॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ६५

अयोध्याकाण्डम् — पञ्चषष्टितमः सर्गः

वन्दिजनस्तुतिः दशरथस्य दिवङ्गतिज्ञानं च

प्रभाते सूतमागधवन्दिनां स्तुतिपाठः, स्नानसामग्र्याः सज्जीकरणम्, अन्तःपुरस्त्रीभिः राज्ञः मरणस्य ज्ञानम्, रानीनां करुणविलापः

अस्मिन् सर्गे कविः रात्रेः अनन्तरं प्रभातम् एव वर्णयति, यत् प्रभातं न जानाति यत् राजा निशीथे एव गतः इति। रात्र्यां व्यतीतायां वन्दिनः, परमसंस्काराः सूताः, उत्तमश्रुताः मागधाः, श्रुतिशीलाः गायकाः च राजनिवेशनं पर्युपातिष्ठन्; तेषां स्तुतिशब्देन प्रासादः पूरितः, पाणिवादकाः तालम् अवादयन्, शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च विहगाः प्रतिबुद्धाः सस्वनुः। ततः शुचिसमाचाराः परिचारकाः यथापुरा उपतस्थुः; काञ्चनैः घटैः हरिचन्दनसम्पृक्तम् उदकम् आनीतम्, कुमारीबहुलाभिः स्त्रीभिः मङ्गलद्रव्याणि उपनीतानि, सर्वलक्षणसम्पन्नम् आभिहारिकं सज्जीकृतम्। किन्तु सूर्योदयं यावत् राजा न निर्गतः, सर्वं च परिसमुत्सुकं शङ्कितं तस्थौ। अथ शयनस्य प्रत्यनन्तराः स्त्रियः भर्तारं प्रबोधयितुं यतन्ते, किन्तु स्पर्शेन अपि किञ्चित् न उपलभन्ते; वेपथुपरीताः ताः प्रतिस्रोतसि तृणाग्राणि इव कम्पन्ते, तासां च आशङ्का निश्चयतां गच्छति। कौसल्या सुमित्रा च पुत्रशोकपराजिते निद्रां न त्यजतः। स्त्रीणाम् आक्रन्देन प्रबुद्धे ते पार्थिवं स्पृष्ट्वा ‘हा नाथ’ इति क्रुश्य भूमौ पततः; कौसल्या रजोध्वस्ता गगनच्युता तारा इव दृश्यते। कैकेयीप्रमुखाः सर्वाः स्त्रियः गतचेतनाः निपतन्ति, सर्वं च राजभवनम् आर्तनादेन पूर्यते। अन्ते पत्न्यः राजानं परिवार्य बाहू प्रगृह्य अनाथवत् विलपन्ति।

१प्रभाते वन्दिनां सूतानां मागधानां च स्तुतिपाठः, प्रासादे स्तुतिशब्दः

१अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि।
वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिवनिवेशनम्॥

२सूताः परमसंस्कारा मागधाश्चोत्तमश्रुताः।
गायकाः श्रुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक्पृथक्॥

३राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम्।
प्रासादाभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दो ह्यवर्तत॥

४ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः।
अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादान्यवादयन्॥

५तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धाश्च सस्वनुः।
शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः॥

६व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निःस्वनाः।
आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत्॥

पूर्वस्मिन् सर्गे दशरथः अर्धरात्रे प्राणान् अत्यजत्। अस्मिन् सर्गे कविः रात्रेः अनन्तरं प्रभातस्य वर्णनेन आरभते, किन्तु प्रभातं न जानाति यत् यस्य कृते सर्वम् इदं क्रियते, सः न अस्ति इति। रात्र्यां व्यतीतायां अपरे अहनि प्रातः एव वन्दिनः तत् पार्थिवनिवेशनं पर्युपातिष्ठन्। परमसंस्काराः सूताः, उत्तमश्रुताः मागधाः, श्रुतिशीलाः गायकाः च पृथक् पृथक् यशोगानं कुर्वन्तः उपस्थिताः। उदात्तस्वरेण आशिषः अभिदधतां तेषां स्तुतिशब्दः प्रासादस्य विस्तीर्णे आभोगे प्रावर्तत। ततः स्तुवतां सूतानां पाणिवादकाः अपदानानि उदाहृत्य तालम् अवादयन्। तेन शब्देन शाखास्थाः पञ्जरस्थाः च राजकुलगोचराः विहगाः प्रतिबुद्धाः सस्वनुः। एवं पुण्यशब्दाः, वीणानां निःस्वनाः, गाथानाम् आशीर्गेयं च तत् वेश्म पूरयामास। कविः इदं सर्वं विस्तरेण वर्णयति, येन पाठकः सुखस्य पूर्णं चित्रं पश्येत् — अनन्तरं तस्य एव भङ्गः तीव्रतरः भवेत्। एषा एव वाल्मीकेः शैली — शोकस्य पूर्वं सौन्दर्यम्। वर्णनस्य क्रमः अपि सूक्ष्मः — प्रथमं मानुषाः स्वराः, ततः वाद्यानां शब्दः, ततः पक्षिणां कूजितम्; एवं शब्दः क्रमेण सर्वं भवनं व्याप्नोति। वस्तुतः एषा स्तुतिः मृतस्य राज्ञः कृते एव प्रवृत्ता इति ज्ञात्वा पाठकः स्वयम् एव शोकं वेत्ति; कविः तु एकम् अपि शोकवचनं न प्रयुङ्क्ते।

In the previous sarga Daśaratha gave up his life at midnight. This sarga begins with the dawn that followed, a dawn that did not know that the one for whom everything was being done was no more. When the night had passed, early on the next day, the panegyrists came and took their places about the king's palace. Bards of perfect training, chroniclers deeply learned in tradition and singers skilled in melody each sang the king's praises in turn. As they praised him and pronounced blessings in lofty voices, the sound of their praise spread through the wide spaces of the palace. Then, as they sang, the hand drummers recited the great deeds of old and beat time with their palms. At that sound the birds woke and called, those on the branches and those in cages, all within the royal precincts. So the auspicious words, the notes of the lutes and the chanting of blessings in the ballads filled that house. The poet describes it all at length so that the reader sees the full picture of happiness, and its breaking will strike all the harder; that is Vālmīki's way, beauty before sorrow. The order is careful too: first human voices, then instruments, then birdsong, until the sound fills the whole palace. Knowing that this praise was being offered to a dead king, the reader feels the grief for himself, though the poet uses not a single word of sorrow.

२स्नानसामग्र्याः आनयनम्, मङ्गलद्रव्याणि, आभिहारिकस्य सज्जीकरणम्

७ततः शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः।
स्त्रीवर्षवरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरा॥

८हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः।
आनिन्युः स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि॥

९मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान्।
उपानिन्युस्तथा पुण्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः॥

१०सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम्।
सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तदभूदाभिहारिकम्॥

११ततः सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम्।
तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्कितम्॥

ततः शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः स्त्रीवर्षवरभूयिष्ठाः परिचारकाः यथापुरा उपतस्थुः। ‘यथापुरा’ इति पदम् एव करुणं — नित्यक्रमः प्रवर्तते, किन्तु अद्य सः क्रमः निष्फलः। स्नानशिक्षाज्ञाः काञ्चनैः घटैः हरिचन्दनसम्पृक्तम् उदकं यथाकालं यथाविधि आनिन्युः। पुण्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयानि उपस्करान् च उपानिन्युः — अर्थात् स्पर्शयोग्यानि मङ्गलद्रव्याणि, पानयोग्यानि, दर्पणाभरणवस्त्रादीनि च। तत् सर्वम् आभिहारिकं सर्वलक्षणसम्पन्नं विधिवत् अर्चितं सुगुणलक्ष्मीवत् च अभूत्। ततः सूर्योदयं यावत् सर्वं परिसमुत्सुकं जनम् अनुपसम्प्राप्तं तस्थौ — ‘किं स्वित्’ इति उपशङ्कितम्। एकेन एव श्लोकेन कविः प्रतीक्षायाः शङ्कायाः च संक्रमणं दर्शयति; सूर्यः उदितः, राजा तु न निर्गतः। सामग्री सज्जा, सेवकाः सज्जाः, किन्तु यः सेव्यः सः एव नास्ति — इदम् एव अस्य खण्डस्य मर्म। ‘आभिहारिकम्’ इति शब्दः विशेषतः ज्ञातव्यः — प्रातःकाले राज्ञे यत् मङ्गलद्रव्यं समर्प्यते, तस्य एषा संज्ञा। कविः तस्य चतुर्भिः विशेषणैः पूर्णतां दर्शयति, ततः च एकेन एव पदेन ‘अनुपसम्प्राप्तम्’ इति सर्वं व्यर्थं करोति। एषा एव विरोधरचना अस्य सर्गस्य शिल्पम्।

Then the attendants, pure in conduct and skilled in waiting on the king, most of them women and eunuchs, took their places as they did every day. "As every day" is itself pitiful: the daily routine went on, but that day it was in vain. Those who knew the rules of the bath brought water mixed with yellow sandal in golden jars at the proper time and in the proper way. Auspicious women, many of them young girls, brought the things to be touched for good fortune, the things to be tasted, and the other requisites such as mirrors, ornaments and clothes. The whole morning offering, as this presentation to the king at dawn is called, was complete in every mark of excellence, duly consecrated and bright with fine quality; the poet describes its completeness with four praises, and then with one phrase, "the king did not come", makes it all useless. Right up to sunrise everyone stood waiting eagerly, and the king did not come, and they began to wonder uneasily what it could mean. In one verse the poet shows expectation turning into foreboding: the sun had risen, but the king had not come out. The things were ready and the servants were ready, but the one to be served was not there, and that is the heart of this passage.

३अन्तःपुरस्त्रीणां प्रबोधनप्रयासः, स्पर्शेन अपि चेष्टायाः अभावः

१२अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः।
ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन्॥

१३अथाप्युचितवृत्तास्ता विनयेन नयेन च।
नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किंचिदप्युपलेभिरे॥

१४ताः स्त्रियः स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टां संचलनादिषु।
ता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः॥

१५प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं संचकाशिरे।
अथ संदेहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम्।
यत्तदाशङ्कितं पापं तदा जज्ञे विनिश्चयः॥

१६कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकपराजिते।
प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते॥

अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनस्य प्रत्यनन्तराः स्त्रियः आसन्, ताः समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन्। उचितवृत्ताः ताः विनयेन नयेन च शयनं स्पृष्ट्वा अपि किञ्चित् अपि न उपलेभिरे — अर्थात् जीवनस्य कमपि चिह्नं न प्राप्नुवन्। ताः स्त्रियः सुप्तस्य पुरुषस्य चेष्टां संचलनादिषु ज्ञातुं कुशलाः आसन्; अतः तासां शङ्का बलवती जाता, ताः च वेपथुपरीताः राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः अभवन्। पञ्चदशः श्लोकः षट्पादः — ताः प्रतिस्रोतसि तृणाग्राणां सदृशं संचकाशिरे, अर्थात् प्रवाहप्रतिकूलं स्थितानां तृणशिखराणाम् इव कम्पमानाः दृश्यन्ते स्म; ततः संदेहमानानां स्त्रीणां पार्थिवं दृष्ट्वा यत् पापम् आशङ्कितम् आसीत्, तस्य विनिश्चयः जज्ञे। तदा एव कौसल्या सुमित्रा च पुत्रशोकपराजिते कालसमन्विते इव प्रसुप्ते न प्रबुध्येते स्म। एवं शयने त्रयः निश्चेष्टाः — एकः मृतः, द्वे च शोकमूर्च्छिते। ‘शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चित् अपि न उपलेभिरे’ इति वाक्यं मन्दम् एव सत्यं सूचयति; स्त्रियः अनुभविन्यः, अतः तासां शङ्का एव प्रमाणम्। षट्पादेन श्लोकेन कविः शङ्कायाः निश्चयं प्रति गतिं विस्तारयति — अर्धश्लोकत्रयेण एव भयस्य क्रमिकं वर्धनं दर्शितम्।

Then the women whose place was nearest the bed of the lord of Kosala came together to wake their husband. Well schooled in proper conduct, they touched the bed with courtesy and care, and found no sign of life at all. Those women knew how to tell the state of a sleeping man from his stirrings and movements, so their fear grew strong; they began to tremble, fearing for the king's life. They shook like the tips of grass standing against a current; and then, as the doubting women looked at the king, the evil they had feared became certain. At that very time Kausalyā and Sumitrā, overcome by grief for their sons, lay fast asleep and did not wake, as if their own hour had come. So three lay motionless, one dead and two senseless with grief. The words "they found nothing" hint gently at the truth; the women were experienced, and their fear was itself the proof. The poet draws out the passage from doubt to certainty over a longer verse, showing fear growing step by step.

४कौसल्यायाः सुमित्रायाः च निष्प्रभा दशा, स्त्रीणां क्रन्दनम्

१७निष्प्रभासा विवर्णा च सन्ना शोकेन संनता।
न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता॥

१८कौसल्यानन्तरं राज्ञः सुमित्रा तदनन्तरम्।
न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना॥

१९ते च दृष्ट्वा तदा सुप्ते उभे देव्यौ च तं नृपम्।
सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरममन्यत॥

२०ततः प्रचुक्रुशुर्दीनाः सस्वरं ता वराङ्गनाः।
करेणेव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः॥

कविः अत्र द्वयोः देव्योः दशां पृथक् वर्णयति। निष्प्रभासा विवर्णा शोकेन सन्ना संनता च कौसल्या तिमिरावृता तारा इव न व्यराजत — ज्योतिः अस्ति, किन्तु तमसा आच्छादितम्। राज्ञः अनन्तरं कौसल्या, कौसल्यायाः अनन्तरं सुमित्रा — एवं क्रमेण शयितायाः देव्याः शोकाश्रुभिः लुलितम् आननम् आसीत्, अतः सा अपि न विभ्राजते स्म। एतत् दृश्यं दृष्ट्वा अन्तःपुरम् अन्यथा एव अमन्यत — ते उभे देव्यौ तं नृपं च सुप्तं दृष्ट्वा ‘सुप्तः एव अयम् उद्गतप्राणः’ इति निश्चितवत्। ततः ताः वराङ्गनाः दीनाः सस्वरं प्रचुक्रुशुः — अरण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः करेण्वः इव। गजयूथपस्य उपमा अत्यन्तं सार्था — यथा यूथपतौ गते हस्तिन्यः दिशः प्रति विक्षिप्ताः क्रन्दन्ति, तथा राज्ञि गते अन्तःपुरस्य स्त्रियः। एकेन एव उपमानेन कविः नेतृहीनस्य समूहस्य भयं दैन्यं च दर्शयति। द्वयोः देव्योः निद्रा अपि शोकजा एव, न विश्रामजा; अतः ताभ्यां राज्ञः दशा न ज्ञाता। कविः तयोः वैवर्ण्यं पृथक् पृथक् वर्णयित्वा अन्तःपुरस्य सर्वासां स्त्रीणां क्रन्दनम् एकत्र एव उपस्थापयति। यत् पूर्वं स्तुतिशब्देन पूरितम् आसीत्, तत् एव भवनम् अधुना आर्तनादेन पूर्यते।

Here the poet describes the two queens separately. Kausalyā, pale and without lustre, sunk and bowed down with grief, did not shine, like a star veiled in darkness: the light was there, but covered by gloom. Next to the king lay Kausalyā, and next to her Sumitrā, and that queen too had no brightness, her face smeared with tears of grief. Their sleep too came from grief, not rest, and so they had not known the king's state. Seeing the two queens asleep and the king with them, the women of the inner palace concluded that he had died in his sleep. Then those lovely women cried out in their misery, like she-elephants in the forest whose herd leader has been struck from his place. The image fits well: as the she-elephants scatter and cry out when their leader is gone, so did the women of the palace when the king was gone; with one image the poet shows the fear and helplessness of a group without its leader. The palace that had just been filled with the sound of praise was now filled with cries of pain.

५देव्योः प्रबोधः, ‘हा नाथ’ इति क्रन्दनं, कौसल्यायाः भूमौ पतनम्

२१तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्गतचेतने।
कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्तनिद्रे बभूवतुः॥

२२कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम्।
हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले॥

२३सा कोसलेन्द्रदुहिता चेष्टमाना महीतले।
न भ्राजते रजोध्वस्ता तारेव गगनच्युता॥

२४नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि।
अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव॥

२५ततः सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः।
रुदन्त्यः शोकसंतप्ता निपेतुर्गतचेतनाः॥

तासाम् आक्रन्दशब्देन सहसा उद्गतचेतने कौसल्या सुमित्रा च त्यक्तनिद्रे बभूवतुः। ते उभे पार्थिवं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च ‘हा नाथ’ इति परिक्रुश्य धरणीतले पेततुः। कोसलेन्द्रदुहिता कौसल्या महीतले चेष्टमाना रजोध्वस्ता गगनच्युता तारा इव न भ्राजते स्म — पूर्वस्मिन् श्लोके तिमिरावृता तारा, अत्र च गगनात् पतिता तारा; एका एव उपमा क्रमेण गभीरतरा भवति। नृपे शान्तगुणे जाते, अर्थात् देहस्य ऊष्मणि शान्ते सति, भुवि पतितां कौसल्यां ताः सर्वाः स्त्रियः हतां नागवधूम् इव अपश्यन्। ततः कैकेयीप्रमुखाः नरेन्द्रस्य सर्वाः स्त्रियः रुदन्त्यः शोकसंतप्ताः गतचेतनाः निपेतुः। ‘कैकेयीप्रमुखाः’ इति पदेन कविः सूक्ष्मां विडम्बनाम् उपस्थापयति — या एतस्य सर्वस्य दुःखस्य मूलम्, सा अपि अद्य रोदितीनां मध्ये एव गण्यते। ‘शान्तगुणे’ इति पदं मृदुना प्रयोगेण मरणम् एव कथयति — देहस्य ऊष्मा उपशान्ता इति। कौसल्यायाः पतनं हतायाः नागवध्वाः उपमया वर्ण्यते, या पूर्वोक्तताराया उपमातः भिन्ना — तत्र ज्योतिषः नाशः, अत्र च प्राणिनः निश्चेष्टता। द्वाभ्याम् उपमाभ्यां कविः एकस्याः एव देव्याः द्वे दशे दर्शयति।

At the sound of their wailing, Kausalyā and Sumitrā suddenly came to themselves and woke. Looking at the king and touching him, they cried "Alas, my lord!" and fell to the ground. The daughter of the lord of Kosala, writhing on the ground and covered with dust, shone no more than a star fallen from the sky: in the verse before she was a star veiled in darkness, here a star fallen from the sky, and so one image grows deeper step by step. Now that the king's warmth had gone out of him, all the women saw Kausalyā lying on the ground like a slain she-serpent; the first image spoke of lost light, this one of a creature lying still. With the warmth gone the poet names death gently. Then all the king's wives, Kaikeyī at their head, weeping and burning with grief, fell senseless to the floor. "Kaikeyī at their head" holds a subtle irony: she who was the root of all this sorrow was counted that day among the mourners.

६राजभवनस्य आर्तनादः, पत्नीनां परिवेष्टनं करुणविलापश्च

२६ताभिः स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः।
येन स्फीतीकृतो भूयस्तद्गृहं समनादयत्॥

२७तत्परित्रस्तसम्भ्रान्तपर्युत्सुकजनाकुलम्।
सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम्॥

२८सद्योनिपतितानन्दं दीनं विक्लवदर्शनम्।
बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः॥

२९अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं तं परिवार्य पत्नयः।
भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत्॥

क्रोशन्तीभिः ताभिः अनुद्रुतः सः बलवान् नादः स्फीतीकृतः सन् तत् गृहं भूयः समनाद्यत्। ततः कविः सर्वस्य भवनस्य एकं चित्रं रचयति — तत् सद्म परित्रस्तसम्भ्रान्तपर्युत्सुकजनाकुलम्, सर्वतः तुमुलाक्रन्दं, परितापार्तबान्धवम्, सद्यः निपतितानन्दं, दीनं विक्लवदर्शनं च बभूव; दिष्टान्तं गतस्य नरदेवस्य तत् गृहम् एवं जातम्। चत्वारः विशेषणसमासाः एकस्मिन् एव श्लोकद्वये निबद्धाः — त्रासः, आक्रन्दः, बान्धवानां परितापः, आनन्दस्य सद्यःपातः च। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन रचितः — पार्थिवर्षभं यशस्विनं तम् अतीतम् आज्ञाय पत्न्यः परिवार्य भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः बाहू प्रगृह्य अनाथवत् व्यलपन्। ‘अनाथवत्’ इति पदम् अत्र पुनः आवर्तते — यत् पूर्वसर्गे मुनेः पित्रोः विषये उक्तम्, तत् एव अधुना राज्ञः पत्नीनां विषये; एवं कविः शापस्य पूर्णं वर्तुलं दर्शयति। सर्गस्य अन्ते कोऽपि सान्त्वनकारकः नास्ति — न मन्त्री, न पुरोहितः, न पुत्रः; केवलं स्त्रियः एव परिवृत्य रुदन्ति। एतेन कविः अग्रिमस्य सर्गस्य भूमिम् अपि सज्जयति, यत्र कौसल्यायाः विलापः कैकेय्याः भर्त्सना च आरभेते। राजा गतः, राजपुत्राः दूरे, राज्यं च अनाथम् — एषः एव अयोध्यायाः तत्कालिकः दुर्दशाबिन्दुः।

That mighty cry, swelled by their wailing, grew louder still, and the whole house rang with it again. The poet then paints a single picture of the palace: the dwelling of the king who had met his end was full of people terrified, bewildered and distraught, loud on every side with wailing, its kinsfolk stricken with anguish, all joy fallen from it in a moment, wretched and pitiful to see. Fear, lamentation, the anguish of kin and the sudden fall of joy are all gathered in these two verses. The last verse is in a longer metre: knowing that the glorious bull among kings had passed away, his wives gathered round him, weeping bitterly and pitifully, and in their great grief raised their arms and lamented like women with no protector. "Like women with no protector" echoes what was said of the sage's parents in the previous sarga, and so the poet shows the curse's circle complete. At the end of the sarga there is no one to comfort them, no minister, no priest, no son; only the women gathered round weeping. The king was gone, the princes were far away and the kingdom was without a protector: that was Ayodhyā's lowest point. So the poet sets the stage for the next sarga, where Kausalyā's lament and her rebuke of Kaikeyī begin.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
वन्दिन् ६५.१ स्तुतिपाठकाः, बिरुदावलिं पठन्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वन्द्’ धातोः णिनिप्रत्ययान्तं रूपम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
पार्थिवनिवेशन ६५.१ राज्ञः भवनम्, राजप्रासादः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘तत्पार्थिवनिवेशनम्’ इति पूर्वपदेन संयुक्तम्
समासः
पार्थिवस्य निवेशनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
परमसंस्कार ६५.२ उत्तमशिक्षासम्पन्नाः, सुसंस्कृताः
सन्धिः
सम् + कार → संस्कार — मकारस्य अनुस्वारः, सकारागमश्च
समासः
परमः संस्कारः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
उत्तमश्रुत ६५.२ उत्तमं शास्त्रज्ञानं वंशपरम्पराज्ञानं वा येषाम्
सन्धिः
मागधाः + च + उत्तमश्रुताः → मागधाश्चोत्तमश्रुताः — श्चुत्वसन्धिः तथा गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
उत्तमं श्रुतं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
उदात्ताभिहिताशिष् ६५.३ उच्चैःस्वरेण आशीर्वादान् उक्तवताम्
सन्धिः
उदात्त + अभिहित → उदात्ताभिहित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः अभिहित + आशिष् → अभिहिताशिष् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
उदात्तेन स्वरेण अभिहिताः आशिषः येषां तेषाम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
प्रासादाभोगविस्तीर्ण ६५.३ राजभवनस्य विस्तारे व्याप्तः
सन्धिः
प्रासाद + आभोग → प्रासादाभोग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
प्रासादस्य आभोगे विस्तीर्णः — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अपदान ६५.४ पूर्वेषां श्लाघ्यानि कर्माणि, पराक्रमकथाः
सन्धिः
अपदानानि + उदाहृत्य → अपदानान्युदाहृत्य — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
आशीर्गेय ६५.६ आशीर्वादयुक्तं गानम्
सन्धिः
आशिस् + गेय → आशीर्गेय — विसर्गस्य रेफादेशः, पूर्वस्वरस्य च दीर्घः
समासः
आशीर्विषयकं गेयम् — मध्यमपदलोपी कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पर्युपस्थानकोविद ६५.७ परिचर्यायां निपुणाः
सन्धिः
परि + उपस्थान → पर्युपस्थान — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
पर्युपस्थाने कोविदाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
स्त्रीवर्षवरभूयिष्ठ ६५.७ येषु स्त्रियः षण्डाः च बहवः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्त्रीभिः वर्षवरैः च भूयिष्ठाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
हरिचन्दनसम्पृक्त ६५.८ पीतचन्दनेन मिश्रितम्
सन्धिः
सम् + पृक्त → सम्पृक्त — मकारस्य पकारात् पूर्वं यथावत् स्थितिः
समासः
हरिचन्दनेन सम्पृक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
मङ्गलालम्भनीय ६५.९ मङ्गलार्थं स्प्रष्टव्यानि द्रव्याणि
सन्धिः
मङ्गल + आलम्भनीय → मङ्गलालम्भनीय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
मङ्गलार्थम् आलम्भनीयानि — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
आभिहारिक ६५.१० प्रातःकाले राज्ञे उपहारार्थम् आनीता मङ्गलसामग्री
सन्धिः
अभिहार + ठक् → आभिहारिक — आदिवृद्धिः (अ → आ)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रत्यनन्तर ६५.१२ अत्यन्तं समीपस्थाः
सन्धिः
प्रति + अनन्तर → प्रत्यनन्तर — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
अनन्तरं प्रति स्थिताः — अव्ययीभावगर्भं विशेषणम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
उचितवृत्त ६५.१३ यासाम् आचरणम् उचितम्, मर्यादाज्ञाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘अथापि + उचितवृत्ताः’ → ‘अथाप्युचितवृत्ताः’ इति यण्सन्धिना संयुक्तम्
समासः
उचितं वृत्तं यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
स्वप्नशीलज्ञ ६५.१४ सुप्तस्य लक्षणानि जानन्त्यः
सन्धिः
स्वप्न + शील + ज्ञ → स्वप्नशीलज्ञ — समासे स्वरसन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘स्वप्नशीलज्ञाः + चेष्टाम्’ → ‘स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टाम्’ इति विसर्गस्य श्चुत्वसन्धिः
समासः
स्वप्नस्य शीलं जानन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्रतिस्रोतस् ६५.१५ प्रवाहस्य प्रतिकूलम्, धारायाः सम्मुखम्
सन्धिः
प्रति + स्रोतस् → प्रतिस्रोतस् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्रोतसः प्रतिकूलम् — अव्ययीभावः
विभक्तिः
अव्ययीभावः; अत्र समासपूर्वपदत्वेन प्रयुक्तम्
पुत्रशोकपराजित ६५.१६ पुत्रविषयकेन शोकेन अभिभूते
सन्धिः
परा + जित → पराजित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पुत्रशोकेन पराजिते — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
निष्प्रभास ६५.१७ कान्तिहीना, निस्तेजाः
सन्धिः
निस् + प्रभास → निष्प्रभास — विसर्गस्य षत्वम् (षत्वसन्धिः)
समासः
निर्गतं प्रभासं (तेजः) यस्याः सा — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
तिमिरावृत ६५.१७ अन्धकारेण आच्छादिता
सन्धिः
तिमिर + आवृत → तिमिरावृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
तिमिरेण आवृता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शोकाश्रुलुलितानन ६५.१८ यस्याः मुखम् अश्रुभिः आर्द्रं विकीर्णं च
सन्धिः
शोक + अश्रु → शोकाश्रु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः लुलित + आनन → लुलितानन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
शोकाश्रुभिः लुलितम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
उद्गतप्राण ६५.१९ यस्य प्राणाः निर्गताः, मृतः
सन्धिः
उद् + गत → उद्गत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
उद्गताः प्राणाः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
स्थानप्रच्युतयूथप ६५.२० यासां यूथपतिः स्वस्थानात् भ्रष्टः
सन्धिः
प्र + च्युत → प्रच्युत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्थानात् प्रच्युतः यूथपः यासां ताः — पञ्चमीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
स्फीतीकृत ६५.२६ वर्धितः, विस्तारितः
सन्धिः
स्फीत + कृत → स्फीतीकृत — अभूततद्भावे च्विप्रत्ययः; तदा पूर्वपदान्तस्य अकारस्य ईकारः
समासः
स्फीतः कृतः — च्व्यन्तं क्रियापदसम्बद्धं विशेषणम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परित्रस्तसम्भ्रान्तपर्युत्सुकजनाकुल ६५.२७ भीतैः विह्वलैः उत्कण्ठितैः च जनैः व्याप्तम्
सन्धिः
परि + उत्सुक → पर्युत्सुक — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ); ततः जन + आकुल → जनाकुल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
परित्रस्तैः सम्भ्रान्तैः पर्युत्सुकैः च जनैः आकुलम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दिष्टान्त ६५.२८ भाग्यस्य अन्तः, मरणम्
सन्धिः
दिष्ट + अन्त → दिष्टान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दिष्टस्य अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ईयुषः’ इत्यस्य कर्म)
पार्थिवर्षभ ६५.२९ राजश्रेष्ठः
सन्धिः
पार्थिव + ऋषभ → पार्थिवर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
पार्थिवेषु ऋषभः इव श्रेष्ठः — उपमानोत्तरपदः कर्मधारयः (व्याघ्रादिवत्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अनाथवत् ६५.२९ रक्षकहीनः इव
सन्धिः
न + नाथ → अनाथ — नञ्समासः; ततः ‘वति’ प्रत्ययः
समासः
अनाथः इव — ‘वति’ प्रत्ययान्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम्