः जानाति यत् पिता मृतः, भरतः तु शङ्कते मात्रम्। ‘धर्मात्मा’ इति विशेषणेन कविः स्मारयति — यः धर्मात्मा, तस्य अपि एषा गतिः इति करुणा।

The last scene of the dream is the plainest omen of all. “In haste that righteous man, wearing red garlands and red unguents, set out southward in a chariot yoked with asses.” Red garlands, red unguents, a chariot drawn by asses and the southern direction are all marks of the journey of the dead, for the south is Yama's quarter. “And I saw a woman clothed in red, like a rākṣasī with a hideous face, laughing as she dragged the king away.” Then Bharata drew the conclusion himself: “This is what I saw on this night of terror. Either I, or Rāma, or the king, or Lakṣmaṇa is going to die.” And he cited the rule of omens: “When a man is seen in a dream riding in a carriage drawn by asses, the smoke of his pyre is soon seen rising.” So Bharata not only told the dream but knew what it portended, and still he could not tell who was to die. Here the dramatic irony is complete: the reader knows the father is dead, while Bharata only fears it. And by calling the king “that righteous man” the poet moves us to pity that even a righteous man should come to such an end.

५अहेतुकं भयम्, स्वरभ्रंशः, कान्तिहानिः, अन्तिमः वंशस्थश्लोकः

१९एतन्निमित्तं दीनोऽहं न वचः प्रतिपूजये।
शुष्यतीव च मे कण्ठो न स्वस्थमिव मे मनः॥

२०न पश्यामि भयस्थानं भयं चैवोपधारये।
भ्रष्टश्च स्वरयोगो मे छाया चापगता मम।
जुगुप्सु इव चात्मानं न च पश्यामि कारणम्॥

२१इमां च दुःस्वप्नगतिं निशम्य हि त्वनेकरूपामवितर्कितां पुरा।
भयं महत्तुद्हृदयान्न याति मे विचिन्त्य राजानमचिन्त्यदर्शनम्॥

अन्ते भरतः स्वस्य वर्तमानां मनोदशां वर्णयति। ‘एतन्निमित्तं दीनः अहं, अतः युष्माकं वचः न प्रतिपूजये। मे कण्ठः शुष्यति इव, मे मनः च अस्वस्थम् इव।’ ततः विंशतितमे श्लोके — यः अस्मिन् सर्गे एकः एव षट्पादः — सः त्रिभिः अर्धैः स्वां दशां विशदयति — ‘भयस्थानं न पश्यामि, तथापि भयं च उपधारये। मे स्वरयोगः भ्रष्टः, मम छाया च अपगता। आत्मानं जुगुप्सुः इव अस्मि, कारणं च न पश्यामि।’ अहेतुकं भयम् एव अत्र वर्णितम् — यत्र भयस्य विषयः ज्ञायते, तत्र प्रतीकारः शक्यः; यत्र तु न ज्ञायते, तत्र मनः निराश्रयं भ्रमति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन उपसंहरति — ‘पुरा अवितर्किताम् अनेकरूपाम् इमां दुःस्वप्नगतिं निशम्य, अचिन्त्यदर्शनं राजानं च विचिन्त्य, तत् महत् भयं मे हृदयात् न याति।’ अनेन एव पदेन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे दूताः प्रविश्य भरतम् उपहारैः सह वसिष्ठस्य संदेशं निवेदयन्ति, भरतः च अयोध्यां प्रति प्रस्थातुम् उद्यतः भवति। ‘छाया अपगता’ इति पदेन मुखकान्तेः हानिः उक्ता, या शास्त्रे अरिष्टलक्षणम् इति गण्यते।

At the end Bharata described his present state of mind. “This is why I am wretched, and why I do not respond to your words. My throat seems to be drying up and my mind is not at ease. I can see nothing to fear, and yet fear has hold of me. My voice has lost its tone and the brightness has left my face; I seem to loathe my own self, and I cannot find the reason.” What is described is fear without a cause: when the object of fear is known, one can guard against it, but when it is not, the mind wanders with nothing to hold on to. The fading of the face's brightness is itself counted among the signs of approaching misfortune. He closed with these words: “Having seen this run of evil dreams, in many shapes never imagined before, and thinking of the king seen in a form beyond all imagining, I cannot drive this great fear from my heart.” With that the sarga ends; in the next, the messengers come in, present their gifts and deliver Vasiṣṭha's message, and Bharata makes ready to set out for Ayodhyā.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि

व्युष्टा ६९.२ प्रभातप्राया, विगतप्रायां रात्रिम्

सन्धिः: वि + उष्टा → व्युष्टा — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’ इति उपसर्गः, ‘वस्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘रात्रिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

राजाधिराज ६९.२ सम्राजः, राज्ञां स्वामिनः (दशरथस्य)

सन्धिः: राज + अधिराज → राजाधिराज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: राज्ञाम् अधिराजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

पर्यतप्यत ६९.२ अत्यन्तं सन्तप्तः अभवत्, परितः खिन्नः जातः

सन्धिः: परि + अतप्यत → पर्यतप्यत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘परि’ इति उपसर्गः, ‘तप्’ धातोः लङ्लकारस्य आत्मनेपदरूपम्
विभक्तिः: क्रियापदम्, लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

तप्यमान ६९.३ सन्तप्यमानम्, मानसिकं क्लेशम् अनुभवन्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘तप्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रियवादिन् ६९.३ मधुरभाषिणः, प्रियं वक्तुं शीलम् येषाम्

सन्धिः: प्रिय + वादिन् → प्रियवादिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रियं वदन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘वयस्याः’ इत्यस्य विशेषणम्)

विनयिष्यन्तः ६९.३ अपनेतुम् इच्छन्तः, दूरीकर्तुम् उद्यताः

सन्धिः: वि + नयिष्यन्तः → विनयिष्यन्तः — सन्धिकार्यं नास्ति (इकारात् परः नकारः)
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’ इति उपसर्गः, ‘नी’ धातोः लृडन्तं शतृप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

लासयन्त्यपि ६९.४ नृत्यं कारयन्ति, नर्तयन्ति

सन्धिः: लासयन्ति + अपि → लासयन्त्यपि — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम्, लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

प्राहृष्यत ६९.५ न प्रसन्नः अभवत्, हर्षं न अलभत

सन्धिः: प्र + अहृष्यत → प्राहृष्यत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र’ इति उपसर्गः, ‘हृष्’ धातोः लङ्लकारस्य रूपम्
विभक्तिः: क्रियापदम्, लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (‘न’ इत्यनेन निषिद्धम्)

गोष्ठीहास्य ६९.५ सभायां क्रियमाणानि परिहासवचनानि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गोष्ठ्यां हास्यानि — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

पर्युपासीन ६९.६ परितः उपविष्टः, समीपे स्थितः

सन्धिः: परि + उपासीन → पर्युपासीन — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः: समासः नास्ति — ‘परि’ ‘उप’ इति उपसर्गौ, ‘आस्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

नानुमोदसे ६९.६ न प्रसीदसि, अनुमोदनं न करोषि

सन्धिः: न + अनुमोदसे → नानुमोदसे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’ इति उपसर्गः, ‘मुद्’ धातोः आत्मनेपदरूपम्
विभक्तिः: क्रियापदम्, लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

दैन्य ६९.७ दीनता, मनसः अवसादः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दीन’ इत्यस्मात् ष्यञ्प्रत्यये वृद्धिः
समासः: समासः नास्ति — तद्धितान्तं भाववाचकं पदम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

मुक्तमूर्धज ६९.८ विकीर्णकेशम्, विस्रस्तशिरोरुहम्

सन्धिः: मूर्ध + ज → मूर्धज — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मुक्ताः मूर्धजाः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘पितरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अद्रिशिखर ६९.८ पर्वतस्य शृङ्गात्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अद्रेः शिखरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्

गोमय ६९.९ गोमयमये, शकृन्मये (ह्रदे)

सन्धिः: गो + मय → गोमय — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘गोमये ह्रदे’ इति पृथक् पदे, न समासः
समासः: समासः नास्ति — ‘गो’ इत्यस्मात् मयट्प्रत्ययान्तं पदम्, ‘ह्रदे’ इत्यस्य विशेषणम्
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

अधःशिराः ६९.१० अधोमुखः, शिरः अधः कृत्वा स्थितः

सन्धिः: अधस् + शिरस् → अधःशिरस् — सकारस्य विसर्गः (शकारे परे विसर्गः तिष्ठति)
समासः: अधः शिरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अभ्यक्तसर्वाङ्ग ६९.१० यस्य सर्वेषु अङ्गेषु तैलम् अनुलिप्तम्

सन्धिः: अभि + अक्त → अभ्यक्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); सर्व + अङ्ग → सर्वाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: अभ्यक्तानि सर्वाङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अन्वगाहत ६९.१० अवगाढवान्, निमग्नः अभवत्

सन्धिः: अनु + अगाहत → अन्वगाहत — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’ इति उपसर्गः, ‘गाह्’ धातोः लङ्लकारस्य आत्मनेपदरूपम्
विभक्तिः: क्रियापदम्, लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

तमसेव ६९.११ अन्धकारेण इव

सन्धिः: तमसा + इव → तमसेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः: समासः नास्ति — ‘तमस्’ इत्यस्य तृतीयैकवचनम्, ‘इव’ इति अव्ययम्
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् + अव्ययम्

औपवाह्य ६९.१२ आरोहणयोग्यस्य, राज्ञः सवारीगजस्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘उपवाह्य’ इत्यस्मात् अण्प्रत्यये वृद्धिः (उ → औ)
समासः: समासः नास्ति — तद्धितान्तं पदम्
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘नागस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)

शकलीकृत ६९.१२ खण्डशः भग्नम्, टुकडीकृतम्

सन्धिः: शकल + ई (च्विप्रत्ययः) → शकली — अभूततद्भावे ईत्वम्
समासः: शकलं न भूत्वा शकलं कृतम् — च्व्यन्तः गतिसमासः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘विषाणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

जातवेदस् ६९.१२ अग्नयः, हुतवहाः

सन्धिः: जात + वेदस् → जातवेदस् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: जातं वेदः (धनं ज्ञानं वा) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

सधूम ६९.१३ धूमयुक्तान्, धूमम् उद्गिरतः

सन्धिः: सह + धूम → सधूम — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः बहुव्रीहौ
समासः: धूमेन सह वर्तमानाः — सहार्थे बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘पर्वतान्’ इत्यस्य विशेषणम्)

कार्ष्णायस ६९.१४ कृष्णलोहनिर्मिते, कालायसमये

सन्धिः: कृष्ण + अयस् → कार्ष्णायस — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), पूर्वपदे च अण्प्रत्ययेन वृद्धिः (ऋ → आर्)
समासः: कृष्णम् अयः, तेन निर्मितम् — तद्धितान्तः कर्मधारयः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘पीठे’ इत्यस्य विशेषणम्)

कृष्णपिङ्गल ६९.१४ कृष्णवर्णाः पिङ्गवर्णाः च, कालकपिलवर्णाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कृष्णाः च पिङ्गलाः च — समाहारद्वन्द्वगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘प्रमदाः’ इत्यस्य विशेषणम्)

रक्तमाल्यानुलेपन ६९.१५ रक्तपुष्पमालाधारी रक्तचन्दनानुलिप्तः च

सन्धिः: माल्य + अनुलेपन → माल्यानुलेपन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: रक्तानि माल्यानि अनुलेपनं च यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

दक्षिणामुख ६९.१५ दक्षिणाभिमुखः, यमदिशं प्रति गच्छन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दक्षिणा दिक् मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

विकृतानना ६९.१६ विकरालमुखी, भीषणवदना

सन्धिः: विकृत + आनना → विकृतानना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: विकृतम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘राक्षसी’ इत्यस्य विशेषणम्)

भयावह ६९.१७ भयंकराम्, भयजनिकाम्

सन्धिः: भय + आवह → भयावह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: भयम् आवहति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘रात्रिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

धूम्राग्र ६९.१८ धूमशिखा, ऊर्ध्वं गच्छन् धूमः

सन्धिः: धूम्र + अग्र → धूम्राग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: धूम्रस्य अग्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

दुःस्वप्नगति ६९.२१ दुःस्वप्नानां परम्परा, अशुभस्वप्नप्रवाहः

सन्धिः: दुस् + स्वप्न → दुःस्वप्न — सकारस्य विसर्गः (सकारे परे)
समासः: दुःस्वप्नानां गतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अचिन्त्यदर्शन ६९.२१ यस्य रूपं कल्पयितुम् अपि न शक्यम्, अभूतपूर्वदर्शनम्

सन्धिः: न + चिन्त्य → अचिन्त्य — नञः अकारादेशः
समासः: अचिन्त्यं दर्शनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘राजानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)