अयोध्याकाण्डम् — चतुःषष्टितमः सर्गः
मुनिकुमारस्य वधात् अनन्तरं वृत्तान्तः, अन्धयोः पित्रोः विलापः, मुनेः शापः, अर्धरात्रे दशरथस्य मरणम्
अस्मिन् सर्गे दशरथः कौसल्यायै शब्दवेधिबाणकृतस्य मुनिकुमारवधस्य शेषं वृत्तान्तं निवेदयति। जलपूर्णं घटम् आदाय सः तम् आश्रमं गच्छति, तत्र च अन्धौ वृद्धौ अपरिणायकौ तस्य पितरौ पश्यति। पदशब्दं श्रुत्वा मुनिः पुत्रम् एव आगतं मत्वा वात्सल्येन आह्वयति; ततः राजा भीतचित्तः इव आत्मपरिचयं दत्त्वा सर्वं यथावत् कथयति। मुनिः तं न शपति, अपि तु वदति — ‘यदि त्वं स्वयं न कथयेः, तर्हि तव मूर्धा शतसहस्रधा फलेत्।’ ततः अन्धौ पितरौ पुत्रस्य शवस्थानं नीतौ; पितुः दीर्घः विलापः, सर्वभूतानां शूराणां दानिनां च गतिः पुत्राय आशीर्वादरूपेण प्रार्थिता। मुनिपुत्रः स्वकर्मभिः दिव्येन विमानेन शक्रेण सह स्वर्गम् आरोहति। ततः तापसः राजानं शपति — ‘यथा अहं पुत्रशोकेन म्रिये, तथा त्वम् अपि पुत्रशोकेन कालं करिष्यसि।’ दम्पती चितारोहणेन स्वर्गं गच्छतः। एतत् स्मृत्वा दशरथः कौसल्याम् आह — ‘तस्य वचः अधुना मां प्राप्तम्; चक्षुर्भ्यां त्वां न पश्यामि, त्वं मां स्पृश।’ अन्ते सः रामस्य मुखदर्शनस्य आशां वर्णयति, इन्द्रियनाशं च नदीवेगोपमया दर्शयति; ‘हा राघव’, ‘हा कौसल्ये’, ‘हा कैकेयि कुलपांसनि’ इति क्रन्दन् अर्धरात्रे गते प्राणान् जहाति। एवं मुनेः शापः अक्षरशः सत्यः भवति।
१वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः।
विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यामिदमब्रवीत्॥
२तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वा संकुलितेन्द्रियः।
एकस्त्वचिन्तयं बुद्ध्या कथं नु सुकृतं भवेत्॥
३ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा।
आश्रमं तमहं प्राप्य यथाख्यातपथं गतः॥
४तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ।
अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ॥
५तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ।
तामाशां मत्कृते हीनावुपासीनावनाथवत्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे दशरथः कौसल्यायै शब्दवेधिनः बाणस्य प्रयोगं मुनिकुमारस्य च वधं न्यवेदयत्। अस्मिन् सर्गे सः तस्य कर्मणः परिणामं विस्तरेण वर्णयति। तस्य महर्षेः अप्रतिरूपं वधं स्मृत्वा विलपन् एव धर्मात्मा राघवः कौसल्याम् इदम् अवदत्। ‘अज्ञानात् महत् पापं कृत्वा संकुलितेन्द्रियः एकाकी अहम् अचिन्तयम्, कथं नु सुकृतं भवेत् इति।’ अत्र ‘एकः’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — तस्मिन् क्षणे न मन्त्री न सारथिः; निर्णयः तस्य एकस्य एव आसीत्। ततः सः तं घटं परमवारिणा पूर्णं कृत्वा मुनिकुमारेण यथाख्यातं पन्थानम् अनुसृत्य तम् आश्रमं प्राप। हतस्य बालकस्य एव कार्यं सः सम्पादयति — एषा एव तस्य प्रथमा प्रायश्चित्तचेष्टा। तत्र सः तस्य पितरौ अपश्यत् — दुर्बलौ, अन्धौ, वृद्धौ, अपरिणायकौ च, लूनपक्षौ द्विजौ इव असहायौ। लूनपक्षपक्षिणोः उपमा अत्यन्तं साधीयसी — यथा छिन्नपक्षौ पक्षिणौ उड्डीयितुं न शक्नुतः, तथा एतौ पुत्रं विना गन्तुम् अपि न शक्नुतः। तौ पुत्रविषयकाभिः एव कथाभिः आसीनौ आस्ताम्, कथाव्यग्रतया च परिश्रमं न अजानीताम्; मत्कृते हीनौ सन्तौ अपि तां पुत्रागमनस्य आशाम् अनाथवत् उपासीनौ आस्ताम्। एतेन एकेन एव चित्रेण कविः आगामिनः शोकस्य सर्वां भूमिकां रचयति — यौ पुत्रम् एव जीवितं मन्येते, तयोः पुरतः अधुना पुत्रघातकः एव जलघटं गृहीत्वा उपतिष्ठते। सर्गस्य आरम्भे एव ‘विलपन् एव’ इति पदं सूचयति — कथा न शान्तेन मनसा उच्यते, अपि तु रोदनस्य मध्ये एव; अतः वाक्यानि क्वचित् खण्डितानि अपि भवन्ति। पूर्णः घटः च एकं विरोधचित्रं रचयति — जलम् आनीतं, किन्तु यस्मै आनीतं सः एव हतः। अनेन प्रकारेण सर्गस्य प्रथमः खण्डः शान्तः, किन्तु अशनिपातस्य पूर्वं यथा निस्तब्धता, तथैव भयावहः।
In the previous sarga Daśaratha had told Kausalyā how he shot with his sound-seeking arrow and killed the young ascetic; in this one he tells at length what came of that deed. Recalling that undeserved killing of the great sage's son, the righteous descendant of Raghu, still weeping, went on. Having done that great wrong unknowingly, he said, with my senses in turmoil, I pondered alone how any good could now be done. "Alone" matters: at that moment there was no minister and no charioteer; the decision was his alone. Then I filled the pot with the best water and followed the path the boy had described until I reached the hermitage. He was carrying out the very task of the slain boy, his first attempt at atonement. There I saw his parents, feeble, blind and old, with no one to guide them, like two birds whose wings have been cut. The image is exact: as birds with clipped wings cannot fly, so these two could not even move without their son. They sat talking of nothing but him and, absorbed in their talk, felt no weariness; bereft because of me, yet not knowing it, they sat clinging helplessly to the hope of his return. With this one picture the poet prepares all the grief to come: before the two who counted their son as their very life stood his killer, holding a pot of water. "Still weeping" at the start tells us that the story is not told calmly but in the midst of tears. The full pot makes a bitter contrast: the water had been brought, but the one it was brought for had been killed. So the first part of the sarga is quiet, but with the dreadful stillness before a thunderbolt.
६शोकोपहतचित्तश्च भयसंत्रस्तचेतनः।
तच्चाश्रमपदं गत्वा भूयः शोकमहं गतः॥
७पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत।
किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय॥
८यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया।
उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम्॥
९यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया।
न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना॥
१०त्वं गतिस्त्वगतीनां च चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम्।
समासक्तास्त्वयि प्राणाः कथं त्वं नाभिभाषसे॥
११मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया।
हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम्॥
१२मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम्।
आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम्॥
१३क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः।
सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम्॥
शोकोपहतचित्तः भयसंत्रस्तचेतनः च दशरथः तत् आश्रमपदं गत्वा भूयः शोकम् अगच्छत् — पूर्वं वधजः शोकः, अधुना तु दर्शनजः भयम् अपि। तस्य पदशब्दं श्रुत्वा एव मुनिः पुत्रम् एव आगतं मत्वा अवदत् — ‘पुत्र, किं चिरायसे? पानीयं शीघ्रम् आनय। येन कारणेन त्वया सलिले चिरं क्रीडितं, तेन एव ते माता उत्कण्ठिता; शीघ्रम् आश्रमं प्रविश। यदि मात्रा मया वा किञ्चित् व्यलीकं कृतं स्यात्, तत् तपस्विना त्वया मनसि न कर्तव्यम्।’ अन्धः पिता पुत्रस्य मौनं कोपम् इव मन्यते; क्षमायाचनया सः तं प्रसादयितुम् इच्छति। ‘त्वम् अगतीनां गतिः, त्वं हीनचक्षुषां चक्षुः; आवयोः प्राणाः त्वयि एव समासक्ताः — कथं त्वं न अभिभाषसे?’ एतानि वात्सल्यवचनानि एव दशरथस्य हृदये शरवत् विशन्ति; यः बाणः पुत्रं विव्याध, सः इदानीं हन्तारम् एव विध्यति। मुनिम् अव्यक्तया सज्जमानया हीनव्यञ्जनया च वाचा प्रेक्ष्य भीतचित्तः इव सः अब्रवीत्। ‘सज्जमाना वाक्’ इति पदेन कविः कण्ठस्य अवरोधं, ‘हीनव्यञ्जना’ इति च अक्षराणाम् अस्पष्टताम् एव दर्शयति। चेष्टाभिः मनसः कर्म अभिसंस्तभ्य वाग्बलं संपाद्य सः तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम् आचचक्षे। प्रथमं सः स्वं परिचाययति — ‘अहं क्षत्रियः दशरथः, न अहं महात्मनः तव पुत्रः; सज्जनैः अवमतम् इदं दुःखं स्वकर्मजम् एव मया प्राप्तम्।’ आत्मनिन्दया एव सत्यकथनम् आरभते इति अत्र राज्ञः धर्मनिष्ठा सूच्यते। अत्र च एकम् अवधेयम् — मुनिः अद्यापि पुत्रस्य मरणं न जानाति; तस्य सर्वं वचनं जीवति पुत्रे एव प्रवृत्तम्। एषा एव नाटकीयविडम्बना श्रोतुः हृदयं विदारयति, यतः श्रोता सत्यं जानाति, वक्ता तु न। ‘स्वकर्मजम्’ इति पदेन सः दैवं न, आत्मानम् एव दोषभाजनं करोति।
My mind struck down by grief and shaken by fear, the king said, I went into that hermitage and my sorrow only grew; before, it had been the grief of killing, now there was the fear of facing them. Hearing my footsteps, the sage, thinking his son had come, called out: Why are you so long, my son? Bring the water quickly. Whatever made you play so long in the water, your mother here has been anxious for you; come into the hermitage at once. If your mother or I have done anything to displease you, my son, do not take it to heart, you who are an ascetic. The blind father took his son's silence for anger and wanted to win him round by asking pardon. You are the refuge of those who have none, you are the eyes of those who cannot see; our lives are bound up in you, so why do you not answer? These loving words entered Daśaratha's heart like arrows: the arrow that had pierced the son now pierced his killer. Note that the sage still did not know of his son's death; everything he said was addressed to a living son, and this irony, known to the listener but not to the speaker, tears the heart. Looking at the sage, the king said, I spoke in a voice that was faint and stuck in my throat, its sounds slurred, like a man seized by fear. Steadying my mind by an effort and gathering strength to speak, I told him the terrible thing that had befallen his son. First he told who he was: I am a kṣatriya, Daśaratha; I am not your son, great soul. This sorrow, which good men condemn, has come to me through my own act. He began his truth-telling by condemning himself, and by saying "through my own act" he blamed not fate but himself.
१४भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः।
जिघांसुः श्वापदं किंचिन्निपाने वागतं गजम्॥
१५ततः श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः।
द्विपोऽयमिति मत्वाहं बाणेनाभिहतो मया॥
१६गत्वा तस्यास्ततस्तीरमपश्यमिषुणा हृदि।
विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम्॥
१७ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः।
स मया सहसा बाण उद्धृतो मर्मतस्तदा॥
१८स चोद्धृतेन बाणेन सहसा स्वर्गमास्थितः।
भगवन्तावुभौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च॥
१९अज्ञानाद्भवतः पुत्रः सहसाभिहतो मया।
शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः॥
२०स तच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं मया तदघशंसिना।
नाशकत्तीव्रमायासं स कर्तुं भगवानृषिः॥
ततः सः सर्वं यथावत् कथयति, किञ्चित् अपि न गोपायति। ‘भगवन्, चापहस्तः अहं सरयूतीरम् आगतः, निपाने आगतं किञ्चित् श्वापदं गजं वा हन्तुम् इच्छन्। तदा मया जले कुम्भस्य पूर्यतः शब्दः श्रुतः; द्विपः अयम् इति मत्वा मया बाणेन सः अभिहतः। ततः तस्याः नद्याः तीरं गत्वा अहम् इषुणा हृदि विनिर्भिन्नं गतप्राणं भुवि शयानं तापसम् अपश्यम्। तस्य एव वचनात् उपेत्य परितप्यता मया सहसा सः बाणः मर्मतः उद्धृतः। उद्धृतेन तेन बाणेन सः सद्यः स्वर्गम् आस्थितः, ‘भगवन्तौ उभौ अन्धौ’ इति शोचन् विलप्य च — मरणकाले अपि तस्य चिन्ता आत्मविषया न, पित्रोः विषये एव आसीत्। अज्ञानात् भवतः पुत्रः सहसा मया अभिहतः; एवं गते यत् शेषं स्यात्, तत्र मुनिः मे प्रसीदतु।’ ‘शेषम्’ इति पदेन सः शापं दण्डं वा यथेष्टं स्वीकर्तुं सिद्धम् आत्मानं निवेदयति। तत् क्रूरं वचः अघशंसिना मया उक्तं श्रुत्वा अपि सः भगवान् ऋषिः तीव्रम् आयासं कर्तुं न अशक्नोत् — अर्थात् कोपेन तं सद्यः भस्मीकर्तुं न प्रववृते। एषा एव मुनेः महत्ता — शोकः अस्ति, शापसामर्थ्यम् अपि अस्ति, किन्तु तपसा संयतः सः प्रहारं न करोति। ‘अघशंसिन्’ इति विशेषणेन कविः सूचयति — यः स्वयम् एव स्वपापं शंसति, तस्य वधः तपस्विना न कर्तव्यः। कथनक्रमः अपि निपुणः — प्रथमं हेतुः, ततः शब्दश्रवणं, ततः बाणप्रयोगः, ततः दर्शनं, ततः बाणोद्धारः, अन्ते च मरणम्; एकम् अपि सोपानं न लुप्तम्। सत्यस्य एषा एव पूर्णता राज्ञः रक्षिका जाता। तपस्विनः एषः संयमः एव अग्रे उच्चार्यमाणस्य शापस्य गौरवं वर्धयति।
Then he told everything as it had happened, hiding nothing. Reverend sir, I came to the bank of the Sarayū bow in hand, wanting to kill some beast of prey or an elephant come down to the watering place. Then I heard the sound of a pot being filled in the water; thinking it was an elephant, I shot an arrow at it. Going to the riverbank, I saw an ascetic lying on the ground, pierced through the heart by my arrow, his life ebbing away. At his own bidding I went to him, and in my anguish I quickly drew the arrow from the wound. With the arrow drawn out he went at once to heaven, grieving and lamenting that his reverend parents were both blind; even in death his thought was not for himself but for them. Unknowingly I struck down your son in a moment. Things being as they are, whatever remains to be done, let the sage be gracious to me in it; by "whatever remains" he declared himself ready to accept any curse or punishment. The telling is careful: first the purpose, then the sound, then the arrow, then the sight, then the drawing out of the arrow, and last the death, with not a single step left out, and this completeness of truth became the king's protection. Hearing that cruel account from me, who was myself confessing my sin, the reverend sage could not bring himself to strike at me fiercely; that is, he did not burn him to ashes in his anger at once. This is the sage's greatness: he had grief and he had the power to curse, but restrained by austerity he did not strike, for one who confesses his own sin should not be killed by an ascetic. That restraint also gives greater weight to the curse he would later pronounce.
२१स बाष्पपूर्णवदनो निःश्वसञ्छोकमूर्च्छितः।
मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्॥
२२यद्येतदशुभं कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम्।
फलेन्मूर्धा स्म ते राजन्सद्यः शतसहस्रधा॥
२३क्षत्रियेण वधो राजन्वानप्रस्थे विशेषतः।
ज्ञानपूर्वं कृतः स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम्॥
२४सप्तधा तु भवेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति।
ज्ञानाद्विसृजतः शस्त्रं तादृशे ब्रह्मवादिनि॥
२५अज्ञानाद्धि कृतं यस्मादिदं ते तेन जीवसे।
अपि ह्यकुशलं न स्याद्राघवाणां कुतो भवान्॥
२६नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत।
अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्॥
२७रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्।
शयानं भुवि निःसंज्ञं धर्मराजवशं गतम्॥
२८अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ।
अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया॥
२९तौ पुत्रमात्मनः स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ।
निपेततुः शरीरेऽस्य पिता चैनमुवाच ह॥
बाष्पपूर्णवदनः निःश्वसन् शोकमूर्च्छितः च सः महातेजाः कृताञ्जलिम् उपस्थितं मां प्रति अवदत्। ‘यदि इदम् अशुभं कर्म त्वं स्वयं मे न कथयेः, तर्हि तव मूर्धा सद्यः शतसहस्रधा फलेत्।’ अनेन एव वचनेन सत्यकथनस्य माहात्म्यं प्रतिष्ठाप्यते — गोपनम् एव अत्र मरणहेतुः आसीत्। ‘राजन्, ज्ञानपूर्वं क्षत्रियेण कृतः वधः, विशेषतः वानप्रस्थस्य, वज्रिणम् अपि स्वस्थानात् च्यावयेत्। तपसि तिष्ठति तादृशे ब्रह्मवादिनि ज्ञानात् शस्त्रं विसृजतः मूर्धा सप्तधा भवेत्। यस्मात् इदं त्वया अज्ञानात् कृतं, तेन एव त्वं जीवसि; अन्यथा राघवाणां कुलम् अपि न अवशिष्येत, कुतः भवान्?’ अत्र मुनिः दण्डस्य द्वौ भेदौ पृथक् करोति — ज्ञानकृतं कर्म च अज्ञानकृतं च; अज्ञानं दण्डं न निवारयति, किन्तु तस्य तीव्रताम् अपनयति। ततः सः माम् अब्रवीत् — ‘नृप, आवां तं देशं नय; अद्य आवां तं पुत्रं पश्चिमदर्शनं द्रष्टुम् इच्छावः।’ ‘पश्चिमदर्शनम्’ इति पदं करुणरसस्य शिखरम् — अन्धौ पितरौ यं कदापि न दृष्टवन्तौ, तस्य अन्तिमं दर्शनं स्पर्शेन एव भविष्यति। सः पुत्रः रुधिरेण अवसिक्ताङ्गः, प्रकीर्णाजिनवासाः, भुवि निःसंज्ञः शयानः, धर्मराजवशं गतः आसीत्। तदा एकाकी अहं तौ भृशदुःखितौ तं देशं नीत्वा मुनिं भार्यया सह तं पुत्रम् अस्पर्शयम्। तौ तपस्विनौ आत्मनः पुत्रं स्पृष्ट्वा तम् आसाद्य तस्य शरीरे निपेततुः; ततः पिता एनं प्रति एतत् उवाच। तपस्विनोः पतनं शरीरे इति वर्णयन् कविः शब्देन एव तयोः अन्धतां स्मारयति — दृष्टिहीनौ स्पर्शेन एव पुत्रम् अन्विष्य तत्र एव निपततः। इदम् एव दृश्यं दशरथस्य स्मृतौ अद्यापि जीवति। राज्ञा च तौ स्वयम् एव नीतौ — प्रायश्चित्तस्य एषः अपि एकः अंशः।
His face full of tears, sighing and faint with grief, the sage of great splendour spoke to me as I stood before him with folded hands. If you had not told me of this evil deed yourself, your head would have burst that instant into a hundred thousand pieces. With these words the greatness of telling the truth is established: concealment would have meant death. A killing done knowingly by a kṣatriya, O king, especially of a forest hermit, would cast even the wielder of the thunderbolt down from his place. The head of one who knowingly looses a weapon at such an ascetic, established in austerity and expounding sacred truth, would split into seven. Because you did this in ignorance, you live; otherwise not even the house of Raghu would survive, let alone you. Here the sage distinguishes two kinds of guilt, deeds done knowingly and deeds done in ignorance: ignorance does not remove punishment, but it takes away its severity. Then he said to me: King, take us to that place; today we want to see our son for the last time. "For the last time" is the height of pathos: the blind parents had never seen him, and their last seeing would be by touch. The boy lay there, his limbs drenched with blood, his deerskin and robe scattered, senseless on the ground, gone into the power of the king of the dead. Then I alone led the two, overwhelmed with grief, to the spot and let the sage and his wife touch their son. The two ascetics touched their own son, and reaching him they fell on his body; and then the father spoke to him. By describing them falling on the body, the poet reminds us of their blindness: unable to see, they found their son by touch and fell upon him there. This scene still lived in Daśaratha's memory. And the king led them there himself, which was another part of his atonement.
३०नाभिवादयसे माद्य न च मामभिभाषसे।
किं च शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि॥
३१नन्वहं तेऽप्रियः पुत्र मातरं पश्य धार्मिकीम्।
किं च नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद॥
३२कस्य वा पररात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम्।
अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः॥
३३को मां संध्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः।
श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्रशोकभयार्दितम्॥
३४कन्दमूलफलं हृत्वा यो मां प्रियमिवातिथिम्।
भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम्॥
३५इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम्।
कथं पुत्र भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम्॥
३६तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति।
श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः॥
३७उभावपि च शोकार्तावनाथौ कृपणौ वने।
क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वया हीनौ यमक्षयम्॥
३८ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम्।
क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम्॥
पितुः विलापः अस्य सर्गस्य हृदयम्; सः पुत्रं मृतम् इव न, सुप्तम् इव सम्बोधयति। ‘अद्य त्वं मां न अभिवादयसे, न च माम् अभिभाषसे; किं च भूमौ शेषे, वत्स, किं कुपितः असि? ननु अहं ते अप्रियः; तर्हि धार्मिकीं मातरं पश्य। किं न आलिङ्गसे, सुकुमार, वचः वद।’ ततः सः दैनन्दिनीः क्रियाः एकैकशः स्मरति, यासां कर्ता अधुना नास्ति। ‘अधीयानस्य तव मधुरं शास्त्रम् अन्यत् वा विशेषतः हृदयङ्गमं पररात्रे कस्य वा अहं श्रोष्यामि? स्नात्वा हुतहुताशनः संध्याम् उपास्य उपासीनः कः मां पुत्रशोकभयार्दितं श्लाघयिष्यति? कन्दमूलफलं हृत्वा कः मां प्रियम् अतिथिम् इव अकर्मण्यम् अप्रग्रहम् अनायकं भोजयिष्यति?’ अत्र वृद्धः आत्मानं त्रिभिः विशेषणैः वर्णयति — कर्मासमर्थः, आश्रयहीनः, नायकहीनः च। ‘इमाम् अन्धां वृद्धां कृपणां पुत्रगर्धिनीं ते मातरं कथं भरिष्यामि?’ स्वदुःखात् अपि अधिकं पत्न्याः दुःखं तं बाधते। ततः सः पुत्रं याचते — ‘तिष्ठ, पुत्र, यमस्य सदनं प्रति मा गमः; श्वः मया जनन्या च सह गन्तासि। आवाम् अपि शोकार्तौ अनाथौ कृपणौ वने त्वया हीनौ शीघ्रम् एव यमक्षयं गमिष्यावः। ततः वैवस्वतं दृष्ट्वा तम् इमां भारतीं वक्ष्यामि — धर्मराजः मे क्षमताम्, अयं पितरौ बिभृयात्।’ यमम् अपि सः शत्रुवत् न, न्यायाधीशवत् एव सम्बोधयति — एषा वानप्रस्थस्य धर्मदृष्टिः। विलापस्य शैली प्रश्नबहुला — ‘किं न अभिभाषसे’, ‘किं कुपितः असि’, ‘कः मां भोजयिष्यति’ इति; उत्तरं तु कुतः अपि न आगच्छति, एतत् एव मौनं शोकस्य गभीरतां वर्धयति। वृद्धयोः दुःखं पुत्रवियोगात् अधिकं भरणाभावात् अपि — एषा वार्धक्यस्य वास्तविकता।
The father's lament is the heart of this sarga; he addresses his son not as dead but as if asleep. You do not greet me today, you do not speak to me; why do you lie on the ground, my child? Are you angry? If I am no longer dear to you, look at your mother, who has kept to dharma. Why do you not embrace me, my tender one? Say something. Then he recalled one by one the daily tasks whose doer was now gone. Whose sweet recitation of scripture, or of anything else dear to the heart, shall I hear now in the last watch of the night? Who now, having bathed, made his offering to the fire and worshipped at twilight, will sit beside me and comfort me, tormented as I am by fear of losing a son? Who will bring roots and fruit and feed me like a dear guest, me who can do no work, have no support and no one to lead me? Here the old man describes himself in three ways: unable to work, without support, without a guide. How shall I keep your mother, blind, old and poor, longing for her son? His wife's grief troubled him more than his own. Then he pleaded with his son: Stay, my son, do not go to Yama's house; tomorrow you shall go with your mother and me. We too, grief-stricken, helpless and wretched, left without you in the forest, shall soon go to Yama's realm. And when I see the son of Vivasvat, I shall say to him: May the king of dharma forgive me; let this boy go on supporting his parents. He addresses Yama not as an enemy but as a judge, as a forest hermit who sees with the eye of dharma. The lament is full of questions, but no answer comes from anywhere, and that very silence deepens the grief. The old couple's sorrow comes not only from losing their son but from losing their support, which is the reality of old age.
३९दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः।
ईदृशस्य ममाक्षय्यामेकामभयदक्षिणाम्॥
४०अपापोऽसि यथा पुत्र निहतः पापकर्मणा।
तेन सत्येन गच्छाशु ये लोकास्त्वस्त्रयोधिनाम्॥
४१यां हि शूरा गतिं यान्ति संग्रामेष्वनिवर्तिनः।
हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज॥
४२यां गतिं सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः।
नहुषो धुन्धुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक॥
४३या गतिः सर्वभूतानां स्वाध्यायात्तपसश्च या।
भूमिदस्याहिताग्नेश्च एकपत्नीव्रतस्य च॥
४४गोसहस्रप्रदातॄणां गुरुसेवाभृतामपि।
देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक॥
४५नहि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम्।
स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः॥
विलापः अनन्तरं प्रार्थनायां परिणमति; शोकात् आशीर्वादः प्रसूयते। ‘धर्मात्मा महायशाः लोकपालः ईदृशस्य मम एकाम् अक्षय्याम् अभयदक्षिणां दातुम् अर्हति। पुत्र, यथा त्वम् अपापः सन् पापकर्मणा निहतः, तेन सत्येन ये लोकाः अस्त्रयोधिनां सन्ति, तान् शीघ्रं गच्छ।’ अत्र सत्यक्रिया प्रयुज्यते — पुत्रस्य निष्पापत्वम् एव प्रमाणीकृत्य उत्तमलोकाः प्रार्थ्यन्ते। ‘संग्रामेषु अनिवर्तिनः शूराः यां गतिं यान्ति, अभिमुखाः हताः च याम् आप्नुवन्ति, तां परमां गतिं व्रज। सगरः शैब्यः दिलीपः जनमेजयः नहुषः धुन्धुमारः च यां गतिं प्राप्ताः, तां गच्छ, पुत्रक। सर्वभूतानां स्वाध्यायात् तपसः च या गतिः, भूमिदस्य अहिताग्नेः एकपत्नीव्रतस्य च या, गोसहस्रप्रदातॄणां गुरुसेवाभृतां देहन्यासकृतां च या, तां गतिं गच्छ।’ एतेषु श्लोकेषु राजर्षीणां नामानि, दानधर्माः, यज्ञधर्माः, व्रतधर्माः च क्रमेण गण्यन्ते — यथा पिता पुत्राय सर्वं पुण्यं संचित्य ददाति। अन्ते सः स्वकुलस्य विश्वासं व्यनक्ति — ‘अस्मिन् कुले जातः कोऽपि अकुशलां गतिं न गच्छति; सः तु तां यास्यति, येन त्वं मम बान्धवः निहतः।’ एवं पिता शापम् अपि आशीर्वादेन एव वेष्टयति — पुत्राय उत्तमलोकाः, हन्त्रे च अधमा गतिः इति। एतत् एव वचनं दशरथस्य भविष्यं निर्दिशति। अत्र गण्यमानाः सगरादयः राजानः, दानिनः, अग्निहोत्रिणः, एकपत्नीव्रतिनः च — सर्वे गृहस्थधर्मस्य आदर्शाः; तपस्विपुत्राय तेषाम् एव गतिः प्रार्थ्यते इति वैशिष्ट्यम्। अस्मिन् आशीर्वादे एव अग्रिमस्य शापस्य बीजम् अन्तर्निहितम् अस्ति।
Then the lament turned into prayer, and blessing was born of grief. That righteous and famous guardian of the world, said the father, can surely grant one imperishable gift of safety to a man in my state. My son, you were sinless and were killed by one who did a sinful deed; by that truth go quickly to the worlds of those who fight with weapons. Here a solemn act of truth is used: the son's innocence is made the pledge by which the highest worlds are sought. Go to the highest state that brave men reach who never turn back in battle, and those who are killed facing the enemy. Go, my dear child, to the state reached by Sagara, Śaibya, Dilīpa, Janamejaya, Nahuṣa and Dhundhumāra. Go to the state that all beings win by sacred study and austerity, and that belongs to the giver of land, the keeper of the sacred fires, the man faithful to one wife, to those who have given a thousand cows, to those who have served their teachers and to those who have laid down their bodies. The names of royal sages, the duties of giving, of sacrifice and of vows are counted in turn, as if a father were gathering all merit and giving it to his son; notably, the sage asks for his ascetic son the destiny of these ideal householders. Finally he declared his faith in his family: No one born in this family of ours goes to an evil end; but he will go to it, the man by whom you, my kinsman, were killed. So the father wrapped even his curse in a blessing, the highest worlds for his son and a low destiny for the killer. These words already point to Daśaratha's fate; the seed of the curse to come lies inside this blessing.
४६एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत्।
ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तः सह भार्यया॥
४७स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रः स्वकर्मभिः।
स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित्॥
४८आबभाषे च तौ वृद्धौ शक्रेण सह तापसः।
आश्वास्य च मुहूर्तं तु पितरं वाक्यमब्रवीत्॥
४९स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात्।
भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यथः॥
५०एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता।
आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः॥
५१स कृत्वाथोदकं तूर्णं तापसः सह भार्यया।
मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्॥
५२अद्यैव जहि मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा।
यः शरेणैकपुत्रं मां त्वमकार्षीरपुत्रकम्॥
एवं सः कृपणं पुनः पुनः पर्यदेवयत्; ततः भार्यया सह पुत्राय उदकं कर्तुं प्रवृत्तः। तस्मिन् एव क्षणे सः धर्मवित् मुनिपुत्रः स्वकर्मभिः दिव्येन रूपेण शक्रेण सह शीघ्रं स्वर्गं समारुहत्। ‘स्वकर्मभिः’ इति पदं निर्णायकम् — न पितुः शोकेन, न राज्ञः प्रायश्चित्तेन, अपि तु स्वेन एव तपसा सः गतिं लभते। सः तापसः शक्रेण सह तौ वृद्धौ आबभाषे, मुहूर्तं च आश्वास्य पितरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘भवतोः परिचारणात् अहं महत् स्थानं प्राप्तः; भवन्तौ अपि शीघ्रं मम मूलम् उपैष्यथः।’ मातापित्रोः शुश्रूषा एव तस्य तपः इति अत्र स्पष्टम्। एवम् उक्त्वा वपुष्मता दिव्येन विमानेन सः जितेन्द्रियः मुनिपुत्रः शीघ्रं दिवम् आरुरोह। अत्र कविः शोकस्य मध्ये एकं प्रकाशकिरणं स्थापयति — हतः अपि सः बालकः स्वकर्मभिः एव उत्तमं स्थानं प्राप्नोति, दुःखं च केवलं जीवतोः एव अवशिष्यते। ततः सः तापसः भार्यया सह तूर्णम् उदकं कृत्वा कृताञ्जलिम् उपस्थितं मां महातेजाः उवाच — ‘राजन्, अद्य एव मां जहि; मरणे मे व्यथा नास्ति। यः त्वं शरेण एकपुत्रं मां त्वम् अपुत्रकम् अकार्षीः, तस्य ते हस्तेन एव मरणं वरम्।’ एषा याचना एव शापात् अपि तीव्रा — मरणम् एव वरः इति यः वदति, तस्य जीवितं मृत्योः अधिकं दुःखमयम्। इन्द्रेण सह आगमनम् अपि अर्थवत् — देवराजः स्वयम् आगत्य तं नयति, एतेन तस्य पितृशुश्रूषायाः फलं प्रत्यक्षीक्रियते; पितरौ च पुत्रस्य गतिं श्रुत्वा अपि शोकात् न निवर्तेते। मुनेः दुःखं तु तेन एव वर्धते, यतः पुत्रः सुखी, पितरौ च निराश्रयौ।
So he lamented pitifully again and again, and then with his wife began to make the water offering for his son. At that very moment the sage's son, who knew dharma, rose swiftly to heaven with Indra in a divine form won by his own deeds. "By his own deeds" is decisive: not through his father's grief nor the king's atonement but through his own austerity he won his destiny. Indra coming in person to take him shows the fruit of his service to his parents. The young ascetic spoke to his aged parents in Indra's presence, comforted them a little while, and said to his father: By serving you both I have reached a high place; you too will soon come to me. It is clear that serving his mother and father was his austerity. Saying this, the sage's son, master of his senses, rose swiftly to heaven in a shining celestial chariot. Amid the grief the poet sets a single ray of light: though slain, the boy won a high place by his own deeds, and the sorrow remained only for the living. Yet the parents were not freed from grief by hearing of his destiny; rather it grew, for the son was happy and they were left without support. Then the ascetic of great splendour, having quickly made the water offering with his wife, spoke to me as I stood with folded hands: Kill me today, king; I feel no pain at dying. You who with one arrow have made me, the father of one son, sonless, it would be better to die by your hand. This plea is sharper even than a curse: for one who says death is a blessing, life is more painful than death.
५३त्वयापि च यदज्ञानान्निहतो मे स बालकः।
तेन त्वामपि शप्स्येऽहं सुदुःखमतिदारुणम्॥
५४पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम्।
एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि॥
५५अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः।
तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप॥
५६त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति।
जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणाम्॥
५७एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु।
चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात्॥
५८तदेतच्चिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम्।
तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुकर्षिणा॥
५९तस्यायं कर्मणो देवि विपाकः समुपस्थितः।
अपथ्यैः सह सम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा॥
ततः सः शापः उच्चार्यते, यः सर्वस्य अयोध्याकाण्डस्य मूलम्। ‘त्वया अपि अज्ञानात् मम सः बालकः निहतः; तेन कारणेन अहम् अपि त्वां सुदुःखम् अतिदारुणं शप्स्ये। पुत्रव्यसनजं यत् दुःखम् इदानीं मम वर्तते, एवम् एव त्वम् अपि पुत्रशोकेन कालं करिष्यसि।’ शापस्य रूपम् अत्र विलक्षणम् — न नूतनं दुःखं कल्प्यते, अपि तु यत् दुःखं मुनिना अनुभूयते, तत् एव प्रतिफलति। ‘यस्मात् क्षत्रियेण त्वया अज्ञानात् मुनिः हतः, तस्मात् ब्रह्महत्या त्वां शीघ्रं न आविशति, नराधिप।’ हिन्दीव्याख्यानानुसारं सः तापसः न ब्राह्मणः आसीत्, अतः ब्रह्महत्यादोषः न लगति; किन्तु दण्डः अन्येन रूपेण आगच्छति। ‘दातारं दक्षिणा इव तादृशः घोरः जीवितान्तकरः भावः त्वाम् अपि शीघ्रम् एव गमिष्यति।’ दक्षिणायाः उपमा सूक्ष्मा — यथा दत्ता दक्षिणा दातारम् अवश्यं फलेन अनुगच्छति, तथा कृतं कर्म कर्तारम्। एवं मयि शापं न्यस्य करुणं बहु विलप्य तत् मिथुनं चितां देहम् आरोप्य स्वर्गम् अभ्ययात्। ततः दशरथः कौसल्यां प्रति निष्कर्षं वदति — ‘देवि, चिन्तयता मया एतत् पापं स्वयम् एव स्मृतं, यत् तदा बाल्यात् शब्दवेधिना अनुकर्षिणा मया कृतम्। तस्य कर्मणः अयं विपाकः अधुना समुपस्थितः — अपथ्यैः सह भुक्ते अन्नरसे व्याधिः इव।’ उपमा व्यावहारिकी — रोगः भोजनकाले न, कालान्तरे एव प्रकटीभवति। शापोच्चारणानन्तरं तौ वृद्धौ न प्रतीक्षेते — पुत्रेण विना जीवितं तयोः निरर्थकम् इति मत्वा सद्यः एव चिताम् आरोहतः। एतेन दशरथस्य भविष्यम् अपि सूचितं भवति। अत्र एव दशरथस्य दीर्घकालिकस्य मौनस्य कारणम् अपि स्पष्टं भवति।
Then the curse was spoken, the root of the whole Ayodhyā Kāṇḍa. Because you killed my boy in ignorance, I too shall lay on you a curse, terrible and full of grief. As I now suffer grief from the loss of my son, so you too, king, shall meet your end in grief for a son. The form of the curse is unusual: no new sorrow is invented, but the very sorrow the sage feels comes back upon the doer. Since you, a kṣatriya, killed the sage in ignorance, the guilt of killing a brāhmaṇa does not enter you at once, lord of men; but such a state, dreadful and destroying life, will come upon you soon, as a gift comes back to the giver. The image of the gift is subtle: as a gift given surely follows the giver with its fruit, so a deed done follows the doer. Having laid the curse on me and wept long and pitifully, the couple placed their bodies on the pyre and went to heaven. They did not wait: without their son life was meaningless, and they mounted the pyre at once. Then Daśaratha told Kausalyā the conclusion: My queen, brooding on all this, I have remembered the sin I committed long ago out of boyish rashness, drawing my bow at a sound. The ripening of that deed has now arrived, as sickness comes after eating good food mixed with unwholesome things. The image is practical: illness shows itself not at the meal but later. Here too the reason for Daśaratha's long silence about this deed becomes clear, and his own end is foretold.
६०तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः।
इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह तु भूमिपः॥
६१यदहं पुत्रशोकेन संत्यजिष्यामि जीवितम्।
चक्षुर्भ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये त्वं हि मां स्पृश॥
६२यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति नहि मानवाः।
यदि मां संस्पृशेद्रामः सकृदन्वारभेत वा॥
६३धनं वा यौवराज्यं वा जीवेयमिति मे मतिः।
न तन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम्॥
६४सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि।
दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः॥
६५कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः।
चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते॥
६६दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम्।
अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये॥
‘तस्मात्, भद्रे, तस्य उदारस्य तत् वचः इदानीं मां प्राप्तम्’ — इति उक्त्वा सः भूमिपः रुदन् त्रस्तः च भार्याम् आह। ‘यत् अहं पुत्रशोकेन जीवितं संत्यजिष्यामि, तत् तस्य एव शापस्य फलम्। कौसल्ये, चक्षुर्भ्यां त्वां न पश्यामि; त्वं हि मां स्पृश।’ दृष्टेः नाशे सति स्पर्शः एव अवशिष्टः सम्बन्धः — यथा मुनिदम्पती पुत्रं स्पर्शेन एव अजानीताम्, तथा अधुना राजा अपि। ‘यमक्षयम् अनुप्राप्ताः मानवाः बान्धवान् न द्रक्ष्यन्ति। यदि रामः मां संस्पृशेत्, सकृत् अन्वारभेत वा, धनं वा यौवराज्यं वा प्रतिगृह्णीयात्, तर्हि जीवेयम् इति मे मतिः।’ मरणासन्नः अपि सः एकाम् एव आशां धारयति — पुत्रस्य स्पर्शम्। ततः सः आत्मानं निन्दति — ‘देवि, यत् मया राघवे कृतं, तत् मम सदृशं न आसीत्; यत् तु अनेन मयि कृतं, तत् तस्य एव सदृशम्।’ अर्थात् पितुः आचरणम् अयोग्यम्, पुत्रस्य तु सर्वथा योग्यम्। ‘भुवि विचक्षणः कः दुर्वृत्तम् अपि पुत्रं त्यजेत्? प्रव्राज्यमानः कः वा सुतः पितरं न असूयेत्?’ द्वाभ्याम् एव प्रश्नाभ्यां सः स्वस्य अपराधं रामस्य च महत्त्वं युगपत् प्रकटयति। ‘चक्षुषा त्वां न पश्यामि, स्मृतिः मे विलुप्यते; एते वैवस्वतस्य दूताः मां त्वरयन्ति, कौसल्ये। अतः किं दुःखतरं, यत् जीवितक्षये सत्यपराक्रमं धर्मज्ञं रामं न पश्यामि?’ ‘मानवाः यमक्षयम् अनुप्राप्ताः बान्धवान् न द्रक्ष्यन्ति’ इति वचनेन सः स्वं मृत्युम् आगतम् इव घोषयति; तदनन्तरं तु पुनः रामस्य स्पर्शम् एव प्रार्थयते — एषा एव मरणासन्नस्य दोलायमाना चित्तवृत्तिः। एतावता वचनेन सः कौसल्यायाः क्रोधम् अपि शमयितुम् इच्छति।
Therefore, my good lady, the word of that noble man has come home to me. Saying this, weeping and afraid, the lord of the earth said to his wife: The curse bears its fruit in this, that I shall give up my life through grief for my son. Kausalyā, I cannot see you with my eyes; touch me. With his sight gone, touch was the only bond left, just as the sage and his wife had known their son only by touch. Men who have reached Yama's realm do not see their kin. If Rāma were to touch me, or take hold of me even once, or accept wealth or the office of heir, then I think I might live. Even at death's door he held on to one hope, his son's touch. Then he condemned himself: My queen, what I did to Rāghava was not worthy of me, but what he did to me was entirely worthy of him; that is, the father's conduct was unfitting, the son's wholly fitting. What wise man on earth would abandon even a wicked son? And what son, being banished, would not resent his father? With two questions he showed at once his own guilt and Rāma's greatness. I cannot see you with my eyes, my memory is failing; these are the messengers of Yama, son of Vivasvat, hurrying me on, Kausalyā. What could be more sorrowful than that at the end of my life I cannot see Rāma, who knows dharma and whose valour is truth? He announces his death as if it had come, and then again prays for Rāma's touch; such is the swaying mind of a dying man. With these words he also wished to quiet Kausalyā's anger.
६७नहि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम्।
तस्यादर्शनजः शोकः सुतस्याप्रतिकर्मणः॥
६८उच्छोषयति वै प्राणान्वारि स्तोकमिवातपः।
न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम्॥
६९मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः।
पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम्॥
७०धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपसमं मुखम्।
सदृशं शारदस्येन्दोः फुल्लस्य कमलस्य च॥
७१सुगन्धि मम रामस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति ये मुखम्।
निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम्॥
७२द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा।
कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतेतराम्॥
७३वेदये न च संयुक्ताञ्छब्दस्पर्शरसानहम्।
चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येवेन्द्रियाणि हि।
क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संरक्ता रश्मयो यथा॥
७४अयमात्मभवः शोको मामनाथमचेतनम्।
संसाधयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः॥
अन्तिमेषु वचनेषु राजा स्वदुःखात् बहिः गत्वा अन्येषां सौभाग्यं स्मरति; एषा एव अस्य विलापस्य विशिष्टता। ‘अप्रतिकर्मणः तस्य सुतस्य अदर्शनजः शोकः आतपः स्तोकं वारि इव मम प्राणान् उच्छोषयति। ये पञ्चदशे वर्षे पुनः रामस्य चारुशुभकुण्डलं मुखं द्रक्ष्यन्ति, ते मनुष्याः न, देवाः एव।’ स्वस्य आयुः चतुर्दशवर्षपर्यन्तं न भविष्यति इति सः जानाति, अतः तत् दर्शनं देवानाम् एव योग्यम् इति मन्यते। ‘ये पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकं ताराधिपसमं तत् मुखं द्रक्ष्यन्ति, ते धन्याः। शारदस्य इन्दोः फुल्लस्य कमलस्य च सदृशं सुगन्धि मम रामस्य मुखं ये द्रक्ष्यन्ति, ते धन्याः; निवृत्तवनवासं पुनः अयोध्याम् आगतं रामं सुखिनः जनाः मार्गगतं शुक्रम् इव द्रक्ष्यन्ति।’ शुक्रस्य उपमया कविः सूचयति — यथा मार्गं गतः शुक्रः क्षेमस्य सूचकः, तथा प्रत्यागतः रामः राष्ट्रस्य कल्याणम्। ततः सः स्वस्य अन्तम् एव वर्णयति — ‘कौसल्ये, चित्तमोहेन हृदयम् अतितरां सीदति; संयुक्तान् अपि शब्दस्पर्शरसान् अहं न वेदये। चित्तनाशात् सर्वाणि एव इन्द्रियाणि विपद्यन्ते, क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संरक्ताः रश्मयः इव। अयम् आत्मभवः शोकः नदीरयः कूलम् इव माम् अनाथम् अचेतनं वेगेन संसाधयति।’ ‘आत्मभवः’ इति पदेन सः शोकस्य हेतुम् अपि स्वयम् एव स्वीकरोति। द्रक्ष्यन्ति इति क्रियापदं पञ्चकृत्वः आवर्तते; यत् सः स्वयं कर्तुं न शक्नोति, तत् एव पुनः पुनः अन्येषु आरोपयति। एषा आवृत्तिः एव तस्य अन्तिमस्य दुःखस्य स्वरूपम्। दीपोपमा च अत्यन्तं यथार्था — स्नेहक्षये सति प्रभा रक्ता भूत्वा शाम्यति।
In his last words the king went beyond his own sorrow to think of the good fortune of others, and that is the special quality of this lament. Grief at not seeing that peerless son, he said, dries up my life as the sun dries a little water. They are not men but gods who, in the fifteenth year, will see Rāma's face again with its lovely bright earrings. He knew he would not live the fourteen years, and so counted that sight fit only for gods. Blessed are they who will see that face with eyes like lotus petals, fine brows, fine teeth and a shapely nose, like the lord of the stars. Blessed are they who will see my Rāma's fragrant face, like the autumn moon and a full-blown lotus. Happy people will see Rāma back in Ayodhyā, his exile over, as men see Venus risen on its course; as that planet on its path is a sign of welfare, so Rāma's return would be the good of the kingdom. "They will see" returns again and again: what he himself could not do, he assigned to others, and that repetition is the very shape of his last sorrow. Then he described his own end: Kausalyā, my heart sinks utterly in the confusion of my mind; I no longer perceive sound, touch or taste even when they reach me. With the failing of the mind, all the senses fail, as the rays of a lamp turn red and die when its oil runs out; the image is exact, for when the oil is spent the flame reddens and goes out. This grief born of myself sweeps me away, helpless and senseless, as a river's current carries off its bank; by "born of myself" he owned that he was the cause of his grief.
७५हा राघव महाबाहो हा ममायासनाशन।
हा पितृप्रिय मे नाथ हा ममासि गतः सुत॥
७६हा कौसल्ये न पश्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि।
हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि॥
७७इति मातुश्च रामस्य सुमित्रायाश्च संनिधौ।
राजा दशरथः शोचञ्जीवितान्तमुपागमत्॥
७८तथा तु दीनः कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्रस्य विवासनातुरः।
गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः॥
अन्ते वाक्यरचना एव भग्ना भवति; केवलानि सम्बोधनानि अवशिष्यन्ते। ‘हा राघव महाबाहो, हा मम आयासनाशन, हा पितृप्रिय, हा मे नाथ, त्वं मम गतः, सुत। हा कौसल्ये, न पश्यामि; हा तपस्विनि सुमित्रे; हा नृशंसे मम अमित्रे कुलपांसनि कैकेयि।’ त्रिष्वपि नामसु क्रमः अर्थवान् — प्रथमं पुत्रः, ततः द्वे देव्यौ, अन्ते च कैकेयी; अन्तिमं शब्दं निन्दा एव गृह्णाति। एवं रामस्य मातुः कौसल्यायाः सुमित्रायाः च संनिधौ शोचन् राजा दशरथः जीवितान्तम् उपागमत्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः — प्रियस्य पुत्रस्य विवासनातुरः सः नराधिपः तथा दीनः कथयन् एव अर्धरात्रे गते भृशदुःखपीडितः सन् उदारदर्शनः प्राणान् जहौ। एवं शब्दवेधिनः बाणस्य फलं बहुवर्षाणाम् अनन्तरं पूर्णं भवति; मुनेः शापः अक्षरशः सत्यः जातः। सर्गस्य अन्ते अयोध्या अनाथा, रामः वने, राजा च स्वर्गे — त्रीणि अपि दुःखानि एकस्मिन् एव निशीथे सिद्धानि। अग्रिमः सर्गः प्रभाते वन्दिनां स्तुतिपाठेन आरभते, ये न जानन्ति यत् यं स्तुवन्ति सः न अस्ति इति। ‘उदारदर्शनः’ इति अन्तिमं विशेषणं कविना बुद्ध्या एव न्यस्तम् — यः कैकेय्याः वरेण बद्धः पुत्रं प्रावाजयत्, सः अन्ते अपि उदारः एव स्मर्यते। तेन सर्गः महाकाव्यस्य महत्तमं परिवर्तनम् एव सूचयति।
At the end his very sentences broke, and only cries of address remained. Alas, Rāghava, mighty-armed! Alas, you who took away my weariness! Alas, beloved of your father, my protector, you are gone from me, my son! Alas, Kausalyā, I cannot see! Alas, poor Sumitrā! Alas, cruel Kaikeyī, my enemy, disgrace of the family! The order of the names means something: first the son, then the two queens, and last Kaikeyī, so that the final word is one of reproach. So, grieving in the presence of Rāma's mother Kausalyā and of Sumitrā, King Daśaratha came to the end of his life. The last verse is in a longer metre: distraught at the banishment of his beloved son, speaking so pitifully, that king of noble aspect, cruelly afflicted by grief, gave up his life when half the night had passed. So the fruit of the sound-seeking arrow ripened after many years, and the sage's curse came true to the letter. At the sarga's end Ayodhyā is without a protector, Rāma is in the forest and the king in heaven, three sorrows brought to completion in one midnight. The poet deliberately gives him the last epithet "of noble aspect": the king who, bound by Kaikeyī's boon, banished his son is remembered at the end as noble still. The next sarga begins at dawn with the bards singing praises, not knowing that the one they praise is no more; so this sarga marks one of the greatest turns of the epic.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।