पूर्वस्मिन् सर्गे सभायां भरतः राज्यं प्रत्याख्याय रामनिवर्तनाय यात्राम् आदिष्टवान्, रात्रौ च सर्वा नगरी वाहनानि अयोजयत्। अस्मिन् सर्गे प्रभाते सा यात्रा आरभ्यते। कल्यम् उत्थाय भरतः उत्तमं स्यन्दनम् आस्थाय रामदर्शनकाम्यया शीघ्रं प्रययौ। ‘रामदर्शनकाम्यया’ इति पदेन कविः यात्रायाः एकम् एव प्रयोजनं स्थापयति — न राज्यम्, न विजयः, केवलं दर्शनम्। तस्य अग्रतः सर्वे मन्त्रिणः पुरोहिताः च हयैः युक्तान् सूर्यरथोपमान् रथान् अधिरुह्य प्रययुः। ततः कविः सेनां गणयति — यथाविधि कल्पितानि नव नागसहस्राणि इक्ष्वाकुकुलनन्दनं यान्तं भरतम् अन्वयुः; षष्ठिः रथसहस्राणि विविधायुधाः धन्विनः च तं यशस्विनं राजपुत्रम् अनुगतवन्तः; शतं सहस्राणि समारूढानाम् अश्वानाम् अपि तथा एव। एतैः अङ्कैः यात्रायाः राजकीयं गौरवं दर्श्यते, किन्तु सा सेना न युद्धाय, अपि तु प्रार्थनाय। चतुर्थे पञ्चमे च श्लोके ‘अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम्’ इति पादः द्विः आवर्तते — एषा आवृत्तिः न दोषः, अपि तु गणनायाः ताल इव, येन सेनायाः अनन्तता श्रोतुः कर्णे स्थापिता भवति। ‘सूर्यरथोपमान्’ इति उपमया प्रभातस्य आलोकः रथानां च तेजः एकीक्रियेते; यात्रा प्रभाते आरब्धा इति पूर्वपदेन ‘कल्यम्’ इत्यनेन एव सूचितम्।

सेनायाः अनन्तरं कविः तिस्रः राजमातॄः दर्शयति — कैकेयी सुमित्रा यशस्विनी कौसल्या च, रामानयनेन संतुष्टाः सत्यः भास्वता यानेन ययुः। कैकेय्याः नाम प्रथमम् उक्तम् इति सूक्ष्मः व्यङ्ग्यः — यया रामः प्रव्राजितः, सा एव अधुना तस्य आनयनयात्रायां गच्छति। ततः आर्यसंघाताः सलक्ष्मणं रामं द्रष्टुं प्रयाताः, हृष्टमानसाः च तस्य एव विचित्राः कथाः कुर्वाणाः अगच्छन्। तेषां वचनम् अपि कविः उद्धरति — ‘मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतं जगतः शोकनाशनं रामं कदा द्रक्ष्यामहे?’ पुनः — ‘दृष्टः एव सः राघवः अस्माकं शोकम् अपनेष्यति, यथा समुद्यन् भास्करः सर्वस्य लोकस्य तमः अपनयति।’ उपमा अत्र द्विगुणा — रामस्य दर्शनम् एव सूर्योदयः, शोकः च अन्धकारः; उपचारः न अपेक्षितः, दर्शनमात्रेण एव कार्यं सिध्यति। एवं शुभाः कथाः कथयन्तः सम्प्रहृष्टाः नागरिकाः अन्योन्यं परिष्वजानाः तदा ययुः। ‘परिष्वजानाः’ इति पदं सर्वस्य प्रकरणस्य भावं वहति — अद्यापि रामः न दृष्टः, किन्तु तस्य आगमनस्य आशया एव नागरिकाः परस्परम् आलिङ्गन्ति। पूर्वेषु सर्गेषु या अयोध्या रुदती वर्णिता, सा एव अधुना हर्षेण पूर्णा; किन्तु अयं हर्षः आशामात्रमूलः, न तु सिद्धिमूलः — अग्रिमेषु सर्गेषु सा आशा भङ्क्ष्यते इति ज्ञात्वा पठितव्यम्।

ततः कविः अयोध्यायाः समग्रं जनपदं गणयति। ये तत्र अपरे सर्वे सम्मताः, ये च नैगमाः, ताः सर्वाः शुभाः प्रकृतयः हृष्टाः सत्यः रामं प्रति ययुः। अनन्तरं चत्वारः श्लोकाः केवलं शिल्पिनां नामभिः पूर्णाः — मणिकाराः, शोभनाः कुम्भकाराः, सूत्रकर्मविशेषज्ञाः, शस्त्रोपजीविनः, मायूरकाः, क्राकचिकाः, वेधकाः, रोचकाः, दन्तकाराः, सुधाकाराः, गन्धोपजीविनः, प्रख्याताः सुवर्णकाराः, कम्बलकारकाः, स्नापकोष्णोदकाः, वैद्याः, धूपकाः, शौण्डिकाः, रजकाः, तुन्नवायाः, ग्रामघोषमहत्तराः, स्त्रीभिः सह शैलूषाः, कैवर्तकाः च। अन्ते समाहिताः वृत्तसम्मताः वेदविदः ब्राह्मणाः सहस्रशः गोरथैः यान्तं भरतम् अनुजग्मुः। एषा नामावली न केवलं शोभार्था — अयोध्यायाः सर्वः व्यवसायः, सर्वः वर्णः, सर्वः कलाविदः रामनिमित्तम् एकत्र मिलितः इति एव अत्र तात्पर्यम्। राज्ञः प्रव्राजनं न राजकुलस्य एव दुःखम्, अपि तु सर्वस्य नगरस्य — एतत् एतया सूच्या स्थापितम्। अपि च एते श्लोकाः प्राचीनभारतस्य शिल्पजीवनस्य कोशः इव — मणिशोधनम्, मृत्पात्रनिर्माणम्, तन्तुवायकर्म, शस्त्रकारः, मयूरपक्षकला, काष्ठच्छेदनम्, मणिवेधनम्, भित्तिशोभा, दन्तकर्म, सुधालेपः, गन्धवाणिज्यम्, सुवर्णकर्म, कम्बलनिर्माणम्, उष्णस्नापनम्, वैद्यकम्, धूपनम्, मद्यविक्रयः, वस्त्रप्रक्षालनम्, सीवनम्, नाट्यम्, धीवरकर्म च। एतेषां बहूनि नामानि अन्यत्र दुर्लभानि, अतः हिन्दीभाष्यम् अपि अर्थनिर्णये साक्षिरूपेण गृहीतम्।

ते सर्वे सुवेषाः शुद्धवसनाः ताम्रवर्णेन मृष्टेन अनुलेपनेन युक्ताः च विविधैः यानैः शनैः भरतम् अन्वयुः। ‘शनैः’ इति पदं महत् — एषा यात्रा त्वरायुक्ता अपि विनीता, यतः सा प्रार्थनायात्रा। प्रहृष्टा मुदिता च सेना भ्रातुः आनयने प्रस्थितं भ्रातृवत्सलं कैकेयीसुतं भरतम् अन्वयात्। ते रथैः यानैः अश्वैः कुञ्जरैः च दूरम् अध्वानं गत्वा शृङ्गवेरपुरं प्रति गङ्गां समासेदुः। तत्र एव रामसखा वीरः गुहः ज्ञातिगणैः वृतः अप्रमादेन तं देशं परिपालयन् निवसति स्म — कविः तं पूर्वम् एव स्मारयति, येन अग्रिमस्य सर्गस्य भूमिः सिध्येत्। चक्रवाकैः अलंकृतं गङ्गायाः तीरम् उपेत्य भरतस्य अनुयायिनी सा सेना व्यवतिष्ठत। चक्रवाकाणाम् उल्लेखः अपि सार्थकः — ते हि वियोगस्य पक्षिणः, भरतस्य च रामस्य वियोगः एव अस्य काण्डस्य विषयः। अत्र चत्वारः अर्धश्लोकाः (१९–२१) समीक्षितसंस्करणे न विद्यन्ते; ते गुहस्य शृङ्गवेरपुरस्य च परिचयं पूर्वम् एव ददति। वुल्गेटकारः अग्रिमस्य सर्गस्य पात्रं पूर्वम् एव प्रवेशयति, येन गुहस्य सन्देहः पाठकाय आकस्मिकः न भवेत्।

अनुत्थितां विश्रान्तां सेनां शिवोदकां गङ्गां च निरीक्ष्य वाक्यकोविदः भरतः सर्वान् सचिवान् अब्रवीत् — ‘मम सैन्यं सर्वतः अभिप्रायेण निवेशयत; विश्रान्ताः सन्तः श्वः इमां सागरङ्गमां नदीं प्रतरिष्यामः।’ ततः द्वितीयं प्रयोजनम् अपि सः वदति — ‘स्वर्गतस्य महीपतेः और्ध्वदेहनिमित्तं नदीम् अवतीर्य उदकं दातुम् इच्छामि।’ अयं श्लोकः स्मारयति यत् भरतः न केवलं भ्रातुः अन्वेषकः, अपि तु पितुः पुत्रः अपि; पितृतर्पणम् अद्यापि अवशिष्टम् आसीत्। तस्य एवं ब्रुवतः अमात्याः ‘तथा’ इति उक्त्वा समाहिताः सन्तः तान् सर्वान् स्वेन स्वेन छन्देन पृथक् पृथक् न्यवेशयन्। अन्ते दीर्घवृत्तेन एकः श्लोकः — तां महानदीं गङ्गाम् अनु परिबर्हशोभिनीं चमूं विधानैः निवेश्य, महात्मनः रामस्य निवर्तनं विचिन्तयन् भरतः तदा तत्र उवास। सर्गस्य अन्तिमं पदम् एव ‘निवर्तनम्’ — सर्वा यात्रा तस्य एकस्य पदस्य अर्थे। छन्दः अपि अत्र परिवर्तते — अनुष्टुभः स्थाने वंशस्थवृत्तम्, यथा प्रायः सर्गान्ते। सेना निविष्टा, नदी पुरतः, पारे च गुहस्य राज्यम् — एतैः त्रिभिः अङ्गैः कविः अग्रिमस्य सर्गस्य रङ्गं सिद्धं करोति। भरतस्य द्वे चिन्ते अत्र समम् एव वर्तेते — पितुः तर्पणम्, भ्रातुः निवर्तनम्; प्रथमा कर्तव्यरूपा, द्वितीया कामनारूपा।

మునుపటి సర్గలో సభలో భరతుడు రాజ్యాన్ని నిరాకరించి రాముని మళ్ళించడానికి యాత్రను ఆదేశించాడు; రాత్రి నగరమంతా వాహనాలను సిద్ధం చేసింది. ఈ సర్గలో తెల్లవారుతూనే ఆ యాత్ర మొదలవుతుంది. వేకువనే లేచి భరతుడు ఉత్తమమైన రథం ఎక్కి, రాముని చూడాలనే కోరికతో త్వరగా బయలుదేరాడు. ‘రామదర్శనకామ్యయా’ (రాముని చూడాలనే కోరికతో) అనే పదంతో కవి యాత్రకు ఒకే ప్రయోజనాన్ని స్థాపిస్తాడు — రాజ్యం కాదు, విజయం కాదు, కేవలం దర్శనం. అతని ముందు మంత్రులూ పురోహితులూ అందరూ గుర్రాలు పూన్చిన, సూర్యరథం వంటి రథాలను ఎక్కి బయలుదేరారు. తరువాత కవి సైన్యాన్ని లెక్కిస్తాడు — యథావిధిగా అలంకరించిన తొమ్మిది వేల ఏనుగులు, వెళ్తున్న ఇక్ష్వాకుకులనందనుడైన భరతుని అనుసరించాయి; అరవై వేల రథాలూ, రకరకాల ఆయుధాలు ధరించిన విలుకాండ్రూ ఆ యశస్వి అయిన రాజకుమారుని అనుసరించారు; రౌతులు ఎక్కిన లక్ష గుర్రాలు కూడా అలాగే. ఈ సంఖ్యలతో యాత్ర యొక్క రాజకీయ గౌరవం చూపబడుతుంది, కాని ఆ సైన్యం యుద్ధానికి కాదు, ప్రార్థనకు. నాలుగవ, ఐదవ శ్లోకాలలో ‘అన్వయుర్భరతం యాంతం రాజపుత్రం యశస్వినం’ (వెళ్తున్న యశస్వి రాజపుత్రుడైన భరతుని అనుసరించారు) అనే పాదం రెండుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది — ఈ ఆవృత్తి దోషం కాదు, లెక్కింపుకు తాళం వంటిది; దానితో సైన్యపు అనంతత శ్రోత చెవిలో నిలుస్తుంది. ‘సూర్యరథోపమాన్’ (సూర్యరథం వంటి) అనే ఉపమానంతో ప్రభాతపు వెలుగూ రథాల తేజస్సూ ఏకమవుతాయి; యాత్ర ప్రభాతంలో మొదలైందని ముందటి పదం ‘కల్యం’ (వేకువనే) తోనే సూచించబడింది.

సైన్యం తరువాత కవి ముగ్గురు రాజమాతలను చూపిస్తాడు — కైకేయి, సుమిత్ర, యశస్విని కౌసల్య — రాముని తీసుకురావడం పట్ల సంతుష్టులై ప్రకాశించే వాహనంలో వెళ్ళారు. కైకేయి పేరు మొదట చెప్పబడటంలో సూక్ష్మమైన వ్యంగ్యం ఉంది — ఎవరి వల్ల రాముడు అడవికి పంపబడ్డాడో, ఆమెయే ఇప్పుడు అతనిని తీసుకువచ్చే యాత్రలో వెళ్తోంది. తరువాత ఆర్యసమూహాలు లక్ష్మణునితో కూడిన రాముని చూడటానికి బయలుదేరి, సంతోషించిన మనస్సులతో అతని గురించిన విచిత్రమైన కథలే చెప్పుకుంటూ వెళ్ళారు. వారి మాటలను కూడా కవి ఉదాహరిస్తాడు — ‘మేఘశ్యాముడూ, మహాబాహువూ, స్థిరసత్త్వుడూ, దృఢవ్రతుడూ, జగత్తు శోకాన్ని నశింపజేసేవాడూ అయిన రాముని మనం ఎప్పుడు చూస్తామో?’ మళ్ళీ — ‘ఉదయించే సూర్యుడు లోకమంతటి చీకటినీ తొలగించినట్లు, ఆ రాఘవుడు కనిపించినంత మాత్రాన్నే మన శోకాన్ని తొలగిస్తాడు.’ ఇక్కడ ఉపమానం రెండు విధాలు — రాముని దర్శనమే సూర్యోదయం, శోకం చీకటి; వేరే ఉపచారం అక్కరలేదు, దర్శనమాత్రంతోనే పని సిద్ధిస్తుంది. ఇలా శుభమైన కథలు చెప్పుకుంటూ, పరమానందంతో పౌరులు అప్పుడు ఒకరినొకరు కౌగిలించుకుంటూ వెళ్ళారు. ‘పరిష్వజానాః’ (కౌగిలించుకుంటూ) అనే పదం ఈ ప్రకరణమంతటి భావాన్ని మోస్తుంది — ఇంకా రాముడు కనిపించలేదు, అయినా అతని రాక పట్ల ఆశతోనే పౌరులు పరస్పరం ఆలింగనం చేసుకుంటున్నారు. మునుపటి సర్గలలో ఏడుస్తున్నట్లు వర్ణించబడిన అయోధ్యే ఇప్పుడు హర్షంతో నిండి ఉంది; కాని ఈ హర్షం కేవలం ఆశపై ఆధారపడినది, సిద్ధిపై కాదు — తరువాతి సర్గలలో ఆ ఆశ భంగమవుతుందని తెలిసి చదవాలి.

తరువాత కవి అయోధ్య జనపదాన్నంతటినీ లెక్కిస్తాడు. అక్కడ ఉన్న ఇతర మాన్యులందరూ, నైగములు (వర్తకులు) అందరూ — ఆ శుభమైన ప్రకృతులన్నీ — సంతోషంతో రాముని వైపు వెళ్ళాయి. ఆ తరువాత నాలుగు శ్లోకాలు కేవలం శిల్పుల పేర్లతో నిండి ఉన్నాయి — మణికారులు, శోభనమైన కుమ్మరులు, సూత్రకర్మ విశేషజ్ఞులు (నేతపనివారు), శస్త్రాలతో జీవించేవారు, మాయూరకులు (నెమలి ఈకలతో పనిచేసేవారు), క్రాకచికులు (రంపంతో కోసేవారు), వేధకులు (మణులకు రంధ్రాలు చేసేవారు), రోచకులు (గోడలను అలంకరించేవారు), దంతకారులు, సుధాకారులు (సున్నం పూసేవారు), సుగంధద్రవ్యాలతో జీవించేవారు, ప్రఖ్యాతులైన స్వర్ణకారులు, కంబళ్ళు నేసేవారు, వేడినీటితో స్నానం చేయించేవారు, వైద్యులు, ధూపం వేసేవారు, శౌండికులు (కల్లు అమ్మేవారు), చాకలివారు, దర్జీలు, గ్రామాల మరియు గొల్లపల్లెల పెద్దలు, స్త్రీలతో కూడిన నటులు, బెస్తవారు. చివరకు సమాహితచిత్తులూ, సదాచారసమ్మతులూ, వేదవిదులూ అయిన వేలాది బ్రాహ్మణులు ఎడ్లబండ్లలో వెళ్తున్న భరతుని అనుసరించారు. ఈ నామావళి కేవలం శోభ కోసం కాదు — అయోధ్యలోని ప్రతి వృత్తీ, ప్రతి వర్ణమూ, ప్రతి కళాకారుడూ రాముని కోసం ఒకేచోట కలిశారన్నదే ఇక్కడ తాత్పర్యం. రాజు (రాముని) ప్రవాసం రాజకుటుంబానికి మాత్రమే దుఃఖం కాదు, నగరమంతటిదీ — ఇది ఈ జాబితాతో స్థాపించబడింది. అంతేకాదు, ఈ శ్లోకాలు ప్రాచీన భారతపు శిల్పజీవనానికి ఒక కోశం వంటివి — మణిశోధనం, మట్టిపాత్రల తయారీ, నేతపని, ఆయుధాల తయారీ, నెమలి ఈకల కళ, కలప కోత, మణులకు రంధ్రం చేయడం, గోడల అలంకరణ, దంతపు పని, సున్నం పూత, సుగంధద్రవ్యాల వ్యాపారం, బంగారపు పని, కంబళ్ళ తయారీ, వేడినీటి స్నానం, వైద్యం, ధూపం, మద్యం అమ్మకం, బట్టలు ఉతకడం, కుట్టుపని, నాట్యం, చేపలు పట్టడం. ఇందులో చాలా పేర్లు ఇతరత్రా అరుదైనవి, అందుకే అర్థనిర్ణయంలో హిందీ భాష్యం కూడా సాక్ష్యంగా తీసుకోబడింది.

వారందరూ చక్కని వేషాలతో, శుభ్రమైన వస్త్రాలతో, ఎర్రని రంగు గల మృదువైన అనులేపనంతో కూడి, రకరకాల వాహనాలతో మెల్లగా భరతుని అనుసరించారు. ‘శనైః’ (మెల్లగా) అనే పదం గొప్పది — ఈ యాత్ర త్వరతో కూడినదైనా వినయంతో కూడినది, ఎందుకంటే అది ప్రార్థనాయాత్ర. సంతోషించిన, ఆనందించిన ఆ సైన్యం అన్నను తీసుకురావడానికి బయలుదేరిన, సోదరవత్సలుడైన కైకేయీపుత్రుడు భరతుని అనుసరించింది. వారు రథాలతో, వాహనాలతో, గుర్రాలతో, ఏనుగులతో చాలా దూరం ప్రయాణించి శృంగిబేరపురం వద్ద గంగను చేరారు. అక్కడే రామసఖుడూ వీరుడూ అయిన గుహుడు తన జ్ఞాతులతో కూడి, అప్రమత్తంగా ఆ ప్రదేశాన్ని పాలిస్తూ నివసిస్తున్నాడు — తరువాతి సర్గకు రంగం సిద్ధమవడానికి కవి అతనిని ముందుగానే గుర్తుచేస్తాడు. చక్రవాకాలతో అలంకరించబడిన గంగాతీరాన్ని చేరి, భరతుని అనుసరిస్తున్న ఆ సైన్యం ఆగింది. చక్రవాకాల ప్రస్తావన కూడా సార్థకమైనది — అవి వియోగపు పక్షులు, భరతునికీ రామునికీ ఉన్న వియోగమే ఈ కాండపు విషయం. ఇక్కడ నాలుగు అర్ధశ్లోకాలు (19–21) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అవి గుహుని, శృంగిబేరపురపు పరిచయాన్ని ముందుగానే ఇస్తాయి. వల్గేట్ పాఠకర్త తరువాతి సర్గలోని పాత్రను ముందుగానే ప్రవేశపెడతాడు, దానితో గుహుని సందేహం పాఠకునికి ఆకస్మికంగా అనిపించదు.

కదలకుండా విశ్రమిస్తున్న సైన్యాన్నీ, శుభమైన నీరు గల గంగనూ చూసి, మాటలలో నేర్పరి అయిన భరతుడు మంత్రులందరితో అన్నాడు — ‘నా సైన్యాన్ని అన్నివైపులా తగినట్లు విడిది చేయించండి; విశ్రాంతి తీసుకొని రేపు సముద్రగామిని అయిన ఈ నదిని దాటుదాం.’ తరువాత అతడు రెండవ ప్రయోజనాన్ని కూడా చెప్తాడు — ‘స్వర్గస్థుడైన మహారాజు ఊర్ధ్వదేహం (పరలోకహితం) కోసం నదిలోకి దిగి జలతర్పణం ఇవ్వాలనుకుంటున్నాను.’ ఈ శ్లోకం భరతుడు కేవలం అన్నను వెదికేవాడే కాదు, తండ్రికి కొడుకు కూడా అని గుర్తుచేస్తుంది; పితృతర్పణం ఇంకా మిగిలే ఉంది. అతడు ఇలా చెప్పగా మంత్రులు ‘అలాగే’ అని, శ్రద్ధగా వారందరినీ వారి వారి ఇష్టానుసారం వేర్వేరుగా విడిది చేయించారు. చివరలో దీర్ఘమైన వృత్తంలో ఒక శ్లోకం — ఆ మహానది గంగ వెంబడి, సామగ్రితో శోభిస్తున్న సైన్యాన్ని విధిప్రకారం విడిది చేయించి, మహాత్ముడైన రాముని మళ్ళించడం గురించే ఆలోచిస్తూ భరతుడు అప్పుడు అక్కడ నివసించాడు. సర్గలోని చివరి పదమే ‘నివర్తనం’ (మళ్ళించడం) — యాత్ర అంతా ఆ ఒక్క పదపు అర్థంలోనే ఉంది. ఇక్కడ ఛందస్సు కూడా మారుతుంది — సర్గాంతంలో సాధారణంగా ఉన్నట్లు అనుష్టుప్ స్థానంలో వంశస్థవృత్తం. సైన్యం విడిది చేసింది, ఎదుట నది, ఆవల గుహుని రాజ్యం — ఈ మూడు అంగాలతో కవి తరువాతి సర్గకు రంగాన్ని సిద్ధం చేస్తాడు. భరతుని రెండు చింతలు ఇక్కడ సమానంగా ఉన్నాయి — తండ్రికి తర్పణం, అన్నను మళ్ళించడం; మొదటిది కర్తవ్యరూపం, రెండవది కామనారూపం.

முந்தைய சர்க்கத்தில் அவையில் பரதன் அரசை மறுத்து, ராமனைத் திருப்பி அழைத்து வரப் பயணத்துக்கு ஆணையிட்டான்; இரவில் நகரம் முழுவதும் வாகனங்களைப் பூட்டியது. இந்தச் சர்க்கத்தில் விடியற்காலையில் அந்தப் பயணம் தொடங்குகிறது. அதிகாலையில் எழுந்து, பரதன் சிறந்த தேரில் ஏறி, ராமனைக் காணும் விருப்பத்தால் விரைந்து புறப்பட்டான். ‘ராமதர்சனகாம்யயா’ (ராமனைக் காணும் விருப்பத்தால்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் பயணத்துக்கு ஒரே நோக்கத்தை நிறுவுகிறார் — அரசு அல்ல, வெற்றி அல்ல, தரிசனம் மட்டுமே. அவனுக்கு முன்னே அமைச்சர்கள் அனைவரும் புரோகிதர்களும் குதிரைகள் பூட்டிய, சூரியனின் தேருக்கு நிகரான தேர்களில் ஏறிச் சென்றனர். பின்னர் கவிஞர் படையை எண்ணிக் காட்டுகிறார் — முறைப்படி அணிசெய்யப்பட்ட ஒன்பதாயிரம் யானைகள், இக்ஷ்வாகு குலத்தை மகிழ்விக்கும், செல்கின்ற பரதனைப் பின்தொடர்ந்தன; அறுபதாயிரம் தேர்களும் பலவகை ஆயுதங்கள் ஏந்திய வில்லாளிகளும் புகழ்மிக்க அந்த இளவரசனைப் பின்தொடர்ந்தனர்; வீரர்கள் ஏறிய ஒரு லட்சம் குதிரைகளும் அவ்வாறே. இந்த எண்ணிக்கைகளால் பயணத்தின் அரச மாட்சி காட்டப்படுகிறது; ஆனால் அந்தப் படை போருக்காக அல்ல, வேண்டுதலுக்காகச் செல்கிறது. நான்காம், ஐந்தாம் சுலோகங்களில் ‘அன்வயுர்பரதம் யாந்தம் ராஜபுத்ரம் யசஸ்வினம்’ (செல்கின்ற புகழ்மிக்க இளவரசனான பரதனைப் பின்தொடர்ந்தனர்) என்ற அடி இருமுறை திரும்ப வருகிறது — இந்தத் திரும்பல் குறை அல்ல, எண்ணிக்கையின் தாளம் போன்றது; அதனால் படையின் முடிவின்மை கேட்பவரின் செவியில் பதிகிறது. ‘சூர்யரதோபமான்’ (சூரியனின் தேருக்கு நிகரான) என்ற உவமையால் விடியலின் ஒளியும் தேர்களின் ஒளியும் ஒன்றாக்கப்படுகின்றன; பயணம் விடியலில் தொடங்கியது என்பது முன்பே ‘கல்யம்’ (அதிகாலையில்) என்ற சொல்லால் குறிக்கப்பட்டது.

படைக்குப் பின் கவிஞர் மூன்று அரசமாதாக்களைக் காட்டுகிறார் — கைகேயி, சுமித்திரை, புகழ்மிக்க கௌசல்யை ஆகியோர், ராமனை அழைத்து வருவதால் மகிழ்ந்தவர்களாக ஒளிவீசும் வாகனத்தில் சென்றனர். கைகேயியின் பெயர் முதலில் சொல்லப்படுவது நுட்பமான அங்கதம் — ராமனைக் காட்டுக்கு அனுப்பியவளே இப்போது அவனை அழைத்து வரும் பயணத்தில் செல்கிறாள். பின்னர் உன்னதமானோரின் கூட்டங்கள் லக்ஷ்மணனுடன் கூடிய ராமனைக் காணப் புறப்பட்டு, மகிழ்ந்த மனத்தோடு அவனைப் பற்றிய வியப்பான கதைகளையே பேசிக்கொண்டு சென்றன. அவர்களுடைய சொற்களையும் கவிஞர் எடுத்துரைக்கிறார்: ‘மேகம் போலக் கருநிறமுடைய, நீண்ட கைகளுடைய, உறுதியான மனவலிமையும் உறுதியான விரதமும் கொண்ட, உலகின் துயரைப் போக்கும் ராமனை எப்போது காண்போம்?’ மீண்டும்: ‘உதிக்கும் கதிரவன் உலகம் முழுவதன் இருளையும் அகற்றுவது போல, அந்த ராகவன் கண்ணில் பட்டவுடனேயே நம் துயரை அகற்றுவான்.’ இங்கே உவமை இருமடங்கானது — ராமனைக் காண்பதே சூரிய உதயம், துயரமே இருள்; வேறு சிகிச்சை தேவையில்லை, காண்பதாலேயே காரியம் நிறைவேறுகிறது. இவ்வாறு நல்ல கதைகளைப் பேசிக்கொண்டு, பெருமகிழ்ச்சியடைந்த நகரமக்கள் ஒருவரையொருவர் தழுவிக்கொண்டு அப்போது சென்றனர். ‘பரிஷ்வஜானா:’ (தழுவிக்கொண்டு) என்ற சொல் இந்தப் பகுதி முழுவதன் உணர்வையும் சுமக்கிறது — இன்னும் ராமன் காணப்படவில்லை, ஆனால் அவன் வருவான் என்ற நம்பிக்கையாலேயே நகரமக்கள் ஒருவரையொருவர் தழுவுகின்றனர். முந்தைய சர்க்கங்களில் அழுது புலம்பியதாக வருணிக்கப்பட்ட அயோத்தியே இப்போது மகிழ்ச்சியால் நிறைந்திருக்கிறது; ஆனால் இந்த மகிழ்ச்சி நம்பிக்கையை மட்டுமே வேராகக் கொண்டது, நிறைவேற்றத்தை அல்ல — அடுத்த சர்க்கங்களில் அந்த நம்பிக்கை உடையப்போகிறது என்பதை அறிந்தே இதைப் படிக்க வேண்டும்.

பின்னர் கவிஞர் அயோத்தியின் மக்கள் அனைவரையும் எண்ணிக் காட்டுகிறார். அங்கே மதிக்கப்பட்ட மற்றவர்கள் அனைவரும், வணிகர்களும் — அந்த நல்ல குடிமக்கள் அனைவரும் — மகிழ்ந்து ராமனை நோக்கிச் சென்றனர். அதன் பின் நான்கு சுலோகங்கள் கைவினைஞர்களின் பெயர்களாலேயே நிறைந்துள்ளன — மணி வேலை செய்பவர்கள், சிறந்த குயவர்கள், நூல் வேலையில் வல்லவர்கள், ஆயுதங்களைக் கொண்டு வாழ்பவர்கள், மயில்தோகைப் பொருள் செய்பவர்கள், ரம்பத்தால் அறுப்பவர்கள், மணிகளைத் துளைப்பவர்கள், சுவர்களை அழகுபடுத்துபவர்கள், தந்த வேலை செய்பவர்கள், சுண்ணாம்பு பூசுபவர்கள், நறுமணப் பொருள் வணிகர்கள், புகழ்பெற்ற பொற்கொல்லர்கள், கம்பளி நெய்பவர்கள், வெந்நீரில் நீராட்டுபவர்கள், மருத்துவர்கள், தூபம் இடுபவர்கள், கள் விற்பவர்கள், வண்ணார்கள், தையல்காரர்கள், கிராமங்களுக்கும் இடைச்சேரிகளுக்கும் தலைவர்கள், பெண்களுடன் கூடிய கூத்தர்கள், மீனவர்கள். இறுதியில் மனம் ஒருமுகப்பட்ட, ஒழுக்கத்தால் மதிக்கப்பட்ட, வேதம் அறிந்த ஆயிரக்கணக்கான அந்தணர்கள் மாட்டு வண்டிகளில் செல்கின்ற பரதனைப் பின்தொடர்ந்தனர். இந்தப் பெயர்ப்பட்டியல் அழகுக்காக மட்டும் அல்ல — அயோத்தியின் ஒவ்வொரு தொழிலும், ஒவ்வொரு வருணமும், ஒவ்வொரு கலைஞரும் ராமனுக்காக ஓரிடத்தில் கூடினர் என்பதே இங்கே கருத்து. அரசன் காட்டுக்கு அனுப்பப்பட்டது அரசகுலத்தின் துயரம் மட்டுமல்ல, நகரம் முழுவதன் துயரம் — இது இந்தப் பட்டியலால் நிலைநாட்டப்படுகிறது. மேலும் இந்தச் சுலோகங்கள் பண்டைய இந்தியாவின் கைத்தொழில் வாழ்க்கையின் அகராதி போன்றவை — மணி தூய்மைப்படுத்தல், மண்பாண்டம் செய்தல், நெசவு, ஆயுதம் செய்தல், மயில்தோகைக் கலை, மரம் அறுத்தல், மணி துளைத்தல், சுவர் அழகுபடுத்தல், தந்த வேலை, சுண்ணாம்பு பூசுதல், நறுமண வணிகம், பொன் வேலை, கம்பளி நெய்தல், வெந்நீர் நீராட்டல், மருத்துவம், தூபமிடல், கள் விற்பனை, துணி வெளுத்தல், தையல், நாடகம், மீன்பிடித்தல். இவற்றுள் பல பெயர்கள் வேறிடங்களில் அரிதாகவே காணப்படுவதால், பொருளைத் தீர்மானிப்பதில் இந்தி உரையும் சான்றாக எடுத்துக்கொள்ளப்பட்டது.

அவர்கள் அனைவரும் நல்ல உடை அணிந்து, தூய ஆடைகள் உடுத்தி, செந்நிறமான மென்மையான நறுமணப் பூச்சு பூசிக்கொண்டு, பலவகை வாகனங்களில் மெதுவாகப் பரதனைப் பின்தொடர்ந்தனர். ‘சனை:’ (மெதுவாக) என்ற சொல் பெரியது — இந்தப் பயணம் விரைவுடையதாயினும் பணிவானது, ஏனெனில் இது வேண்டுதல் பயணம். பெருமகிழ்ச்சியும் உவகையும் கொண்ட படை, சகோதரனை அழைத்து வரப் புறப்பட்ட, சகோதர அன்பு கொண்ட கைகேயியின் மகனான பரதனைப் பின்தொடர்ந்தது. அவர்கள் தேர்களாலும் வாகனங்களாலும் குதிரைகளாலும் யானைகளாலும் நீண்ட வழி சென்று, சிருங்கிபேரபுரத்தருகே கங்கையை அடைந்தனர். அங்கேதான் ராமனின் தோழனான வீரன் குகன், தன் உறவினர் கூட்டம் சூழ, விழிப்போடு அந்தப் பகுதியைக் காத்து வசித்து வந்தான் — அடுத்த சர்க்கத்துக்கான களம் அமைய வேண்டி, கவிஞர் அவனை முன்கூட்டியே நினைவூட்டுகிறார். சக்கரவாகப் பறவைகளால் அணிசெய்யப்பட்ட கங்கைக் கரையை அடைந்து, பரதனைப் பின்தொடர்ந்த அந்தப் படை அங்கே தங்கியது. சக்கரவாகப் பறவைகளைக் குறிப்பிடுவதும் பொருள் உடையது — அவை பிரிவின் பறவைகள்; பரதனுக்கும் ராமனுக்குமான பிரிவே இந்தக் காண்டத்தின் பொருள். இங்கே நான்கு அரைச் சுலோகங்கள் (19–21) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அவை குகனையும் சிருங்கிபேரபுரத்தையும் முன்கூட்டியே அறிமுகப்படுத்துகின்றன. வல்கேட் பாடத்தை அமைத்தவர் அடுத்த சர்க்கத்தின் பாத்திரத்தை முன்பே நுழைக்கிறார்; இதனால் குகனின் ஐயம் வாசகருக்குத் திடீரெனத் தோன்றாது.

எழாமல் இளைப்பாறும் படையையும் மங்கல நீருடைய கங்கையையும் பார்த்து, பேச்சில் வல்ல பரதன் அமைச்சர்கள் அனைவரிடமும் சொன்னான்: ‘என் படையை எல்லாப் பக்கமும் விருப்பப்படி தங்கச் செய்யுங்கள்; இளைப்பாறிய பின் நாளை கடலைச் சேரும் இந்த நதியைக் கடப்போம்.’ பின்னர் இரண்டாவது நோக்கத்தையும் அவன் சொல்கிறான்: ‘விண்ணுலகம் சென்ற மன்னனின் ஈமக் கடனுக்காக நதியில் இறங்கி நீர்க்கடன் செய்ய விரும்புகிறேன்.’ பரதன் சகோதரனைத் தேடிச் செல்பவன் மட்டுமல்ல, தந்தையின் மகனும் கூட என்பதை இந்தச் சுலோகம் நினைவூட்டுகிறது; தந்தைக்கான தர்ப்பணம் இன்னும் எஞ்சியிருந்தது. அவன் இவ்வாறு சொன்னதும், அமைச்சர்கள் ‘அப்படியே’ என்று கூறி, கவனத்தோடு அவர்கள் அனைவரையும் அவரவர் விருப்பப்படி தனித்தனியே தங்க வைத்தனர். இறுதியில் நீண்ட யாப்பில் ஒரு சுலோகம் — பெருநதியான கங்கையின் கரையோரம், கூடாரங்களாலும் தளவாடங்களாலும் விளங்கும் படையை முறைப்படி தங்க வைத்து, மகாத்மாவான ராமனைத் திருப்பி அழைத்து வருவதைப் பற்றிச் சிந்தித்தபடியே பரதன் அப்போது அங்கே தங்கினான். சர்க்கத்தின் இறுதிச் சொல்லே ‘நிவர்த்தனம்’ (திருப்பி அழைத்து வருதல்) — பயணம் முழுவதும் அந்த ஒரு சொல்லின் பொருளுக்காகவே. இங்கே யாப்பும் மாறுகிறது — சர்க்கத்தின் முடிவில் பொதுவாக நிகழ்வது போல, அனுஷ்டுப்புக்குப் பதிலாக வம்சஸ்த யாப்பு. படை தங்கியிருக்கிறது, நதி முன்னே, அக்கரையில் குகனின் ஆட்சிப் பகுதி — இந்த மூன்று கூறுகளால் கவிஞர் அடுத்த சர்க்கத்தின் அரங்கை ஆயத்தமாக்குகிறார். பரதனின் இரண்டு எண்ணங்கள் இங்கே ஒருசேர நிலவுகின்றன — தந்தைக்கான தர்ப்பணம், சகோதரனைத் திருப்பி அழைத்தல்; முதலாவது கடமையின் வடிவம், இரண்டாவது விருப்பத்தின் வடிவம்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಯಾತ್ರೆಗೆ ಆದೇಶ ನೀಡಿದನು; ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಇಡೀ ನಗರಿ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಹೂಡಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಆ ಯಾತ್ರೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂಜಾನೆ ಎದ್ದು ಭರತನು ಉತ್ತಮ ರಥವನ್ನೇರಿ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟನು. ‘ರಾಮದರ್ಶನಕಾಮ್ಯಯಾ’ (ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಒಂದೇ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯವಲ್ಲ, ವಿಜಯವಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದರ್ಶನ. ಅವನ ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರೋಹಿತರೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಸೂರ್ಯರಥದಂತಹ ರಥಗಳನ್ನೇರಿ ಹೊರಟರು. ಅನಂತರ ಕವಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ ಒಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನನಾದ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು; ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ರಥಗಳೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳುಳ್ಳ ಬಿಲ್ಗಾರರೂ ಆ ಯಶಸ್ವಿ ರಾಜಪುತ್ರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು; ಸವಾರರು ಏರಿದ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಕುದುರೆಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ ಯಾತ್ರೆಯ ರಾಜಕೀಯ ಗೌರವ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ಸೇನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಾಗಿ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ವಯುರ್ಭರತಂ ಯಾಂತಂ ರಾಜಪುತ್ರಂ ಯಶಸ್ವಿನಮ್’ (ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಯಶಸ್ವಿ ರಾಜಪುತ್ರ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು) ಎಂಬ ಪಾದವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ದೋಷವಲ್ಲ, ಎಣಿಕೆಯ ತಾಳದಂತೆ; ಇದರಿಂದ ಸೇನೆಯ ಅನಂತತೆ ಕೇಳುಗನ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಸೂರ್ಯರಥೋಪಮಾನ್’ (ಸೂರ್ಯರಥದಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ಬೆಳಕೂ ರಥಗಳ ತೇಜಸ್ಸೂ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ; ಯಾತ್ರೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲಿನ ‘ಕಲ್ಯಮ್’ (ಮುಂಜಾನೆ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಸೂಚಿಸಿದೆ.

ಸೇನೆಯ ಅನಂತರ ಕವಿ ಮೂವರು ರಾಜಮಾತೆಯರನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿ, ಸುಮಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿನಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ; ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವುದರಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ಅವರು ಹೊಳೆಯುವ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಹೊರಟರು. ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ರಾಮನನ್ನು ವನಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿದವಳೇ ಈಗ ಅವನನ್ನು ಕರೆತರುವ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಅನಂತರ ಆರ್ಯಜನರ ಸಮೂಹಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೊರಟವು; ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನದೇ ವಿಚಿತ್ರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಾ ಸಾಗಿದವು. ಅವರ ಮಾತನ್ನೂ ಕವಿ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೇಘಶ್ಯಾಮನಾದ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಸ್ಥಿರಸತ್ತ್ವನಾದ, ದೃಢವ್ರತನಾದ, ಜಗತ್ತಿನ ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ರಾಮನನ್ನು ನಾವು ಯಾವಾಗ ಕಾಣುವೆವು?’ ಮತ್ತೆ — ‘ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಕೂಡಲೇ ಆ ರಾಘವನು ನಮ್ಮ ಶೋಕವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವನು, ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯನು ಇಡೀ ಲೋಕದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾದುದು — ರಾಮನ ದರ್ಶನವೇ ಸೂರ್ಯೋದಯ, ಶೋಕವೇ ಕತ್ತಲೆ; ಯಾವ ಉಪಚಾರವೂ ಬೇಕಿಲ್ಲ, ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶುಭಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ನಾಗರಿಕರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಆಗ ಸಾಗಿದರು. ‘ಪರಿಷ್ವಜಾನಾಃ’ (ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದ ಇಡೀ ಪ್ರಕರಣದ ಭಾವವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಇನ್ನೂ ರಾಮನು ಕಾಣಿಸಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನ ಆಗಮನದ ಆಸೆಯಿಂದಲೇ ನಾಗರಿಕರು ಪರಸ್ಪರ ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೇ ಈಗ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ಆದರೆ ಈ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಆಸೆ ಮಾತ್ರ ಮೂಲ, ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಆಸೆ ಭಗ್ನವಾಗಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿತು ಓದಬೇಕು.

ಅನಂತರ ಕವಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಮಗ್ರ ಜನಪದವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಇತರ ಮಾನ್ಯರೆಲ್ಲರೂ, ನೈಗಮರು (ವರ್ತಕ ಸಂಘದವರು) ಎಲ್ಲರೂ — ಆ ಶುಭ ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ರಾಮನತ್ತ ಹೊರಟರು. ಅನಂತರದ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಕೇವಲ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ — ಮಣಿಕಾರರು, ಸುಂದರ ಕುಂಬಾರರು, ಸೂತ್ರಕರ್ಮ ವಿಶೇಷಜ್ಞರು, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುವವರು, ನವಿಲುಗರಿಯ ಕೆಲಸಗಾರರು, ಗರಗಸದಿಂದ ಕೊಯ್ಯುವವರು, ಮಣಿಗಳಿಗೆ ರಂಧ್ರ ಕೊರೆಯುವವರು, ಅಲಂಕಾರಿಕರು, ದಂತದ ಕೆಲಸಗಾರರು, ಸುಣ್ಣಗಾರೆಯವರು, ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುವವರು, ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾದ ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗರು, ಕಂಬಳಿ ನೇಯುವವರು, ಬಿಸಿನೀರಿನಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುವವರು, ವೈದ್ಯರು, ಧೂಪ ತಯಾರಕರು, ಮದ್ಯ ಮಾರುವವರು, ಅಗಸರು, ದರ್ಜಿಗಳು, ಗ್ರಾಮಗಳ ಮತ್ತು ಗೊಲ್ಲರಹಟ್ಟಿಗಳ ಹಿರಿಯರು, ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ನಟರು, ಬೆಸ್ತರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ, ಸದಾಚಾರಕ್ಕೆ ಮಾನ್ಯರಾದ, ವೇದವಿದರಾದ ಸಾವಿರಾರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಎತ್ತಿನಗಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಈ ನಾಮಾವಳಿ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯೋಗಗಳೂ, ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳೂ, ಎಲ್ಲ ಕಲಾವಿದರೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದರು ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ರಾಜಕುಮಾರನ ವನವಾಸ ರಾಜಕುಲದ ದುಃಖ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಡೀ ನಗರದ ದುಃಖ — ಇದನ್ನು ಈ ಪಟ್ಟಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಶಿಲ್ಪಜೀವನದ ಕೋಶದಂತಿವೆ — ಮಣಿಗಳನ್ನು ಶೋಧಿಸುವುದು, ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ, ನೇಕಾರಿಕೆ, ಶಸ್ತ್ರನಿರ್ಮಾಣ, ನವಿಲುಗರಿಯ ಕಲೆ, ಮರ ಕೊಯ್ಯುವುದು, ಮಣಿಗಳಿಗೆ ರಂಧ್ರ ಕೊರೆಯುವುದು, ಗೋಡೆಯ ಅಲಂಕಾರ, ದಂತದ ಕೆಲಸ, ಸುಣ್ಣದ ಲೇಪನ, ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ, ಚಿನ್ನದ ಕೆಲಸ, ಕಂಬಳಿ ನಿರ್ಮಾಣ, ಬಿಸಿನೀರಿನ ಸ್ನಾನ, ವೈದ್ಯಕೀಯ, ಧೂಪ ಹಾಕುವುದು, ಮದ್ಯ ವಿಕ್ರಯ, ಬಟ್ಟೆ ಒಗೆಯುವುದು, ಹೊಲಿಗೆ, ನಾಟ್ಯ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳು ಬೇರೆಡೆ ದುರ್ಲಭ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಥನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವನ್ನೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸುಂದರ ವೇಷ ಧರಿಸಿ, ಶುಭ್ರವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟು, ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ನಯವಾದ ಅನುಲೇಪನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ‘ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಈ ಯಾತ್ರೆ ತ್ವರೆಯುಳ್ಳದ್ದಾದರೂ ವಿನೀತವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪ್ರಾರ್ಥನಾಯಾತ್ರೆ. ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಸೇನೆ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಟ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ಕೈಕೇಯೀಸುತ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ಅವರು ರಥಗಳಲ್ಲಿ, ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ, ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ, ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರ ಸಾಗಿ ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಬಳಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮನ ಸಖನಾದ ವೀರ ಗುಹನು ತನ್ನ ಜ್ಞಾತಿಬಾಂಧವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಲೆಂದು ಕವಿ ಅವನನ್ನು ಮೊದಲೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಗಂಗೆಯ ತೀರವನ್ನು ಸೇರಿ, ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೇನೆ ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿತು. ಚಕ್ರವಾಕಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಅವು ವಿಯೋಗದ ಪಕ್ಷಿಗಳು; ಭರತನಿಂದ ರಾಮನ ವಿಯೋಗವೇ ಈ ಕಾಂಡದ ವಿಷಯ. ಇಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು (19–21) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವು ಗುಹನ ಮತ್ತು ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಗುಹನ ಸಂದೇಹವು ಓದುಗನಿಗೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವೆನಿಸದಿರಲೆಂದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕಾರನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಪ್ರವೇಶಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮುಂದೆ ಸಾಗದೆ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ಮಂಗಳಕರ ಜಲವುಳ್ಳ ಗಂಗೆಯನ್ನೂ ನೋಡಿ, ವಾಕ್ಕುಶಲನಾದ ಭರತನು ಸಚಿವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನುಕೂಲವಾದಂತೆ ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿ; ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ನಾಳೆ ಸಮುದ್ರಗಾಮಿನಿಯಾದ ಈ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟೋಣ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಎರಡನೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ಮಹಾರಾಜನ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕಕ್ಕಾಗಿ ನದಿಗೆ ಇಳಿದು ಜಲತರ್ಪಣ ನೀಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಭರತನು ಕೇವಲ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಹುಡುಕುವವನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮಗನೂ ಹೌದು; ಪಿತೃತರ್ಪಣ ಇನ್ನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಅಮಾತ್ಯರು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು, ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ, ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅವರವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕ — ಮಹಾನದಿಯಾದ ಗಂಗೆಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಸೇನೆಯನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಭರತನು ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿದನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಪದವೇ ‘ನಿವರ್ತನಮ್’ (ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು) — ಇಡೀ ಯಾತ್ರೆ ಆ ಒಂದು ಪದದ ಅರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ. ಛಂದಸ್ಸೂ ಇಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗುವಂತೆ ಅನುಷ್ಟುಭದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತ. ಸೇನೆ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿದೆ, ನದಿ ಮುಂದಿದೆ, ಆಚೆ ದಡದಲ್ಲಿ ಗುಹನ ರಾಜ್ಯ — ಈ ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ರಂಗವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನ ಎರಡು ಚಿಂತೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಜೊತೆಜೊತೆಯಾಗಿ ಇವೆ — ತಂದೆಯ ತರ್ಪಣ, ಅಣ್ಣನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ; ಮೊದಲನೆಯದು ಕರ್ತವ್ಯರೂಪದ್ದು, ಎರಡನೆಯದು ಕಾಮನಾರೂಪದ್ದು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സഭയിൽവച്ച് ഭരതൻ രാജ്യം നിരസിച്ച് രാമനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാനുള്ള യാത്രയ്ക്ക് ആജ്ഞ നൽകി; രാത്രിയിൽ നഗരം മുഴുവൻ വാഹനങ്ങൾ പൂട്ടിയൊരുക്കി. ഈ സർഗത്തിൽ പ്രഭാതത്തിൽ ആ യാത്ര ആരംഭിക്കുന്നു. പുലർച്ചെ എഴുന്നേറ്റ് ഉത്തമമായ രഥത്തിൽ കയറി ഭരതൻ രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ വേഗം പുറപ്പെട്ടു. ‘രാമദർശനകാമ്യയാ’ (രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി യാത്രയ്ക്ക് ഒരൊറ്റ ലക്ഷ്യമേ സ്ഥാപിക്കുന്നുള്ളൂ — രാജ്യമല്ല, വിജയമല്ല, ദർശനം മാത്രം. അദ്ദേഹത്തിനു മുന്നിലായി മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും എല്ലാവരും കുതിരകളെ പൂട്ടിയ, സൂര്യരഥംപോലുള്ള രഥങ്ങളിൽ കയറി പുറപ്പെട്ടു. പിന്നെ കവി സൈന്യത്തെ എണ്ണുന്നു — വിധിപ്രകാരം അണിയിച്ചൊരുക്കിയ ഒമ്പതിനായിരം ആനകൾ ഇക്ഷ്വാകുകുലനന്ദനനായി പോകുന്ന ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു; അറുപതിനായിരം രഥങ്ങളും പലതരം ആയുധങ്ങളേന്തിയ വില്ലാളികളും യശസ്വിയായ ആ രാജകുമാരനെ പിന്തുടർന്നു; യോദ്ധാക്കൾ കയറിയ ഒരുലക്ഷം കുതിരകളും അങ്ങനെതന്നെ. ഈ സംഖ്യകളിലൂടെ യാത്രയുടെ രാജകീയഗൗരവം കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ സൈന്യം യുദ്ധത്തിനല്ല, പ്രാർഥനയ്ക്കാണ്. നാലാമത്തെയും അഞ്ചാമത്തെയും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘അന്വയുർഭരതം യാന്തം രാജപുത്രം യശസ്വിനം’ (പോകുന്ന യശസ്വിയായ രാജകുമാരൻ ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു) എന്ന പാദം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു — ഈ ആവർത്തനം ദോഷമല്ല, എണ്ണലിന്റെ താളംപോലെയാണ്; അതിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ അനന്തത ശ്രോതാവിന്റെ കാതിൽ ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സൂര്യരഥോപമം’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ പ്രഭാതത്തിന്റെ വെളിച്ചവും രഥങ്ങളുടെ തേജസ്സും ഒന്നാക്കപ്പെടുന്നു; യാത്ര പ്രഭാതത്തിൽ ആരംഭിച്ചു എന്നത് ‘കല്യം’ (പുലർച്ചെ) എന്ന മുൻപദംകൊണ്ടുതന്നെ സൂചിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്.

സൈന്യത്തിനുശേഷം കവി മൂന്നു രാജമാതാക്കളെ കാണിക്കുന്നു — കൈകേയിയും സുമിത്രയും യശസ്വിനിയായ കൗസല്യയും രാമനെ കൊണ്ടുവരുന്നതിൽ സന്തുഷ്ടരായി, തിളങ്ങുന്ന വാഹനത്തിൽ പോയി. കൈകേയിയുടെ പേര് ആദ്യം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്നതിൽ സൂക്ഷ്മമായ വ്യംഗ്യമുണ്ട് — രാമനെ നാടുകടത്തിയവൾതന്നെ ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാനുള്ള യാത്രയിൽ പോകുന്നു. പിന്നെ ആര്യജനസമൂഹങ്ങൾ ലക്ഷ്മണസമേതനായ രാമനെ കാണാൻ പുറപ്പെട്ടു; സന്തുഷ്ടമനസ്കരായി അവർ അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ചുതന്നെയുള്ള വിചിത്രകഥകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടു നീങ്ങി. അവരുടെ വാക്കുകളും കവി ഉദ്ധരിക്കുന്നു: ‘മേഘശ്യാമനും മഹാബാഹുവും സ്ഥിരസത്ത്വനും ദൃഢവ്രതനും ലോകത്തിന്റെ ശോകം നശിപ്പിക്കുന്നവനുമായ രാമനെ നാം എപ്പോഴാണ് കാണുക?’ വീണ്ടും: ‘ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യൻ ലോകത്തിന്റെയാകെ ഇരുട്ടകറ്റുന്നതുപോലെ, കാണുമ്പോൾത്തന്നെ ആ രാഘവൻ നമ്മുടെ ശോകം അകറ്റും.’ ഉപമ ഇവിടെ ഇരട്ടിയാണ് — രാമന്റെ ദർശനംതന്നെ സൂര്യോദയം, ശോകം ഇരുട്ട്; മറ്റൊരു ചികിത്സയും വേണ്ട, ദർശനമാത്രത്താൽത്തന്നെ കാര്യം സാധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ശുഭകഥകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, അത്യധികം സന്തുഷ്ടരായ നാഗരികർ പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്തുകൊണ്ട് അപ്പോൾ നീങ്ങി. ‘പരിഷ്വജാനാഃ’ (ആലിംഗനം ചെയ്തുകൊണ്ട്) എന്ന പദം ഈ പ്രകരണത്തിന്റെയാകെ ഭാവം വഹിക്കുന്നു — ഇതുവരെ രാമനെ കണ്ടിട്ടില്ല, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരവിനെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷയാൽത്തന്നെ നാഗരികർ പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു. മുൻസർഗങ്ങളിൽ കരയുന്നവളായി വർണിക്കപ്പെട്ട അയോധ്യതന്നെ ഇപ്പോൾ ആനന്ദംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈ ആനന്ദം പ്രതീക്ഷയിൽമാത്രം വേരൂന്നിയതാണ്, സിദ്ധിയിലല്ല — വരുംസർഗങ്ങളിൽ ആ പ്രതീക്ഷ തകരും എന്നറിഞ്ഞുവേണം ഇതു വായിക്കാൻ.

പിന്നെ കവി അയോധ്യയിലെ ജനപദത്തെ മുഴുവൻ എണ്ണുന്നു. അവിടെയുള്ള മറ്റെല്ലാ മാന്യരും, നൈഗമരും (വ്യാപാരിസംഘങ്ങളും) — ആ ശുഭപ്രകൃതികളെല്ലാം ഹൃഷ്ടരായി രാമന്റെ അടുത്തേക്കു പോയി. തുടർന്നുള്ള നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ശില്പികളുടെ പേരുകൾകൊണ്ടു മാത്രം നിറഞ്ഞവയാണ് — രത്നപ്പണിക്കാർ, നല്ല കുശവന്മാർ, നെയ്ത്തുവിദഗ്ധർ, ആയുധപ്പണിക്കാർ, മയിൽപ്പീലിപ്പണിക്കാർ, ഈർച്ചക്കാർ, രത്നം തുളയ്ക്കുന്നവർ, ചുവരലങ്കാരകർ, ദന്തപ്പണിക്കാർ, കുമ്മായപ്പണിക്കാർ, സുഗന്ധവ്യാപാരികൾ, പ്രസിദ്ധരായ സ്വർണപ്പണിക്കാർ, കമ്പിളിനെയ്ത്തുകാർ, ചൂടുവെള്ളത്തിൽ കുളിപ്പിക്കുന്നവർ, വൈദ്യന്മാർ, ധൂപം പുകയ്ക്കുന്നവർ, മദ്യവ്യാപാരികൾ, അലക്കുകാർ, തുന്നൽക്കാർ, ഗ്രാമങ്ങളിലെയും ഗോപാലവാസങ്ങളിലെയും പ്രമാണിമാർ, സ്ത്രീകളോടൊപ്പം നടന്മാർ, മുക്കുവർ. ഒടുവിൽ ഏകാഗ്രചിത്തരും സദാചാരത്താൽ ആദരണീയരുമായ വേദജ്ഞരായ ബ്രാഹ്മണർ ആയിരക്കണക്കിനു കാളവണ്ടികളിൽ, പോകുന്ന ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു. ഈ നാമാവലി വെറും അലങ്കാരത്തിനുള്ളതല്ല — അയോധ്യയിലെ എല്ലാ തൊഴിലുകളും എല്ലാ വർണങ്ങളും എല്ലാ കലാവിദഗ്ധരും രാമനുവേണ്ടി ഒന്നിച്ചുചേർന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ താത്പര്യം. രാജകുമാരന്റെ നാടുകടത്തൽ രാജകുലത്തിന്റെ മാത്രം ദുഃഖമല്ല, നഗരത്തിന്റെയാകെ ദുഃഖമാണ് — ഇത് ഈ പട്ടികയിലൂടെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. മാത്രമല്ല, ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രാചീനഭാരതത്തിലെ ശില്പജീവിതത്തിന്റെ ഒരു കോശംപോലെയാണ് — രത്നശോധനം, മൺപാത്രനിർമാണം, നെയ്ത്ത്, ആയുധനിർമാണം, മയിൽപ്പീലിക്കല, മരം മുറിക്കൽ, രത്നം തുളയ്ക്കൽ, ചുവരലങ്കാരം, ദന്തപ്പണി, കുമ്മായം തേക്കൽ, സുഗന്ധവ്യാപാരം, സ്വർണപ്പണി, കമ്പിളിനിർമാണം, ചൂടുവെള്ളസ്നാനം, വൈദ്യം, ധൂപനം, മദ്യവില്പന, വസ്ത്രം അലക്കൽ, തുന്നൽ, നാട്യം, മീൻപിടിത്തം. ഇവയിൽ പല പേരുകളും മറ്റിടങ്ങളിൽ ദുർലഭമാണ്; അതിനാൽ അർഥനിർണയത്തിൽ ഹിന്ദിഭാഷ്യവും സാക്ഷിയായി സ്വീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.

അവരെല്ലാം നല്ല വേഷം ധരിച്ച്, ശുദ്ധവസ്ത്രങ്ങളണിഞ്ഞ്, ചെമ്പുനിറമുള്ള മിനുസമാർന്ന അനുലേപനം പൂശി, പലതരം വാഹനങ്ങളിൽ പതുക്കെ ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു. ‘ശനൈഃ’ (പതുക്കെ) എന്ന പദം വലുതാണ് — ഈ യാത്ര തിടുക്കമുള്ളതാണെങ്കിലും വിനീതമാണ്, കാരണം ഇതൊരു പ്രാർഥനായാത്രയാണ്. അത്യധികം ഹൃഷ്ടവും മുദിതവുമായ സൈന്യം, ജ്യേഷ്ഠനെ കൊണ്ടുവരാൻ പുറപ്പെട്ട ഭ്രാതൃവത്സലനായ കൈകേയീപുത്രൻ ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു. രഥങ്ങളിലും വാഹനങ്ങളിലും കുതിരകളിലും ആനകളിലുമായി ദീർഘദൂരം സഞ്ചരിച്ച് അവർ ശൃംഗിവേരപുരത്തിനടുത്ത് ഗംഗയിലെത്തി. അവിടെയാണ് രാമസഖാവായ വീരൻ ഗുഹൻ ജ്ഞാതികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ജാഗ്രതയോടെ ആ ദേശം പരിപാലിച്ചുകൊണ്ട് വസിച്ചിരുന്നത് — അടുത്ത സർഗത്തിനുള്ള ഭൂമിക ഒരുങ്ങാനായി കവി അദ്ദേഹത്തെ മുൻകൂട്ടി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ചക്രവാകങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ ഗംഗാതീരത്തെത്തി ഭരതന്റെ അനുയായിയായ ആ സൈന്യം താവളമടിച്ചു. ചക്രവാകങ്ങളുടെ പരാമർശവും അർഥവത്താണ് — അവ വിരഹത്തിന്റെ പക്ഷികളാണല്ലോ; ഭരതനും രാമനുമിടയിലെ വിരഹമാണ് ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ വിഷയം. ഇവിടെ നാല് അർധശ്ലോകങ്ങൾ (19–21) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; അവ ഗുഹന്റെയും ശൃംഗിവേരപുരത്തിന്റെയും പരിചയം മുൻകൂട്ടി നൽകുന്നു. ഗുഹന്റെ സന്ദേഹം വായനക്കാരന് യാദൃച്ഛികമായി തോന്നാതിരിക്കാൻ പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠം അടുത്ത സർഗത്തിലെ കഥാപാത്രത്തെ മുൻകൂട്ടി അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

ഇളകാതെ വിശ്രമിക്കുന്ന സൈന്യത്തെയും മംഗളജലമുള്ള ഗംഗയെയും നോക്കി, വാക്ചതുരനായ ഭരതൻ എല്ലാ സചിവന്മാരോടും പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ സൈന്യത്തെ എല്ലായിടത്തും ഉചിതമായി പാർപ്പിക്കുവിൻ; വിശ്രമിച്ചശേഷം നാളെ സമുദ്രഗാമിനിയായ ഈ നദി നാം കടക്കും.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം രണ്ടാമതൊരു ലക്ഷ്യവും പറയുന്നു: ‘സ്വർഗം പ്രാപിച്ച മഹീപതിയുടെ ഔർധ്വദേഹികകർമത്തിനായി നദിയിലിറങ്ങി ജലം അർപ്പിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഭരതൻ സഹോദരനെ തേടുന്നവൻ മാത്രമല്ല, പിതാവിന്റെ പുത്രനുമാണ് എന്ന് ഈ ശ്ലോകം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; പിതൃതർപ്പണം ഇനിയും ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അമാത്യന്മാർ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ശ്രദ്ധയോടെ എല്ലാവരെയും അവരവരുടെ ഇഷ്ടമനുസരിച്ച് വെവ്വേറെ പാർപ്പിച്ചു. ഒടുവിൽ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ ഒരു ശ്ലോകം — മഹാനദിയായ ഗംഗയുടെ തീരത്ത്, ഉപകരണസമൃദ്ധികൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്ന ആ സൈന്യത്തെ വിധിപ്രകാരം പാർപ്പിച്ച്, മഹാത്മാവായ രാമന്റെ മടക്കത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് ഭരതൻ അപ്പോൾ അവിടെ വസിച്ചു. സർഗത്തിലെ അവസാനപദംതന്നെ ‘നിവർതനം’ (മടക്കം) ആണ് — യാത്ര മുഴുവൻ ആ ഒരൊറ്റ പദത്തിന്റെ അർഥത്തിനുവേണ്ടിയാണ്. സർഗാന്തത്തിൽ പതിവുള്ളതുപോലെ ഇവിടെ ഛന്ദസ്സും മാറുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പിന്റെ സ്ഥാനത്ത് വംശസ്ഥവൃത്തം. സൈന്യം താവളമടിച്ചു, നദി മുന്നിൽ, മറുകരയിൽ ഗുഹന്റെ രാജ്യം — ഈ മൂന്ന് അംഗങ്ങളാൽ കവി അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ രംഗം ഒരുക്കുന്നു. ഭരതന്റെ രണ്ടു ചിന്തകൾ ഇവിടെ ഒന്നിച്ചു നിലകൊള്ളുന്നു — പിതാവിനുള്ള തർപ്പണം, സഹോദരന്റെ മടക്കം; ആദ്യത്തേത് കർത്തവ്യരൂപം, രണ്ടാമത്തേത് കാമനാരൂപം.

In the previous sarga Bharata had refused the kingdom in the assembly and ordered the march to bring Rāma back, and through the night the whole city had been yoking its vehicles. Now, at dawn, the journey begins. Rising at daybreak, Bharata mounted his finest chariot and set out in haste, longing to see Rāma. The poet gives the journey a single aim — not the kingdom, not victory, only the sight of Rāma. Ahead of him went all the counsellors and priests in horse-drawn chariots like the chariot of the sun, an image that joins the light of dawn with the brilliance of the chariots. Then the poet counts the army. Nine thousand elephants, harnessed as the rules prescribe, followed Bharata, the delight of the Ikṣvāku line; sixty thousand chariots and bowmen with weapons of every kind followed the glorious prince; and a hundred thousand horses with their riders did the same. The numbers show the royal grandeur of the journey, but the army went not to fight but to plead. The refrain “followed the glorious prince as he went” comes back in verse after verse, not as a flaw but like a beat in the counting, fixing the endlessness of the host in the listener's ear.

After the army the poet shows the three queen-mothers. Kaikeyī, Sumitrā and illustrious Kausalyā, glad that Rāma was to be brought back, went in a splendid carriage. That Kaikeyī is named first is a quiet irony: the woman who had Rāma banished now travels in the procession to bring him home. Companies of noble men set out to see Rāma and Lakṣmaṇa, and as they went they told many wonderful stories about him with glad hearts. The poet quotes them: “When shall we see Rāma, dark as a rain cloud, mighty-armed, unshaken in courage, firm in his vows, who takes away the sorrow of the world? The mere sight of Rāghava will drive away our grief, as the rising sun drives away the darkness of the whole world.” The sight of Rāma is the sunrise, and grief the darkness; no remedy is needed, the sight alone will do it. Talking happily in this way and embracing one another in their delight, the townspeople went on. That embracing carries the feeling of the whole passage: Rāma has not yet been seen, yet on the mere hope of his coming the citizens hug each other. The Ayodhyā that earlier sargas showed weeping is now full of joy; but this joy rests only on hope, not fulfilment, and it should be read knowing that the hope will be broken in the sargas to come.

Then the poet counts the whole population of Ayodhyā. All the other men of standing, the merchants and all the good people of the realm went joyfully to meet Rāma. Then four verses are filled with nothing but the names of trades: jewellers of every kind, fine potters, master weavers, makers of weapons, workers in peacock feathers, sawyers, borers, decorators, ivory-carvers, plasterers, perfume-dealers, famous goldsmiths, blanket-makers, attendants who bathe men in warm water, physicians, fumigators, distillers, washermen, tailors, headmen of villages and of cowherd settlements, actors with their women, and fishermen. Last, thousands of brahmins, composed in mind, learned in the Veda and honoured for their conduct, followed Bharata in ox-carts. The list is not mere ornament: every trade, every class, every craft of Ayodhyā had come together for Rāma's sake. The banishment was not the grief of the royal house alone but of the whole city, and this list establishes it. These verses are also like a dictionary of the crafts of ancient India, and many of these names are rarely found anywhere else.

All of them were well dressed, in clean clothes, anointed with polished coppery unguents, and they followed Bharata slowly in vehicles of every kind; though they were eager, the journey was unhurried and humble, for it was a journey of entreaty. The rejoicing army followed Kaikeyī's son Bharata, who loved his brother and was going to bring him home. Having travelled a long road with chariots, carriages, horses and elephants, they reached the Gaṅgā near Śṛṅgaverapura. There Rāma's friend, the hero Guha, lived among his kinsmen, guarding that country with unflagging care. The poet mentions him here in advance, preparing the ground for the next sarga, so that Guha's suspicion will not come as a surprise to the reader. On the bank of the Gaṅgā, adorned with ruddy geese, the army that followed Bharata came to a halt. Even the geese are fitting, for they are the birds of separation, and the separation of Bharata and Rāma is the subject of this kāṇḍa.

Looking at his army, settled and at rest, and at the Gaṅgā with her auspicious waters, Bharata, skilled in speech, said to all his counsellors: “Quarter my troops all around as each of them pleases. When we have rested, we will cross this river that runs to the sea tomorrow. But first I want to go down into the river and offer water for the good of the departed king in the world beyond.” This reminds us that Bharata was not only seeking his brother but was still his father's son, and the offering to his father remained to be made. When he had spoken, the ministers said, “So be it,” and carefully quartered the men in separate groups as each preferred. Having settled his host, splendid with all its equipment, along the great river Gaṅgā, Bharata stayed there, his mind on the return of great-souled Rāma. The army encamped, the river before them, Guha's realm on the far side — with these three the poet sets the stage for the next sarga. Two concerns lived together in Bharata's mind: the offering to his father, which was duty, and the return of his brother, which was longing.