पूर्वस्मिन् सर्गे वसिष्ठः दूतान् प्रेष्य ब्राह्मणान् क्षत्रियान् योधान् अमात्यान् गणमुख्यान् च इक्ष्वाकुनाथस्य सभाभवने समाहूतवान्, भरतः च शत्रुघ्नेन सह विलपन् आसीत्। अस्मिन् सर्गे सा एव सभा भरतस्य दृष्टिपथम् आगच्छति। बुद्धिसम्पन्नः भरतः तां श्रेष्ठग्रहयुक्ताम् आर्यगणसम्पूर्णां सभां पूर्णचन्द्रां निशाम् इव पश्यति — उपमा एव अत्र कथां वहति, यतः यथा निशा स्वयं न प्रकाशते किन्तु चन्द्रेण प्रकाश्यते, तथा सभा अपि स्वयं न शोभते, अपि तु तत्र उपविष्टैः आर्यैः एव शोभते। यथान्यायम् आसनेषु उपविष्टानाम् आर्याणां वस्त्राणाम् अङ्गरागाणां च प्रभया सा उत्तमा सभा द्योतिता। विद्वज्जनसम्पूर्णा सुरुचिरा च सा सभा घनापाये पूर्णचन्द्रा शर्वरी इव अदृश्यत। ‘घनापाये’ इति पदेन कविः शरत्कालं सूचयति — मेघानाम् अपगमे यथा आकाशं निर्मलं भवति, तथा एव अस्मिन् क्षणे शोकमेघानाम् अपगमः न जातः, किन्तु सभायाः शोभा तु तादृशी एव। तिस्रः उपमाः त्रिषु श्लोकेषु एकम् एव चित्रं रचयन्ति — प्रकाशः, प्रभा, निर्मलता। किन्तु त्रिष्व् अपि उपमानं रात्रिः एव; दिवसः न कुत्रापि। अयोध्यायाः अद्यापि रात्रिः एव वर्तते इति कविः मौनेन सूचयति।

राज्ञः सर्वाः प्रकृतीः समागताः दृष्ट्वा धर्मवित् पुरोहितः वसिष्ठः भरतं मृदु वाक्यम् अब्रवीत्। तस्य वचनं त्रिभिः पदैः निबद्धम् — पितुः स्थितिः, भ्रातुः स्थितिः, भरतस्य कर्तव्यम्। प्रथमं सः वदति — ‘तात, राजा दशरथः धर्मम् आचरन् धनधान्यवतीं स्फीतां पृथिवीं तुभ्यं प्रदाय स्वर्गतः।’ ततः — ‘रामः अपि सत्यवृत्तिः सतां धर्मम् अनुस्मरन् पितुः आदेशं न अजहात्, यथा उदितः शशी स्वां ज्योत्स्नां न त्यजति।’ उपमा अत्र सूक्ष्मा — चन्द्रस्य ज्योत्स्ना तस्य स्वभावः एव, तथा रामस्य पितृवचनपालनम् अपि स्वभावः एव, न तु बाह्यः नियमः। ततः निगमनम् — ‘पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं निहतकण्टकं राज्यम्; तत् मुदितामात्यः सन् भुङ्क्ष्व, शीघ्रम् एव आत्मानम् अभिषेचय।’ अन्ते सः राज्यस्य विस्तारम् अपि दर्शयति — ‘उदीच्याः प्रतीच्याः दाक्षिणात्याः कोट्यापरान्ताः सामुद्राः च तुभ्यं रत्नानि उपहरन्तु।’ गुरोः वचनं धर्मसंगतम् एव, यतः राज्यं निर्नायकं न स्थातुम् अर्हति; किन्तु तत् एव वचनं भरतस्य हृदये शल्यम् इव विध्यति। ‘निहतकण्टकम्’ इति विशेषणम् अपि द्व्यर्थम् — वसिष्ठस्य मते राज्ये प्रतिद्वन्द्वी न अवशिष्टः, भरतस्य मते तु कण्टकः एव अपसारितः।

तत् वाक्यं श्रुत्वा धर्मज्ञः भरतः शोकेन अभिपरिप्लुतः, धर्मकाङ्क्षया मनसा रामम् एव गतवान् — शरीरेण सभायाम् आसीनः अपि सः चित्तेन वने एव आसीत्। बाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरः युवा सः सभामध्ये विललाप, पुरोहितं च जगर्हे। ‘जगर्हे’ इति पदं महत् — शिष्यः गुरुम् उपालभते, किन्तु न अविनयेन, अपि तु धर्मस्य आग्रहेण। तस्य प्रथमः प्रश्नः एव उत्तरम् — ‘चरितब्रह्मचर्यस्य विद्यास्नातस्य धीमतः धर्मे प्रयतमानस्य रामस्य राज्यं मद्विधः कः हरेत्?’ चत्वारि विशेषणानि रामस्य अधिकारं स्थापयन्ति — व्रतम्, विद्या, बुद्धिः, धर्मनिष्ठा। द्वितीयः प्रश्नः कुलम् आश्रयते — ‘दशरथात् जातः कः राज्यापहारकः भवेत्? राज्यं च अहं च रामस्य एव; अतः त्वया अत्र धर्मः वक्तव्यः।’ ‘अहं च रामस्य’ इति पदेन भरतः स्वं राज्यस्य प्रतिद्वन्द्विनं न, अपि तु रामस्य सम्पत्तिम् एव मन्यते — एतत् एव अस्य सर्गस्य हृदयम्। अत्र एव भरतस्य चरित्रं निर्णीयते — यः राज्यं न अभिलषति, सः एव राज्यस्य योग्यः इति वाल्मीकेः सङ्केतः।

भरतः अधुना युक्तिम् अनुसरति। ‘काकुत्स्थः ज्येष्ठः श्रेष्ठः धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः च; अतः सः एव दशरथः इव राज्यं लब्धुम् अर्हति’ — वयसा, गुणेन, धर्मेण, वंशपरम्परया च रामस्य एव अधिकारः। ततः सः स्वस्य भयम् उद्घाटयति — ‘यदि अहम् अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यं पापं कुर्याम्, तर्हि लोके इक्ष्वाकूणां कुलपांसनः भवेयम्।’ पापस्य त्रीणि लक्षणानि अत्र उक्तानि — तत् सत्पुरुषैः न सेव्यते, तत् स्वर्गं न नयति, तत् कुलं कलङ्कयति। अनन्तरं सः मातुः कर्म स्वस्मात् पृथक् करोति — ‘यत् मात्रा पापं कृतम्, तत् अहं न अपि रोचये; इह स्थितः अहं वनदुर्गस्थं रामं कृताञ्जलिः नमस्यामि।’ अन्ते निश्चयः — ‘रामम् एव अनुगच्छामि; सः एव द्विपदां वरः राजा; राघवः त्रयाणाम् अपि लोकानां राज्यम् अर्हति।’ अयोध्यायाः राज्यम् अपि तस्मै अल्पम् इति अत्र ध्वनिः। ‘इह स्थितः वनदुर्गस्थं नमस्यामि’ इति पदयोः विरोधेन देशस्य दूरत्वं भक्तेः च अदूरत्वं युगपत् दर्शिते।

तत् धर्मसंयुक्तं वाक्यं श्रुत्वा सर्वे सभासदः रामे निहितचेतसः सन्तः हर्षात् अश्रूणि मुमुचुः। शोकसभायां प्रथमः हर्षः अयम् एव। ततः भरतः द्वे प्रतिज्ञे करोति। प्रथमा — ‘यदि आर्यं वनात् विनिवर्तयितुं न शक्ष्यामि, तर्हि यथा आर्यः लक्ष्मणः, तथा अहम् अपि तत्र वने एव वत्स्यामि।’ द्वितीया — ‘एतेषाम् आर्यमिश्राणां गुणवर्तिनां साधूनां समक्षं तं बलात् अपि विनिवर्तयितुं सर्वोपायेन वर्तिष्ये।’ ‘बलात्’ इति पदं स्नेहस्य आग्रहम् एव सूचयति, न तु हिंसाम्। अनन्तरं सः दर्शयति यत् अयं निश्चयः न क्षणिकः — ‘मार्गशोधने दक्षाः सर्वे विष्टिकर्मान्तिकाः मया पूर्वम् एव प्रस्थापिताः; यात्रा च मम रोचते।’ पथः संस्कारः पूर्वम् एव आरब्धः इति ज्ञात्वा सभा बुध्यते यत् भरतस्य मनः चिरात् एव निश्चितम् आसीत्, न तु गुरोः वचनेन क्षुब्धम्। सभासदां हर्षाश्रूणि च तस्य निश्चयस्य साक्ष्यम् — शोकनगर्यां प्रथमम् एतत् सुखम्।

एवम् उक्त्वा भ्रातृवत्सलः धर्मात्मा भरतः समीपस्थं मन्त्रकोविदं सुमन्त्रम् आह — ‘सुमन्त्र, तूर्णम् उत्थाय मम शासनात् गच्छ; शीघ्रं यात्राम् आज्ञापय, बलं च समानय।’ महात्मना भरतेन एवम् उक्तः सुमन्त्रः प्रहृष्टः सन् यथासंदिष्टं सर्वम् इष्टवत् आदिष्टवान् — ‘इष्टवत्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् एषा आज्ञा सर्वेषाम् अभिलषिता एव आसीत्। रामस्य निवर्तने यात्रा समाज्ञप्ता इति श्रुत्वा प्रकृतयः बलाध्यक्षाः च प्रहृष्टाः अभवन्। ततः गृहे गृहे योधाङ्गनाः यात्रागमनम् आज्ञाय हर्षिताः सत्यः स्वान् भर्तॄन् त्वरयन्ति स्म — स्त्रीणाम् एषः उत्साहः अस्य प्रकरणस्य मधुरतमम् अङ्गम्, यतः सामान्यतः याने स्त्रियः विरोधं कुर्वन्ति, अत्र तु ताः एव प्रेरयन्ति। बलाध्यक्षाः योषिद्भिः सह हयैः गोरथैः मनोजवैः स्यन्दनैः च सर्वं बलं शीघ्रम् अचोदयन्। एषा यात्रा न युद्धयात्रा, अपि तु प्रार्थनायात्रा; अतः तत्र स्त्रियः अपि गच्छन्ति।

तत् बलं सज्जं दृष्ट्वा भरतः गुरोः संनिधौ पार्श्वतः स्थितं सुमन्त्रम् अब्रवीत् — ‘मम रथं त्वरय।’ भरतस्य ताम् आज्ञां परिगृह्य प्रहर्षितः सुमन्त्रः परमवाजिभिः युक्तं रथं गृहीत्वा उपययौ। अत्र कविः छन्दः परिवर्तयति — अनुष्टुभः स्थाने दीर्घवृत्तम् आगच्छति, येन यात्रायाः गाम्भीर्यं सूच्यते। सत्यधृतिः दृढसत्यविक्रमः प्रतापवान् च सः राघवः महारण्यगतं यशस्विनं गुरुं प्रसादयिष्यन् सुयुक्तं वचनं ब्रुवन् अब्रवीत् — ‘सुमन्त्र, तूर्णम् उत्थाय बलप्रधानान् बलस्य योगाय गच्छ; वनस्थं रामं प्रसाद्य जगतः हिताय तम् आनेतुम् इच्छामि।’ ‘जगतः हिताय’ इति पदेन भरतः स्वकीयं दुःखं न, अपि तु लोकस्य कल्याणम् एव हेतुं दर्शयति। भरतेन सम्यक् आज्ञापितः सूतपुत्रः सम्परिपूर्णकामः सन् सर्वान् प्रकृतिप्रधानान् बलस्य मुख्यान् सुहृज्जनं च शशास। ततः कुले कुले राजन्याः वैश्याः वृषलाः विप्राः च समुत्थाय कुलप्रसूतान् उष्ट्ररथान् खरान् नागान् हयान् च अयूयुजन् — चत्वारः वर्णाः एकत्र उक्ताः इति अत्र विशेषः — सर्वा नगरी एकेन एव सङ्कल्पेन प्रयाणाय उत्तिष्ठति, इति दृश्येन सर्गः समाप्यते।

మునుపటి సర్గలో వసిష్ఠుడు దూతలను పంపి బ్రాహ్మణులనూ, క్షత్రియులనూ, యోధులనూ, మంత్రులనూ, గణముఖ్యులనూ ఇక్ష్వాకునాథుని సభాభవనానికి పిలిపించాడు; భరతుడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి విలపిస్తూ ఉన్నాడు. ఈ సర్గలో అదే సభ భరతుని దృష్టిపథంలోకి వస్తుంది. బుద్ధిమంతుడైన భరతుడు శ్రేష్ఠులైన గ్రహాలతో కూడిన, ఆర్యగణంతో నిండిన ఆ సభను పూర్ణచంద్రుడున్న రాత్రి వలె చూస్తాడు — ఇక్కడ ఉపమానమే కథను మోస్తుంది; రాత్రి తనంతట తాను ప్రకాశించదు, చంద్రుని వల్ల ప్రకాశిస్తుంది; అలాగే సభ కూడా తనంతట తాను శోభించదు, అక్కడ కూర్చున్న ఆర్యుల వల్లనే శోభిస్తుంది. యథాన్యాయంగా ఆసనాలపై కూర్చున్న ఆర్యుల వస్త్రాల, అంగరాగాల కాంతితో ఆ ఉత్తమ సభ ప్రకాశించింది. విద్వజ్జనులతో నిండిన, మిక్కిలి సుందరమైన ఆ సభ మేఘాలు తొలగిన పూర్ణచంద్రుని రాత్రి వలె కనిపించింది. ‘ఘనాపాయే’ (మేఘాలు తొలగినప్పుడు) అనే పదంతో కవి శరత్కాలాన్ని సూచిస్తాడు — మేఘాలు తొలగినప్పుడు ఆకాశం నిర్మలమైనట్లు; ఈ క్షణంలో శోకమేఘాలు మాత్రం తొలగలేదు, అయినా సభ శోభ అలాగే ఉంది. మూడు శ్లోకాలలోని మూడు ఉపమానాలు ఒకే చిత్రాన్ని రచిస్తాయి — ప్రకాశం, కాంతి, నిర్మలత. కాని మూడింటిలోనూ ఉపమానం రాత్రే; పగలు ఎక్కడా లేదు. అయోధ్యకు ఇంకా రాత్రే సాగుతోందని కవి మౌనంగా సూచిస్తున్నాడు.

రాజు యొక్క ప్రకృతులన్నీ కూడిరావడం చూసి, ధర్మం తెలిసిన పురోహితుడు వసిష్ఠుడు భరతునితో మృదువైన మాట పలికాడు. అతని మాట మూడు భాగాలుగా కూర్చబడింది — తండ్రి స్థితి, అన్న స్థితి, భరతుని కర్తవ్యం. మొదట అతడు అంటాడు — ‘నాయనా, దశరథ మహారాజు ధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ, ధనధాన్యాలతో సమృద్ధమైన ఈ భూమిని నీకు అప్పగించి స్వర్గస్థుడయ్యాడు.’ తరువాత — ‘సత్యవ్రతుడైన రాముడు కూడా సత్పురుషుల ధర్మాన్ని స్మరిస్తూ, ఉదయించిన చంద్రుడు తన వెన్నెలను విడువనట్లు, తండ్రి ఆదేశాన్ని విడువలేదు.’ ఇక్కడ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — చంద్రుని వెన్నెల అతని స్వభావమే; అలాగే రాముని పితృవాక్యపాలన కూడా స్వభావమే, బాహ్యమైన నియమం కాదు. తరువాత నిగమనం — ‘తండ్రీ అన్నా నీకు ముళ్ళు తొలగిన రాజ్యాన్ని ఇచ్చారు; దానిని సంతుష్టులైన మంత్రులతో కలిసి అనుభవించు, త్వరగా నిన్ను నీవు అభిషేకించుకో.’ చివరలో అతడు రాజ్యపు విస్తారాన్ని కూడా చూపుతాడు — ‘ఉత్తరదేశీయులూ, పశ్చిమదేశీయులూ, దక్షిణదేశీయులూ, కోటి-అపరాంతవాసులూ, సముద్రతీరవాసులూ నీకు రత్నాలు కానుకగా తెచ్చెదరుగాక.’ గురువు మాట ధర్మసంగతమైనదే, ఎందుకంటే రాజ్యం నాయకుడు లేకుండా ఉండరాదు; కాని అదే మాట భరతుని హృదయంలో ముల్లులా గుచ్చుకుంటుంది. ‘నిహతకంటకం’ (ముళ్ళు తొలగిన) అనే విశేషణం కూడా ద్వ్యర్థకం — వసిష్ఠుని దృష్టిలో రాజ్యంలో ప్రతిద్వంద్వి ఎవరూ మిగలలేదు; భరతుని దృష్టిలో మాత్రం (రాముడనే) ‘ముల్లే’ తొలగించబడింది.

ఆ మాట విని ధర్మజ్ఞుడైన భరతుడు శోకంలో మునిగి, ధర్మాన్ని కాంక్షించే మనస్సుతో రాముని వద్దకే వెళ్ళాడు — శరీరంతో సభలో కూర్చున్నా, మనస్సుతో అతడు అడవిలోనే ఉన్నాడు. కన్నీటితో తడబడే వాక్కుతో, కలహంసస్వరం గల ఆ యువకుడు సభ మధ్యలో విలపించాడు, పురోహితుని నిందించాడు కూడా. ‘జగర్హే’ (నిందించాడు) అనే పదం గొప్పది — శిష్యుడు గురువును ఆక్షేపిస్తున్నాడు, అయితే అవినయంతో కాదు, ధర్మం పట్ల పట్టుదలతో. అతని మొదటి ప్రశ్నే సమాధానం — ‘బ్రహ్మచర్యాన్ని ఆచరించినవాడూ, విద్య పూర్తిచేసి స్నాతకుడైనవాడూ, బుద్ధిమంతుడూ, ధర్మంలో ప్రయత్నించేవాడూ అయిన రాముని రాజ్యాన్ని నా వంటివాడు ఎవడు హరించగలడు?’ నాలుగు విశేషణాలు రాముని అధికారాన్ని స్థాపిస్తాయి — వ్రతం, విద్య, బుద్ధి, ధర్మనిష్ఠ. రెండవ ప్రశ్న వంశాన్ని ఆశ్రయిస్తుంది — ‘దశరథునికి పుట్టినవాడెవడు రాజ్యాపహారకుడవుతాడు? రాజ్యమూ నేనూ రామునివారమే; కాబట్టి ఇక్కడ మీరు ధర్మాన్ని చెప్పాలి.’ ‘నేను కూడా రామునివాణ్ణే’ అనే మాటతో భరతుడు తనను రాజ్యానికి ప్రతిద్వంద్విగా కాదు, రాముని సొత్తుగానే భావిస్తాడు — ఇదే ఈ సర్గకు హృదయం. ఇక్కడే భరతుని చరిత్ర నిర్ణయమవుతుంది — రాజ్యాన్ని కోరనివాడే రాజ్యానికి యోగ్యుడని వాల్మీకి సంకేతం.

భరతుడు ఇప్పుడు యుక్తిని అనుసరిస్తాడు. ‘కాకుత్స్థుడు జ్యేష్ఠుడు, శ్రేష్ఠుడు, ధర్మాత్ముడు, దిలీపునితోనూ నహుషునితోనూ సమానుడు; కాబట్టి దశరథుని వలె అతడే రాజ్యాన్ని పొందడానికి అర్హుడు’ — వయస్సు చేత, గుణం చేత, ధర్మం చేత, వంశపరంపర చేత రామునికే అధికారం. తరువాత అతడు తన భయాన్ని బయటపెడతాడు — ‘సత్పురుషులు ఆచరించని, స్వర్గానికి దారితీయని పాపాన్ని నేను చేస్తే, లోకంలో ఇక్ష్వాకుల వంశానికి కళంకమవుతాను.’ పాపానికి మూడు లక్షణాలు ఇక్కడ చెప్పబడ్డాయి — సత్పురుషులు దానిని సేవించరు, అది స్వర్గానికి తీసుకుపోదు, అది వంశాన్ని కళంకపరుస్తుంది. ఆ తరువాత అతడు తల్లి కర్మను తననుండి వేరు చేస్తాడు — ‘తల్లి చేసిన పాపాన్ని నేను ఏమాత్రం ఇష్టపడను; ఇక్కడే ఉండి, దుర్గమమైన అడవిలో ఉన్న రామునికి చేతులు జోడించి నమస్కరిస్తున్నాను.’ చివరకు నిశ్చయం — ‘రామునే అనుసరిస్తాను; ద్విపదులలో (మనుష్యులలో) శ్రేష్ఠుడైన అతడే రాజు; రాఘవుడు మూడు లోకాల రాజ్యానికీ అర్హుడు.’ అయోధ్య రాజ్యం కూడా అతనికి చిన్నదేనని ఇక్కడ ధ్వని. ‘ఇక్కడ ఉండి, అడవిలో ఉన్నవానికి నమస్కరిస్తున్నాను’ అనే మాటల వైరుధ్యంతో దేశాల దూరమూ, భక్తి యొక్క సామీప్యమూ ఏకకాలంలో చూపబడ్డాయి.

ధర్మంతో కూడిన ఆ మాట విని, సభాసదులందరూ రామునిపై మనస్సు నిలిపి సంతోషంతో కన్నీళ్ళు కార్చారు. శోకసభలో మొదటి హర్షం ఇదే. తరువాత భరతుడు రెండు ప్రతిజ్ఞలు చేస్తాడు. మొదటిది — ‘ఆర్యుని అడవి నుండి వెనుకకు మళ్ళించలేకపోతే, ఆర్యుడైన లక్ష్మణుని వలె నేను కూడా అక్కడ అడవిలోనే నివసిస్తాను.’ రెండవది — ‘గుణవంతులూ సాధువులూ అయిన ఈ పూజ్యుల సమక్షంలో, బలవంతంగానైనా అతనిని వెనుకకు మళ్ళించడానికి అన్ని ఉపాయాలతోనూ ప్రయత్నిస్తాను.’ ‘బలాత్’ (బలవంతంగా) అనే పదం స్నేహపు పట్టుదలనే సూచిస్తుంది, హింసను కాదు. ఆ తరువాత ఈ నిశ్చయం క్షణికమైనది కాదని అతడు చూపిస్తాడు — ‘మార్గాన్ని శుభ్రపరచడంలో నేర్పరులైన వెట్టిపనివారినీ, కర్మకరులనూ అందరినీ నేను ముందే పంపాను; ఈ యాత్ర నాకు ఇష్టమైనది.’ దారిని సంస్కరించడం ముందే మొదలైందని తెలిసి, భరతుని మనస్సు చాలాకాలం క్రితమే నిశ్చయమైందనీ, గురువు మాటతో కలవరపడలేదనీ సభ గ్రహిస్తుంది. సభాసదుల ఆనందబాష్పాలు అతని నిశ్చయానికి సాక్ష్యం — శోకనగరంలో ఇదే మొదటి సుఖం.

ఇలా చెప్పి, సోదరవత్సలుడూ ధర్మాత్ముడూ అయిన భరతుడు దగ్గరలో ఉన్న మంత్రకోవిదుడైన సుమంత్రునితో అన్నాడు — ‘సుమంత్రా, వెంటనే లేచి నా ఆజ్ఞతో వెళ్ళు; త్వరగా యాత్రను ఆజ్ఞాపించు, సైన్యాన్ని సమకూర్చు.’ మహాత్ముడైన భరతుడు ఇలా చెప్పగా, సుమంత్రుడు పరమానందంతో ఆదేశించినదంతా తనకు ఇష్టమైనదానిలా ఆజ్ఞాపించాడు — ‘ఇష్టవత్’ (ఇష్టమైనదానిలా) అనే పదంతో ఈ ఆజ్ఞ అందరూ కోరుకున్నదేనని కవి సూచిస్తాడు. రాముని మళ్ళించడానికి యాత్ర ఆజ్ఞాపించబడిందని విని ప్రకృతులూ, సేనాధ్యక్షులూ ఎంతో సంతోషించారు. తరువాత ఇంటింటా యోధుల భార్యలు యాత్రాగమనాన్ని తెలుసుకొని, హర్షంతో తమ భర్తలను తొందరపెట్టారు — స్త్రీల ఈ ఉత్సాహం ఈ ప్రకరణంలో మధురాతిమధురమైన అంగం, ఎందుకంటే సాధారణంగా ప్రయాణాలకు స్త్రీలు అడ్డు చెబుతారు, ఇక్కడ మాత్రం వారే ప్రేరేపిస్తున్నారు. సేనాధ్యక్షులు స్త్రీలతో కలిసి గుర్రాలతో, ఎడ్లబండ్లతో, మనోవేగం గల రథాలతో సైన్యమంతటినీ త్వరగా కదిలించారు. ఈ యాత్ర యుద్ధయాత్ర కాదు, ప్రార్థనాయాత్ర; అందుకే అందులో స్త్రీలు కూడా వెళ్తున్నారు.

ఆ సైన్యం సిద్ధంగా ఉండటం చూసి భరతుడు, గురువు సన్నిధిలో పక్కనే నిలిచిన సుమంత్రునితో ‘నా రథాన్ని త్వరగా తీసుకురా’ అన్నాడు. భరతుని ఆ ఆజ్ఞను స్వీకరించి, పరమానందంతో సుమంత్రుడు శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు పూన్చిన రథాన్ని తీసుకొని వచ్చాడు. ఇక్కడ కవి ఛందస్సును మారుస్తాడు — అనుష్టుప్ స్థానంలో దీర్ఘమైన వృత్తం వస్తుంది, దాని ద్వారా యాత్ర గాంభీర్యం సూచించబడుతుంది. సత్యనిష్ఠుడూ, దృఢమైన సత్యపరాక్రమం గలవాడూ, ప్రతాపశాలీ అయిన ఆ రాఘవుడు మహారణ్యానికి వెళ్ళిన యశస్వి అయిన పెద్దవానిని ప్రసన్నం చేసుకోవాలని, సముచితమైన మాటలతో ఇలా అన్నాడు — ‘సుమంత్రా, వెంటనే లేచి సేనాప్రముఖుల వద్దకు సైన్యాన్ని సమకూర్చడానికి వెళ్ళు; అడవిలో ఉన్న రాముని ప్రసన్నం చేసుకొని, జగత్తు హితం కోసం అతనిని తీసుకురావాలని కోరుతున్నాను.’ ‘జగతః హితాయ’ (జగత్తు హితం కోసం) అనే మాటతో భరతుడు తన సొంత దుఃఖాన్ని కాదు, లోకకల్యాణాన్నే కారణంగా చూపిస్తాడు. భరతుడు చక్కగా ఆజ్ఞాపించగా, కోరిక పూర్తిగా నెరవేరిన ఆ సూతపుత్రుడు ప్రకృతిప్రముఖులందరినీ, సేనాముఖ్యులనూ, స్నేహితులనూ ఆదేశించాడు. అప్పుడు ప్రతి కుటుంబంలోనూ క్షత్రియులూ, వైశ్యులూ, శూద్రులూ, బ్రాహ్మణులూ లేచి, మంచి జాతికి చెందిన ఒంటెల బండ్లనూ, గాడిదలనూ, ఏనుగులనూ, గుర్రాలనూ పూన్చారు — నాలుగు వర్ణాలూ ఒకేచోట చెప్పబడటం ఇక్కడ విశేషం — నగరమంతా ఒకే సంకల్పంతో ప్రయాణానికి లేస్తుంది; ఈ దృశ్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் வசிஷ்டர் தூதர்களை அனுப்பி அந்தணர்களையும் க்ஷத்திரியர்களையும் வீரர்களையும் அமைச்சர்களையும் குழுத் தலைவர்களையும் இக்ஷ்வாகுத் தலைவனின் அவை மண்டபத்துக்கு அழைத்தார்; பரதனோ சத்ருக்னனுடன் புலம்பிக்கொண்டிருந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அதே அவை பரதனின் பார்வைக்கு வருகிறது. அறிவு நிறைந்த பரதன், சிறந்த கோள்கள் கூடிய, உன்னதமானோர் நிறைந்த அந்த அவையை முழுநிலவுடைய இரவைப் போலக் காண்கிறான் — இங்கே உவமையே கதையைச் சுமக்கிறது; இரவு தானாக ஒளிர்வதில்லை, சந்திரனால் ஒளிர்விக்கப்படுகிறது; அதுபோல அவையும் தானாக அழகுபெறவில்லை, அங்கே அமர்ந்துள்ள உன்னதமானோரால்தான் அழகுபெறுகிறது. முறைப்படி ஆசனங்களில் அமர்ந்திருந்த உன்னதமானோரின் ஆடைகளும் அவர்கள் பூசிய நறுமணப் பூச்சுகளும் வீசிய ஒளியால் அந்தச் சிறந்த அவை ஒளிர்ந்தது. கற்றோர் நிறைந்த, மிக அழகிய அந்த அவை, மேகங்கள் விலகியபின் முழுநிலவுடன் திகழும் இரவைப் போலத் தோன்றியது. ‘கனாபாயே’ (மேகங்கள் விலகியபின்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் சரத்காலத்தைக் குறிக்கிறார் — மேகங்கள் விலகும்போது வானம் தெளிவாவது போல; ஆனால் இந்தக் கணத்தில் துயர மேகங்கள் விலகவில்லை, அவையின் அழகு மட்டும் அப்படி இருக்கிறது. மூன்று சுலோகங்களில் மூன்று உவமைகள் ஒரே ஓவியத்தைத் தீட்டுகின்றன — ஒளி, பிரகாசம், தெளிவு. ஆனால் மூன்றிலும் உவமானம் இரவே; பகல் எங்குமே இல்லை. அயோத்திக்கு இன்னும் இரவே நீடிக்கிறது என்பதைக் கவிஞர் மௌனமாகக் குறிக்கிறார்.

அரசனின் குடிமக்கள் அனைவரும் கூடியிருப்பதைக் கண்டு, தர்மம் அறிந்த புரோகிதர் வசிஷ்டர் பரதனிடம் மென்மையான சொற்களைக் கூறினார். அவருடைய சொற்கள் மூன்று படிகளில் அமைந்தவை — தந்தையின் நிலை, சகோதரனின் நிலை, பரதனின் கடமை. முதலில் அவர் சொல்கிறார்: ‘குழந்தாய், அரசன் தசரதன் தர்மத்தைக் கடைப்பிடித்து, செல்வமும் தானியமும் நிறைந்த செழிப்பான இந்தப் பூமியை உனக்கு அளித்துவிட்டு விண்ணுலகம் சென்றான்.’ பின்னர்: ‘சத்தியத்தையே வாழ்வாகக் கொண்ட ராமனும், சான்றோரின் தர்மத்தை நினைவில் கொண்டு, உதித்த சந்திரன் தன் நிலவொளியைக் கைவிடாதது போலத் தந்தையின் கட்டளையைக் கைவிடவில்லை.’ இங்கே உவமை நுட்பமானது — சந்திரனின் நிலவொளி அதன் இயல்பே; அதுபோல ராமன் தந்தையின் சொல்லைக் காப்பதும் அவனுடைய இயல்பே, வெளியிலிருந்து விதிக்கப்பட்ட கட்டுப்பாடு அல்ல. பின்னர் முடிவு: ‘தந்தையும் சகோதரனும் உனக்கு அளித்த, முட்கள் களையப்பட்ட இந்த அரசை, மகிழ்ந்த அமைச்சர்களுடன் ஆண்டு அனுபவி; விரைவிலேயே உனக்கு நீயே முடிசூட்டிக்கொள்.’ இறுதியில் அவர் அரசின் பரப்பையும் காட்டுகிறார்: ‘வடக்கிலும் மேற்கிலும் தெற்கிலும் உள்ளோரும், கோட்யாபராந்தர்களும், கடலோர மக்களும் உனக்கு ரத்தினங்களைக் காணிக்கையாகக் கொண்டு வரட்டும்.’ குருவின் சொல் தர்மத்துக்கு இசைந்ததே, ஏனெனில் அரசு தலைவனின்றி இருக்கலாகாது; ஆனால் அதே சொல் பரதனின் இதயத்தில் முள்ளைப் போலத் தைக்கிறது. ‘நிஹதகண்டகம்’ (முட்கள் களையப்பட்ட) என்ற அடைமொழியும் இருபொருள் கொண்டது — வசிஷ்டரின் கருத்தில் அரசில் போட்டியாளர் எவரும் எஞ்சவில்லை; பரதனின் கருத்திலோ முள்ளே அகற்றப்பட்டுவிட்டது.

அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, தர்மம் அறிந்த பரதன் துயரத்தில் மூழ்கி, தர்மத்தை விரும்பும் மனத்தோடு ராமனிடமே சென்றான் — உடலால் அவையில் அமர்ந்திருந்தாலும் உள்ளத்தால் அவன் காட்டிலேயே இருந்தான். கண்ணீரால் தழுதழுத்த குரலில், கலகம்ஸப் பறவையின் குரல் கொண்ட அந்த இளைஞன் அவையின் நடுவே புலம்பினான்; புரோகிதரையும் கண்டித்தான். ‘ஜகர்ஹே’ (கண்டித்தான்) என்ற சொல் பெரியது — சீடன் குருவைக் குறைகூறுகிறான், ஆனால் பணிவின்மையால் அல்ல, தர்மத்தின் மீதான பற்றால். அவனுடைய முதல் கேள்வியே பதிலாக இருக்கிறது: ‘பிரம்மசரியத்தைக் கடைப்பிடித்தவனும், கல்வியில் நிறைவுபெற்றவனும், அறிவாளியும், தர்மத்தில் முயல்பவனுமான ராமனுடைய அரசை என்னைப் போன்ற எவன் பறிப்பான்?’ நான்கு அடைமொழிகள் ராமனின் உரிமையை நிலைநாட்டுகின்றன — விரதம், கல்வி, அறிவு, தர்மநிஷ்டை. இரண்டாவது கேள்வி குலத்தைச் சார்ந்தது: ‘தசரதனுக்குப் பிறந்த எவன் அரசைப் பறிப்பவனாவான்? அரசும் நானும் ராமனுடையவர்களே; ஆகவே இங்கே நீங்கள் தர்மத்தைச் சொல்ல வேண்டும்.’ ‘நானும் ராமனுடையவன்’ என்ற சொற்களால் பரதன் தன்னை அரசுக்குப் போட்டியாளனாக அல்ல, ராமனின் உடைமையாகவே கருதுகிறான் — இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் இதயம். இங்கேயே பரதனின் பண்பு தீர்மானிக்கப்படுகிறது — அரசை விரும்பாதவனே அரசுக்குத் தகுதியானவன் என்பது வால்மீகியின் குறிப்பு.

இப்போது பரதன் தர்க்கத்தைப் பின்பற்றுகிறான்: ‘காகுத்ஸ்தன் மூத்தவன், சிறந்தவன், தர்மாத்மா, திலீபனுக்கும் நகுஷனுக்கும் நிகரானவன்; ஆகவே தசரதனைப் போல அவனே அரசைப் பெறத் தகுந்தவன்’ — வயதாலும் குணத்தாலும் தர்மத்தாலும் குல மரபாலும் உரிமை ராமனுக்கே. பின்னர் அவன் தன் அச்சத்தை வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘உன்னதமானோர் செய்யாத, விண்ணுலகுக்கு வழிகாட்டாத பாவத்தை நான் செய்தால், உலகில் இக்ஷ்வாகுக்களின் குலத்துக்கு இழிவு தேடியவனாவேன்.’ பாவத்தின் மூன்று அடையாளங்கள் இங்கே சொல்லப்படுகின்றன — சான்றோர் அதைச் செய்வதில்லை, அது விண்ணுலகுக்கு அழைத்துச் செல்வதில்லை, அது குலத்தைக் களங்கப்படுத்துகிறது. அதன் பின் அவன் தாயின் செயலைத் தன்னிடமிருந்து பிரிக்கிறான்: ‘என் தாய் செய்த பாவத்தை நானும் விரும்பவில்லை; இங்கே நின்றபடியே, கடுங்காட்டில் இருக்கும் ராமனைக் கைகூப்பி வணங்குகிறேன்.’ இறுதியில் உறுதி: ‘ராமனையே பின்தொடர்வேன்; இருகால் உயிரினங்களில் சிறந்த அவனே அரசன்; ராகவன் மூவுலகங்களின் அரசுக்கும் தகுந்தவன்.’ அயோத்தியின் அரசுகூட அவனுக்குச் சிறியது என்பது இங்கே தொனிப்பொருள். ‘இங்கே நின்றபடி, கடுங்காட்டில் இருப்பவனை வணங்குகிறேன்’ என்ற சொற்களின் முரணால் இடத்தின் தொலைவும் பக்தியின் அண்மையும் ஒருசேரக் காட்டப்படுகின்றன.

தர்மம் நிறைந்த அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, அவையோர் அனைவரும் ராமனிடம் மனத்தைப் பதித்தவர்களாக மகிழ்ச்சியால் கண்ணீர் விட்டனர். துயர அவையில் எழுந்த முதல் மகிழ்ச்சி இதுவே. பின்னர் பரதன் இரண்டு சபதங்கள் செய்கிறான். முதலாவது: ‘உன்னதமான அண்ணனைக் காட்டிலிருந்து திருப்பி அழைத்து வர என்னால் இயலாவிட்டால், உன்னதமான லக்ஷ்மணனைப் போல நானும் அங்கே காட்டிலேயே வசிப்பேன்.’ இரண்டாவது: ‘நற்குணம் கொண்ட சான்றோர்களான இந்த மதிப்பிற்குரியவர்களின் முன்னிலையில், அவனை வலிந்தேனும் திருப்பி அழைத்து வர எல்லா வழிகளிலும் முயல்வேன்.’ ‘வலிந்தேனும்’ என்ற சொல் அன்பின் வற்புறுத்தலையே குறிக்கிறது, வன்முறையை அல்ல. அதன் பின் இந்த உறுதி கணநேர உணர்ச்சி அல்ல என்று அவன் காட்டுகிறான்: ‘பாதையைச் சீர்செய்வதில் வல்லவர்களான பணியாளர்கள் அனைவரையும் நான் முன்பே அனுப்பிவிட்டேன்; பயணமே எனக்கு விருப்பம்.’ பாதையைச் சீர்செய்யும் பணி முன்பே தொடங்கிவிட்டது என்று அறிந்ததும், பரதனின் மனம் நெடுநாளாகவே உறுதிப்பட்டிருந்தது, குருவின் சொல்லால் கலங்கியது அல்ல என்று அவை உணர்கிறது. அவையோரின் மகிழ்ச்சிக் கண்ணீரும் அவனுடைய உறுதிக்குச் சான்று — துயர நகரத்தில் இதுவே முதல் இன்பம்.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, சகோதர அன்பு கொண்ட தர்மாத்மாவான பரதன் அருகில் நின்ற, ஆலோசனையில் வல்ல சுமந்திரனிடம் கூறினான்: ‘சுமந்திரா, விரைந்து எழுந்து என் கட்டளைப்படி செல்; உடனே பயணத்துக்கு ஆணையிடு; படையையும் திரட்டி வா.’ மகாத்மாவான பரதன் இவ்வாறு சொன்னதும், சுமந்திரன் மிக மகிழ்ந்து, சொன்னபடியே அனைத்தையும் விருப்பத்தோடு ஆணையிட்டான் — ‘இஷ்டவத்’ (விருப்பத்தோடு) என்ற சொல்லால், இந்தக் கட்டளை எல்லாராலும் விரும்பப்பட்டதே என்று கவிஞர் குறிக்கிறார். ராமனைத் திருப்பி அழைத்து வரப் பயணம் ஆணையிடப்பட்டது என்று கேட்டு, குடிமக்களும் படைத்தலைவர்களும் மகிழ்ந்தனர். பின்னர் வீடுதோறும் வீரர்களின் மனைவியர் பயணத்தைப் பற்றி அறிந்து மகிழ்ந்து தத்தம் கணவர்களை விரைவுபடுத்தினர் — பெண்களின் இந்த உற்சாகமே இந்தப் பகுதியின் மிக இனிய கூறு; ஏனெனில் பொதுவாகப் பயணத்தைப் பெண்கள் எதிர்ப்பார்கள், இங்கோ அவர்களே தூண்டுகின்றனர். படைத்தலைவர்கள் பெண்களுடன் சேர்ந்து குதிரைகளாலும் மாட்டு வண்டிகளாலும் மனவேகம் கொண்ட தேர்களாலும் படை முழுவதையும் விரைவாக முடுக்கினர். இந்தப் பயணம் போர்ப் பயணம் அல்ல, வேண்டுதல் பயணம்; ஆகவேதான் பெண்களும் உடன் செல்கின்றனர்.

அந்தப் படை ஆயத்தமாக இருப்பதைக் கண்டு, பரதன் குருவின் அருகில் பக்கத்தில் நின்ற சுமந்திரனிடம், ‘என் தேரை விரைந்து கொண்டு வா’ என்றான். பரதனின் அந்தக் கட்டளையை ஏற்று மிக மகிழ்ந்த சுமந்திரன், சிறந்த குதிரைகள் பூட்டிய தேரை எடுத்துக்கொண்டு அருகே வந்தான். இங்கே கவிஞர் யாப்பை மாற்றுகிறார் — அனுஷ்டுப்புக்குப் பதிலாக நீண்ட யாப்பு வருகிறது; இதனால் பயணத்தின் கம்பீரம் குறிக்கப்படுகிறது. சத்தியத்தில் உறுதியும், உறுதியான சத்தியமும் வீரமும், பெரும் ஆற்றலும் கொண்ட அந்த ராகவன், பெருங்காட்டுக்குச் சென்ற புகழ்மிக்க மூத்தவனை மனம் இரங்கச் செய்ய எண்ணி, பொருத்தமான சொற்களைக் கூறினான்: ‘சுமந்திரா, விரைந்து எழுந்து, படையைத் திரட்டுவதற்காகப் படைத்தலைவர்களிடம் செல்; காட்டில் இருக்கும் ராமனை மனம் இரங்கச் செய்து, உலகின் நலனுக்காக அவனை அழைத்து வர விரும்புகிறேன்.’ ‘உலகின் நலனுக்காக’ என்ற சொற்களால், பரதன் தன் சொந்தத் துயரத்தை அல்ல, உலகின் நன்மையையே காரணமாகக் காட்டுகிறான். பரதனால் முறையாகக் கட்டளையிடப்பட்ட தேரோட்டியின் மகன், விருப்பம் முழுமையாக நிறைவேறியவனாக, குடிமக்களின் தலைவர்கள் அனைவருக்கும் படைத்தலைவர்களுக்கும் நண்பர்களுக்கும் ஆணையிட்டான். பின்னர் குலந்தோறும் க்ஷத்திரியர்களும் வைசியர்களும் சூத்திரர்களும் அந்தணர்களும் எழுந்து, நற்குலத்தில் பிறந்த ஒட்டகங்களையும் தேர்களையும் கழுதைகளையும் யானைகளையும் குதிரைகளையும் பூட்டினர் — நான்கு வருணத்தாரும் ஒருசேரச் சொல்லப்படுவதே இங்கே சிறப்பு; நகரம் முழுவதும் ஒரே எண்ணத்தோடு புறப்படுவதற்கு எழுகிறது என்ற காட்சியுடன் சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನೂ ಯೋಧರನ್ನೂ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನೂ ಗಣಮುಖ್ಯರನ್ನೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥನ ಸಭಾಭವನಕ್ಕೆ ಕರೆಸಿದ್ದನು; ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸಭೆ ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನನಾದ ಭರತನು ಶ್ರೇಷ್ಠಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಆರ್ಯಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಸಭೆಯನ್ನು ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯೇ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತದೆ; ರಾತ್ರಿ ತಾನಾಗಿ ಬೆಳಗದೆ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಬೆಳಗುವಂತೆ, ಸಭೆಯೂ ತಾನಾಗಿ ಶೋಭಿಸದೆ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಆರ್ಯರಿಂದಲೇ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಆರ್ಯರ ವಸ್ತ್ರಗಳ ಮತ್ತು ಅಂಗರಾಗಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಆ ಉತ್ತಮ ಸಭೆ ಬೆಳಗಿತು. ವಿದ್ವಜ್ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸುಂದರವಾದ ಆ ಸಭೆ ಮೋಡಗಳು ಸರಿದಾಗಿನ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಕಂಡಿತು. ‘ಘನಾಪಾಯೇ’ (ಮೋಡಗಳು ಸರಿದಾಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಶರತ್ಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೋಡಗಳು ಸರಿದಾಗ ಆಕಾಶ ನಿರ್ಮಲವಾಗುವಂತೆ; ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಶೋಕದ ಮೋಡಗಳು ಸರಿದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಸಭೆಯ ಶೋಭೆ ಮಾತ್ರ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳು ಒಂದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ — ಪ್ರಕಾಶ, ಕಾಂತಿ, ನಿರ್ಮಲತೆ. ಆದರೆ ಮೂರರಲ್ಲೂ ಉಪಮಾನ ರಾತ್ರಿಯೇ; ಹಗಲು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಇನ್ನೂ ರಾತ್ರಿಯೇ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಮೌನವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಜನ ಪ್ರಕೃತಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠನು ಭರತನಿಗೆ ಮೃದುವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಅವನ ಮಾತು ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ತಂದೆಯ ಸ್ಥಿತಿ, ಅಣ್ಣನ ಸ್ಥಿತಿ, ಭರತನ ಕರ್ತವ್ಯ. ಮೊದಲು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಗೂ, ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ, ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದನು.’ ಅನಂತರ — ‘ಸತ್ಯವೃತ್ತಿಯುಳ್ಳ ರಾಮನೂ ಸತ್ಪುರುಷರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ, ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನು ಬಿಡದಂತೆ, ತಂದೆಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಚಂದ್ರನ ಬೆಳದಿಂಗಳು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವೇ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನ ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪಾಲನೆಯೂ ಸ್ವಭಾವವೇ, ಹೊರಗಿನ ನಿಯಮವಲ್ಲ. ಅನಂತರ ನಿಗಮನ — ‘ತಂದೆಯೂ ಅಣ್ಣನೂ ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಈ ರಾಜ್ಯ ಮುಳ್ಳುಗಳಿಲ್ಲದ್ದು; ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸು, ಬೇಗನೆ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಉತ್ತರದವರೂ ಪಶ್ಚಿಮದವರೂ ದಕ್ಷಿಣದವರೂ ಕೋಟ್ಯಾಪರಾಂತರೂ ಸಮುದ್ರತೀರದವರೂ ನಿನಗೆ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ತರಲಿ.’ ಗುರುವಿನ ಮಾತು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೇ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜ್ಯ ನಾಯಕನಿಲ್ಲದೆ ಇರಬಾರದು; ಆದರೆ ಅದೇ ಮಾತು ಭರತನ ಹೃದಯವನ್ನು ಬಾಣದಂತೆ ಚುಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ನಿಹತಕಂಟಕಮ್’ (ಮುಳ್ಳುಗಳು ನಾಶವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ದ್ವ್ಯರ್ಥವಾದುದು — ವಸಿಷ್ಠನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ; ಭರತನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಮುಳ್ಳೆಂದು ಭಾವಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನನ್ನೇ (ರಾಮನನ್ನೇ) ಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಭರತನು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನನ್ನೇ ಸೇರಿದನು — ದೇಹದಿಂದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಅವನು ವನದಲ್ಲೇ ಇದ್ದನು. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ, ಕಲಹಂಸದ ಸ್ವರವುಳ್ಳ ಆ ಯುವಕನು ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ವಿಲಪಿಸಿದನು, ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದನು. ‘ಜಗರ್ಹೇ’ (ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಶಿಷ್ಯನು ಗುರುವನ್ನು ಉಪಾಲಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವಿನಯದಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಆಗ್ರಹದಿಂದ. ಅವನ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉತ್ತರ — ‘ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ, ವಿದ್ಯಾಸ್ನಾತಕನಾದ, ಧೀಮಂತನಾದ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾದ ರಾಮನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನನ್ನಂಥವನು ಯಾರು ಕಸಿದುಕೊಂಡಾನು?’ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು ರಾಮನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ — ವ್ರತ, ವಿದ್ಯೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ. ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕುಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತದೆ — ‘ದಶರಥನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಯಾವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನಾದಾನು? ರಾಜ್ಯವೂ ನಾನೂ ರಾಮನವರೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನೀವು ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು.’ ‘ಅಹಂ ಚ ರಾಮಸ್ಯ’ (ನಾನೂ ರಾಮನವನೇ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಭರತನು ತನ್ನನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯೆಂದಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸ್ವತ್ತೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸದವನೇ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ಎಂಬುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸಂಕೇತ.

ಭರತನು ಈಗ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಜ್ಯೇಷ್ಠನು, ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಧರ್ಮಾತ್ಮನು, ದಿಲೀಪ-ನಹುಷರಿಗೆ ಸಮಾನನು; ಆದ್ದರಿಂದ ದಶರಥನಂತೆ ಅವನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹನು’ — ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ, ಗುಣದಿಂದ, ಧರ್ಮದಿಂದ, ವಂಶಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಅಧಿಕಾರ ರಾಮನದೇ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಭಯವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಆರ್ಯರು ಸೇವಿಸದ, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯದ ಪಾಪವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಿದರೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕನಾಗುವೆನು.’ ಪಾಪದ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸತ್ಪುರುಷರು ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕ ತರುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತಾಯಿಯ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ತಾಯಿ ಮಾಡಿದ ಪಾಪವನ್ನು ನಾನೂ ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತು, ದುರ್ಗಮ ವನದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮನಿಗೆ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ — ‘ರಾಮನನ್ನೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ; ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನೇ ರಾಜನು; ರಾಘವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಅರ್ಹನು.’ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯವೂ ಅವನಿಗೆ ಅಲ್ಪ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ ಇಲ್ಲಿದೆ. ‘ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತು’ ಮತ್ತು ‘ದುರ್ಗಮ ವನದಲ್ಲಿರುವವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ವಿರೋಧದಿಂದ ಸ್ಥಳದ ದೂರವೂ ಭಕ್ತಿಯ ಸಾಮೀಪ್ಯವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಬರುತ್ತವೆ.

ಧರ್ಮಸಂಯುಕ್ತವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಟ್ಟಿದ್ದ ಸಭಾಸದರೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು. ಶೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ಮೊದಲ ಹರ್ಷ. ಅನಂತರ ಭರತನು ಎರಡು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ‘ಆರ್ಯನನ್ನು ವನದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ, ಆರ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಂತೆ ನಾನೂ ಅಲ್ಲಿ ವನದಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವೆನು.’ ಎರಡನೆಯದು — ‘ಗುಣವಂತರಾದ ಸಾಧುಗಳಾದ ಈ ಪೂಜ್ಯ ಆರ್ಯರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿಯಾದರೂ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಎಲ್ಲ ಉಪಾಯಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವೆನು.’ ‘ಬಲಾತ್’ (ಬಲವಂತವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಸ್ನೇಹದ ಆಗ್ರಹವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಹಿಂಸೆಯನ್ನಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಈ ನಿಶ್ಚಯವು ಕ್ಷಣಿಕವಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದಾರಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಎಲ್ಲ ವಿಷ್ಟಿ-ಕರ್ಮಾಂತಿಕರನ್ನು (ಕೂಲಿಕಾರರನ್ನೂ ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನೂ) ನಾನು ಮೊದಲೇ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಯಾತ್ರೆ ನನಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗಿದೆ.’ ದಾರಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮೊದಲೇ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಭರತನ ಮನಸ್ಸು ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು, ಗುರುವಿನ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಲಕಿದುದಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಭೆ ಅರಿಯುತ್ತದೆ. ಸಭಾಸದರ ಆನಂದಾಶ್ರುಗಳೂ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ — ಶೋಕನಗರಿಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ಮೊದಲ ಸುಖ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಭರತನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಂತ್ರಕೋವಿದನಾದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರ, ಬೇಗನೆ ಎದ್ದು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹೋಗು; ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸು, ಸೇನೆಯನ್ನು ಕರೆತಾ.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಮಂತ್ರನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಹೇಳಿದಂತೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದುದೆಂಬಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು — ‘ಇಷ್ಟವತ್’ (ಇಷ್ಟವಾದುದರಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಆಜ್ಞೆ ಎಲ್ಲರೂ ಬಯಸಿದ್ದೇ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಯಾತ್ರೆ ಘೋಷಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಅನಂತರ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ಯೋಧರ ಪತ್ನಿಯರು ಯಾತ್ರೆಯ ವಿಷಯ ತಿಳಿದು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ತಮ್ಮ ಗಂಡಂದಿರನ್ನು ತ್ವರೆಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು — ಸ್ತ್ರೀಯರ ಈ ಉತ್ಸಾಹ ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಅತ್ಯಂತ ಮಧುರವಾದ ಅಂಗ; ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವರೇ ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಎತ್ತಿನಗಾಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಮನೋವೇಗದ ರಥಗಳಿಂದಲೂ ಇಡೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹೊರಡಿಸಿದರು. ಈ ಯಾತ್ರೆ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥನಾಯಾತ್ರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ಆ ಸೇನೆ ಸಜ್ಜಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಭರತನು ಗುರುವಿನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ‘ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಬೇಗ ತಾ’ ಎಂದನು. ಭರತನ ಆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸುಮಂತ್ರನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅನುಷ್ಟುಭದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ದೀರ್ಘವೃತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಯಾತ್ರೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧೃತಿಯುಳ್ಳ, ದೃಢವಾದ ಸತ್ಯ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳುಳ್ಳ, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ಆ ರಾಘವನು (ಭರತನು), ಮಹಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಹಿರಿಯಣ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸಿ, ಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರ, ಬೇಗನೆ ಎದ್ದು ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲು ಸೇನಾಪ್ರಮುಖರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು; ವನದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಜಗತೋ ಹಿತಾಯ’ (ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನಲ್ಲ, ಲೋಕದ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನೇ ಕಾರಣವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂತಪುತ್ರನು ತನ್ನ ಬಯಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಈಡೇರಿದವನಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜಾಪ್ರಮುಖರಿಗೂ ಸೇನಾಮುಖ್ಯರಿಗೂ ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೂ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಿದನು. ಅನಂತರ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರೂ ವೈಶ್ಯರೂ ಶೂದ್ರರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಎದ್ದು, ಉತ್ತಮ ತಳಿಯ ಒಂಟೆಯ ರಥಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನೂ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಹೂಡಿದರು — ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಹೇಳಿರುವುದು ಇಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷ — ಇಡೀ ನಗರಿಯೇ ಒಂದೇ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಏಳುತ್ತದೆ ಎಂಬ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ ദൂതന്മാരെ അയച്ച് ബ്രാഹ്മണരെയും ക്ഷത്രിയരെയും യോദ്ധാക്കളെയും അമാത്യന്മാരെയും ഗണമുഖ്യന്മാരെയും ഇക്ഷ്വാകുനാഥന്റെ സഭാമന്ദിരത്തിലേക്കു വിളിച്ചുവരുത്തി; ഭരതനാകട്ടെ ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ആ സഭതന്നെ ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെടുന്നു. ബുദ്ധിമാനായ ഭരതൻ ശ്രേഷ്ഠഗ്രഹങ്ങളോടുകൂടിയതും ആര്യജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ ആ സഭയെ പൂർണചന്ദ്രനുള്ള രാത്രിപോലെ കാണുന്നു — ഇവിടെ ഉപമതന്നെ കഥ വഹിക്കുന്നു; രാത്രി സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നില്ല, ചന്ദ്രനാൽ പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ സഭയും സ്വയം ശോഭിക്കുന്നില്ല, അവിടെ ഉപവിഷ്ടരായ ആര്യന്മാരാലാണ് ശോഭിക്കുന്നത്. യഥാക്രമം ആസനങ്ങളിൽ ഇരുന്ന ആര്യന്മാരുടെ വസ്ത്രങ്ങളുടെയും അംഗരാഗങ്ങളുടെയും പ്രഭയാൽ ആ ഉത്തമസഭ ദീപ്തമായി. വിദ്വജ്ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, അതിമനോഹരമായ ആ സഭ മേഘങ്ങൾ നീങ്ങിയ നേരത്ത് പൂർണചന്ദ്രനുള്ള രാത്രിപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ‘ഘനാപായേ’ (മേഘങ്ങൾ നീങ്ങുമ്പോൾ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ശരത്കാലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മേഘങ്ങൾ നീങ്ങുമ്പോൾ ആകാശം നിർമലമാകുന്നതുപോലെ; ഈ നിമിഷത്തിൽ ശോകമേഘങ്ങൾ നീങ്ങിയിട്ടില്ലെങ്കിലും സഭയുടെ ശോഭ അത്തരത്തിലുള്ളതുതന്നെ. മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലെ മൂന്നുപമകൾ ഒരേ ചിത്രം രചിക്കുന്നു — പ്രകാശം, പ്രഭ, നിർമലത. എന്നാൽ മൂന്നിടത്തും ഉപമാനം രാത്രിതന്നെ; പകൽ എവിടെയുമില്ല. അയോധ്യയിൽ ഇപ്പോഴും രാത്രിതന്നെയാണ് എന്നു കവി മൗനമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

രാജാവിന്റെ എല്ലാ പ്രകൃതികളും വന്നുചേർന്നതു കണ്ട് ധർമജ്ഞനായ പുരോഹിതൻ വസിഷ്ഠൻ ഭരതനോടു മൃദുവായി സംസാരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ മൂന്നു ഘട്ടങ്ങളായി ഇണക്കിയിരിക്കുന്നു — പിതാവിന്റെ നില, സഹോദരന്റെ നില, ഭരതന്റെ കർത്തവ്യം. ആദ്യം അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘മകനേ, ദശരഥരാജാവ് ധർമം അനുഷ്ഠിച്ച്, ധനധാന്യസമൃദ്ധമായ ഐശ്വര്യപൂർണമായ ഭൂമി നിനക്കു നൽകി സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു.’ പിന്നെ: ‘സത്യവ്രതനായ രാമനും സജ്ജനങ്ങളുടെ ധർമം ഓർത്ത്, ഉദിച്ച ചന്ദ്രൻ സ്വന്തം നിലാവു കൈവിടാത്തതുപോലെ, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ കൈവിട്ടില്ല.’ ഉപമ ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമാണ് — ചന്ദ്രന്റെ നിലാവ് അതിന്റെ സ്വഭാവംതന്നെയാണ്; അതുപോലെ രാമന്റെ പിതൃവാക്യപാലനവും സ്വഭാവംതന്നെ, പുറമേനിന്നുള്ള നിയമമല്ല. തുടർന്ന് നിഗമനം: ‘പിതാവും സഹോദരനും നിനക്കു നൽകിയത് മുള്ളുകൾ നീക്കിയ രാജ്യമാണ്; സന്തുഷ്ടരായ അമാത്യന്മാരോടൊപ്പം അത് അനുഭവിക്കൂ, വേഗംതന്നെ അഭിഷിക്തനാകൂ.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം രാജ്യത്തിന്റെ വിസ്താരവും കാണിക്കുന്നു: ‘വടക്കരും പടിഞ്ഞാറരും തെക്കരും കോട്യാപരാന്തദേശക്കാരും സമുദ്രതീരവാസികളും നിനക്കു രത്നങ്ങൾ കാഴ്ചവയ്ക്കട്ടെ.’ രാജ്യം നായകനില്ലാതെ നിൽക്കാൻ പാടില്ലാത്തതിനാൽ ഗുരുവിന്റെ വാക്കു ധർമസംഗതംതന്നെ; എന്നാൽ ആ വാക്കുതന്നെ ഭരതന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മുള്ളുപോലെ തറയ്ക്കുന്നു. ‘നിഹതകണ്ടകം’ (മുള്ളുകൾ നീക്കിയ) എന്ന വിശേഷണവും ദ്വയാർഥമാണ് — വസിഷ്ഠന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ രാജ്യത്തിൽ എതിരാളി ആരും ബാക്കിയില്ല; ഭരതന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിലാകട്ടെ, മുള്ളുതന്നെയാണ് നീക്കപ്പെട്ടത്.

ആ വാക്കുകൾ കേട്ട ധർമജ്ഞനായ ഭരതൻ ശോകത്തിൽ മുങ്ങി, ധർമാകാംക്ഷയോടെ മനസ്സുകൊണ്ട് രാമന്റെ അടുത്തേക്കുതന്നെ പോയി — ശരീരംകൊണ്ട് സഭയിൽ ഇരുന്നെങ്കിലും ചിത്തംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം കാട്ടിലായിരുന്നു. കലഹംസസ്വരമുള്ള ആ യുവാവ് കണ്ണീരിടറിയ ശബ്ദത്തിൽ സഭാമധ്യത്തിൽ വിലപിച്ചു, പുരോഹിതനെ ആക്ഷേപിക്കുകയും ചെയ്തു. ‘ജഗർഹേ’ (ആക്ഷേപിച്ചു) എന്ന പദം വലുതാണ് — ശിഷ്യൻ ഗുരുവിനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു, എന്നാൽ അവിനയംകൊണ്ടല്ല, ധർമത്തോടുള്ള നിഷ്ഠകൊണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ചോദ്യംതന്നെ ഉത്തരമാണ്: ‘ബ്രഹ്മചര്യം അനുഷ്ഠിച്ചവനും വിദ്യാസ്നാതകനും ബുദ്ധിമാനും ധർമത്തിൽ യത്നിക്കുന്നവനുമായ രാമന്റെ രാജ്യം എന്നെപ്പോലൊരുവൻ എങ്ങനെ അപഹരിക്കും?’ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ രാമന്റെ അവകാശം സ്ഥാപിക്കുന്നു — വ്രതം, വിദ്യ, ബുദ്ധി, ധർമനിഷ്ഠ. രണ്ടാമത്തെ ചോദ്യം കുലത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു: ‘ദശരഥനിൽനിന്നു ജനിച്ച ആരെങ്കിലും രാജ്യാപഹാരിയാകുമോ? രാജ്യവും ഞാനും രാമന്റേതുതന്നെ; അതിനാൽ അങ്ങ് ഇവിടെ ധർമം പറയണം.’ ‘ഞാനും രാമന്റേത്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭരതൻ തന്നെ രാജ്യത്തിന്റെ എതിരാളിയായല്ല, രാമന്റെ സമ്പത്തായിത്തന്നെ കരുതുന്നു — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം. ഇവിടെത്തന്നെ ഭരതന്റെ ചരിത്രം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു — രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കാത്തവനാണ് രാജ്യത്തിനു യോഗ്യൻ എന്നാണ് വാല്മീകിയുടെ സൂചന.

ഭരതൻ ഇനി യുക്തി പിന്തുടരുന്നു: ‘കാകുത്സ്ഥൻ ജ്യേഷ്ഠനും ശ്രേഷ്ഠനും ധർമാത്മാവും ദിലീപനും നഹുഷനും തുല്യനുമാണ്; അതിനാൽ ദശരഥനെപ്പോലെ അദ്ദേഹമാണ് രാജ്യം ലഭിക്കാൻ അർഹൻ’ — പ്രായംകൊണ്ടും ഗുണംകൊണ്ടും ധർമംകൊണ്ടും വംശപാരമ്പര്യംകൊണ്ടും അവകാശം രാമനു മാത്രം. പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ ഭയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘അനാര്യന്മാർ ചെയ്യുന്നതും സ്വർഗം നൽകാത്തതുമായ പാപം ഞാൻ ചെയ്താൽ ലോകത്തിൽ ഞാൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലദ്രോഹിയാകും.’ പാപത്തിന്റെ മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾ ഇവിടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — സത്പുരുഷന്മാർ അതു ചെയ്യുന്നില്ല, അതു സ്വർഗത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നില്ല, അതു കുലത്തിനു കളങ്കമുണ്ടാക്കുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം അമ്മയുടെ കർമത്തെ തന്നിൽനിന്നു വേർതിരിക്കുന്നു: ‘അമ്മ ചെയ്ത പാപം എനിക്ക് ഒട്ടും രുചിക്കുന്നില്ല; ഇവിടെ നിന്നുകൊണ്ട് ദുർഗമവനത്തിലുള്ള രാമനെ ഞാൻ കൈകൂപ്പി നമസ്കരിക്കുന്നു.’ ഒടുവിൽ നിശ്ചയം: ‘ഞാൻ രാമനെത്തന്നെ അനുഗമിക്കും; മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് രാജാവ്; മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും രാജ്യത്തിനു രാഘവൻ അർഹനാണ്.’ അയോധ്യാരാജ്യംപോലും അദ്ദേഹത്തിനു ചെറുതാണ് എന്ന ധ്വനിയും ഇവിടെയുണ്ട്. ‘ഇവിടെ നിന്നുകൊണ്ട് ദുർഗമവനത്തിലുള്ളവനെ നമസ്കരിക്കുന്നു’ എന്ന പദങ്ങളുടെ വിരോധത്തിലൂടെ ദേശത്തിന്റെ അകലവും ഭക്തിയുടെ അടുപ്പവും ഒരേസമയം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു.

ധർമനിഷ്ഠമായ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് സഭാംഗങ്ങളെല്ലാം രാമനിൽ മനസ്സർപ്പിച്ച് ആനന്ദത്താൽ കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ശോകസഭയിലെ ആദ്യത്തെ ആനന്ദം ഇതുതന്നെ. പിന്നെ ഭരതൻ രണ്ടു പ്രതിജ്ഞകൾ ചെയ്യുന്നു. ഒന്നാമത്തേത്: ‘ആര്യനെ കാട്ടിൽനിന്നു തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരാൻ എനിക്കു കഴിഞ്ഞില്ലെങ്കിൽ, ആര്യനായ ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ ഞാനും ആ കാട്ടിൽത്തന്നെ വസിക്കും.’ രണ്ടാമത്തേത്: ‘ഗുണശാലികളും സാധുക്കളുമായ ഈ ആര്യശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെ ബലമായിട്ടെങ്കിലും തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ എല്ലാ ഉപായങ്ങളും പ്രയോഗിക്കും.’ ‘ബലമായി’ എന്ന പദം സ്നേഹത്തിന്റെ നിർബന്ധം മാത്രമാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഹിംസയല്ല. തുടർന്ന് ഈ നിശ്ചയം ക്ഷണികമല്ല എന്ന് അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു: ‘വഴി വെട്ടിത്തെളിക്കുന്നതിൽ സമർഥരായ എല്ലാ വേലക്കാരെയും പണിക്കാരെയും ഞാൻ മുമ്പേതന്നെ അയച്ചുകഴിഞ്ഞു; യാത്ര എനിക്കിഷ്ടമാണ്.’ വഴിയൊരുക്കൽ മുമ്പേ ആരംഭിച്ചുകഴിഞ്ഞു എന്നറിഞ്ഞപ്പോൾ ഭരതന്റെ മനസ്സ് വളരെ മുമ്പേ ഉറച്ചതായിരുന്നു, ഗുരുവിന്റെ വാക്കുകേട്ട് ഇളകിയതല്ല എന്നു സഭ മനസ്സിലാക്കുന്നു. സഭാംഗങ്ങളുടെ ആനന്ദാശ്രുക്കൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയത്തിനുള്ള സാക്ഷ്യവുമാണ് — ശോകനഗരിയിലെ ആദ്യത്തെ സുഖം ഇതാണ്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ഭ്രാതൃവത്സലനായ ധർമാത്മാവ് ഭരതൻ അടുത്തുനിന്ന മന്ത്രകോവിദനായ സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘സുമന്ത്രാ, വേഗം എഴുന്നേറ്റ് എന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചു പോകൂ; ഉടൻ യാത്രയ്ക്ക് ആജ്ഞ നൽകൂ, സൈന്യത്തെ വിളിച്ചുകൂട്ടൂ.’ മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഹൃഷ്ടനായ സുമന്ത്രൻ നിർദേശിച്ചതെല്ലാം തനിക്കിഷ്ടമുള്ളതുപോലെ ആജ്ഞാപിച്ചു — ‘ഇഷ്ടവത്’ (ഇഷ്ടമുള്ളതുപോലെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഈ ആജ്ഞ എല്ലാവരും ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നതുതന്നെയായിരുന്നു എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാനായി യാത്ര ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട് പ്രകൃതികളും സേനാധ്യക്ഷന്മാരും ഹൃഷ്ടരായി. പിന്നെ വീടുവീടാന്തരം യോദ്ധാക്കളുടെ ഭാര്യമാർ യാത്രാവാർത്തയറിഞ്ഞ് സന്തോഷിച്ച് തങ്ങളുടെ ഭർത്താക്കന്മാരെ തിടുക്കപ്പെടുത്തി — സ്ത്രീകളുടെ ഈ ഉത്സാഹമാണ് ഈ പ്രകരണത്തിലെ ഏറ്റവും മധുരമായ അംഗം; കാരണം സാധാരണ യാത്രയിൽ സ്ത്രീകൾ എതിർപ്പു പ്രകടിപ്പിക്കും, ഇവിടെയാകട്ടെ അവർതന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. സേനാധ്യക്ഷന്മാർ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം കുതിരകളും കാളവണ്ടികളും മനോവേഗമുള്ള രഥങ്ങളുമായി സൈന്യത്തെയാകെ വേഗം നയിച്ചു. ഈ യാത്ര യുദ്ധയാത്രയല്ല, പ്രാർഥനായാത്രയാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് സ്ത്രീകളും അതിൽ പോകുന്നത്.

സജ്ജമായ ആ സൈന്യത്തെ കണ്ട് ഭരതൻ ഗുരുവിന്റെ സന്നിധിയിൽ അരികത്തുനിന്ന സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ രഥം വേഗം ഒരുക്കൂ.’ ഭരതന്റെ ആ ആജ്ഞ ഏറ്റുവാങ്ങി, അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ സുമന്ത്രൻ ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയ രഥവുമായി വന്നു. ഇവിടെ കവി ഛന്ദസ്സു മാറ്റുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ദീർഘവൃത്തം വരുന്നു; അതിലൂടെ യാത്രയുടെ ഗാംഭീര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സത്യധൃതിയും ദൃഢസത്യവിക്രമനും പ്രതാപവാനുമായ ആ രാഘവൻ, മഹാരണ്യത്തിലെത്തിയ യശസ്വിയായ ജ്യേഷ്ഠനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനുദ്ദേശിച്ച്, ഉചിതമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു: ‘സുമന്ത്രാ, വേഗം എഴുന്നേറ്റ് സൈന്യത്തെ സജ്ജമാക്കാൻ സേനാപ്രമുഖന്മാരുടെ അടുത്തേക്കു പോകൂ; കാട്ടിലുള്ള രാമനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച് ലോകത്തിന്റെ ഹിതത്തിനായി അദ്ദേഹത്തെ കൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ‘ലോകത്തിന്റെ ഹിതത്തിനായി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭരതൻ സ്വന്തം ദുഃഖമല്ല, ലോകത്തിന്റെ കല്യാണമാണ് കാരണമായി കാണിക്കുന്നത്. ഭരതനാൽ ശരിയായി ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട സൂതപുത്രൻ, ആഗ്രഹം പൂർണമായി സഫലമായവനായി, എല്ലാ പ്രകൃതിപ്രമുഖന്മാർക്കും സേനാമുഖ്യന്മാർക്കും സുഹൃജ്ജനങ്ങൾക്കും നിർദേശം നൽകി. പിന്നെ കുലംകുലമായി ക്ഷത്രിയരും വൈശ്യരും ശൂദ്രരും ബ്രാഹ്മണരും എഴുന്നേറ്റ് നല്ല ഇനത്തിൽപ്പെട്ട ഒട്ടകരഥങ്ങളെയും കഴുതകളെയും ആനകളെയും കുതിരകളെയും പൂട്ടി — നാലു വർണങ്ങളും ഒരുമിച്ചു പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ സവിശേഷത — നഗരം മുഴുവൻ ഒരൊറ്റ സങ്കല്പത്തോടെ പുറപ്പാടിനായി എഴുന്നേൽക്കുന്നു എന്ന ദൃശ്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.

In the previous sarga Vasiṣṭha had sent messengers to summon the brahmins, kṣatriyas, warriors, ministers and guild leaders to the assembly hall of the lord of the Ikṣvākus, while Bharata lamented with Śatrughna. Now that assembly comes into Bharata's view. The wise prince looked on the hall, thronged with noble men and standing under auspicious stars, as one looks on a night lit by the full moon. The image carries the story: a night does not shine of itself but by the moon, and so the hall shone not of itself but by the nobles seated in it. As they took their seats in due order, that finest of halls was lit by the sheen of their garments and the fragrant unguents on their bodies. Full of learned men and altogether lovely, it looked like a full-moon night when the rain clouds have passed. The clouds' passing points to autumn; the clouds of grief had not yet gone, but the hall shone as if they had. Three verses, three comparisons, one picture — light, radiance, clarity. Yet in all three the thing compared is night, never day; without saying so, the poet hints that it is still night in Ayodhyā.

Seeing all the king's subjects assembled, Vasiṣṭha, the family priest who knew the law, spoke gently to Bharata, and his words had three steps: the father's part, the brother's part and Bharata's duty. “My son, King Daśaratha, practising righteousness, has gone to heaven, leaving you an earth that is prosperous and rich in wealth and grain. Rāma too, whose conduct is truth itself, remembering the law of the good, did not abandon his father's command, any more than the risen moon abandons its light.” The image is subtle: moonlight is the moon's own nature, and so keeping his father's word was Rāma's very nature, not a rule laid on him from outside. Then his conclusion: “Your father and your brother have given you this kingdom with its thorns drawn. Enjoy it with your ministers content, and have yourself consecrated at once.” And he showed the kingdom's reach: “Let the peoples of the north, the west and the south, and those of the far coasts by the sea, bring you their treasures.” The guru's words accorded with dharma, since a kingdom cannot be left without a ruler; yet they pierced Bharata's heart like a dart. Even “its thorns drawn” cuts two ways: to Vasiṣṭha it meant no rival remained, while to Bharata it meant that the true heir had been removed like a thorn.

Hearing these words, Bharata, who knew the law, was flooded with grief, and his mind, longing for what was right, went to Rāma alone; his body sat in the assembly, but his heart was in the forest. His voice choked with tears, the young prince, whose voice was sweet as a wild goose's, lamented in the midst of the assembly and reproached the priest — a pupil reproving his teacher, not out of disrespect but from his insistence on dharma. His first question was itself his answer: “Who like me could take the kingdom from Rāma, who has kept the vow of chastity, who is steeped in all learning, who is wise and strives always in righteousness?” Four marks establish Rāma's right: his vows, his learning, his wisdom, his devotion to dharma. His second question appealed to the family: “How could a son of Daśaratha become a stealer of kingdoms? The kingdom and I both belong to Rāma; you should speak here of what is right.” In saying “I too belong to Rāma”, Bharata sees himself not as a rival for the kingdom but as Rāma's own possession, and this is the heart of the sarga. Here Bharata's character is settled, and Vālmīki hints that the man who does not covet the kingdom is the one worthy of it.

Now Bharata reasoned it out. “Kākutstha is the eldest and the best, a righteous soul, the equal of Dilīpa and Nahuṣa; he alone deserves the kingdom, as Daśaratha did” — by age, by virtue, by righteousness and by the line of succession, the right was Rāma's. Then he laid bare his own fear: “If I were to commit a sin that only base men would stoop to, a sin that shuts the gate of heaven, I would become the disgrace of the Ikṣvāku line in this world.” Three marks of sin are named: good men do not touch it, it does not lead to heaven, it stains the family. Next he separated his mother's deed from himself: “I do not approve even of the sin my mother has committed. Standing here, I bow with folded hands to Rāma, far away in the depths of the forest.” Standing here and bowing to one far off: the distance of the land and the nearness of devotion are shown together. Then his resolve: “It is Rāma I will follow. He is the king, the best of men. Rāghava is fit to rule even the three worlds” — as if the kingdom of Ayodhyā were too small for him.

Hearing these words so full of righteousness, all the members of the assembly, their hearts set on Rāma, shed tears of joy — the first joy in that assembly of mourning, and a witness to his resolve. Then Bharata made two vows. The first: “If I cannot turn my noble brother back from the forest, then I too will live there in the forest, just as noble Lakṣmaṇa does.” The second: “Before these honoured and upright men I will try every means to bring him back, even by force.” The word “force” points to the insistence of love, not to violence. Then he showed that this was no passing impulse: “All the labourers, paid and unpaid, who are skilled at clearing a road, I have already sent ahead, and I have decided on the journey.” Learning that the road was already being made, the assembly understood that Bharata's mind had long been made up and had not been unsettled by his guru's words.

Having said this, Bharata, righteous and devoted to his brother, turned to Sumantra, who stood nearby and was skilled in counsel: “Sumantra, get up at once and go at my command. Order the march without delay and muster the army.” At great-souled Bharata's words Sumantra was delighted and passed on every order exactly as given, as though it were his own dearest wish — for this command was what everyone longed for. When they heard that a march had been ordered to bring Rāghava back, the people and the army commanders were overjoyed. Then in house after house the soldiers' wives, learning of the march, gladly urged their husbands to hurry. That is the sweetest touch in the passage: wives usually resist their husbands' setting out, but here it is they who urge them on. With horses, ox-carts and chariots swift as thought, the commanders, and the women with them, set the whole army moving quickly. This was not a march to war but a march of entreaty, and so the women went too.

Seeing the army ready, Bharata said to Sumantra, who stood beside him in the presence of his guru, “Hurry with my chariot.” Sumantra took the order gladly and came up with a chariot yoked to the finest horses. Then the descendant of Raghu, steadfast in truth, firm in true valour and full of majesty, resolved to win over his glorious elder brother who had gone into the great forest, and said in well-chosen words: “Sumantra, go at once to the army's commanders and have it marshalled. I wish to win Rāma's favour in the forest and bring him back for the good of the world.” He gives as his reason not his own grief but the welfare of the world. So instructed, the charioteer's son, his own wish now wholly fulfilled, gave orders to all the leading citizens, the army's chiefs and the king's friends. Then in household after household kṣatriyas, merchants, servants and brahmins rose and yoked their camel-carts, asses, elephants and horses of good breed. All four classes are named together: the whole city rises with one purpose to set out, and with this scene the sarga ends.