अयोध्याकाण्डम् — सप्तषष्टितमः सर्गः
शर्वर्याः अत्ययः, राजकर्तॄणां द्विजातीनां सभा, अराजकस्य जनपदस्य दीर्घं दोषवर्णनम्, वसिष्ठं प्रति ‘त्वमेव राजानमभिषेचय’ इति प्रार्थना
अस्मिन् सर्गे दशरथस्य मरणानन्तरा शोकरात्रिः समाप्यते, प्रभाते च मार्कण्डेयमौद्गल्यवामदेवकाश्यपकात्यायनगौतमजाबालिप्रभृतयः राजकर्तारः द्विजाः अमात्यैः सह सभायां मिलित्वा राजपुरोहितं वसिष्ठम् अभिमुखीकृत्य वदन्ति। ते प्रथमं स्थितिं निवेदयन्ति — महाराजः स्वर्गस्थः, रामः लक्ष्मणश्च वने, भरतशत्रुघ्नौ च केकयेषु मातामहगृहे; अतः इक्ष्वाकूणां कश्चित् अद्य एव राजा विधीयताम्, अराजकं हि राष्ट्रं विनश्येत्। अनन्तरं ‘नाराजके जनपदे’ इति पदम् आवर्त्य दीर्घं दोषवर्णनं प्रवर्तते — वृष्टिः, कृषिः, कुलमर्यादा, धनम्, सत्यम्, सभा, उद्यानम्, यज्ञः, दक्षिणा, उत्सवः, व्यवहारः, कन्यानां विहारः, धनिनां सुरक्षा, वणिजां क्षेमयात्रा, मुनेः एकचर्या, योगक्षेमः, सेनायाः विक्रमः, विद्वत्सङ्गः, देवपूजा, राजपुत्राणां शोभा — सर्वम् अपि राज्ञि सति एव सम्भवति। जलहीना नदी, तृणहीनं वनम्, गोपालहीनाः गावः इति उपमाभिः, ध्वजधूमदृष्टान्तेन, मत्स्यन्यायेन च दोषः दृढीक्रियते। अन्ते राज्ञः महिमा स्तूयते — राजा सत्यं धर्मः कुलं माता पिता च, यमवैश्रवणशक्रवरुणेभ्यः अपि वृत्तेन विशिष्टः; राज्ञा विना लोकः अन्धकारः इव। समाप्तौ ते वसिष्ठं याचन्ते — ‘वेलां प्राप्य सागरः इव वयं तव वचनं न अतिक्रमामहे; त्वम् एव इक्ष्वाकुसुतं कुमारम् अन्यं वा अत्र राजानम् अभिषेचय।’
१आक्रन्दिता निरानन्दा सास्रकण्ठजनाविला।
अयोध्यायामवतता सा व्यतीयाय शर्वरी॥
२व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये ततः।
समेत्य राजकर्तारः सभामीयुर्द्विजातयः॥
३मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः।
कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः॥
४एते द्विजाः सहामात्यैः पृथग्वाचमुदीरयन्।
वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे दशरथस्य मृत्युवार्तया समस्ता अयोध्या शोकाकुला अभवत्, नरनार्यः च संघशः समेत्य कैकेयीं गर्हमाणाः आसन्। अस्मिन् सर्गे सा एव शोकरात्रिः समाप्यते। पुरी आक्रन्दिता निरानन्दा च आसीत्, अश्रुपूर्णकण्ठैः जनैः आविला; दुःखेन दीर्घायिता सा शर्वरी कथंचित् व्यतीयाय। कविः रात्रेः वर्णने त्रीणि विशेषणानि योजयति — आक्रन्दितत्वम्, आनन्दाभावः, अश्रुभिः आकुलता च; एतैः नगरस्य समग्रा दशा एकेन एव श्लोकेन दर्शिता। शर्वर्यां व्यतीतायां आदित्यस्य उदये राजकर्तारः द्विजातयः समेत्य सभाम् आययुः। मार्कण्डेयः मौद्गल्यः वामदेवः काश्यपः कात्यायनः गौतमः महायशाः जाबालिः च — एते द्विजाः अमात्यैः सह राजपुरोहितं श्रेष्ठं वसिष्ठम् एव अभिमुखाः सन्तः पृथक् पृथक् वाचम् उदीरयन्। ‘राजकर्तारः’ इति पदेन कविः सूचयति — इक्ष्वाकूणां राज्ये राजानं स्थापयितुं येषाम् अधिकारः, ते एव अत्र मिलिताः; न इयं सामान्या सभा, अपि तु राज्याभिषेकनिर्णायकः समवायः। ‘पृथग्वाचम् उदीरयन्’ इति पदेन च सूच्यते — प्रत्येकः स्वकीयां सम्मतिम् उक्तवान्, किन्तु सर्वेषाम् अपि आशयः एकः एव आसीत्। एवम् अयं सर्गः शोकात् राज्यचिन्तां प्रति संक्रमणं दर्शयति; अद्यप्रभृति कथा विलापं त्यक्त्वा राज्याभिषेकस्य प्रश्नम् अनुसरति। अत्र कविः ब्राह्मणानां नामानि सविस्तरं गणयति, येन एषः निर्णयः कस्यचित् एकस्य न, अपि तु समग्रस्य विद्वत्समुदायस्य इति स्पष्टं भवति।
In the previous sarga the news of Daśaratha's death had thrown all Ayodhyā into grief, and men and women had gathered in crowds to revile Kaikeyī. Here that night of mourning comes to its end. The city was loud with wailing and empty of joy, thronged with people whose throats were choked with tears, and the night, stretched out long by sorrow, somehow wore itself away. The poet gives the night three marks — the wailing, the absence of joy, the tears — and with them shows the whole state of the city in a single verse. When the night had passed and the sun rose, the brahmins who make kings came together and went into the assembly hall: Mārkaṇḍeya, Maudgalya, Vāmadeva, Kāśyapa, Kātyāyana, Gautama and the illustrious Jābāli. With the ministers beside them they turned toward Vasiṣṭha, the foremost of royal chaplains, and each spoke his mind in turn. To call them “the makers of kings” is to say that these were the men entitled to set a king on the throne of the Ikṣvākus; this was no ordinary gathering but the council that decides a consecration. And though each gave his own opinion, all of them meant the same thing. So the sarga turns from grief to the care of the kingdom, and from here the story leaves lament behind and follows the question of who is to be crowned. The poet names the brahmins one by one so that it is clear the decision belongs not to any single man but to the whole body of the learned.
५अतीता शर्वरी दुःखं या नो वर्षशतोपमा।
अस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने पुत्रशोकेन पार्थिवे॥
६स्वर्गस्थश्च महाराजो रामश्चारण्यमाश्रितः।
लक्ष्मणश्चापि तेजस्वी रामेणैव गतः सह॥
७उभौ भरतशत्रुघ्नौ केकयेषु परंतपौ।
पुरे राजगृहे रम्ये मातामहनिवेशने॥
८इक्ष्वाकूणामिहाद्यैव कश्चिद्राजा विधीयताम्।
अराजकं हि नो राष्ट्रं विनाशं समवाप्नुयात्॥
ते ब्राह्मणाः प्रथमं वर्तमानां दशां निवेदयन्ति। ‘या रात्रिः अस्माकं वर्षशतोपमा आसीत्, सा दुःखेन अतीता; अयं पार्थिवः पुत्रशोकेन पञ्चत्वम् आपन्नः’ — इति वदन्तः ते राज्ञः मरणम् अपि पुत्रवियोगस्य एव फलम् इति स्मारयन्ति। ततः ते चतुर्णाम् अपि राजपुत्राणाम् अनुपस्थितिं गणयन्ति — ‘महाराजः स्वर्गस्थः, रामः अरण्यम् आश्रितः, तेजस्वी लक्ष्मणः अपि रामेण सह एव गतः; उभौ परंतपौ भरतशत्रुघ्नौ केकयेषु रम्ये राजगृहे पुरे मातामहस्य निवेशने वसतः।’ एवं सिंहासनं शून्यम्, उत्तराधिकारिणः च सर्वे दूरे इति स्थितिं स्पष्टीकृत्य ते प्रार्थयन्ते — ‘इक्ष्वाकूणां मध्ये कश्चित् अद्य एव अत्र राजा विधीयताम्; अराजकं हि नः राष्ट्रं विनाशं समवाप्नुयात्।’ ‘अद्य एव’ इति पदे तेषाम् औत्सुक्यं भयं च प्रकटीभवति; राजशून्यता एकम् अपि दिनं सोढुं न शक्या इति तेषां मतम्। इयम् एव सर्गस्य मूलप्रतिज्ञा। अग्रे यत् दीर्घं वर्णनं वर्तते, तत् सर्वम् अस्याः एव प्रतिज्ञायाः समर्थनम् — अराजके देशे किं किं न भवति इति गणनया राज्ञः अनिवार्यता स्थाप्यते। एषः एव वाल्मीकेः राजनीतिविषयकः प्रसिद्धः प्रकरणः, यत्र राजधर्मस्य सामाजिकं मूलं दर्शितम्। उल्लेखनीयम् — ते भरतस्य नाम गृह्णन्ति, किन्तु ‘भरतः राजा भवतु’ इति न वदन्ति; ‘इक्ष्वाकूणां कश्चित्’ इति एव सामान्यरूपेण उक्तवन्तः। निर्णयः वसिष्ठाधीनः इति तेषाम् आशयः।
The brahmins began by laying out how things stood. “The night that has gone by in grief has been like a hundred years to us, now that this king has died of sorrow for his son,” they said, reminding all present that even the king's death was the fruit of his parting from his son. Then they counted the absence of all four princes. “The great king is in heaven. Rāma has gone to the forest, and splendid Lakṣmaṇa has gone with him. Bharata and Śatrughna, both scourges of their enemies, are among the Kekayas, in the lovely city of Rājagṛha, in their grandfather's house.” Having made plain that the throne was empty and every heir far away, they made their plea: “Let someone of Ikṣvāku's line be made king here this very day, for a kingdom of ours left without a king would come to ruin.” In “this very day” their urgency and their fear show through; to them the land could not bear to be kingless for even a day. This is the thesis of the whole sarga, and the long description that follows exists to support it: by counting everything that fails in a kingless land, it establishes that a king cannot be done without. This is Vālmīki's famous passage on kingship, where the duty of a king is shown to be rooted in the life of society. It is worth noticing that the brahmins name Bharata, yet they do not say “let Bharata be king”; they speak only of “someone of the Ikṣvākus”, meaning that the decision lay with Vasiṣṭha.
९नाराजके जनपदे विद्युन्माली महास्वनः।
अभिवर्षति पर्जन्यो महीं दिव्येन वारिणा॥
१०नाराजके जनपदे बीजमुष्टिः प्रकीर्यते।
नाराजके पितुः पुत्रो भार्या वा वर्तते वशे॥
११अराजके धनं नास्ति नास्ति भार्याप्यराजके।
इदमत्याहितं चान्यत्कुतः सत्यमराजके॥
१२नाराजके जनपदे कारयन्ति सभां नराः।
उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्यगृहाणि च॥
१३नाराजके जनपदे यज्ञशीला द्विजातयः।
सत्राण्यन्वासते दान्ता ब्राह्मणाः संशितव्रताः॥
१४नाराजके जनपदे महायज्ञेषु यज्वनः।
ब्राह्मणा वसुसम्पूर्णा विसृजन्त्याप्तदक्षिणाः॥
१५नाराजके जनपदे प्रहृष्टनटनर्तकाः।
उत्सवाश्च समाजाश्च वर्धन्ते राष्ट्रवर्धनाः॥
१६नाराजके जनपदे सिद्धार्था व्यवहारिणः।
कथाभिरभिरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियैः॥
१७नाराजके जनपदे तूद्यानानि समागताः।
सायाह्ने क्रीडितुं यान्ति कुमार्यो हेमभूषिताः॥
इतः आरभ्य नवभिः श्लोकैः ‘नाराजके जनपदे’ इति पदम् आवर्त्य कविः अराजकस्य दोषान् गणयति। एषा आवृत्तिः काव्ये अभिप्रायपूर्वका — प्रतिश्लोकं तत् एव पदं श्रुत्वा श्रोतुः मनसि राजाभावः एव सर्वानर्थमूलम् इति दृढीभवति। अराजके देशे विद्युन्माली महास्वनः पर्जन्यः दिव्येन वारिणा महीं न अभिवर्षति; प्रकृतिः अपि राज्ञः धर्मम् अनुसरति इति प्राचीनः विश्वासः अत्र प्रकटः। तत्र बीजमुष्टिः न प्रकीर्यते, पुत्रः पितुः वशे न वर्तते, भार्या वा पत्युः वशे न तिष्ठति। तत्र धनं नास्ति, भार्या अपि नास्ति; अस्माद् अपि अधिकम् अत्याहितम् इदम् — अराजके सत्यं कुतः स्यात्? यत्र स्वत्वम् एव न रक्ष्यते, तत्र सत्यव्यवहारः अपि न सम्भवति इति भावः। तत्र नराः सभां न कारयन्ति, न च रम्याणि उद्यानानि पुण्यगृहाणि च हृष्टाः निर्मान्ति। यज्ञशीलाः द्विजातयः दान्ताः संशितव्रताः ब्राह्मणाः सत्राणि न अन्वासते; महायज्ञेषु यज्वनः वसुसम्पूर्णाः ब्राह्मणाः आप्तदक्षिणाः न विसृजन्ति, यतः धनप्रदर्शने चौरभयम्। राष्ट्रवर्धनाः उत्सवाः समाजाः च प्रहृष्टनटनर्तकाः न वर्धन्ते; व्यवहारिणः सिद्धार्थाः न भवन्ति, कथाशीलाः च कथाप्रियैः कथाभिः न अभिरज्यन्ते। हेमभूषिताः कुमार्यः सायाह्ने क्रीडितुं समागताः उद्यानानि न यान्ति। एवं वृष्टिः, कृषिः, कुलमर्यादा, धनम्, सत्यम्, लोकसंग्रहः, यज्ञः, उत्सवः, व्यवहारः, विहारः च — सर्वम् अपि राज्ञि सति एव सम्भवति इति कविः क्रमेण दर्शयति। अत्र दोषाः न यादृच्छिकाः, अपि तु वर्षणात् आरभ्य कन्यानां निर्भयविहारपर्यन्तं जीवनस्य स्तराः क्रमेण गृहीताः। ‘नाराजके’ इति च ‘अराजके’ इति च द्वौ अपि प्रयोगौ मुद्रणे दृश्येते; अर्थभेदः नास्ति, छन्दोनुरोधेन एव भेदः।
Now, over nine verses, the poet repeats the phrase “in a land without a king” and counts the evils of kinglessness. The repetition is deliberate: hearing the same words verse after verse, the listener comes to feel firmly that the absence of a king is the root of every misfortune. In a land without a king the loud-thundering cloud, garlanded with lightning, does not pour its heavenly water on the earth — the old belief that nature itself follows the king's dharma is plain here. No handful of seed is scattered there; a son does not stay under his father's authority, nor a wife under her husband's. There is no wealth there and no wife either, and worse still, where could truth come from in a kingless land? Where nothing one owns is protected, honest dealing becomes impossible. Men do not build assembly halls, nor gladly lay out pleasant gardens and houses of merit. Self-controlled brahmins of strict vows, given to sacrifice, do not sit through the long sacrificial sessions, and at the great sacrifices wealthy patrons do not part with the proper fees, for to show one's wealth is to invite thieves. The festivals and gatherings that make a realm prosper, alive with happy actors and dancers, do not flourish; men of affairs do not gain their ends, and lovers of stories take no delight in the tales of those who tell them. Girls adorned with gold do not gather at evening to go out and play in the parks. Rain, farming, the order of the family, wealth, truth, community, sacrifice, festival, trade and pleasure — the poet shows one after another that all of these are possible only when there is a king. Nor is the list random: it moves through the layers of life, from the falling of rain to the fearless play of young girls.
१८नाराजके जनपदे धनवन्तः सुरक्षिताः।
शेरते विवृतद्वाराः कृषिगोरक्षजीविनः॥
१९नाराजके जनपदे वाहनैः शीघ्रवाहिभिः।
नरा निर्यान्त्यरण्यानि नारीभिः सह कामिनः॥
२०नाराजके जनपदे बद्धघण्टा विषाणिनः।
अटन्ति राजमार्गेषु कुञ्जराः षष्टिहायनाः॥
२१नाराजके जनपदे शरान्संततमस्यताम्।
श्रूयते तलनिर्घोष इष्वस्त्राणामुपासने॥
२२नाराजके जनपदे वणिजो दूरगामिनः।
गच्छन्ति क्षेममध्वानं बहुपण्यसमाचिताः॥
२३नाराजके जनपदे चरत्येकचरो वशी।
भावयन्नात्मनाऽऽत्मानं यत्र सायंगृहो मुनिः॥
२४नाराजके जनपदे योगक्षेमः प्रवर्तते।
न चाप्यराजके सेना शत्रून्विषहते युधि॥
द्वितीये गणने कविः विशेषतः रक्षणविषयकान् दोषान् वर्णयति; अत्र सर्वत्र भयम् एव मूलकारणम्। अराजके जनपदे धनवन्तः सुरक्षिताः न भवन्ति; कृषिगोरक्षजीविनः विवृतद्वाराः न शेरते, यतः चौरभयं रात्रौ अपि न विरमति। शीघ्रवाहिभिः वाहनैः कामिनः नारीभिः सह अरण्यानि न निर्यान्ति — निर्भयः विहारः एव सुशासनस्य चिह्नम्। बद्धघण्टाः षष्टिहायनाः विषाणिनः कुञ्जराः राजमार्गेषु न अटन्ति; गजाः हि राज्ञः ऐश्वर्यस्य प्रत्यक्षं प्रमाणम्। इष्वस्त्राणाम् उपासने संततं शरान् अस्यतां वीराणां तलनिर्घोषः न श्रूयते — शस्त्राभ्यासः अपि शासकस्य प्रोत्साहनम् अपेक्षते। दूरगामिनः वणिजः बहुपण्यसमाचिताः क्षेमम् अध्वानं न गच्छन्ति, यतः मार्गरक्षा राज्ञः एव कर्तव्यम्। यत्र सायं तत्र गृहः वशी एकचरः मुनिः आत्मना आत्मानं भावयन् न चरति; हिन्दीभाष्यम् अत्र हेतुं स्पष्टयति — तस्मै भिक्षादाता कोऽपि न अवशिष्यते। अन्ते सर्वस्य मूलं कथ्यते — अराजके योगक्षेमः न प्रवर्तते, सेना च युधि शत्रून् न विषहते। योगक्षेमपदेन अलब्धस्य लाभः लब्धस्य च रक्षणम् उभयम् अपि गृहीतम्; तत् एव राज्ञः मुख्यं कर्म इति शास्त्रसिद्धान्तः अत्र सूचितः। सेनायाः उल्लेखेन च बाह्यम् आन्तरं च उभयम् अपि रक्षणं राज्ञ्येव आश्रितम् इति दर्शितम्। एतेषु श्लोकेषु प्रत्येकं एकैकः जनवर्गः गृहीतः — धनी, कृषकः, कामी, गजपालकः, धनुर्धरः, वणिक्, मुनिः, सैनिकः च; एवं समग्रः समाजः क्रमेण स्पृष्टः, न कश्चित् वर्गः अराजकतायाः पीडायाः बहिः इति दर्शितम्।
The second count turns to protection, and fear is the cause beneath every item. In a land without a king the rich are not safe, and those who live by ploughing and herding do not sleep with their doors open, for the fear of thieves does not cease even at night. Men in love do not drive out into the woods with their women in swift carriages; carefree pleasure is itself a sign of good government. Tusked elephants sixty years old, with bells tied on them, do not roam the royal highways, and elephants are the visible proof of a king's splendour. The slap of the bowstring on the palm is not heard from warriors loosing arrow after arrow at archery practice, since even the practice of arms needs a ruler's encouragement. Far-travelling merchants laden with goods do not go their road in safety, for keeping the roads safe is the king's own task. The self-controlled sage who wanders alone, contemplating the Self within himself and making his home wherever evening finds him, does not wander there, because no one would be left to give him alms. Last comes the root of it all: in a kingless land there is neither gaining nor keeping, and an army without a king cannot stand against its enemies in battle. “Gaining and keeping” means both acquiring what one lacks and guarding what one has, which the treatises hold to be the king's chief work; and by mentioning the army the poet shows that protection from within and from without both rest on the king. Each verse takes up one class of people — the rich man, the farmer, the lover, the elephant keeper, the archer, the merchant, the sage, the soldier — so that the whole of society is touched in turn, and no class is left outside the suffering that kinglessness brings.
२५नाराजके जनपदे हृष्टैः परमवाजिभिः।
नराः संयान्ति सहसा रथैश्च प्रतिमण्डिताः॥
२६नाराजके जनपदे नराः शास्त्रविशारदाः।
संवदन्तोपतिष्ठन्ते वनेषूपवनेषु वा॥
२७नाराजके जनपदे माल्यमोदकदक्षिणाः।
देवताभ्यर्चनार्थाय कल्प्यन्ते नियतैर्जनैः॥
२८नाराजके जनपदे चन्दनागुरुरूषिताः।
राजपुत्रा विराजन्ते वसन्ते इव शाखिनः॥
२९यथा ह्यनुदका नद्यो यथा वाप्यतृणं वनम्।
अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम्॥
३०ध्वजो रथस्य प्रज्ञानं धूमो ज्ञानं विभावसोः।
तेषां यो नो ध्वजो राजा स देवत्वमितो गतः॥
३१नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित्।
मत्स्या इव जना नित्यं भक्षयन्ति परस्परम्॥
तृतीये गणने लोकव्यवहारस्य शोभा एव विलीयते; अत्र दोषाः न केवलं भयमूलाः, अपि तु संस्कृतेः क्षयसूचकाः। अराजके नराः हृष्टैः परमवाजिभिः रथैः च प्रतिमण्डिताः सहसा न संयान्ति। शास्त्रविशारदाः नराः वनेषु उपवनेषु वा संवदन्तः न उपतिष्ठन्ते — विद्यायाः चर्चा अपि शान्तिम् अपेक्षते। नियतैः जनैः देवताभ्यर्चनार्थाय माल्यमोदकदक्षिणाः न कल्प्यन्ते; देवपूजा अपि अराजकतया विच्छिद्यते। चन्दनागुरुरूषिताः राजपुत्राः वसन्ते शाखिनः इव न विराजन्ते। अनन्तरं त्रिभिः उपमाभिः सर्वस्य सारः उच्यते — यथा अनुदकाः नद्यः, यथा अतृणं वनम्, यथा अगोपालाः गावः, तथा अराजकं राष्ट्रम्; त्रिष्वपि उपमानेषु रूपम् अवशिष्टम्, किन्तु प्राणः नष्टः इति साम्यम्। ततः मार्मिकम् उपमानम् — ध्वजः रथस्य प्रज्ञानम्, धूमः विभावसोः ज्ञानम्; तेषां मध्ये यः नः ध्वजः आसीत्, सः राजा इतः देवत्वं गतः। अनेन द्विजाः स्वस्य शोकं राजनीतिचर्चायाम् एव निवेशयन्ति। अन्ते प्रसिद्धः मत्स्यन्यायः उच्यते — अराजके कस्यचित् किमपि स्वकं न भवति, जनाः मत्स्याः इव नित्यं परस्परं भक्षयन्ति। बलवान् दुर्बलं ग्रसते इति एव अराजकतायाः अन्तिमं फलम्; एषः दृष्टान्तः अर्थशास्त्रे अपि दण्डनीतेः प्रयोजनं दर्शयितुं प्रसिद्धः। ‘तेषां यो नो ध्वजो राजा’ इति वाक्ये ‘नः’ इति पदेन ते आत्मानं राज्ञा सह योजयन्ति; राजा न केवलं शासकः, अपि तु प्रजायाः आत्मपरिचयस्य चिह्नम् अपि इति भावः।
In the third count it is the very grace of social life that fades; these evils do not come from fear alone but mark the decay of a culture. In a land without a king men do not ride out together in their finery on spirited horses and in chariots. Men learned in the sciences do not stand together in woods and groves to debate, for even learned discussion needs peace. Disciplined people do not prepare garlands, sweets and fees for the worship of the gods, so that even worship is cut off. Princes anointed with sandal and aloe do not shine as trees shine in spring. Then three similes give the essence of it all: like rivers without water, like a forest without grass, like cattle without a herdsman, so is a kingdom without a king. In each the outward form remains but the life has gone. Then comes a moving image: the banner is the sign of a chariot and smoke the sign of fire, and he who was our banner, the king, has gone from us to become a god. In this way the brahmins pour their own grief into their talk of statecraft. By saying “our banner” they bind themselves to the king; a king is not only a ruler but the emblem by which his people know who they are. Finally comes the well-known law of the fishes: in a land without a king nothing belongs to anyone, and men devour one another endlessly, as fishes do. The strong swallowing the weak is the last fruit of kinglessness, and this image is famous in the treatises on statecraft too, where it shows why the rule of law is needed.
३२ये हि सम्भिन्नमर्यादा नास्तिकाश्छिन्नसंशयाः।
तेऽपि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडिताः॥
३३यथा दृष्टिः शरीरस्य नित्यमेव प्रवर्तते।
तथा नरेन्द्रो राष्ट्रस्य प्रभवः सत्यधर्मयोः॥
३४राजा सत्यं च धर्मश्च राजा कुलवतां कुलम्।
राजा माता पिता चैव राजा हितकरो नृणाम्॥
३५यमो वैश्रवणः शक्रो वरुणश्च महाबलः।
विशिष्यन्ते नरेन्द्रेण वृत्तेन महता ततः॥
३६अहो तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किंचन।
राजा चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी॥
३७जीवत्यपि महाराजे तवैव वचनं वयम्।
नातिक्रमामहे सर्वे वेलां प्राप्येव सागरः॥
३८स नः समीक्ष्य द्विजवर्य वृत्तं नृपं विना राष्ट्रमरण्यभूतम्।
कुमारमिक्ष्वाकुसुतं तथान्यं त्वमेव राजानमिहाभिषेचय॥
अन्तिमे भागे निन्दातः स्तुतिं प्रति गतिः भवति — यावत् अराजकता निन्दिता, तावत् एव राजा स्तूयते। ये सम्भिन्नमर्यादाः नास्तिकाः छिन्नसंशयाः, ते अपि राजदण्डनिपीडिताः सन्तः कल्याणाय कल्पन्ते — दण्डः एव तेषां नियन्ता, न उपदेशः। यथा दृष्टिः शरीरस्य हिताय नित्यम् एव प्रवर्तते, तथा नरेन्द्रः राष्ट्रस्य सत्यधर्मयोः प्रभवः; दृष्टिदृष्टान्तेन राजा न बाह्यः अधिकारी, अपि तु राष्ट्रशरीरस्य अङ्गम् एव इति सूचितम्। राजा एव सत्यम्, राजा एव धर्मः, राजा कुलवतां कुलम्, राजा माता पिता च, राजा नृणां हितकरः। महता वृत्तेन सः यमवैश्रवणशक्रवरुणेभ्यः अपि विशिष्यते — यतः यमः दण्डं ददाति, कुबेरः धनम्, इन्द्रः पालनम्, वरुणः नियमनम्; राज्ञि तु एतानि सर्वाणि सम्मिलितानि। यदि लोके साधु च असाधु च विभजन् राजा न भवेत्, तर्हि इदं सर्वम् अन्धकारः इव स्यात्, किंचिद् अपि न प्रज्ञायेत। अन्ते ते वसिष्ठं सादरम् आहुः — ‘महाराजे जीवति अपि वयं सर्वे तव एव वचनं न अतिक्रमामहे, वेलां प्राप्य सागरः इव।’ एतेन ते वसिष्ठस्य अधिकारं स्वयम् एव स्वीकुर्वन्ति। ततः प्रार्थना — ‘हे द्विजवर्य, अस्माकं वृत्तं नृपं विना अरण्यभूतं च राष्ट्रं समीक्ष्य त्वम् एव इक्ष्वाकुसुतं कुमारं तथा अन्यं वा अत्र राजानम् अभिषेचय।’ एवं निर्णयस्य भारः वसिष्ठे न्यस्तः; अग्रिमे च सर्गे सः दूतान् भरतम् आनेतुं प्रेषयति। वेलासागरदृष्टान्तः अत्र सुष्ठु योजितः — सागरः स्वभावेन एव उद्धतः, तथापि वेलाम् अतिक्रम्य न याति; तथा एव अमात्याः ब्राह्मणाः च बलवन्तः अपि पुरोहितस्य वचनं न उल्लङ्घयन्ति इति।
In the last part the speech turns from blame to praise: as kinglessness has been condemned, so now the king is extolled. Even those who have broken every bound, unbelievers who have cut away all scruple, turn to good when the king's rod bears down on them; it is punishment, not instruction, that restrains them. As the eye works always for the good of the body, so the king is the source of truth and dharma for the realm — an image that makes the king not an outside authority but a living part of the body of the state. The king is truth, the king is dharma, the king is the family of the well-born, the king is mother and father, the king is the one who does good to men. By the greatness of his conduct he surpasses Yama, Vaiśravaṇa, Śakra and Varuṇa, for Yama punishes, Kubera gives wealth, Indra protects and Varuṇa restrains, while in a king all of these are joined. If there were no king in the world to divide the good from the bad, all would be as though in darkness and nothing could be known. Then, with respect, they turned to Vasiṣṭha. “Even while the great king lived, not one of us ever overstepped your word, any more than the sea oversteps its shore.” The image fits well: the sea is wild by nature, yet it does not pass its shore; so ministers and brahmins, powerful as they are, do not transgress the word of the royal priest. With these words they acknowledged his authority themselves. Then came their request: “Best of the twice-born, look at our conduct and at this realm that has become a wilderness for want of a king, and do you yourself consecrate as king a prince of Ikṣvāku's line, or some other man.” So the weight of the decision was laid on Vasiṣṭha, and in the next sarga he sends messengers to bring Bharata home.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।