- सन्धिः
- शोक + उपहत → शोकोपहत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शोकेन उपहता चेतना यस्य सः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अयोध्याकाण्डम् — त्रिषष्टितमः सर्गः
दशरथेन मुनिकुमारवधकथनम्
कर्मफलसिद्धान्तः, आम्रवणच्छेदनदृष्टान्तः, प्रावृड्वर्णनम्, शब्दवेधिना बाणेन तापसकुमारस्य वेधः, तस्य विलापः, शल्योद्धरणं प्राणत्यागश्च
अस्मिन् सर्गे दशरथः कौसल्यायै स्वस्य पुरातनं दुष्कृतम् आख्याति। मुहूर्तेन प्रतिबुद्धः शोकोपहतचेतनः राजा चिन्ताम् अभ्यपद्यत; रामलक्ष्मणयोः विवासात् वासवोपमं तम् उपसर्गः आविशत्, तमः सूर्यम् इव। रामे प्रव्राजिते षष्ठ्यां रजन्याम् अर्धरात्रे सः कृतं दुष्कृतम् अस्मरत्, कौसल्यां च अब्रवीत् — ‘कर्ता यत् शुभम् अशुभं वा आचरति तदेव कर्मजं लभते; यः कर्मारम्भे फलस्य गुरुलाघवं दोषं वा न जानाति सः बालः उच्यते। कश्चित् आम्रवणं छित्वा पलाशान् निषिञ्चति, पुष्पं दृष्ट्वा फलगृध्नुः सन् फलागमे शोचति। सः एव अहम् — आम्रवणं छित्वा पलाशान् न्यषेचयम्, फलागमे रामं त्यक्त्वा दुर्मतिः पश्चात् शोचामि।’ ततः सः कथाम् आरभते — यौवराज्ये वर्तमानेन तेन शब्दवेधित्वस्य ख्यातिः लब्धा आसीत्। प्रावृट्काले धनुष्मान् इषुमान् रथी सन् सः सरयूतीरम् अगच्छत्; अन्धकारे जले कुम्भस्य पूर्यमाणस्य घोषं वारणस्य इव नदतः मत्वा अभिलक्ष्यं बाणम् अपातयत्। ततः ‘हा हा’ इति मानुषी वाक् उदभूत् — तापसकुमारः विद्धः। सः विलपति — ‘अस्मद्विधे तपस्विनि शस्त्रं कथं निपतेत्? न्यस्तदण्डस्य वन्यजीविनः जटाभारधरस्य मम वधेन कः अर्थी? न इमं जीवितक्षयम् अनुशोचामि, अपि तु वृद्धौ मातापितरौ; मयि पञ्चत्वम् आपन्ने तौ कां वृत्तिं वर्तयिष्यतः?’ तस्य गिरं श्रुत्वा राज्ञः करयोः सशरं चापं पतितम्; सः तं देशं गत्वा सरय्वाः तीरे हतं तापसं ददर्श। तापसः क्रूरं वचः उक्त्वा पित्रे निवेदनं याचते, शल्योद्धरणं च; अन्ते च वदति — ‘न द्विजातिः अहम्, शूद्रायां वैश्येन जातः; ब्रह्महत्याकृतं तापं हृदयात् अपनय।’ ततः वेपमानस्य ताम्यमानस्य तस्य शरीरात् राजा बाणम् उद्धृतवान्, सः च संत्रस्तः राजानम् उदीक्ष्य प्राणान् जहौ। सरय्वां शयानं तं दृष्ट्वा राजा सुभृशं विषण्णः अभवत् — अनेन दृश्येन सर्गः समाप्यते।
१अर्धरात्रे प्रतिबोधः, पुरातनदुष्कृतस्य स्मरणम्
१प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः।
अथ राजा दशरथः स चिन्तामभ्यपद्यत॥
२रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासाद्वासवोपमम्।
आपेदे उपसर्गस्तं तमः सूर्यमिवासुरम्॥
३सभार्ये हि गते रामे कौसल्यां कोसलेश्वरः।
विवक्षुरसितापाङ्गीं स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः॥
४स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम्।
अर्धरात्रे दशरथः सोऽस्मरद्दुष्कृतं कृतम्॥
५स राजा पुत्रशोकार्तः स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः।
कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत्॥
पूर्वसर्गान्ते राजा निद्रायाः वशम् एयिवान् आसीत्। मुहूर्तेन एव सः प्रतिबुद्धः; तस्य चेतना शोकेन उपहता, अतः सः पुनः चिन्ताम् अभ्यपद्यत। रामलक्ष्मणयोः विवासात् वासवोपमं तं राजानम् उपसर्गः आविशत् — यथा तमः सूर्यम् आवृणोति, तद्वत्। सभार्ये रामे गते कोसलेश्वरः असितापाङ्गीं कौसल्यां किमपि वक्तुम् इच्छन् स्वदुष्कृतम् अस्मरत्। रामे वनं प्रव्राजिते सा षष्ठी रजनी आसीत्; अर्धरात्रे सः कृतं दुष्कृतं स्मृतवान्। पुत्रशोकार्तः सः पुत्रशोकार्ताम् एव कौसल्याम् इदं वचनम् अब्रवीत्। अत्र कविः कालं स्थानं मनोदशां च सूक्ष्मतया निर्दिशति — षष्ठी रात्रिः, अर्धरात्रः, शोकोपहता चेतना; एतादृशे एव क्षणे मनुष्यः स्वकृतं पापं स्मरति। ‘विवक्षुः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् राजा दीर्घकालात् एतां कथां हृदये निगूढां धारयति स्म, अधुना च सा स्वयम् एव उद्गिरति। अयं सर्गः अयोध्याकाण्डस्य कथायाम् अन्तःकथारूपेण प्रविशति — दशरथः स्वयम् एव वक्ता, कौसल्या च श्रोत्री। एतेन कथायाः वजनं वर्धते, यतः सा न कवेः वाक्, अपि तु कर्तुः एव स्वीकारः। ‘उपसर्गः’ इति पदेन दैवी आपत् सूच्यते; ‘तमः सूर्यम् इव’ इति उपमया च राज्ञः तेजसः आवरणं दर्शितम्। पञ्चमे श्लोके ‘पुत्रशोकार्तः’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — एकं राज्ञः विशेषणम्, अपरं देव्याः; तेन तयोः समानदशा सूचिता। षष्ठी रात्रिः इति गणना पूर्वसर्गस्य ‘पञ्चरात्रः’ इत्यनेन सङ्गच्छते।
At the end of the previous sarga the king had fallen asleep. He woke after only a little while, his mind still stricken with grief, and fell to brooding again. Because of the banishment of Rāma and Lakṣmaṇa, a calamity had settled on that king, who was the equal of Indra, as darkness settles on the sun; the image shows his splendour being covered over. Now that Rāma had gone with his wife, the lord of Kosala, wishing to speak to dark-eyed Kausalyā, remembered a wrong he had done. It was the sixth night since Rāma had been sent to the forest, and at midnight King Daśaratha remembered that wrong. Tormented by grief for his son, he spoke to Kausalyā, who was tormented by grief for her son as well; the same words describe them both, so that their state is shown to be one. The poet marks the time, the hour and the state of mind precisely: the sixth night, midnight, a mind struck down by grief; it is in just such a moment that a man remembers the sin he has committed. "Wishing to speak" suggests that the king had long kept this story hidden in his heart, and now it rose up of itself. The sixth night agrees with the "five nights" of the previous sarga. This sarga enters the story of the Ayodhyā Kāṇḍa as a story within a story, told by Daśaratha himself with Kausalyā as listener, and that gives it weight, for it is not the poet's telling but the doer's own confession.
२कर्मफलसिद्धान्तः, आम्रवणच्छेदनस्य दृष्टान्तः
६यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाशुभम्।
तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः॥
७गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम्।
दोषं वा यो न जानाति स बाल इति होच्यते॥
८कश्चिदाम्रवणं छित्वा पलाशांश्च निषिञ्चति।
पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फलागमे॥
९अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति।
स शोचेत्फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः॥
१०सोऽहमाम्रवणं छित्वा पलाशांश्च न्यषेचयम्।
रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः॥
राजा साक्षात् कथां न आरभते; प्रथमं सिद्धान्तं स्थापयति। ‘कल्याणि, भद्रे, कर्ता यत् शुभम् अशुभं वा आचरति, तदेव कर्मजं फलं लभते।’ ततः बालस्य लक्षणम् आह — यः कर्मणाम् आरम्भे फलस्य गुरुलाघवं दोषं वा न जानाति, सः बालः इति उच्यते। अनन्तरं दृष्टान्तः — कश्चित् आम्रवणं छित्वा पलाशान् सिञ्चति; पलाशस्य पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः सन् सः फलागमे शोचति, यतः पलाशस्य फलं निःसारम्। यः फलम् अविज्ञाय कर्म एव अनुधावति, सः फलवेलायां किंशुकसेचकः इव शोचति। अन्ते सः दृष्टान्तम् आत्मनि योजयति — ‘सः एव अहम्; मया आम्रवणं छित्वा पलाशाः सिक्ताः; फलागमे रामं त्यक्त्वा दुर्मतिः अहं पश्चात् शोचामि।’ अत्र आम्रः रामः, पलाशः च कैकेय्याः वरद्वयम् इति अर्थः स्पष्टः। अत्र चत्वारः श्लोकाः सामान्यसिद्धान्तम्, पञ्चमः च तस्य आत्मनि प्रयोगं दर्शयति — एषा एव प्राचीना उपदेशपद्धतिः। ‘गृध्नुः’ इति पदेन लोभः सूच्यते; ‘दुर्मतिः’ इति पदेन च राजा स्वयम् एव आत्मानं निन्दति। आम्रवणस्य छेदनं तु न केवलं त्यागः, अपि तु विनाशः — रामः न केवलं त्यक्तः, अपि तु वनं प्रेषितः इति भावः। ‘किंशुकसेचकः’ इति उपमानं पुनः पलाशम् एव निर्दिशति, तेन दृष्टान्तः दृढीभवति।
The king did not begin the story at once but first laid down a principle. Whatever a man does, my dear, good or evil, he receives the very fruit born of that act. He who, when he begins an action, does not know whether its fruit will be heavy or light, or what harm may come of it, is called a child. Then came an example: a man cuts down a mango grove and waters palāśa trees; seeing their flowers, he longs for fruit, and grieves when the fruiting season comes, for the fruit of the palāśa is worthless. He who runs after the deed alone, without knowing its fruit, grieves when the fruit is due, like the man who waters the kiṃśuka. Finally he applied the example to himself: I am just such a man; I cut down the mango grove and watered the palāśas. Having cast Rāma away at the very time of fruiting, fool that I am, I grieve too late. The meaning is clear: the mango is Rāma, and the palāśa Kaikeyī's two boons. Four verses give the general principle and the fifth applies it to himself, the old way of teaching. "Longs for" hints at greed, and in calling himself a fool the king condemns himself. Cutting down the mango grove is not just giving up but destroying: Rāma was not only set aside but sent to the forest.
३शब्दवेधित्वस्य ख्यातिः, स्वयंकृतं दुःखम्
११लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता।
कुमारः शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम्॥
१२तदिदं मेऽनुसम्प्राप्तं देवि दुःखं स्वयंकृतम्।
संमोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम्॥
१३यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत्।
एवं मयाप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमिदं फलम्॥
इतः कथायाः बीजम् उद्घाट्यते। ‘कौसल्ये, धनुष्मता कुमारेण मया शब्दः लब्धः आसीत् — जनाः वदन्ति स्म यत् कुमारः शब्दवेधी इति; तेन एव मया इदं पापं कृतम्। अतः इदं स्वयंकृतं दुःखं मया अनुसम्प्राप्तम्, यथा संमोहात् बालेन भक्षितं विषं तम् एव हन्ति। यथा अन्यः कश्चित् पुरुषः पलाशैः मोहितः भवेत्, तथा मया अपि शब्दवेध्यम् इदं फलम् अविज्ञातम्।’ अत्र पूर्वसर्गस्य ‘अज्ञानात् शब्दवेधिना’ इति पदं विस्तार्यते। विद्यायाः गर्वः एव अत्र दोषमूलम्; कलायाः कौशलं न स्वयं पापम्, तस्य अविवेकेन प्रयोगः एव पापम् इति कविना सूच्यते। ‘लब्धशब्देन’ इति पदे श्लेषः इव प्रतिभाति — शब्दः कीर्तिः अपि, ध्वनिः अपि; येन शब्दः (कीर्तिः) लब्धः, सः एव शब्देन (ध्वनिना) पतितः। विषदृष्टान्तः च अत्र अनुरूपः — बालः विषं स्वेच्छया भक्षयति, किन्तु अज्ञानात्; फलं तु तस्य अपरिहार्यम्। अत्र राजा न दैवं दूषयति, न च कैकेयीम् — आत्मानम् एव।
From here the seed of the story is laid open. Kausalyā, said the king, when I was a young prince who had won fame with the bow, people used to say that the prince could strike by sound alone, and it was by that very skill that I committed this sin. So this sorrow of my own making has come home to me, as poison swallowed by a child in ignorance kills the child itself. As another man might be deceived by the flowers of the palāśa, so I did not know what fruit this skill of striking by sound would bear. This expands the words of the previous sarga, "in ignorance, when he could strike by sound alone". Pride in his skill was the root of the fault: the poet suggests that skill in an art is not sinful in itself, but using it without discernment is. There is almost a play on the word for sound, which also means fame: he who had won fame by sound fell through a sound. The poison fits too: the child eats it willingly but in ignorance, and still cannot escape its effect. Here the king blamed neither fate nor Kaikeyī, only himself.
४प्रावृट्कालस्य वर्णनम्
१४देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम्।
ततः प्रावृडनुप्राप्ता मम कामविवर्धिनी॥
१५अपास्य हि रसान्भौमांस्तप्त्वा च जगदंशुभिः।
परेताचरितां भीमां रविराचरते दिशम्॥
१६उष्णमन्तर्दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः।
ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः॥
१७क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्छ्रादिव पतत्त्रिणः।
वृष्टिवातावधूताग्रान्पादपानभिपेदिरे॥
१८पतितेनाम्भसाच्छन्नः पतमानेन चासकृत्।
आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः॥
१९पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलान्यपि।
सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजंगवत्॥
‘देवि, तदा त्वम् अनूढा आसीः, अहं च युवराजः अभवम्; तस्मिन् काले मम कामं वर्धयन्ती प्रावृट् अनुप्राप्ता।’ ततः षड्भिः श्लोकैः वर्षाकालः वर्ण्यते। रविः भौमान् रसान् अपास्य, अंशुभिः जगत् तप्त्वा, परेतैः आचरितां भीमां दक्षिणां दिशम् आचरते। उष्णं सद्यः अन्तर्दधे, स्निग्धाः घनाः ददृशिरे, भेकाः सारङ्गाः बर्हिणश्च जहृषिरे। पतत्त्रिणः क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः इव कृच्छ्रात् वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपान् अभिपेदिरे। पतितेन पतमानेन च अम्भसा आच्छन्नः मत्तसारङ्गः तोयराशिः अचलः इव आबभौ। पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलानि अपि गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजंगवत् सुस्रुवुः। एतत् वर्णनं न केवलम् अलङ्कारः — वर्षाकालः एव तां रात्रिं सम्भवयति, यस्यां राजा सरयूतीरं गतवान्; अतः वर्णनं कथायाः अङ्गम् एव। अस्मिन् वर्णने वाल्मीकेः ऋतुवर्णनकौशलं प्रकटम् — रविः, मेघाः, भेकाः, मयूराः, पक्षिणः, मत्तः गजः, गिरिस्रोतांसि इति क्रमेण दृश्यानि उपस्थाप्यन्ते। किन्तु अत्र एकं विशेषं द्रष्टव्यम् — सर्वाणि दृश्यानि जलेन सम्बद्धानि; जलम् एव अग्रिमश्लोकेषु कुम्भजलरूपेण मृत्योः निमित्तं भविष्यति। ‘कामविवर्धिनी’ इति विशेषणेन युवराजस्य तदानीन्तनी मनोदशा सूचिता।
My queen, he said, you were not yet married to me then, and I was only the crown prince, when the rainy season came on, swelling my desire. Then the rains are described in six verses. The sun, having drawn up the moisture of the earth and scorched the world with his rays, passed into that dread southern quarter where the dead walk. The heat vanished at once, glistening clouds appeared, and frogs, cātaka birds and peacocks rejoiced. The birds, the tops of their wings soaked as if they had bathed, could barely reach the trees whose crowns were tossed by rain and wind. Covered by the rain that had fallen and was still falling, a rutting elephant gleamed like a mass of water, like a mountain. The mountain streams, clear as they were, ran pale and red with the minerals of the hills, streaked with ash, winding like serpents. This is not mere ornament: it was the rainy season that brought about the night on which the king went to the bank of the Sarayū, so the description is part of the story. Vālmīki's skill in describing the seasons is on show, scene following scene, sun, clouds, frogs, peacocks, birds, the rutting elephant, the mountain streams. But notice that every scene is bound up with water, and water, in the form of a filled pitcher, will be the occasion of death in the verses that follow. "Swelling my desire" hints at the young prince's state of mind at the time.
५सरयूतीरे मृगयागमनम्, शब्दलक्ष्ये बाणपातः
२०तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी।
व्यायामकृतसंकल्पः सरयूमन्वगां नदीम्॥
२१निपाने महिषं रात्रौ गजं वाभ्यागतं मृगम्।
अन्यद्वा श्वापदं किंचिज्जिघांसुरजितेन्द्रियः॥
२२अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः।
अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः॥
२३ततोऽहं शरमुद्धृत्य दीप्तमाशीविषोपमम्।
शब्दं प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्यमपातयम्॥
२४अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्।
तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः॥
२५हा हेति पततस्तोये बाणाद्व्यथितमर्मणः।
तस्मिन्निपतिते भूमौ वागभूत्तत्र मानुषी॥
‘तस्मिन् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी अहं व्यायामकृतसंकल्पः सरयूं नदीम् अन्वगाम्। निपाने रात्रौ महिषं गजं वा अभ्यागतं मृगम् अन्यद् वा किंचित् श्वापदं जिघांसुः, अजितेन्द्रियः आसम्। अथ अन्धकारे जले कुम्भस्य पूर्यतः घोषम् अश्रौषम् — अचक्षुर्विषये सः घोषः नदतः वारणस्य इव प्रतीतः। ततः अहं दीप्तम् आशीविषोपमं शरम् उद्धृत्य शब्दं प्रति गजप्रेप्सुः अभिलक्ष्यम् अपातयम्; निशितं बाणम् आशीविषोपमम् अमुञ्चम्।’ तत्र उषसि वनौकसः व्यक्ता वाक् प्रादुरासीत् — ‘हा हा’ इति, बाणात् व्यथितमर्मणः तोये पततः। तस्मिन् भूमौ निपतिते तत्र मानुषी वाक् अभवत्। अत्र कविः क्रमेण शब्दात् शब्दं नयति — कुम्भशब्दः, गजशब्दस्य भ्रमः, बाणशब्दः, अन्ते च मानुषी वाक्; शब्दवेधिनः पापं शब्देन एव प्रकटीभवति। ‘अजितेन्द्रियः’ इति पदेन राजा स्वदोषम् एव स्पष्टं स्वीकरोति — मृगया न दोषः, इन्द्रियाणाम् अवशता एव दोषः। ‘अभिलक्ष्यम्’ इति पदम् अपि महत्त्वपूर्णम् — लक्ष्यं न दृष्टम्, केवलम् अनुमितम्; अनुमानमात्रेण प्राणिवधः एव अत्र पापम्। ‘उषसि’ इति पदेन रात्रेः अन्तः सूचितः — पापं प्रकाशे प्रकटीभवति।
In that most delightful season, the king said, I set out in my chariot with bow and arrows, bent on sport, and went along the Sarayū. My senses unmastered, I meant to kill at the watering place by night a buffalo, an elephant or a deer come down to drink, or some other wild beast. Then in the darkness I heard, out in the water and beyond the reach of my eyes, the sound of a pitcher being filled, and it seemed to me the sound of an elephant trumpeting. So I drew out an arrow blazing like a venomous snake and, eager to take the elephant, shot at the sound, at an unseen mark; I loosed that sharpened shaft like a venomous snake. And there in the early light a clear voice rose, the voice of a forest dweller crying "Ah! Alas!" as he fell into the water, his vitals pierced by the arrow; and as he fell to the ground a human voice spoke. The poet leads from sound to sound: the sound of the pitcher, the mistaken sound of an elephant, the sound of the arrow, and at last a human voice, so that the sin of the one who struck by sound is revealed by sound. With "my senses unmastered" the king openly admits his fault: hunting was not the fault, but his lack of self-mastery was. "Unseen mark" matters too: the target was not seen but only guessed at, and taking a life on a guess was the sin. "In the early light" suggests the end of the night, for sin comes to light.
६तापसकुमारस्य प्रथमः विलापः
२६कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेच्च तपस्विनि।
प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहारोऽहमागतः॥
२७इषुणाभिहतः केन कस्य वापकृतं मया।
ऋषेर्हि न्यस्तदण्डस्य वने वन्येन जीवतः॥
२८कथं नु शस्त्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते।
जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः॥
२९को वधेन ममार्थी स्यात्किं वास्यापकृतं मया।
एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम्॥
विद्धः तापसकुमारः विलपति — ‘अस्मद्विधे तपस्विनि शस्त्रं कथं निपतेत्? अहं तु रात्रौ प्रविविक्तां नदीम् उदाहारः सन् आगतः। केन इषुणा अभिहतः अस्मि? कस्य वा मया अपकृतम्? न्यस्तदण्डस्य, वने वन्येन जीवतः, जटाभारधरस्य, वल्कलाजिनवाससः मद्विधस्य शस्त्रेण वधः कथं विधीयते? मम वधेन कः अर्थी स्यात्? अस्य मया किं वा अपकृतम्? एवं निष्फलम् आरब्धं केवलानर्थसंहितं कर्म...’ इति। अत्र कविः तापसस्य निरपराधत्वं पदे पदे स्थापयति — दण्डः न्यस्तः, आहारः वन्यः, वस्त्रं वल्कलाजिनम्; एतैः त्रिभिः विशेषणैः वधस्य निर्हेतुकता सिध्यति। ‘उदाहारः’ इति एकेन पदेन तस्य आगमनस्य प्रयोजनं सूचितम् — सः जलम् एव आनेतुम् आगतः, न किमपि अन्यत्। प्रश्नाः अत्र अपि ‘कथम्’ ‘केन’ ‘कस्य’ इति पदैः आरब्धाः, यथा एकषष्टितमे सर्गे कौसल्यायाः प्रश्नाः; उत्तरं तु न कुतः अपि। तापसः स्वमरणात् अधिकं धर्मस्य विपर्ययम् एव विस्मयते।
The wounded young ascetic lamented: How could a weapon fall on an ascetic like me? I had only come at night to this lonely river to fetch water. By whose arrow have I been struck? Whom have I harmed? How can such a one as I be killed by a weapon, one who has laid down all violence, who lives in the forest on what the forest gives, who wears a load of matted hair and is dressed in bark and deerskin? Who could gain anything by killing me? What harm has he suffered from me? Such an act, once begun, is fruitless and brings nothing but ruin. Here the poet establishes the ascetic's innocence at every step: he had laid down violence, lived on forest food and wore bark and deerskin, and these three details show that the killing had no cause. He had come only to fetch water, nothing else. His questions, too, begin with how, by whom and to whom, like Kausalyā's questions in the sixty-first sarga, and they too find no answer. The ascetic wondered more at this reversal of dharma than at his own death.
७मातापित्रोः विषये तापसस्य चिन्ता
३०न क्वचित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम्।
नेमं तथानुशोचामि जीवितक्षयमात्मनः॥
३१मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्विधे।
तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया॥
३२मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति।
वृद्धौ च मातापितरावहं चैकेषुणा हतः॥
३३केन स्म निहताः सर्वे सुबालेनाकृतात्मना।
तां गिरं करुणं श्रुत्वा मम धर्मानुकांक्षिणः॥
‘...तत् कश्चिद् अपि साधु न मन्येत, यथा गुरुतल्पगम्। अहं तु आत्मनः इमं जीवितक्षयं तथा न अनुशोचामि; मद्विधे मातरं पितरं च उभौ अनुशोचामि। यत् एतत् मिथुनं वृद्धं मया चिरकालं भृतम्, तत् मयि पञ्चत्वम् आपन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति? मातापितरौ वृद्धौ, अहं च एकेन इषुणा हतः — केन स्म वयं सर्वे निहताः, अकृतात्मना सुबालेन?’ इति। अत्र तापसस्य महत्त्वं प्रकटीभवति — मरणकाले अपि सः आत्मानं न शोचति, मातापितरौ एव। ‘सुबालेन अकृतात्मना’ इति पदाभ्यां सः हन्तारं न शपति, अपि तु तस्य अविवेकम् एव निर्दिशति — एतत् एव तस्य तपसः फलम्। ‘मिथुनं वृद्धम्’ इति पदेन कविः तयोः परस्परावलम्बनं सूचयति — तौ द्वौ एकम् इव। ‘चिरकालभृतम्’ इति पदेन च पुत्रस्य दीर्घा सेवा स्मारिता। मरणात् अधिकं दुःखं तस्य एतत् — तस्य मरणेन अन्यौ द्वौ अपि म्रियेते इति। ‘कां वृत्तिं वर्तयिष्यति’ इति प्रश्नः सर्गस्य अग्रिमायाः कथायाः मूलम्।
No one would think it good, he went on, any more than violating a teacher's bed. And I do not grieve so much for the end of my own life as for my mother and father, both of them. That aged pair, whom I have supported so long, how will they live when I am dead? My mother and father are old, and I am killed by a single arrow. Who has killed us all, some mere boy with no self-control? Here the ascetic's greatness appears: even at the moment of death he grieved not for himself but for his parents. By calling his killer a thoughtless boy, he did not curse him but only named his lack of judgement, and that was the fruit of his austerity. "That aged pair" suggests how the two leaned on each other, as if they were one, and "supported so long" recalls a son's long service. His greater grief than death was that with his death two others would die too, and his question, how they would live, is the root of the story that follows.
८राज्ञः धनुःपातः, हतस्य तापसस्य दर्शनम्
३४कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि।
तस्याहं करुणं श्रुत्वा ऋषेर्विलपतो निशि॥
३५संभ्रान्तः शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः।
तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वः सुदुर्मनाः॥
३६अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।
अवकीर्णजटाभारं प्रविद्धकलशोदकम्॥
३७पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यवेधितम्।
स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतनम्॥
३८इत्युवाच वचः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा।
किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया॥
३९जिहीर्षुरम्भो गुर्वर्थं यदहं ताडितस्त्वया।
एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि॥
‘तां करुणां गिरं श्रुत्वा धर्मानुकाङ्क्षिणः व्यथितस्य मम कराभ्यां सशरं चापं भुवि अपतत्। निशि विलपतः ऋषेः तत् करुणं श्रुत्वा शोकवेगेन संभ्रान्तः अहं भृशं विचेतनः आसम्। दीनसत्त्वः सुदुर्मनाः च सन् तं देशम् आगम्य सरय्वाः तीरे इषुणा हतं तापसम् अपश्यम् — अवकीर्णजटाभारं प्रविद्धकलशोदकं पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शल्यवेधितं शयानम्। सः त्रस्तम् अस्वस्थचेतनं मां नेत्राभ्याम् उद्वीक्ष्य तेजसा दिधक्षन् इव क्रूरं वचः उवाच — हे राजन्, वने निवसता मया तव किम् अपकृतम्, यत् गुर्वर्थम् अम्भः जिहीर्षुः अहं त्वया ताडितः?’ अत्र ‘दिधक्षन् इव’ इति पदेन तपस्विनः तेजः सूच्यते, किन्तु सः न शपति — एषा एव अस्य पात्रस्य विशेषता। अत्र वर्णने कविः क्रमेण दृश्यम् उद्घाटयति — प्रथमं शब्दः, ततः धनुषः पतनम्, ततः राज्ञः विचेतनता, अन्ते च साक्षात् दर्शनम्। ‘अवकीर्णजटाभारम्’, ‘प्रविद्धकलशोदकम्’, ‘पांसुशोणितदिग्धाङ्गम्’ इति त्रीणि विशेषणानि एकैकं विवरणम् अधिकं ददति — केशाः, कलशः, शरीरम्। ‘क्रूरं वचः’ इति उक्तम् अपि तत् वचः वस्तुतः प्रश्नमात्रम्।
Hearing that pitiful voice, the king said, I, who had always sought dharma, was so shaken that the bow and arrow fell from my hands to the ground. Hearing the sage lamenting so pitifully in the night, I was dazed by the surge of grief and lost my senses. Coming to the spot, sick at heart and shaken, I saw on the bank of the Sarayū the ascetic struck down by my arrow, his coil of matted hair scattered, the water of his pot spilt, his body smeared with dust and blood, lying there pierced by the shaft. He looked up at me as I stood trembling and dismayed, and, as if he would burn me up with his spiritual fire, spoke harsh words: What harm have I done you, O king, living here in the forest, that you should strike me as I came to fetch water for my elders? "As if to burn me up" suggests the power of the ascetic's austerities, and yet he did not curse; that is the mark of this character. The poet reveals the scene step by step: first the voice, then the falling bow, then the king's loss of senses, and finally the sight itself, with its three details of hair, pot and body. And though his words are called harsh, they are really only a question.
९अन्धयोः मातापित्रोः अवस्था, पित्रे निवेदनयाचना
४०द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे।
तौ नूनं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ॥
४१चिरमाशां कृतां कष्टां तृष्णां संधारयिष्यतः।
न नूनं तपसो वास्ति फलयोगः श्रुतस्य वा॥
४२पिता यन्मां न जानीते शयानं पतितं भुवि।
जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तश्चापरिक्रमः॥
४३भिद्यमानमिवाशक्तस्त्रातुमन्यो नगो नगम्।
पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्व राघव॥
४४न त्वामनुदहेत्क्रुद्धो वनमग्निरिवैधितः।
इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः॥
‘एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि द्वौ अन्धौ वृद्धौ निहतौ — माता जनयिता च मे। तौ दुर्बलौ अन्धौ पिपासितौ मत्प्रतीक्षौ निश्चयेन चिरं कष्टां तृष्णाम् आशां च संधारयिष्यतः। तपसः श्रुतस्य वा फलयोगः निश्चयेन नास्ति, यत् पिता मां भुवि पतितं शयानं न जानीते। जानन् अपि च सः किं कुर्यात्, अशक्तः अपरिक्रमः च सन्? यथा अन्यः नगः भिद्यमानं नगं त्रातुम् अशक्तः, तथा एव सः। अतः त्वम् एव शीघ्रं मम पितुः समीपं गत्वा आचक्ष्व, राघव — अन्यथा क्रुद्धः सः त्वाम् एधितः वनाग्निः इव अनुदहेत्। हे राजन्, इयम् एकपदी यतः मम पितुः आश्रमः अस्ति...’ इति। अत्र मरणासन्नः अपि सः राज्ञः एव हितं चिन्तयति — ‘मा त्वां शपेत्’ इति। अस्मिन् खण्डे तापसस्य वचनानि क्रमेण मृदूनि भवन्ति — प्रथमं क्रोधः, ततः शोकः, अन्ते च प्रार्थना। ‘नगो नगम्’ इति यमकसदृशी उक्तिः वृद्धस्य पितुः असामर्थ्यं मार्मिकं करोति। ‘एकपदी’ इति पदेन आश्रमस्य एकान्तता सूच्यते — विस्तीर्णः मार्गः नास्ति, केवलं पदमात्रा वीथिका। ‘पिपासितौ’ इति पदं जलकुम्भस्य कथया सह सङ्गच्छते।
With a single arrow driven into my vitals, he said, you have killed two blind old people as well, my mother and the father who begot me. Weak, blind and thirsty, they are surely waiting for me, and will go on enduring that cruel thirst and the hope they have placed in me for a long while yet. Surely there is no fruit in austerity or in learning, since my father does not know that I lie fallen on the ground. And even if he knew, what could he do, helpless and unable to walk? He would be like a tree that cannot save another tree being broken. Go yourself, Rāghava, quickly, to my father and tell him, lest in his anger he burn you up like a forest fire fed with fuel. This narrow footpath, O king, leads to my father's hermitage. Even as he was dying he thought of the king's good, that his father should not curse him. His words soften step by step, from anger to grief to entreaty. The image of one tree unable to save another makes the helplessness of the old father piercing. The narrow footpath shows how lonely the hermitage was, and "thirsty" connects with the story of the water pot.
१०शल्योद्धरणविषये राज्ञः चिन्ता, तापसस्य धैर्यम्
४५तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वा संकुपितः शपेत्।
विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितः शरः॥
४६रुणद्धि मृदु सोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा।
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति॥
४७इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे।
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च॥
४८लक्षयामास स ऋषिश्चिन्तां मुनिसुतस्तदा।
ताम्यमानं स मां कृच्छ्रादुवाच परमार्थवित्॥
४९सीदमानो विवृत्ताङ्गोऽचेष्टमानो गतः क्षयम्।
संस्तभ्य शोकं धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम्॥
‘...तत्र गत्वा त्वं तं प्रसादय, येन सः संकुपितः त्वां न शपेत्। हे राजन्, मां विशल्यं कुरु; निशितः शरः मम मर्म तथा रुणद्धि, यथा अम्बुरयः मृदु सोत्सेधं तीरम्। सशल्यः अहं प्राणैः क्लिश्ये, विशल्यः च विनशिष्यामि।’ एवं तस्य शल्यापकर्षणे विषये मां चिन्ता आविशत्। दुःखितस्य दीनस्य शोकातुरस्य च मम तां चिन्तां सः ऋषिः मुनिसुतः तदा लक्षयामास। ताम्यमानं मां परमार्थवित् सः कृच्छ्रात् उवाच — ‘सीदमानः विवृत्ताङ्गः अचेष्टमानः क्षयं गतः च अहम्; तथापि धैर्येण शोकं संस्तभ्य स्थिरचित्तः भवामि।’ मरणकाले अपि परस्य चिन्तां लक्षयितुं समर्थः — एतेन तस्य परमार्थवित्त्वं साधितम्। अत्र राज्ञः धर्मसङ्कटः वर्ण्यते — शल्यम् उद्धृतं चेत् मरणम्, अनुद्धृतं चेत् क्लेशः; उभयत्र अपि दोषः। एतादृशेषु एव सन्धिषु मनुष्यस्य कर्मणां गुरुलाघवज्ञानम् अपेक्ष्यते, यस्य अभावः षष्ठसप्तमयोः श्लोकयोः निन्दितः। मुनिसुतः तु स्वयम् एव तं सङ्कटात् उद्धरति। ‘परमार्थवित्’ इति विशेषणं तस्य अन्तिमं गौरवम्।
Go there and win his favour, he said, so that he may not curse you in his anger. And draw the shaft out of me, O king; the sharp arrow presses on my vitals as the rush of a river presses on a soft, high bank. With the shaft in me I suffer; with it drawn out I shall die. So, said the king, I was seized by anxiety over drawing out his arrow, and that anxiety of mine, wretched and sick with grief as I was, the sage's son perceived. Though faint, he spoke to me with difficulty, for he knew the highest truth: I am sinking, my limbs are twisting, I cannot move, I am nearly gone; yet I hold my grief in check with firmness, and my mind is steady. That even in death he could see another's anxiety proves that he knew the highest truth. The king's dilemma is described: if the shaft were drawn out, death; if not, torment; either way there was wrong. It is at such moments that one needs to know how heavy or light an action's fruit will be, the very lack of which was condemned at the start of this sarga. But the sage's son himself freed him from the dilemma.
११जातिनिवेदनम्, शल्योद्धरणं प्राणत्यागश्च
५०ब्रह्महत्याकृतं तापं हृदयादपनीयताम्।
न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा॥
५१शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो नरवराधिप।
इतीव वदतः कृच्छ्राद्बाणाभिहतमर्मणः॥
५२विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमानस्य भूतले।
तस्य त्वाताम्यमानस्य तं बाणमहमुद्धरम्।
स मामुदीक्ष्य संत्रस्तो जहौ प्राणांस्तपोधनः॥
५३जलार्द्रगात्रं तु विलप्य कृच्छ्रान्मर्मव्रणं संततमुच्छ्वसन्तम्।
ततः सरय्वां तमहं शयानं समीक्ष्य भद्रे सुभृशं विषण्णः॥
‘ब्रह्महत्याकृतं तापं हृदयात् अपनीयताम्; हे राजन्, अहं द्विजातिः न अस्मि, ते मनसः व्यथा मा भूत्। हे नरवराधिप, अहं वैश्येन शूद्रायां जातः।’ इति इव बाणाभिहतमर्मणः तस्य कृच्छ्रात् वदतः, भूतले विघूर्णतः विचेष्टस्य वेपमानस्य ताम्यमानस्य च शरीरात् अहं तं बाणम् उद्धरम्; सः च मां संत्रस्तः उदीक्ष्य तपोधनः प्राणान् जहौ। ‘जलार्द्रगात्रं कृच्छ्रात् विलप्य मर्मव्रणं संततम् उच्छ्वसन्तं तं सरय्वां शयानं समीक्ष्य, हे भद्रे, अहं सुभृशं विषण्णः अभवम्।’ अनेन सर्गः समाप्यते; कथा तु न समाप्ता — वृद्धयोः मातापित्रोः समीपगमनं शापः च आगामिनि सर्गे वर्ण्येते। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः, तेन च कथायाः विरामः गाम्भीर्यं लभते। अन्तिमेषु श्लोकेषु तापसः राज्ञः भयम् एव प्रथमं निवारयति — ब्रह्महत्यायाः तापः अपनीयताम् इति; स्वजातिनिवेदनं च तदर्थम् एव। एतेन तस्य औदार्यं परमोत्कर्षं प्राप्नोति। ‘संत्रस्तः’ इति पदम् अन्ते अपि करुणं — शल्ये निष्कासिते सः भयेन एव प्राणान् जहौ। कथा तु अत्र न समाप्ता — शापः अग्रिमे सर्गे आगमिष्यति।
Let the anguish of having killed a brāhmaṇa be taken from your heart, he said; I am not a brāhmaṇa, O king, so let there be no distress in your mind. I was born of a vaiśya father and a śūdra mother, lord of men. As he spoke these words with great difficulty, his vitals pierced by the arrow, reeling, writhing and trembling on the ground and gasping, I drew the arrow out of his body; and looking up at me in terror, that man rich in austerity gave up his life. Seeing him lying there in the Sarayū, his body wet with water, having lamented with such difficulty and breathing on and on through the wound in his vitals, I was cast down beyond measure, my gentle one. In his last words the ascetic first removed the king's fear, that he had killed a brāhmaṇa, and told his birth for that very purpose; so his generosity reached its height. "In terror" is pitiful even at the end: when the shaft was drawn, he gave up his life in fear. The last verse is in a longer metre, lending weight to the pause in the story. With this the sarga ends, but not the story: the visit to the old parents and the curse are told in the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- वासव + उपम → वासवोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- वासवेन उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- असित + अपाङ्ग → असितापाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- असितौ अपाङ्गौ यस्याः सा — बहुव्रीहिः (ङीप्प्रत्ययान्तम्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘असितापाङ्गीम्’)
- सन्धिः
- स + भार्या → सभार्य — स्वरसंयोगः नास्ति; ‘सह’ इत्यस्य समासे ‘स’ इति आदेशः
- समासः
- भार्यया सहितः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘सभार्ये रामे’ इति सत्यां सप्तम्याम्)
- सन्धिः
- कर्मन् + ज → कर्मज — समासे नकारस्य लोपः
- समासः
- कर्मणः जातम् — पञ्चमीतत्पुरुषः (उपपदसमासः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘फलम्’ इति शेषः)
- सन्धिः
- गुरु + लाघव — स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गुरुत्वं च लाघवं च तयोः समाहारः — समाहारद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- आम्र + वन → आम्रवण — णत्वसन्धिः (रेफात् परं नकारस्य णकारादेशः)
- समासः
- आम्राणां वनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- फल + आगम → फलागम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- फलस्य आगमः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- किंशुक + सेचक — स्वरसंयोगः नास्ति; ‘किम्’ इत्यस्य अनुस्वारः पूर्वम् एव सिद्धः
- समासः
- किंशुकं सिञ्चति इति किंशुकसेचकः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (उपमानपदम्)
- सन्धिः
- नि + असेचयम् → न्यसेचयम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ततः उपसर्गनिमित्तं षत्वम् — न्यषेचयम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नि + सिच्’ धातोः णिजन्तात् लङ्लकारे उत्तमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (लङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्)
- सन्धिः
- धनुस् + मत् → धनुष्मत् — षत्वसन्धिः (सकारस्य मूर्धन्यादेशः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धनुस्’ इत्यस्मात् मतुप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘धनुष्मता’)
- सन्धिः
- स्वयम् + कृत → स्वयंकृत — मकारस्य अनुस्वारादेशः (हलि परे)
- समासः
- स्वयं कृतम् — कर्मधारयतुल्यः समासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गम्, ‘दुःखम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + मोह → संमोह — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + मुह्’ इति उपसर्गपूर्वकात् धातोः निष्पन्नम्
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘संमोहात्’, हेत्वर्थे)
- सन्धिः
- प्रावृट् + अनुप्राप्ता → प्रावृडनुप्राप्ता — जश्त्वसन्धिः (टकारस्य डकारादेशः स्वरे परे)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रावृष्’ इति षकारान्तः स्त्रीलिङ्गः शब्दः, पदान्ते तस्य ‘ट्’ इति आदेशः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- जगत् + अंशु → जगदंशु — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारादेशः); अत्र पदयोः एव सन्धिः, सा च अत्र दुर्बोधतायाः कारणम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘जगत्’ इति द्वितीयान्तं कर्म, ‘अंशुभिः’ इति तृतीयान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम् (जगत्) + तृतीया बहुवचनम् (अंशुभिः)
- सन्धिः
- परा + इत → परेत — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); ततः परेत + आचरिता → परेताचरिता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- परेतैः आचरिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘दिशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पक्ष + उत्तर → पक्षोत्तर — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- क्लिन्नानि पक्षाणाम् उत्तराणि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वात + अवधूत → वातावधूत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); पुनः अवधूत + अग्र → अवधूताग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- वृष्ट्या वातेन च अवधूतानि अग्राणि येषां तान् — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘पादपान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पाण्डुर + अरुण → पाण्डुरारुण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पाण्डुरं च अरुणं च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘पाण्डुरारुणवर्णानि’ इति समासान्तर्गतम्)
- सन्धिः
- वि + आयाम → व्यायाम — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ); सम् + कल्प → संकल्प — अनुस्वारादेशः
- समासः
- व्यायामे कृतः संकल्पः येन सः — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अजित + इन्द्रिय → अजितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- अजितानि इन्द्रियाणि येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अचक्षुस् + विषय → अचक्षुर्विषय — सकारस्य रेफादेशः (रुत्वम्, घोषे परे)
- समासः
- न चक्षुषः विषयः — नञ्गर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- आशीविष + उपम → आशीविषोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- आशीविषेण उपमा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘शरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + इप्सु → प्रेप्सु — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); ततः गज + प्रेप्सु इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गजम् आप्तुम् इच्छुः — उपपदतत्पुरुषः (‘आप्’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वन + ओकस् → वनौकस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- वनम् ओकः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘वनौकसः’)
- सन्धिः
- उदक (समासे ‘उद’ इति आदेशः) + आहार → उदाहार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘उद्’ इति अत्र उपसर्गः न, अपि तु ‘उदक’ इत्यस्य समासरूपम्
- समासः
- उदकम् आहर्तुं प्रवृत्तः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- नि + अस्त → न्यस्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- न्यस्तः दण्डः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- वल्कल + अजिन → वल्कलाजिन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- वल्कलम् अजिनं च वासः यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘वल्कलाजिनवाससः’)
- सन्धिः
- केवल + अनर्थ → केवलानर्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); सम् + हित → संहित — अनुस्वारादेशः
- समासः
- केवलेन अनर्थेन संहितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गम्)
- सन्धिः
- गुरु + तल्प + ग — कुत्रापि स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गुरोः तल्पं गच्छति इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- चिर + काल + भृत — स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चिरं कालं भृतम् — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गम्, ‘मिथुनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पञ्चन् + त्व → पञ्चत्व — तद्धिते नकारस्य लोपः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पञ्चन्’ इत्यस्मात् त्वप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पञ्चत्वम् आपन्ने’ इति सत्यां सप्तम्यां कर्म)
- सन्धिः
- कृत + आत्मन् → कृतात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ततः नञ्समासे ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न कृतः आत्मा येन सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘अकृतात्मना’)
- सन्धिः
- उत् + वीक्ष्य → उद्वीक्ष्य — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारादेशः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उत् + वि + ईक्ष्’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- गुरु + अर्थ → गुर्वर्थ — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- गुरोः अर्थः, तस्मै — षष्ठीतत्पुरुषः (क्रियाविशेषणवत् द्वितीयान्तः प्रयोगः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गुर्वर्थम्’, प्रयोजनार्थे)
- सन्धिः
- मद् + प्रतीक्ष → मत्प्रतीक्ष — चर्त्वसन्धिः (दकारस्य तकारादेशः, खरि परे)
- समासः
- मां प्रतीक्षेते इति, माम् एव प्रतीक्षमाणौ — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- इव + एधितः → इवैधितः — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ); अत्र पदयोः एव सन्धिः, सा च अत्र दुर्बोधतायाः कारणम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इव’ इति निपातः, ‘एधितः’ इति ‘एध्’ धातोः क्तान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अग्निः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पितुः + आश्रमः → पितुराश्रमः — विसर्गस्य रेफादेशः (स्वरे परे); अत्र पदयोः एव सन्धिः, सा च अत्र दुर्बोधतायाः कारणम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पितुः’ इति षष्ठ्यन्तम्, ‘आश्रमः’ इति प्रथमान्तम्
- विभक्तिः
- षष्ठी एकवचनम् (पितुः) + प्रथमा एकवचनम् (आश्रमः)
- सन्धिः
- स + उत्सेध → सोत्सेध — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- उत्सेधेन सहितम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तीरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शल्य + अपकर्षण → शल्यापकर्षण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शल्यस्य अपकर्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- शोक + आतुर → शोकातुर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- शोकेन आतुरः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- परम + अर्थ → परमार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- परमम् अर्थं वेत्ति इति — कर्मधारयगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- विवृत्त + अङ्ग → विवृत्ताङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- विवृत्तानि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- नरवर + अधिप → नरवराधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- नरवराणाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- तपस् + धन → तपोधन — विसर्गस्य उकारादेशः, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- तपः एव धनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- जल + आर्द्र → जलार्द्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- जलेन आर्द्रं गात्रं यस्य तम् — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- मर्मन् + व्रण → मर्मव्रण — समासे नकारस्य लोपः
- समासः
- मर्मणि व्रणः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘उच्छ्वसन्तम्’ इत्यनेन सम्बद्धम्)