- सन्धिः
- अम्बु + हीन → अम्बुहीन — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘संशान्तम् + अम्बुहीनम्’ → ‘संशान्तमम्बुहीनम्’ इति संयुक्तम्
- समासः
- अम्बुना हीनम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अर्णवम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अयोध्याकाण्डम् — षट्षष्टितमः सर्गः
कौसल्यायाः विलापः अयोध्यायाः च श्रीहीनता
कौसल्यायाः विलापः कैकेय्याः भर्त्सना च, तैलद्रोण्यां शरीररक्षणम्, रानीनां विलापः, पुर्याः पुरवासिनां च शोकः
अस्मिन् सर्गे शोकः अन्तःपुरात् नगरं प्रति विस्तीर्यते। संशान्तम् अग्निम् इव, अम्बुहीनम् अर्णवम् इव, गतप्रभम् आदित्यम् इव स्वर्गस्थं दशरथं दृष्ट्वा बाष्पपूर्णाक्षी कौसल्या राज्ञः शिरः अङ्के गृहीत्वा कैकेयीं प्रत्यभाषते — ‘सकामा भव, अकण्टकं राज्यं भुङ्क्ष्व; नृशंसे दुष्टचारिणि, रामः मां विहाय गतः, भर्ता च स्वर्गतः, विपथे सार्थहीना इव अहं जीवितुं न उत्सहे।’ किंपाकफलस्य उपमया सा कैकेय्याः लोभं वर्णयति, कुब्जानिमित्तं च राघवाणां कुलस्य नाशम् आरोपयति। ततः सा जनकस्य सीतायाश्च दशां चिन्तयति — वने भीमघोषान् मृगपक्षिणः श्रुत्वा संत्रस्ता सीता राघवम् एव संश्रयिष्यति, वृद्धः जनकः च शोकेन जीवितं त्यक्ष्यति इति; अन्ते ‘इदं शरीरम् आलिङ्ग्य हुताशनं प्रवेक्ष्यामि’ इति घोषयति। किन्तु व्यावहारिकाः तां तस्मात् अपनयन्ति। अमात्याः जगतीपतिं तैलद्रोण्यां संवेश्य यथादिष्टानि कर्माणि कुर्वन्ति, पुत्रेण विना च संकालनं न इच्छन्ति। ततः राजस्त्रियः बाहू उच्छ्रित्य विलपन्ति — ‘रामेण विहीनाः वयं, किमर्थं त्वम् अपि अस्मान् विजहासि? कैकेय्याः समीपे विधवाः कथं वत्स्यामः?’ अन्ते अयोध्या नक्षत्रहीना निशा इव भर्तृविवर्जिता स्त्री इव च श्रीहीना वर्ण्यते; सूर्यः अस्तं गच्छति, नराः नार्यश्च भरतस्य मातरं विगर्हमाणाः शर्म न लभन्ते।
१कौसल्यायाः विलापः, कैकेय्याः भर्त्सना — ‘सकामा भव’
१तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्।
गतप्रभमिवादित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य भूमिपम्॥
२कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधं शोककर्शिता।
उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत॥
३सकामा भव कैकेयी भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्।
त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि॥
४विहाय मां गतो रामो भर्ता च स्वर्गतो मम।
विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे॥
५भर्तारं तु परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः।
इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः॥
६न लुब्धो बुध्यते दोषान्किंपाकमिव भक्षयन्।
कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम्॥
पूर्वसर्गान्ते पत्न्यः दशरथं परिवार्य विलपन्ति स्म। अस्मिन् सर्गे कौसल्यायाः वचनानि पृथक् उद्धृतानि। संशान्तम् अग्निम् इव, अम्बुहीनम् अर्णवम् इव, गतप्रभम् आदित्यम् इव स्वर्गस्थं तं भूमिपं प्रेक्ष्य बाष्पपूर्णाक्षी विविधं शोककर्शिता कौसल्या राज्ञः शिरः उपगृह्य कैकेयीं प्रत्यभाषत। तिस्रः उपमाः एकस्मिन् एव श्लोके — अग्निः, समुद्रः, सूर्यः; त्रयः अपि महान्तः, त्रयः अपि अधुना निःशेषाः। ‘सकामा भव, कैकेयि; अकण्टकं राज्यं भुङ्क्ष्व। नृशंसे दुष्टचारिणि, राजानं त्यक्त्वा एकाग्रा भव।’ अत्र ‘एकाग्रा’ इति शब्दः तीक्ष्णः — निर्विघ्ना भूत्वा भुङ्क्ष्व इति व्यङ्ग्यः। ‘रामः मां विहाय गतः, भर्ता च मे स्वर्गतः; विपथे सार्थहीना इव अहं जीवितुं न उत्सहे। आत्मनः दैवतं भर्तारं परित्यज्य त्यक्तधर्मणः कैकेय्याः अन्यत्र का स्त्री जीवितुम् इच्छेत्? लुब्धः किंपाकं भक्षयन् इव दोषान् न बुध्यते; कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम्।’ किंपाकफलस्य उपमा प्रसिद्धा — दर्शने मधुरं, परिणामे मारकम्। अत्र अवधेयम् — कौसल्या शोकात् एव न वदति, अपि तु आरोपं करोति; एषा एव अयोध्याकाण्डे प्रथमा प्रत्यक्षा भर्त्सना, या कैकेयीं प्रति सम्मुखम् उच्यते। ‘राज्ञः शिरः उपगृह्य’ इति पदेन कविः तस्याः स्नेहं कोपं च युगपत् दर्शयति — मृतस्य शिरः अङ्के धृत्वा एव सा सपत्नीं तर्जयति।
At the end of the previous sarga the queens had gathered round Daśaratha lamenting; in this one Kausalyā's words are given separately. Looking at the lord of the earth, now gone to heaven, like a fire gone out, like an ocean drained of water, like the sun with its light quenched, three great things all now spent, Kausalyā, her eyes full of tears and worn down by every kind of grief, took the king's head in her lap and spoke to Kaikeyī. Have your wish, Kaikeyī, she said; enjoy the kingdom with no one to trouble you, you cruel and wicked woman who cast the king aside and cared for nothing else. The mockery is sharp: rule undisturbed now. Rāma has gone and left me, and my husband has gone to heaven; I have no heart to live, like a woman lost on a wrong road whose caravan has gone on. What other woman but Kaikeyī, who has thrown off all dharma, would wish to live after abandoning her husband, her very god? A greedy man does not see the harm in what he eats, even the kiṃpāka fruit; and for the sake of a hunchback woman Kaikeyī has destroyed the house of Raghu. The kiṃpāka is the well-known fruit sweet to look at and deadly in its effect. Note that Kausalyā was not only grieving but accusing: this is the first open rebuke of the Ayodhyā Kāṇḍa spoken to Kaikeyī's face. Holding her dead husband's head in her lap while she rebuked her co-wife, she showed love and anger at once.
२जनकस्य सीतायाश्च चिन्ता, कौसल्यायाः अग्निप्रवेशसङ्कल्पः
७अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम्।
सभार्यं जनकः श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा॥
८स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः।
रामः कमलपत्राक्षो जीवन्नाशमितो गतः॥
९विदेहराजस्य सुता तथा चारुतपस्विनी।
दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति॥
१०नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम्।
निशम्यमाना संत्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति॥
११वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन्।
सोऽपि शोकसमाविष्टो नूनं त्यक्ष्यति जीवितम्॥
१२साहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता।
इदं शरीरमालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्॥
कौसल्यायाः शोकः स्वात्मनः सीमाम् अतिक्रम्य अन्येषाम् अपि दुःखं स्पृशति। ‘अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा सभार्यं रामं विवासितम् इति श्रुत्वा जनकः अपि मया एव सदृशं परितप्स्यति। सः धार्मिकः कमलपत्राक्षः रामः जीवन् एव इतः नष्टः; अनाथां विधवां च मां सः अद्य न जानाति।’ अत्र ‘जीवन्नाशम् इतः गतः’ इति विरोधाभासः — जीवन् अपि अदृश्यः इति। ततः सा सीतायाः चिन्तां करोति — ‘विदेहराजस्य सुता चारुतपस्विनी दुःखस्य अनुचिता सा वने दुःखम् अनुभवन्ती उद्विजिष्यति; निशासु भीमघोषाणां मृगपक्षिणां नदतां शब्दं निशम्य संत्रस्ता सती राघवम् एव संश्रयिष्यति।’ ततः पुनः जनकं स्मरति — ‘वृद्धः अल्पपुत्रः च सः वैदेहीम् अनुचिन्तयन् शोकसमाविष्टः नूनं जीवितं त्यक्ष्यति।’ अन्ते सा स्वनिश्चयं घोषयति — ‘सा अहं पतिव्रता अद्य एव दिष्टान्तं गमिष्यामि; इदं शरीरम् आलिङ्ग्य हुताशनं प्रवेक्ष्यामि।’ सहमरणस्य एषः सङ्कल्पः एव अग्रिमस्य खण्डस्य हेतुः — मन्त्रिणः तां निवारयन्ति। ‘सभार्यं जनकः श्रुत्वा परितप्स्यति’ इति वचनेन कौसल्या स्वदुःखं जनकस्य दुःखेन तुलयति; द्वौ अपि वृद्धौ, द्वयोः अपि सन्ततिः वने। अग्निप्रवेशसङ्कल्पः च न केवलं शोकवचनम्, अपि तु सत्यः निश्चयः, यतः अग्रिमश्लोके मन्त्रिणः तां बलात् अपनयन्ति।
Kausalyā's grief went beyond herself and touched the sorrow of others. When Janaka hears, she said, that the king, pushed into what he should never have done, banished Rāma with his wife, he will grieve as I do. That righteous, lotus-eyed Rāma does not know today that I am left widowed and without protection; though alive, he has vanished from our sight. So she set her grief beside Janaka's: both were old, and both had children in the forest. Then she thought of Sītā: The daughter of the king of Videha, that lovely ascetic, unused to sorrow, will be terrified by the hardships of the forest; hearing at night the cries of fearsome beasts and birds, she will cling in fright to Rāghava. Then she remembered Janaka again: that old man, with few children, brooding on Vaidehī, will surely be overcome with grief and give up his life. Finally she declared her resolve: And I, a faithful wife, will go to my end this very day; I will embrace this body and enter the fire. This resolve to die with her husband was no mere word of grief but real intent, and it led to what followed, for the ministers had to lead her away.
३व्यावहारिकैः कौसल्यायाः अपनयनम्, तैलद्रोण्यां शरीरस्य रक्षणम्, स्त्रीणां विलापः
१३तां ततः सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम्।
व्यपनिन्युः सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः॥
१४तैलद्रोण्यां तदामात्याः संवेश्य जगतीपतिम्।
राज्ञः सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम्॥
१५न तु संकालनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः।
सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम्॥
१६तैलद्रोण्यां शायितं तं सचिवैस्तु नराधिपम्।
हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन्॥
१७बाहूनुच्छ्रित्य कृपणा नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः।
रुदत्यः शोकसंतप्ताः कृपणं पर्यदेवयन्॥
१८हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना।
विहीनाः सत्यसंधेन किमर्थं विजहासि नः॥
ततः व्यावहारिकाः, अर्थात् राजकार्यनिर्वाहकाः, विलपन्तीं सुदुःखार्तां तां तपस्विनीं कौसल्यां सम्परिष्वज्य तस्मात् स्थानात् अपनयन्ति। अनन्तरम् अमात्याः जगतीपतिं तैलद्रोण्यां संवेश्य राज्ञः यथादिष्टानि सर्वाणि कर्माणि अकुर्वन्। किन्तु ते सर्वज्ञाः मन्त्रिणः पुत्रेण विना राज्ञः संकालनं, अर्थात् दाहसंस्कारं, कर्तुं न ऐषुः; अतः ते भूमिपं रक्षन्ति स्म। एषः एव अस्य सर्गस्य व्यावहारिकः निर्णयः, यः अग्रे भरतस्य आह्वानं प्रति नयति — शवः तैले रक्षितः, संस्कारः च प्रतीक्षते। सचिवैः तैलद्रोण्यां शायितं तं नराधिपं दृष्ट्वा ‘हा मृतः अयम्’ इति ज्ञात्वा ताः स्त्रियः पर्यदेवयन्। कृपणाः ताः बाहू उच्छ्रित्य, नेत्राणि प्रस्रवणानि इव कृत्वा, रुदन्त्यः शोकसंतप्ताः करुणं पर्यदेवयन्। तासां वचनम् — ‘हा महाराज, सततं प्रियवादिना सत्यसंधेन रामेण विहीनाः वयम्; किमर्थं त्वम् अपि अस्मान् विजहासि?’ एकस्मिन् एव वाक्ये द्वौ वियोगौ ग्रथितौ — पुत्रस्य पतेः च। ‘पुत्रेण विना संकालनं न’ इति निर्णयः शास्त्रीयः एव — अग्निदानं पुत्रस्य एव अधिकारः; अनेन च कथायाः अग्रिमं सोपानं निश्चितं भवति, यत् भरतस्य आह्वानार्थं दूतप्रेषणम्। एवं व्यावहारिकः निर्णयः अपि काव्यस्य गतिं प्रवर्तयति।
Then the officers of state embraced the poor queen Kausalyā, lamenting in her deep distress, and led her away from that place. The ministers laid the lord of the world in a vat of oil and performed all the rites for the king that had been laid down. But those ministers, who knew what was right, would not carry out the king's cremation without his son, and so they kept guard over the body. That practical decision of the sarga leads on to the summoning of Bharata: the body was kept in oil and the rite waited. The ruling is according to the texts, for lighting the pyre is the son's right, and it fixes the next step of the story, sending messengers for Bharata; so even a practical decision moves the poem forward. Seeing the king laid by his counsellors in the vat of oil and knowing now that he was dead, the women lamented. Raising their arms helplessly, tears streaming from their eyes like waterfalls, weeping and burning with grief, they wailed pitifully: Alas, great king! We have already lost Rāma, who always spoke kindly and kept his word; why do you too abandon us? In one sentence two partings, a son's and a husband's, are woven together.
४रानीनां विलापः — वैधव्यं, कैकेय्याः सान्निध्यभयं, रामस्य त्यागः
१९कैकेय्या दुष्टभावाया राघवेण विवर्जिताः।
कथं सपत्न्या वत्स्यामः समीपे विधवा वयम्॥
२०स हि नाथः स चास्माकं तव च प्रभुरात्मवान्।
वनं रामो गतः श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम्॥
२१त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः।
कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः॥
२२यया च राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः।
सीतया सह संत्यक्ताः सा कमन्यं न हास्यति॥
स्त्रीणां विलापः अधुना भविष्यस्य भयं प्रति परिणमति। ‘दुष्टभावायाः कैकेय्याः कारणेन राघवेण विवर्जिताः वयं विधवाः सत्यः सपत्न्याः समीपे कथं वत्स्यामः?’ इदम् एव तासां वास्तविकं भयम् — न केवलं शोकः, अपि तु शरणाभावः। ‘सः आत्मवान् श्रीमान् रामः अस्माकं तव च नाथः प्रभुः च आसीत्, सः च नृपतिश्रियं विहाय वनं गतः। त्वया तेन वीरेण च विना व्यसनमोहिताः कैकेय्या च विदूषिताः वयं कथं निवत्स्यामः?’ ‘विदूषिताः’ इति पदेन अपमानस्य आशङ्का सूचिता। अन्ते ताः कैकेय्याः स्वभावम् एव उपसंहरन्ति — ‘यया सीतया सह राजा रामः महाबलः लक्ष्मणः च संत्यक्ताः, सा कम् अन्यं न हास्यति?’ एषः प्रश्नः उत्तरम् एव — या एतावतः त्यक्तवती, सा न कमपि रक्षिष्यति इति। एतेषु श्लोकेषु ‘कथं वत्स्यामः’, ‘कथं निवत्स्यामः’ इति प्रश्नः द्विवारम् आवर्तते — स्थानस्य एव अभावः तासां चिन्ता। राजपत्नीनां दशा अत्र सामान्यविधवानां दशातः न भिन्ना इति कविः सूचयति।
Now the women's lament turned to fear of the future. Parted from Rāghava through Kaikeyī's wickedness, how shall we widows live in the presence of our rival? That was their real fear, not grief alone but having no refuge. He was our protector and yours, that self-possessed and glorious Rāma, and he has gone to the forest, leaving behind the splendour of kingship. Without you and without that hero, bewildered by disaster and abused by Kaikeyī, how shall we go on living here? "Abused" hints at the fear of humiliation. Finally they summed up Kaikeyī's nature: She who has cast off the king, and mighty Rāma and Lakṣmaṇa, and Sītā with them, whom will she not cast off? The question is its own answer: one who had cast off so many would protect no one. Twice they asked how they would live there, for their worry was that they had no place left; the poet suggests that the state of the king's wives was no different from that of any widow.
५रानीनां निरानन्दा चेष्टा, अयोध्यापुर्याः श्रीहीनता
२३ता बाष्पेण च संवीताः शोकेन विपुलेन च।
व्यचेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः॥
२४निशा नक्षत्रहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता।
पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना॥
२५बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना।
शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम्॥
ताः राघवस्य वरस्त्रियः बाष्पेण विपुलेन शोकेन च संवीताः निरानन्दाः सत्यः व्यचेष्टन्त। ततः कविः दृष्टिं भवनात् बहिः नगरीं प्रति नयति। महात्मना राज्ञा हीना अयोध्या न अराजत — नक्षत्रहीना निशा इव, भर्तृविवर्जिता स्त्री इव। द्वे अपि उपमे वैधव्यस्य एव — एका आकाशस्य, अपरा च स्त्रियाः। बाष्पपर्याकुलजना, हाहाभूतकुलाङ्गना, शून्यचत्वरवेश्मान्ता च सा पुरी यथापुरं न बभ्राज। ‘शून्यचत्वरवेश्मान्ता’ इति पदेन हिन्दीभाष्यं व्याचष्टे यत् चत्वरेषु गृहद्वारेषु च नित्यं क्रियमाणाः मार्जनलेपनबलिदानादयः क्रियाः अद्य न कृताः; अतः ते शून्याः प्रतीयन्ते स्म। एवं शोकः अन्तःपुरात् नगरं प्रति व्याप्नोति — एतत् एव वाल्मीकेः क्रमविस्तारशिल्पम्। नगरवर्णने कविः एकम् अपि व्यक्तिं न नामयति; केवलं शून्यता एव वर्ण्यते। एतेन शोकः व्यक्तिगतात् सार्वजनिकं रूपं प्राप्नोति, यत् अग्रिमेषु सर्गेषु विस्तरेण वर्णयिष्यते।
The noble women of Rāghava's house, wrapped in tears and in vast grief, writhed there with all their joy gone. Then the poet turns from the palace to the city. Without its great-souled king, Ayodhyā lost her splendour, like a night without stars, like a woman parted from her husband; both images are of widowhood, one of the sky and one of a woman. With its people blinded by tears, its high-born women crying out in horror, its squares and the doorways of its houses deserted, the city did not shine as before: the daily sweeping, smearing and offerings at the squares and doorways had not been done that day, and so they looked empty. So the grief spread from the inner palace to the city, as is Vālmīki's art of widening step by step. In describing the city the poet names not one person; only emptiness is described, and so grief takes on a public form that will be described at length in the sargas to come.
६सूर्यास्तः, दाहसंस्कारस्य स्थगनम्, नगरस्य शोकः
२६गते तु शोकात्त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च।
निवृत्तचारः सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता॥
२७ऋते तु पुत्राद्दहनं महीपतेर्नारोचयंस्ते सुहृदः समागताः।
इतीव तस्मिञ्छयने न्यवेशयन्विचिन्त्य राजानमचिन्त्यदर्शनम्॥
२८गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी।
पुरी बभासे रहिता महात्मना कण्ठास्रकण्ठाकुलमार्गचत्वरा॥
२९नराश्च नार्यश्च समेत्य संघशो विगर्हमाणा भरतस्य मातरम्।
तदा नगर्यां नरदेवसंक्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे॥
अन्तिमाः चत्वारः श्लोकाः दीर्घवृत्तेन रचिताः। शोकात् नराधिपे त्रिदिवं गते, नृपाङ्गनासु च महीतलस्थासु, सहसा निवृत्तचारः रविः अस्तं गतः, प्रवृत्तचारा च रजनी उपस्थिता। सूर्यस्य ‘निवृत्तचारः’, रजन्याः च ‘प्रवृत्तचारा’ इति विरोधिपदद्वयेन कविः दिनस्य अन्तं राज्ञः अन्तेन सह योजयति। समागताः सुहृदः पुत्रं विना महीपतेः दहनं न अरोचयन्; अतः ‘इति एव’ इति निश्चित्य अचिन्त्यदर्शनं राजानं विचिन्त्य तं तस्मिन् शयने न्यवेशयन्। ततः पुर्याः अन्तिमं चित्रम् — भास्करं विना गतप्रभा द्यौः इव, व्यपेतनक्षत्रगणा शर्वरी इव, महात्मना रहिता सा पुरी कण्ठास्रकण्ठाकुलमार्गचत्वरा बभासे। अन्ते नराः नार्यः च सङ्घशः समेत्य भरतस्य मातरं विगर्हमाणाः, नरदेवसंक्षये तदा नगर्याम् आर्ताः बभूवुः, न च शर्म लेभिरे। सर्गः जनकोपेन एव समाप्यते — दोषः कैकेय्याः इति सर्वैः एकवाक्यतया उच्यते। अन्तिमश्लोके ‘भरतस्य मातरम्’ इति पदप्रयोगः सूक्ष्मः — कैकेयी इति नाम्ना न, अपि तु पुत्रसम्बन्धेन एव सा निर्दिश्यते; एतेन भरतस्य अपि आगामिनी विपत्तिः सूचिता, यः निर्दोषः अपि मातुः कर्मणा निन्द्यते।
The last four verses are in a longer metre. When the king had gone to heaven through grief and the royal wives lay on the ground, the sun suddenly ended his course and set, and night began hers. By setting the sun's ending against the night's beginning, the poet joins the end of the day with the end of the king. The friends who had gathered did not think it right that the lord of the earth should be cremated without his son, and so, agreeing that it must be so and thinking of the king now beyond all sight, they laid him on that bed. Then comes the last picture of the city: bereft of that great soul, it looked like the sky without the sun and its light gone, like a night robbed of its host of stars, its roads and squares crowded with people whose throats were choked with tears. At the end, men and women, gathering in crowds, reviled the mother of Bharata, and at the death of the lord of men they were stricken throughout the city and found no peace. The sarga ends in public anger, all with one voice laying the blame on Kaikeyī. The phrase "the mother of Bharata" is subtle: she is named not by her own name but by her tie to her son, and this hints at the trouble coming to Bharata, who, though innocent, would be blamed for his mother's deed.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- पूर्ण + अक्षि → पूर्णाक्षि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); स्त्रीत्वे ङीप्प्रत्ययः
- समासः
- बाष्पेण पूर्णे अक्षिणी यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोकेन कर्शिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सह + काम → सकाम — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः बहुव्रीहौ
- समासः
- कामेन सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- दुष्ट + चारिणी → दुष्टचारिणी — सन्धिकार्यं नास्ति; अत्र सम्बोधनरूपम् (‘दुष्टचारिणि’) उद्धृतम्, यतः मुद्रणे तत् एव वर्तते
- समासः
- दुष्टं चरति इति दुष्टचारिणी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सार्थहीना + इव → सार्थहीनेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); ‘स + अर्थ’ इति न, अपि तु ‘सार्थ’ इति वणिक्समूहवाचि एकं पदम्
- समासः
- सार्थेन हीना — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘इव’ इत्यनेन सह)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘देव’ शब्दात् अण्प्रत्यये आदिवृद्धिः (ए → ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘भर्तारम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कैकेय्याः + त्यक्तधर्मणः → कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः — विसर्गस्य सकारादेशः (सत्वसन्धिः)
- समासः
- त्यक्तः धर्मः यया सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘कैकेय्याः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- किम् + पाक → किंपाक — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- कुत्सितः पाकः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- कुब्जा + निमित्त → कुब्जानिमित्त — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारः नकारात् पूर्वं यथावत्)
- समासः
- कुब्जा निमित्तं यस्य तत् — बहुव्रीहिः, अत्र क्रियाविशेषणवत् प्रयुक्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- न + नियोग → अनियोग — नञ्समासः
- समासः
- न योग्यः नियोगः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सह + भार्य → सभार्य — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः
- समासः
- भार्यया सहितः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- पत्र + अक्ष → पत्राक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कमलपत्रे इव अक्षिणी यस्य सः — उपमानपूर्वपदो बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + उद्विज् → पर्युद्विज् — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गद्वयपूर्वकः धातुः
- विभक्तिः
- लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + आवहारिक इति न; ‘व्यवहार’ शब्दात् ठक्प्रत्यये आदिवृद्धिः (व्यव → व्याव)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- तैल + द्रोणी → तैलद्रोणी — सन्धिकार्यं नास्ति; अत्र सप्तम्येकवचनरूपम् उद्धृतम् (द्रोणी + आम् → द्रोण्याम्, यण्सन्धिः ई + आ = य् + आ)
- समासः
- तैलस्य द्रोणी — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + कालन → संकालन — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + कल्’ धातोः ल्युडन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + स्रवण → प्रस्रवण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नेत्राणि प्रस्रवणानि येषु तैः — बहुव्रीहिः (‘मुखैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + धा → संधा; ‘सत्य + संध’ इति समासे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सत्या संधा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सपत्न्याः + वत्स्यामः → सपत्न्या वत्स्यामः — विसर्गलोपसन्धिः (आः + व् = आ + व्); मुद्रणे विसर्गः लुप्तः एव
- समासः
- समानः पतिः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘समीपे’ इत्यनेन सम्बद्धा)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भर्त्रा विवर्जिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- परि + आकुल → पर्याकुल — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- बाष्पेण पर्याकुलाः जनाः यस्यां सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- वेश्म + अन्त → वेश्मान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शून्याः चत्वराणि वेश्मान्ताः च यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- न + चिन्त्य → अचिन्त्य — नञ्समासः
- समासः
- अचिन्त्यं दर्शनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + अपेत → व्यपेत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ततः व्यपेतनक्षत्रगणा + इव → व्यपेतनक्षत्रगणेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- व्यपेतः नक्षत्रगणः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘शर्वरी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कण्ठास्र + कण्ठ → कण्ठास्रकण्ठ; ततः कण्ठ + आकुल → कण्ठाकुल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- कण्ठास्रैः आकुलकण्ठाः जनाः येषु ते मार्गचत्वराः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- वि + गर्हमाण → विगर्हमाण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + गर्ह्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + क्षय → संक्षय — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- नरदेवस्य संक्षयः, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (भावे सप्तमी)