॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ६८

अयोध्याकाण्डम् — अष्टषष्टितमः सर्गः

वसिष्ठाज्ञया दूतानां राजगृहगमनम्

वसिष्ठस्य प्रत्युत्तरम्, पञ्चानां दूतानां प्रेषणम्, भरतं प्रति गोपितसंदेशः, दीर्घमार्गवर्णनम्, रात्रौ गिरिव्रजप्रवेशः

अस्मिन् सर्गे वसिष्ठः द्विजानां प्रार्थनायाः उत्तरं ददाति। यतः भरतः दत्तराज्यः शत्रुघ्नेन सह मातुलकुले सुखी वसति, अतः शीघ्रगामिनः दूताः त्वरितैः हयैः तौ भ्रातरौ आनेतुं गच्छन्तु इति सः निर्दिशति; ‘गच्छन्तु’ इति सर्वेषाम् अनुमतौ सत्यां सः सिद्धार्थविजयजयन्ताशोकनन्दनान् पञ्च दूतान् आहूय इतिकर्तव्यम् उपदिशति। संदेशः द्विविधः — वक्तव्यं ‘पुरोहितः मन्त्रिणश्च त्वां कुशलं प्राहुः, त्वरमाणः निर्याहि, कृत्यम् आत्ययिकम्’ इति; अवक्तव्यं च ‘रामस्य प्रवासः पितुः मरणं राघवाणां क्षयः च न कथनीयः’ इति। कौशेयवस्त्राणि वराणि भूषणानि च केकयराजाय भरताय च नेतव्यानि। ततः दत्तपथ्यशनाः दूताः वसिष्ठेन अभ्यनुज्ञाताः संत्वरितं प्रस्थिताः। अग्रे कविः दीर्घं मार्गवर्णनं करोति — अपरतालप्रलम्बयोः मध्ये मालिनी, हास्तिनपुरे गङ्गातरणम्, पाञ्चालदेशः, कुरुजाङ्गलम्, सुफुल्लानि सरांसि, शरदण्डा, सत्योपयाचनवृक्षः, कुलिङ्गापुरी, अभिकालः, तेजोऽभिभवनम्, पितृपैतामही इक्षुमती, अञ्जलिपानाः वेदपारगाः ब्राह्मणाः, बाह्लीकाः, सुदामपर्वतः, विष्णुपदम्, विपाशा, शाल्मली, नद्यः वाप्यः तटाकानि, सिंहव्याघ्रमृगद्विपाः च। अन्ते श्रान्तवाहनाः ते भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं वंशपरिग्रहार्थं च अहेडमानाः रात्र्याम् एव गिरिव्रजं पुरवरं प्राविशन् — अनेन च अग्रिमस्य सर्गस्य भरतस्वप्नप्रसङ्गः उपक्रान्तः।

१वसिष्ठस्य प्रत्युत्तरम्, दूतप्रेषणनिश्चयः, पञ्चानां दूतानाम् आह्वानम्

१तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।
मित्रामात्यजनान्सर्वान्ब्राह्मणांस्तानिदं वचः॥

२यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यः परं सुखी।
भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन मुदान्वितः॥

३तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितं हयैः।
आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम्॥

४गच्छन्त्विति ततः सर्वे वसिष्ठं वाक्यमब्रुवन्।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्॥

५एहि सिद्धार्थ विजय जयन्ताशोकनन्दन।
श्रूयतामितिकर्तव्यं सर्वानेव ब्रवीमि वः॥

पूर्वस्मिन् सर्गे मार्कण्डेयादयः द्विजाः अराजकस्य दोषान् विस्तरेण वर्णयित्वा वसिष्ठं प्रार्थितवन्तः — ‘त्वम् एव कंचित् इक्ष्वाकुकुमारम् अभिषेचय।’ अस्मिन् सर्गे वसिष्ठः उत्तरं ददाति। तेषां तत् वचनं श्रुत्वा सः मित्राणि अमात्यजनान् तान् सर्वान् ब्राह्मणांश्च प्रति इदं वचः प्रत्युवाच — ‘यतः असौ भरतः दत्तराज्यः परं सुखी सन् मातुलकुले भ्रात्रा शत्रुघ्नेन सह मुदान्वितः वसति, तस्मात् शीघ्रम् एव जवनाः दूताः त्वरितैः हयैः गच्छन्तु, तौ वीरौ भ्रातरौ आनेतुम्; अत्र अधिकं किं वयं समीक्षामहे?’ एतेन वसिष्ठः विवादं न आरभते, अपि तु धर्म्यम् उत्तराधिकारम् एव अनुसरति — यस्मै राज्यं दत्तम्, सः एव आह्वातव्यः इति। ‘गच्छन्तु’ इति सर्वे वसिष्ठं वाक्यम् अब्रुवन्। तेषां तत् वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः दूतान् एव सम्बोध्य अवदत् — ‘एहि सिद्धार्थ, विजय, जयन्त, अशोक, नन्दन! इतिकर्तव्यं श्रूयताम्; सर्वान् एव युष्मान् ब्रवीमि।’ पञ्चानां दूतानां नामोल्लेखेन कविः कार्यस्य गौरवं सूचयति। उल्लेखनीयम् — वसिष्ठः कस्यचित् अभिषेकं न आदिशति, केवलं भरतस्य आनयनम् एव विधत्ते; निर्णयः तस्य आगमनानन्तरम् एव कर्तव्यः इति तस्य विवेकः।

In the previous sarga Mārkaṇḍeya and the other brahmins had described at length the evils of a kingless land and begged Vasiṣṭha to consecrate some prince of Ikṣvāku's line himself. Now Vasiṣṭha gave his answer to the friends, ministers and brahmins gathered there. “Bharata, to whom the kingdom has been given, is living happily in his maternal uncle's house, delighted to be with his brother Śatrughna. So let swift messengers go at once on fast horses to bring the two heroic brothers back. What more is there for us to consider?” Vasiṣṭha opened no debate; he simply followed the rightful succession: the one to whom the kingdom had been given was the one to be summoned. “Let them go,” they all said, and Vasiṣṭha turned to the messengers themselves: “Come, Siddhārtha, Vijaya, Jayanta, Aśoka, Nandana — hear what must be done. I am speaking to all of you.” By naming five messengers the poet signals the weight of the errand. And it is worth noting that Vasiṣṭha ordered no one's consecration; he arranged only for Bharata to be brought, judging that the decision should wait until he came.

२‘कृत्यमात्ययिकं त्वया’ इति संदेशः, शोकवार्तायाः गोपनम्, उपहाराः

६पुरं राजगृहं गत्वा शीघ्रं शीघ्रजवैर्हयैः।
त्यक्तशोकैरिदं वाच्यः शासनाद्भरतो मम॥

७पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः।
त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया॥

८मा चास्मै प्रोषितं रामं मा चास्मै पितरं मृतम्।
भवन्तः शंसिषुर्गत्वा राघवाणामितः क्षयम्॥

९कौशेयानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च।
क्षिप्रमादाय राज्ञश्च भरतस्य च गच्छत॥

वसिष्ठस्य आदेशः त्रिधा विभक्तः — गन्तव्यम्, वक्तव्यम्, अवक्तव्यं च। प्रथमं सः वदति — ‘शीघ्रजवैः हयैः राजगृहं पुरं गत्वा त्यक्तशोकैः युष्माभिः मम शासनात् भरतः इदं वाच्यः।’ ‘त्यक्तशोकैः’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — दूतानां मुखे अपि शोकः न दृश्येत इति नियमः। वक्तव्यं तु — ‘पुरोहितः सर्वे च मन्त्रिणः त्वां कुशलं प्राहुः; त्वरमाणः निर्याहि, त्वया कृत्यम् आत्ययिकम् अस्ति।’ अवक्तव्यं च स्पष्टम् उक्तम् — ‘मा च अस्मै प्रोषितं रामं शंसिषुः, मा च अस्मै मृतं पितरम्; गत्वा राघवाणाम् इतः क्षयं मा कथयत।’ मार्गे एव पितृमरणं रामवनवासं च श्रुत्वा भरतः शोकेन अवसीदेत्, यात्रा च विलम्बेत — अयम् एव गोपनस्य हेतुः। अन्ते सः उपहारान् आदिशति — ‘कौशेयानि वस्त्राणि वराणि भूषणानि च क्षिप्रम् आदाय राज्ञे केकयाय भरताय च गच्छत।’ एवं दूतकर्म राजनीत्या सह शिष्टाचारेण अपि युक्तम् इति दर्शितम्। अत्र च एकः सूक्ष्मः विरोधः द्रष्टव्यः — वसिष्ठः कुशलप्रश्नं प्रेषयति, किन्तु अयोध्यायां कुशलं किमपि नास्ति; एषा एव दूतवाक्यस्य करुणा।

Vasiṣṭha's orders fell into three parts: where to go, what to say, and what not to say. “Ride on the swiftest horses to the city of Rājagṛha, let no grief show on your faces, and give Bharata this message from me.” That no grief should show even on the messengers' faces mattered greatly. The message itself was this: “The chaplain and all the ministers ask after your welfare. Set out in haste; there is urgent business here that needs you.” And what they were not to say he spelled out plainly: “Do not tell him that Rāma has gone into exile, nor that his father is dead. Do not go and speak to him of the ruin that has fallen on the Raghus.” Had Bharata heard on the road of his father's death and Rāma's exile, he might have collapsed with grief and the journey been delayed; that was the reason for the secrecy. Last, he ordered gifts: “Take silk garments and fine ornaments at once for the king of Kekaya and for Bharata, and be on your way.” So the embassy was shown to be conducted with courtesy as well as policy. And there is a quiet irony here: Vasiṣṭha sends word asking after Bharata's welfare when nothing in Ayodhyā is well, and in that lies the pathos of the message.

३दूतानां प्रस्थानम्, मालिनीतटः, गङ्गातरणं कुरुजाङ्गलं च

१०दत्तपथ्यशना दूता जग्मुः स्वं स्वं निवेशनम्।
केकयांस्ते गमिष्यन्तो हयानारुह्य सम्मतान्॥

११ततः प्रास्थानिकं कृत्वा कार्यशेषमनन्तरम्।
वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञाता दूताः संत्वरितं ययुः॥

१२न्यन्तेनापरतालस्य प्रलम्बस्योत्तरं प्रति।
निषेवमाणास्ते जग्मुर्नदीं मध्येन मालिनीम्॥

१३ते हास्तिनपुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः।
पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम्॥

आदेशं प्राप्य दत्तपथ्यशनाः दूताः स्वं स्वं निवेशनं जग्मुः, केकयान् गन्तुम् इच्छन्तः सम्मतान् हयान् आरुह्य च सज्जाः अभवन्। ततः प्रास्थानिकं विधिं कृत्वा अवशिष्टं कार्यशेषं च समाप्य वसिष्ठेन अभ्यनुज्ञाताः ते संत्वरितं ययुः। अत्र आरभ्य कविः मार्गवर्णनम् आरभते, यत् अयोध्याकाण्डस्य भूगोलविषयकं प्रसिद्धं स्थलम्। प्रथमं ते अपरतालस्य न्यन्तेन प्रलम्बस्य च उत्तरं प्रति गच्छन्तः तयोः पर्वतयोः मध्ये प्रवहन्तीं मालिनीं नदीं निषेवमाणाः जग्मुः। ततः ते हास्तिनपुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखाः ययुः, पाञ्चालदेशम् आसाद्य च कुरुजाङ्गलस्य मध्येन अगच्छन्। एवं यात्रायाः दिशा स्पष्टा — अयोध्यातः पश्चिमोत्तरां दिशम्, गङ्गापारं, पाञ्चालकुरुदेशौ च अतिक्रम्य केकयान् प्रति। कविः प्रतिपदं स्थाननामानि गणयन् दूतानां वेगं दीर्घं च अध्वानम् उभयम् अपि श्रोतुः मनसि स्थापयति। ‘प्रास्थानिकम्’ इति पदेन यात्रापूर्वकं मङ्गलकर्म सूचितम्; त्वरायाम् अपि विधिः न त्यक्तः इति शिष्टाचारः।

Having received their orders and been given provisions for the road, the messengers went each to his own house, mounted well-chosen horses and made ready for the journey to the Kekayas. They performed the rites of departure, finished whatever else remained to be done, took leave of Vasiṣṭha and set out in all haste; even in their hurry they did not neglect the auspicious rites before a journey. Here the poet begins his description of the route, one of the well-known pieces of geography in the Ayodhyā Kāṇḍa. First they kept to the skirt of Aparatāla and the northern side of Pralamba, following the river Mālinī that flows between the two mountains. Then they crossed the Gaṅgā at Hastinapura, turned westward, reached the Pāñcāla country and passed through the middle of Kurujāṅgala. The direction of the journey is clear: north-west from Ayodhyā, across the Gaṅgā and through the lands of the Pāñcālas and the Kurus toward the Kekayas. By naming place after place the poet makes the listener feel both the speed of the messengers and the length of their road.

४सरांसि, शरदण्डा, सत्योपयाचनवृक्षः, कुलिङ्गा, इक्षुमती, बाह्लीकाः

१४सरांसि च सुफुल्लानि नदीश्च विमलोदकाः।
निरीक्षमाणा जग्मुस्ते दूताः कार्यवशाद्द्रुतम्॥

१५ते प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेविताम्।
उपातिजग्मुर्वेगेन शरदण्डां जलाकुलाम्॥

१६निकूलवृक्षमासाद्य दिव्यं सत्योपयाचनम्।
अभिगम्याभिवाद्यं तं कुलिङ्गां प्राविशन्पुरीम्॥

१७अभिकालं ततः प्राप्य तेजोऽभिभवनाच्च्युताः।
पितृपैतामहीं पुण्यां तेरुरिक्षुमतीं नदीम्॥

१८अवेक्ष्याञ्जलिपानांश्च ब्राह्मणान्वेदपारगान्।
ययुर्मध्येन बाह्लीकान्सुदामानं च पर्वतम्॥

मार्गे सुफुल्लानि सरांसि विमलोदकाः नदीः च निरीक्षमाणाः ते दूताः कार्यवशात् द्रुतम् अगच्छन्; सौन्दर्यं पश्यन्ति, किन्तु न तत्र विलम्बन्ते इति भावः। ततः प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेवितां जलाकुलां शरदण्डां नदीं ते वेगेन उपातिजग्मुः। तस्याः पश्चिमे तटे निकूलवृक्षः आसीत्, यः ‘सत्योपयाचनः’ इति ख्यातः — तत्र या याचना क्रियते, सा सत्या भवति इति; तं दिव्यं वृक्षम् अभिगम्य अभिवाद्य च ते कुलिङ्गां पुरीं प्राविशन्। अनन्तरम् अभिकालं प्राप्य तेजोऽभिभवनात् च्युताः सन्तः ते पितृपैतामहीं पुण्याम् इक्षुमतीं नदीं तेरुः — ‘पितृपैतामही’ इति पदेन कविः स्मारयति यत् एषा नदी दशरथस्य पितृपितामहैः सेविता, अतः दूतानां मार्गः अपि इक्ष्वाकुवंशस्य स्मृत्या संयुक्तः। ततः अञ्जलिपानान् वेदपारगान् ब्राह्मणान् अवेक्ष्य ते बाह्लीकानां मध्येन सुदामानं पर्वतं च ययुः। एवं तीर्थानि, वृक्षाः, नद्यः, तपस्विनः च मार्गस्य पुण्यतां वर्धयन्ति। स्थाननामानां बाहुल्येन अयं सर्गः प्राचीनभारतस्य मार्गविज्ञानस्य महत्त्वपूर्णः साक्षी इति विद्वांसः मन्यन्ते।

On the way they looked at lakes in full flower and rivers of clear water, yet they pressed on quickly because of their errand; they saw the beauty but did not linger over it. They came at speed to the lovely river Śaradaṇḍā, clear, brimming and alive with birds of every kind, and crossed it. On its western bank stood a divine tree known as the tree whose boon never fails, because any prayer made there comes true. They went up to it, saluted it with reverence and entered the city of Kuliṅgā. Then, reaching Abhikāla and leaving Tejo'bhibhavana behind, they forded the holy Ikṣumatī, the river of their king's fathers and forefathers; the phrase reminds us that Daśaratha's ancestors had frequented this river, so that even the messengers' road is bound up with the memory of the Ikṣvāku line. They saw there brahmins who had mastered the Vedas and lived on no more than a palmful of water, and passed on through the land of the Bāhlīkas and by Mount Sudāman. Holy places, trees, rivers and ascetics all add to the sanctity of the road, and scholars value this sarga, with its wealth of place-names, as an important witness to the routes of ancient India.

५विष्णुपदम्, वनजन्तुदर्शनम्, श्रान्तवाहनानां दूतानां रात्रौ गिरिव्रजप्रवेशः

१९विष्णोः पदं प्रेक्ष्यमाणा विपाशां चापि शाल्मलीम्।
नदीर्वापीतटाकानि पल्वलानि सरांसि च॥

२०पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहान्व्याघ्रान्मृगान्द्विपान्।
ययुः पथातिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः॥

२१ते श्रान्तवाहना दूता विकृष्टेन सता पथा।
गिरिव्रजं पुरवरं शीघ्रमासेदुरञ्जसा॥

२२भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम्।
अहेडमानास्त्वरया स्म दूता रात्र्यां तु ते तत्पुरमेव याताः॥

सुदामपर्वतस्य शिखरे विष्णोः पदं प्रेक्ष्यमाणाः ते विपाशां शाल्मलीं च प्राप्ताः; ततः नदीः वापीः तटाकानि पल्वलानि सरांसि च, तथा विविधान् सिंहान् व्याघ्रान् मृगान् द्विपान् च पश्यन्तः अतिमहता पथा ययुः — भर्तुः शासनम् ईप्सवः, अर्थात् स्वामिनः आज्ञां सम्पादयितुम् उत्सुकाः। कविः अत्र द्वयोः श्लोकयोः एकम् एव वाक्यं विस्तारयति, तेन मार्गस्य विस्तारः अपि पाठकाय अनुभूयते। विकृष्टेन सता पथा गच्छन्तां तेषां वाहनानि श्रान्तानि अभवन्, तथापि ते अञ्जसा शीघ्रं पुरवरं गिरिव्रजम् आसेदुः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन प्रयोजनं संक्षिपति — भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुः वंशस्य परिग्रहार्थं च अहेडमानाः अर्थात् अनादरं क्रोधं वा अकुर्वन्तः ते दूताः त्वरया रात्र्याम् एव तत् पुरं प्रविष्टाः। ‘रात्र्यां तु ते तत्पुरमेव याताः’ इति चरणः अग्रिमस्य सर्गस्य भूमिकां रचयति — यस्यां रात्रौ ते प्रविष्टाः, तस्याम् एव भरतः दुःस्वप्नं पश्यति। ‘अहेडमानाः’ इति पदेन दूतानां सेवाभावः सूचितः — दीर्घे श्रमे अपि ते न खिन्नाः, न च कुपिताः।

From the summit of Sudāman they gazed at the footprint of Viṣṇu, and they reached the Vipāśā and the Śālmalī. Looking at rivers, step-wells, tanks, pools and lakes, and at lions, tigers, deer and elephants of many kinds, they travelled that very long road, eager to carry out their master's command. The poet stretches a single sentence across two verses, so that the reader too feels the length of the way. Their mounts grew tired on that long road, yet it was untroubled, and they came quickly and without mishap to Girivraja, finest of cities. For their master's pleasure, for the protection of the royal house and to secure the succession of his line, the messengers pressed on without complaint or resentment, their long toil borne in a spirit of service, and in their haste they entered the city that very night. That last line prepares the next sarga: on the very night they arrived, Bharata saw an evil dream.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
प्रत्युवाच ६८.१ प्रत्युत्तरम् उक्तवान्
सन्धिः
प्रति + उवाच → प्रत्युवाच — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति’ इति उपसर्गः, ‘वच्’ धातोः लिट्लकारस्य रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
मित्रामात्यजन ६८.१ सुहृदः मन्त्रिणश्च, राज्ञः परिषद्वर्गः
सन्धिः
मित्र + अमात्य → मित्रामात्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मित्राणि च अमात्याः च, तेषां जनाः — द्वन्द्वगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
दत्तराज्य ६८.२ यस्मै राज्यं दत्तम्, वरबलेन राज्यस्य अधिकारी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दत्त’ इति ‘दा’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
समासः
दत्तं राज्यं यस्मै सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मुदान्वित ६८.२ हर्षयुक्तः, प्रसन्नः
सन्धिः
मुदा + अन्वित → मुदान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
मुदा अन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
जवन ६८.३ वेगवन्तः, शीघ्रगामिनः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘जु’ धातोः ‘जव’ इत्यस्मात् निष्पन्नम्
समासः
समासः नास्ति — गुणवाचकं पदम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘दूताः’ इत्यस्य विशेषणम्)
समीक्षामहे ६८.३ विचारयामः, प्रतीक्षामहे
सन्धिः
सम् + ईक्षामहे → समीक्षामहे — मकारः उत्तरस्वरेण सह संयुज्यते; अन्यत् सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ इति उपसर्गः, ‘ईक्ष्’ धातोः आत्मनेपदरूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, लट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
इतिकर्तव्य ६८.५ कर्तव्यक्रमः, यत् कर्तव्यं तत्
सन्धिः
इति + कर्तव्य → इतिकर्तव्य — सन्धिकार्यं नास्ति (इकारात् परः व्यञ्जनः)
समासः
इति कर्तव्यम् इति — अव्ययपूर्वपदः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि प्रयोगे)
शीघ्रजव ६८.६ शीघ्रवेगैः, द्रुतगतिभिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शीघ्रः जवः येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘हयैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
त्यक्तशोक ६८.६ शोकं बहिः अप्रकटयद्भिः, शोकचिह्नरहितैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘त्यक्त’ इति ‘त्यज्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
समासः
त्यक्तः शोकः यैः तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (दूतानां विशेषणम्)
आत्ययिक ६८.७ अत्यन्तम् आवश्यकम्, विलम्बासहम्
सन्धिः
अति + अय → अत्यय — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ततः ‘अत्यय’ इत्यस्मात् ठक्प्रत्यये वृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं पदम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कृत्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रोषित ६८.८ प्रवासं गतम्, गृहात् निर्गतम्
सन्धिः
प्र + उषित → प्रोषित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’ इति उपसर्गः, ‘वस्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शंसिषुः ६८.८ न कथयेयुः (‘मा’ इत्यनेन निषेधः)
सन्धिः
शम्सिषुः → शंसिषुः — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘शंस्’ धातोः लुङ्लकारस्य रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, लुङ् (माङ्योगे), प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
कौशेय ६८.९ कोशजानि, रेशमवस्त्राणि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कोश’ इत्यस्मात् ढक्प्रत्यये वृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं पदम्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘वस्त्राणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
दत्तपथ्यशन ६८.१० येभ्यः मार्गभोजनं दत्तम्, पाथेययुक्ताः
सन्धिः
पथि + अशन → पथ्यशन — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
दत्तं पथ्यशनं येभ्यः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘दूताः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रास्थानिक ६८.११ प्रस्थानसम्बन्धी मङ्गलविधिः, यात्रापूर्वकं कर्तव्यं कर्म
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्रस्थान’ इत्यस्मात् ठक्प्रत्यये वृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं पदम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अभ्यनुज्ञात ६८.११ अनुमतिं प्राप्ताः, आज्ञां लब्धवन्तः
सन्धिः
अभि + अनुज्ञात → अभ्यनुज्ञात — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि’ ‘अनु’ इति उपसर्गौ, ‘ज्ञा’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
न्यन्त ६८.१२ समीपेन, पार्श्वभागेन, प्रान्तेन
सन्धिः
नि + अन्त → न्यन्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘नि’ इति उपसर्गपूर्वकं पदम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
प्रत्यङ्मुख ६८.१३ पश्चिमाभिमुखाः, प्रतीचीं दिशं गच्छन्तः
सन्धिः
प्रति + अङ्मुख → प्रत्यङ्मुख — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
प्रत्यक् मुखं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विमलोदक ६८.१४ स्वच्छजलाः, निर्मलसलिलाः
सन्धिः
विमल + उदक → विमलोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
विमलम् उदकं यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘नदीः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रसन्नोदका ६८.१५ निर्मलजला, अकलुषसलिला
सन्धिः
प्रसन्न + उदका → प्रसन्नोदका — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
प्रसन्नम् उदकं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शरदण्डाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जलाकुला ६८.१५ जलेन पूर्णा, पूरयुक्ता
सन्धिः
जल + आकुला → जलाकुला — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
जलेन आकुला — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सत्योपयाचन ६८.१६ यत्र कृता याचना सफला भवति, सत्यसंकल्पदायकः
सन्धिः
सत्य + उपयाचन → सत्योपयाचन — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सत्यम् उपयाचनं यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वृक्षम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
तेजोऽभिभवन ६८.१७ तेजोऽभिभवननाम्नः ग्रामात्
सन्धिः
तेजस् + अभिभवन → तेजोऽभिभवन — विसर्गस्य ओकारः, ततः पूर्वरूपसन्धिना अकारस्य लोपः (अवग्रहेण सूचितः)
समासः
तेजसः अभिभवनम् — षष्ठीतत्पुरुषः (स्थाननाम)
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (‘च्युताः’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
पितृपैतामही ६८.१७ पितृभिः पितामहैः च सेविता, वंशपरम्परया पूजिता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पितामह’ इत्यस्मात् अण्प्रत्यये वृद्धिः ‘पैतामह’
समासः
पितुः पितामहस्य च सम्बन्धिनी — द्वन्द्वगर्भः तद्धितान्तः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘इक्षुमतीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अञ्जलिपान ६८.१८ केवलम् अञ्जलिमात्रं जलं पिबन्तः, कठोरतपस्विनः
सन्धिः
अञ्जलि + पान → अञ्जलिपान — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अञ्जलिना पानं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘ब्राह्मणान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
वेदपारग ६८.१८ वेदानाम् अन्तं प्राप्ताः, वेदेषु निष्णाताः
सन्धिः
वेद + पारग → वेदपारग — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पार + ग’ इत्यत्रापि तथैव
समासः
वेदानां पारं गच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
प्रेक्ष्यमाण ६८.१९ पश्यन्तः, अवलोकयन्तः
सन्धिः
प्र + ईक्ष्यमाण → प्रेक्ष्यमाण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’ इति उपसर्गः, ‘ईक्ष्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तं कर्मणि रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
पथातिमहता ६८.२० अतिदीर्घेण मार्गेण
सन्धिः
पथा + अतिमहता → पथातिमहता — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
अतिशयेन महान्, तेन — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
ईप्सवः ६८.२० प्राप्तुम् इच्छन्तः, सम्पादयितुम् उत्सुकाः
सन्धिः
भर्तुः + ईप्सवः → भर्तुरीप्सवः — विसर्गस्य रेफादेशः (उकारात् परः विसर्गः स्वरे परे ‘र्’)
समासः
समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
अहेडमान ६८.२२ अनादरं क्रोधं वा अकुर्वन्तः, अखिन्नाः
सन्धिः
न + हेडमान → अहेडमान — नञः अकारादेशः
समासः
न हेडमानाः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘दूताः’ इत्यस्य विशेषणम्)