पूर्वसर्गे गङ्गातटपर्यन्तः मार्गः सज्जीकृतः; अस्मिन् सर्गे कथा पुनः अयोध्यायां प्रत्यागच्छति। प्रस्थानदिवसस्य पूर्वेद्युः रात्रेः अवशिष्टे भागे — यां नान्दीमुखीं रात्रिम् इति आचक्षते — सविशेषज्ञाः सूतमागधाः मङ्गलसंस्तवैः भरतं तुष्टुवुः। सुवर्णकोणेन अभिहतः यामदुन्दुभिः प्राणदत्; शतशः शङ्खाः दध्मुः, उच्चावचस्वराः वाद्याश्च वादिताः। किन्तु यः घोषः राज्ञः अभ्युदयं सूचयति सः एव शोकसंतप्तं भरतं भूयः शोकैः अरन्ध्रयत् — दिवम् आपूरयन् इव सः महान् तूर्यघोषः तस्य हृदयं पीडयति। मङ्गलस्य ध्वनिः शोकस्य साधनं भवति इति विषमः विरोधः कविना सूचितः। ‘नान्दीमुखी’ इति पदम् एव विरोधं तीव्रीकरोति — या रात्रिः अभ्युदयं सूचयति सा एव भरतस्य कृते शोकस्य आरम्भः।

ततः प्रबुद्धः भरतः तं घोषं संनिवर्त्य ‘नाहं राजा’ इति उक्त्वा शत्रुघ्नं प्रति वदति — ‘पश्य शत्रुघ्न, कैकेय्या लोकस्य महत् अपकृतम्; राजा दशरथः मयि दुःखानि विसृज्य गतः। तस्य धर्मराजस्य महात्मनः एषा धर्ममूला राजश्रीः जले अकर्णिका नौः इव परिभ्रमति। यः नः सुमहान् नाथः आसीत् सः राघवः अपि अनया मम मात्रा धर्मम् उत्सृज्य स्वयं वने प्रव्राजितः।’ उपमा ‘अकर्णिका नौः’ इति मार्मिका — नौकायाः कर्णः (नाविकस्य अरित्रम्) नष्टः चेत् सा जले भ्रमति एव, न गन्तव्यं प्राप्नोति; तथा राज्ञा विना राजलक्ष्मीः। सप्तमः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटमात्रः। ‘अनया मात्रा मे’ इति पदे भरतस्य वेदना स्पष्टा — मातरं सः स्वकीयां न वक्तुम् इच्छति, ‘अनया’ इति दूरत्वसूचकेन सर्वनाम्ना एव निर्दिशति।

एवं विलपन्तम् अचेतनं भरतं वीक्ष्य तदा सर्वाः योषितः कृपणा सुस्वरं रुरुदुः — शोकः एकस्मात् सर्वम् अन्तःपुरं व्याप्नोति। तथा तस्मिन् विलपति सति राजधर्मवित् महायशाः वसिष्ठः इक्ष्वाकुनाथस्य सभाम् प्राविशत्। अत्र कथायाः दिशा परिवर्तते — शोकस्य स्थाने राजकार्यम् आगच्छति; पुरोहितः एव राज्यस्य स्थैर्यस्य रक्षकः इति दर्शितम्। ‘राजधर्मवित्’ इति विशेषणं सप्रयोजनम् — यः धर्मं वेत्ति सः एव अनायके राज्ये कर्तव्यं निर्णेतुं शक्नोति। भरतः विलपति, वसिष्ठः तु कार्यं प्रारभते; एषा एव राजगुरोः भूमिका।

सा सभा शातकुम्भमयी रम्या मणिहेमसमाकुला च आसीत्; धर्मात्मा वसिष्ठः सगणः — शिष्यगणेन सह — सुधर्माम् इव ताम् प्रत्यपद्यत। इन्द्रस्य सुधर्मा नाम देवसभा इव इयम् इक्ष्वाकूणां सभा इति उपमा। सः सर्ववेदज्ञः स्वस्त्यास्तरणसंवृतं काञ्चनमयं पीठम् अध्यास्त, दूतान् च अनुशशास। ‘स्वस्त्यास्तरण’ इति स्वस्तिकाकारेण आस्तरणेन आच्छादितम् आसनम्; विधिपूर्वकम् उपवेशनम् एव सूचयति यत् इदं न सामान्या सभा, अपि तु राजकार्यस्य विधिः। ‘सर्ववेदज्ञः’ इति विशेषणेन तस्य अधिकारः प्रतिष्ठाप्यते — वेदज्ञः एव राज्ञः अभावे सभां संयोजयितुम् अर्हति।

वसिष्ठः दूतान् आदिशति — ‘अव्यग्राः सन्तः ब्राह्मणान् क्षत्रियान् योधान् अमात्यान् गणवल्लभान् च क्षिप्रम् आनयत; नः कृत्यम् आत्ययिकम् (अत्यन्तम् आवश्यकम्) अस्ति। सराजपुत्रं शत्रुघ्नं यशस्विनं भरतं च, युधाजितं सुमन्त्रं च, ये च तत्र हिताः जनाः सन्ति तान् सर्वान् आनयत।’ युधाजित् कैकेयमातुलः, सुमन्त्रः च सूतः — द्वौ अपि तत्र स्थितौ इति स्मारितम्। त्रयोदशः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटमात्रः। ‘आत्ययिकं कृत्यम्’ इति पदेन कार्यस्य त्वरा सूच्यते — राज्यम् अनायकं तिष्ठति, अतः विलम्बः न सह्यः। अग्रिमे सर्गे एतस्याम् एव सभायां वसिष्ठः भरतम् अभिषेकाय आदिशति।

ततः रथैः अश्वैः गजैश्च उपगच्छतां जनानां महान् हलहलाशब्दः समुदपद्यत। आयान्तं भरतं प्रकृतयः — मन्त्रिणः प्रजाश्च — तथा प्रत्यनन्दन् यथा अमराः शतक्रतुं यथा च पूर्वं दशरथम्। अन्ते कविः उपमां ददाति — तिमिनागसंवृतः स्तिमितजलः मणिशङ्खशर्करः ह्रदः इव सा सभा दशरथसुतेन शोभिता सती यथा पुरा सदशरथा बभूव, तथैव अभूत्। उपमानस्य प्रत्येकम् अङ्गम् उपमेये योज्यम् — तिमिनागाः चित्राः, स्तिमितं जलं स्थिरं तेजः, मणयः स्तम्भेषु, शङ्खाः चित्रेषु, शर्करा च सुवर्णलिप्तं कुट्टिमम्; हिन्दीभाष्यम् अपि तथैव पादटिप्पण्यां व्याचष्टे। एषा उपमा सर्गं समापयति।

మునుపటి సర్గలో గంగాతీరం వరకు మార్గం సిద్ధమైంది; ఈ సర్గలో కథ మళ్ళీ అయోధ్యకు తిరిగి వస్తుంది. ప్రయాణ దినానికి ముందురోజు రాత్రి మిగిలిన భాగంలో — దానిని నాందీముఖి రాత్రి అంటారు — విశేషజ్ఞులైన సూతమాగధులు మంగళస్తోత్రాలతో భరతుని స్తుతించారు. బంగారు కోలతో మోదబడిన యామదుందుభి మ్రోగింది; వందలాది శంఖాలు ఊదబడ్డాయి, ఎక్కువ తక్కువ స్వరాల వాద్యాలు వాయించబడ్డాయి. కాని రాజు అభ్యుదయాన్ని సూచించే ఆ ఘోషమే శోకంతో తపిస్తున్న భరతుని మరింత శోకాలతో పొడిచింది — ఆకాశాన్ని నింపుతున్నట్లున్న ఆ మహా తూర్యఘోషం అతని హృదయాన్ని బాధిస్తోంది. మంగళధ్వని శోకానికి సాధనమవుతోందన్న విషమమైన వైరుధ్యాన్ని కవి సూచిస్తున్నాడు. ‘నాందీముఖి’ అనే పదమే ఆ వైరుధ్యాన్ని తీవ్రం చేస్తుంది — అభ్యుదయాన్ని సూచించే రాత్రే భరతుని పాలిట శోకానికి ఆరంభం.

అప్పుడు మేల్కొన్న భరతుడు ఆ ఘోషాన్ని ఆపించి, ‘నేను రాజును కాను’ అని చెప్పి శత్రుఘ్నునితో అంటాడు — ‘చూడు శత్రుఘ్నా, కైకేయి లోకానికి ఎంత పెద్ద అపకారం చేసిందో; దశరథ మహారాజు దుఃఖాలను నాపై వదిలి వెళ్ళిపోయాడు. ఆ ధర్మరాజు, మహాత్ముడు అయినవాని ధర్మమూలమైన ఈ రాజశ్రీ, చుక్కాని లేని నావ వలె నీటిలో గిరగిర తిరుగుతోంది. మాకు మహానాథుడైన ఆ రాఘవుడు కూడా ఈ నా తల్లి చేత ధర్మాన్ని విడిచి స్వయంగా అడవికి పంపబడ్డాడు.’ ‘అకర్ణికా నౌః’ (చుక్కాని లేని నావ) అనే ఉపమానం మర్మస్పర్శి — నావ యొక్క కర్ణం (నావికుని చుక్కాని) నశిస్తే అది నీటిలో తిరుగుతూనే ఉంటుంది, గమ్యాన్ని చేరదు; రాజు లేని రాజలక్ష్మి కూడా అంతే. ఏడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, అది వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ‘అనయా మాత్రా మే’ (ఈ నా తల్లి చేత) అనే మాటలో భరతుని వేదన స్పష్టం — తల్లిని అతడు తనదానిగా చెప్పుకోవాలనుకోడు, ‘అనయా’ (ఈమె చేత) అనే దూరాన్ని సూచించే సర్వనామంతోనే నిర్దేశిస్తాడు.

ఇలా విలపిస్తూ స్పృహ కోల్పోయిన భరతుని చూసి, అప్పుడు స్త్రీలందరూ దీనంగా గొంతెత్తి ఏడ్చారు — శోకం ఒకరి నుండి అంతఃపురమంతటా వ్యాపిస్తుంది. అతడు అలా విలపిస్తుండగా రాజధర్మం తెలిసిన మహాయశస్వి వసిష్ఠుడు ఇక్ష్వాకునాథుని సభలో ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ కథ దిశ మారుతుంది — శోకం స్థానంలో రాజకార్యం వస్తుంది; పురోహితుడే రాజ్యపు స్థిరత్వానికి రక్షకుడని చూపబడింది. ‘రాజధర్మవిత్’ (రాజధర్మం తెలిసినవాడు) అనే విశేషణం సప్రయోజనమైనది — ధర్మం తెలిసినవాడే నాయకుడు లేని రాజ్యంలో కర్తవ్యాన్ని నిర్ణయించగలడు. భరతుడు విలపిస్తున్నాడు, వసిష్ఠుడు మాత్రం కార్యం ప్రారంభిస్తున్నాడు; ఇదే రాజగురువు పాత్ర.

ఆ సభ బంగారంతో చేయబడినది, రమ్యమైనది, మణులతోనూ బంగారంతోనూ నిండినది; ధర్మాత్ముడైన వసిష్ఠుడు తన శిష్యగణంతో కలిసి సుధర్మ వంటి ఆ సభను చేరాడు. ఇంద్రుని సుధర్మ అనే దేవసభ వంటిది ఈ ఇక్ష్వాకుల సభ అని ఉపమానం. సర్వవేదజ్ఞుడైన అతడు స్వస్తికాకారపు ఆస్తరణంతో కప్పిన బంగారు పీఠంపై కూర్చొని దూతలను ఆదేశించాడు. ‘స్వస్త్యాస్తరణ’ అంటే స్వస్తికాకారంలో ఉన్న పరుపుతో కప్పిన ఆసనం; విధిపూర్వకంగా కూర్చోవడమే ఇది సామాన్య సభ కాదనీ, రాజకార్యానికి సంబంధించిన విధి అనీ సూచిస్తుంది. ‘సర్వవేదజ్ఞః’ (సర్వవేదాలూ తెలిసినవాడు) అనే విశేషణంతో అతని అధికారం స్థాపించబడుతుంది — రాజు లేనప్పుడు సభను కూర్చడానికి వేదజ్ఞుడే అర్హుడు.

వసిష్ఠుడు దూతలను ఆదేశిస్తాడు — ‘తొందరపడకుండా బ్రాహ్మణులనూ, క్షత్రియులనూ, యోధులనూ, మంత్రులనూ, గణనాయకులనూ త్వరగా తీసుకురండి; మనకు అత్యవసరమైన కార్యం ఉంది. రాజకుమారుడైన శత్రుఘ్నునితో పాటు యశస్వి అయిన భరతునీ, యుధాజిత్తునీ, సుమంత్రునీ, అక్కడ ఉన్న హితులైన జనులందరినీ తీసుకురండి.’ యుధాజిత్తు కైకేయి సోదరుడు (భరతుని మేనమామ), సుమంత్రుడు సూతుడు — ఇద్దరూ అక్కడ ఉన్నారని గుర్తుచేయబడింది. పదమూడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ‘ఆత్యయికం కృత్యం’ (అత్యవసరమైన కార్యం) అనే పదంతో పని యొక్క త్వర సూచించబడింది — రాజ్యం నాయకుడు లేకుండా ఉంది, కాబట్టి ఆలస్యం సహించరానిది. తరువాతి సర్గలో ఇదే సభలో వసిష్ఠుడు భరతుని అభిషేకానికి ఆదేశిస్తాడు.

అప్పుడు రథాలపైనా, గుర్రాలపైనా, ఏనుగులపైనా వస్తున్న జనుల గొప్ప కలకలధ్వని పుట్టింది. వస్తున్న భరతుని ప్రకృతులు — మంత్రులూ ప్రజలూ — దేవతలు శతక్రతువును (ఇంద్రుని) అభినందించినట్లు, మునుపు దశరథుని అభినందించినట్లు అభినందించారు. చివరలో కవి ఉపమానం ఇస్తాడు — తిమింగలాలతోనూ, సర్పాలతోనూ నిండిన, నిశ్చలమైన నీరు గల, మణులూ శంఖాలూ ఇసుకరేణువులూ గల సరస్సు వలె, ఆ సభ దశరథపుత్రునితో శోభిస్తూ, మునుపు దశరథుడు ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉండేదో అలాగే అయింది. ఉపమానంలోని ప్రతి అంగాన్నీ ఉపమేయంలో అన్వయించుకోవాలి — తిమింగలాలూ సర్పాలూ చిత్రాలు, నిశ్చలమైన నీరు స్థిరమైన తేజస్సు, మణులు స్తంభాల్లో, శంఖాలు చిత్రాల్లో, ఇసుక బంగారు పూత పూసిన నేల; హిందీ భాష్యం కూడా పాదటిప్పణిలో అలాగే వివరిస్తుంది. ఈ ఉపమానంతో సర్గ ముగుస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கங்கைக் கரை வரை பாதை ஆயத்தமாக்கப்பட்டது; இந்தச் சர்க்கத்தில் கதை மீண்டும் அயோத்திக்குத் திரும்புகிறது. புறப்படும் நாளுக்கு முந்தைய இரவின் எஞ்சிய பகுதியில் — அதை ‘நாந்தீமுகீ’ இரவு என்று அழைப்பர் — நுட்பம் அறிந்த சூதர்களும் மாகதர்களும் மங்கலத் துதிகளால் பரதனைப் போற்றினர். பொன் கோலால் அடிக்கப்பட்ட யாமத்தைக் குறிக்கும் துந்துபி முழங்கியது; நூற்றுக்கணக்கான சங்குகள் ஊதப்பட்டன; உயர்ந்தும் தாழ்ந்தும் ஒலிக்கும் இசைக்கருவிகள் இசைக்கப்பட்டன. ஆனால் அரசனின் எழுச்சியைக் குறிக்கும் அதே முழக்கம், துயரத்தில் வெந்துகொண்டிருந்த பரதனை மேலும் துயரங்களால் துளைத்தது — வானை நிரப்புவது போன்ற அந்தப் பெரும் இசைமுழக்கம் அவனுடைய இதயத்தை வருத்துகிறது. மங்கல ஒலியே துயரத்தின் கருவியாகிறது என்ற கடுமையான முரணைக் கவிஞர் சுட்டுகிறார். ‘நாந்தீமுகீ’ என்ற சொல்லே அந்த முரணைக் கூர்மையாக்குகிறது — எழுச்சியைக் குறிக்கும் இரவே பரதனுக்குத் துயரத்தின் தொடக்கமாகிறது.

பின்னர் விழித்தெழுந்த பரதன் அந்த முழக்கத்தை நிறுத்தச் செய்து, ‘நான் அரசன் அல்லன்’ என்று கூறி, சத்ருக்னனிடம் சொல்கிறான்: ‘பார் சத்ருக்னா, கைகேயி உலகுக்குப் பெரும் தீங்கு இழைத்துவிட்டாள்; அரசன் தசரதன் துயரங்களை என் மீது விட்டுவிட்டுப் போய்விட்டான். அந்தத் தர்மராஜனான மகாத்மாவின், தர்மத்தை வேராகக் கொண்ட இந்த அரசச் செல்வம், சுக்கானற்ற படகு நீரில் சுழல்வது போலச் சுழன்று அலைகிறது. எங்களுக்குப் பெரும் தலைவனாக இருந்த ராகவனையும், என்னுடைய இந்தத் தாய் தர்மத்தைக் கைவிட்டுத் தானே காட்டுக்கு அனுப்பிவிட்டாள்.’ ‘சுக்கானற்ற படகு’ என்ற உவமை நெஞ்சைத் தொடுவது — படகின் சுக்கான் (படகோட்டியின் துடுப்பு) அழிந்துவிட்டால் அது நீரில் சுழன்றுகொண்டே இருக்கும், சேர வேண்டிய இடத்தை அடையாது; அரசன் இல்லாத அரசச் செல்வமும் அப்படியே. ஏழாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. ‘அனயா மாத்ரா மே’ (என்னுடைய இந்தத் தாயால்) என்ற சொற்களில் பரதனின் வேதனை தெளிவாகிறது — தாயைத் தன்னவள் என்று சொல்ல அவன் விரும்பவில்லை; ‘இவளால்’ என்ற தொலைவைக் குறிக்கும் சுட்டுப்பெயரால் மட்டுமே அவளைக் குறிப்பிடுகிறான்.

இவ்வாறு நினைவிழந்தவன் போலப் புலம்பும் பரதனைக் கண்டு, அப்போது பெண்கள் அனைவரும் இரங்கத்தக்கவர்களாக உரத்த குரலில் அழுதனர் — துயரம் ஒருவரிடமிருந்து அந்தப்புரம் முழுவதும் பரவுகிறது. அவன் இவ்வாறு புலம்பிக்கொண்டிருந்தபோது, அரச தர்மம் அறிந்த பெரும்புகழ் வசிஷ்டர் இக்ஷ்வாகுத் தலைவனின் அவைக்குள் நுழைந்தார். இங்கே கதையின் திசை மாறுகிறது — துயரத்தின் இடத்தில் அரசுப் பணி வருகிறது; புரோகிதரே அரசின் நிலைப்பாட்டைக் காப்பவர் என்று காட்டப்படுகிறது. ‘ராஜதர்மவித்’ (அரச தர்மம் அறிந்தவர்) என்ற அடைமொழி நோக்கத்துடன் அமைந்தது — தர்மத்தை அறிந்தவரே தலைவனற்ற அரசில் செய்ய வேண்டியதைத் தீர்மானிக்க இயலும். பரதன் புலம்புகிறான்; வசிஷ்டரோ செயலைத் தொடங்குகிறார் — இதுவே அரச குருவின் பங்கு.

அந்த அவை பொன்னால் ஆனது, அழகியது, மணிகளும் பொன்னும் நிறைந்தது; தர்மாத்மாவான வசிஷ்டர் தம் சீடர் குழுவுடன் சுதர்மையை அடைவது போல அதை அடைந்தார். இந்திரனின் சுதர்மை என்னும் தேவசபையைப் போன்றது இந்த இக்ஷ்வாகுக்களின் அவை என்பது உவமை. எல்லா வேதங்களையும் அறிந்த அவர், ஸ்வஸ்திகக் குறி கொண்ட விரிப்பால் மூடப்பட்ட பொன்னாசனத்தில் அமர்ந்து, தூதர்களுக்குக் கட்டளையிட்டார். ‘ஸ்வஸ்த்யாஸ்தரண’ என்பது ஸ்வஸ்திக வடிவ விரிப்பால் மூடப்பட்ட ஆசனம்; இவ்வாறு முறைப்படி அமர்வதே இது சாதாரண அவை அல்ல, அரசுப் பணிக்கான சடங்கு முறை என்பதைக் குறிக்கிறது. ‘ஸர்வவேதஜ்ஞ:’ (எல்லா வேதங்களையும் அறிந்தவர்) என்ற அடைமொழியால் அவருடைய அதிகாரம் நிலைநாட்டப்படுகிறது — அரசன் இல்லாதபோது அவையைக் கூட்டும் தகுதி வேதம் அறிந்தவருக்கே உண்டு.

வசிஷ்டர் தூதர்களுக்குக் கட்டளையிடுகிறார்: ‘பதற்றமின்றி, அந்தணர்களையும் க்ஷத்திரியர்களையும் வீரர்களையும் அமைச்சர்களையும் குழுத் தலைவர்களையும் விரைவாக அழைத்து வாருங்கள்; நமக்கு ‘ஆத்யயிகம்’ (மிக அவசரமான) ஒரு பணி இருக்கிறது. இளவரசனுடன் கூடிய சத்ருக்னனையும், புகழ்மிக்க பரதனையும், யுதாஜித்தையும் சுமந்திரனையும், அங்கே நலம் நாடுபவர்கள் எவரோ அவர்கள் அனைவரையும் அழைத்து வாருங்கள்.’ யுதாஜித் கைகேயியின் சகோதரனான கேகய மாமன்; சுமந்திரன் தேரோட்டி — இருவரும் அங்கே இருந்தனர் என்று நினைவூட்டப்படுகிறது. பதின்மூன்றாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. ‘ஆத்யயிகம் க்ருத்யம்’ (அவசரப் பணி) என்ற சொற்களால் பணியின் அவசரம் குறிக்கப்படுகிறது — அரசு தலைவனின்றி நிற்கிறது; ஆகவே தாமதம் பொறுக்கத்தக்கதல்ல. அடுத்த சர்க்கத்தில் இதே அவையில் வசிஷ்டர் பரதனை முடிசூட்டிக்கொள்ளுமாறு அறிவுறுத்துகிறார்.

பின்னர் தேர்களிலும் குதிரைகளிலும் யானைகளிலும் வந்துசேரும் மக்களின் பெரும் ஆரவாரம் எழுந்தது. வருகின்ற பரதனை அமைச்சர்களும் குடிமக்களும், தேவர்கள் இந்திரனை வரவேற்பது போலவும், முன்பு தசரதனை வரவேற்றது போலவும் மகிழ்ந்து வரவேற்றனர். இறுதியில் கவிஞர் ஓர் உவமை தருகிறார் — திமிங்கிலங்களும் நாகங்களும் சூழ்ந்த, அசைவற்ற நீருடைய, மணிகளும் சங்குகளும் மணற்பரலும் கொண்ட ஏரியைப் போல, தசரதனின் மகனால் அழகுபெற்ற அந்த அவை, முன்பு தசரதனுடன் இருந்தது போலவே ஆயிற்று. உவமையின் ஒவ்வொரு உறுப்பையும் உவமேயத்தோடு பொருத்த வேண்டும் — திமிங்கிலங்களும் நாகங்களும் ஓவியங்கள், அசைவற்ற நீர் நிலையான ஒளி, மணிகள் தூண்களில், சங்குகள் ஓவியங்களில், மணற்பரல் பொன் பூசிய தரை; இந்தி உரையும் அடிக்குறிப்பில் இவ்வாறே விளக்குகிறது. இந்த உவமையுடன் சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾತೀರದವರೆಗಿನ ದಾರಿ ಸಜ್ಜಾಯಿತು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ. ಪ್ರಯಾಣದ ದಿನದ ಹಿಂದಿನ ರಾತ್ರಿಯ ಉಳಿದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ — ಅದನ್ನು ನಾಂದೀಮುಖೀ ರಾತ್ರಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ — ವಿಶೇಷವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸೂತ-ಮಾಗಧರು ಮಂಗಳಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಭರತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಚಿನ್ನದ ಕೋಲಿನಿಂದ ಬಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾಮದುಂದುಭಿ ಮೊಳಗಿತು; ನೂರಾರು ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು, ಏರಿಳಿತದ ಸ್ವರಗಳ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಿದರು. ಆದರೆ ರಾಜನ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಅದೇ ಘೋಷವು ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿತು — ಆಕಾಶವನ್ನೇ ತುಂಬುವಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾ ವಾದ್ಯಘೋಷ ಅವನ ಹೃದಯವನ್ನು ಹಿಂಡುತ್ತದೆ. ಮಂಗಳದ ಧ್ವನಿಯೇ ಶೋಕದ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿಷಮವಾದ ವಿರೋಧವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾಂದೀಮುಖೀ’ ಎಂಬ ಪದವೇ ಆ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ರಾತ್ರಿಯೇ ಭರತನ ಪಾಲಿಗೆ ಶೋಕದ ಆರಂಭ.

ಆಗ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಭರತನು ಆ ಘೋಷವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ‘ನಾನು ರಾಜನಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಹೀಗೆನ್ನುತ್ತಾನೆ — ‘ನೋಡು ಶತ್ರುಘ್ನ, ಕೈಕೇಯಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಮಹಾ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ; ರಾಜಾ ದಶರಥನು ದುಃಖಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟುಹೋದನು. ಆ ಧರ್ಮರಾಜನಾದ ಮಹಾತ್ಮನ ಧರ್ಮಮೂಲವಾದ ಈ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿ ಚುಕ್ಕಾಣಿಯಿಲ್ಲದ ದೋಣಿಯಂತೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿದೆ. ನಮ್ಮ ಮಹಾನ್ ನಾಥನಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾಘವನನ್ನೂ ಈ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆದು ತಾನೇ ವನಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿದಳು.’ ‘ಅಕರ್ಣಿಕಾ ನೌಃ’ (ಚುಕ್ಕಾಣಿಯಿಲ್ಲದ ದೋಣಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದುದು — ದೋಣಿಯ ಕರ್ಣ (ನಾವಿಕನ ಹುಟ್ಟು) ನಷ್ಟವಾದರೆ ಅದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಗುರಿ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಜನಿಲ್ಲದ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ್ದು. ‘ಅನಯಾ ಮಾತ್ರಾ ಮೇ’ (ಈ ನನ್ನ ತಾಯಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನ ವೇದನೆ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತಾಯಿಯನ್ನು ಅವನು ತನ್ನವಳೆಂದು ಹೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಅನಯಾ’ (ಇವಳಿಂದ) ಎಂಬ ದೂರತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಸರ್ವನಾಮದಿಂದಲೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಕಂಡು ಆಗ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ದೀನರಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅತ್ತರು — ಶೋಕವು ಒಬ್ಬನಿಂದ ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಹಾಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥನ ಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಶೋಕದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ರಾಜಕಾರ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ; ಪುರೋಹಿತನೇ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥೈರ್ಯದ ರಕ್ಷಕ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ರಾಜಧರ್ಮವಿತ್’ (ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದುದು — ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೇ ನಾಯಕನಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಬಲ್ಲನು. ಭರತನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಸಿಷ್ಠನಾದರೋ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ರಾಜಗುರುವಿನ ಪಾತ್ರ.

ಆ ಸಭೆ ಚಿನ್ನಮಯವಾದುದು, ರಮ್ಯವಾದುದು, ಮಣಿ-ಹೊನ್ನುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದುದು ಆಗಿತ್ತು; ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ತನ್ನ ಗಣದೊಡನೆ — ಶಿಷ್ಯಗಣದೊಡನೆ — ಸುಧರ್ಮೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರನ ಸುಧರ್ಮಾ ಎಂಬ ದೇವಸಭೆಯಂತೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಈ ಸಭೆ ಎಂಬುದು ಉಪಮೆ. ಸರ್ವವೇದಜ್ಞನಾದ ಅವನು ಸ್ವಸ್ತಿಕದ ಹಾಸಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಚಿನ್ನದ ಪೀಠದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ದೂತರಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ‘ಸ್ವಸ್ತ್ಯಾಸ್ತರಣ’ ಎಂದರೆ ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಕಾರದ ಹಾಸಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಆಸನ; ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭೆಯಲ್ಲ, ರಾಜಕಾರ್ಯದ ವಿಧಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ವವೇದಜ್ಞ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಅಧಿಕಾರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಸಭೆಯನ್ನು ಕರೆಯಲು ವೇದಜ್ಞನೇ ಅರ್ಹನು.

ವಸಿಷ್ಠನು ದೂತರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಗೊಂದಲಗೊಳ್ಳದೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನೂ ಯೋಧರನ್ನೂ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನೂ ಗಣಮುಖ್ಯರನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಕರೆತನ್ನಿ; ನಮಗೆ ಆತ್ಯಯಿಕವಾದ (ಅತ್ಯಂತ ತುರ್ತಾದ) ಕಾರ್ಯವಿದೆ. ರಾಜಪುತ್ರನೊಡನೆ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಭರತನನ್ನೂ, ಯುಧಾಜಿತ್ತನ್ನೂ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನೂ, ಅಲ್ಲಿರುವ ಹಿತೈಷಿಗಳೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆತನ್ನಿ.’ ಯುಧಾಜಿತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯ ಸೋದರ — ಭರತನ ಸೋದರಮಾವ, ಸುಮಂತ್ರನು ಸೂತ — ಇಬ್ಬರೂ ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ್ದು. ‘ಆತ್ಯಯಿಕಂ ಕೃತ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ತುರ್ತು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಜ್ಯವು ನಾಯಕನಿಲ್ಲದೆ ನಿಂತಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗದು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಭರತನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ರಥಗಳಲ್ಲಿ, ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ, ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಜನರ ದೊಡ್ಡ ಕೋಲಾಹಲ ಎದ್ದಿತು. ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಗಳು — ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪ್ರಜೆಗಳೂ — ದೇವತೆಗಳು ಶತಕ್ರತುವನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುವಂತೆ, ಹಿಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದಂತೆಯೇ ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉಪಮೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ತಿಮಿಗಳಿಂದಲೂ ನಾಗಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ನಿಶ್ಚಲವಾದ ನೀರುಳ್ಳ, ಮಣಿ-ಶಂಖ-ಮರಳುಗಳುಳ್ಳ ಸರೋವರದಂತೆ, ದಶರಥನ ಮಗನಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ ಆ ಸಭೆ ಹಿಂದೆ ದಶರಥನಿದ್ದಾಗ ಹೇಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆಯಿತು. ಉಪಮಾನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ ಉಪಮೇಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಬೇಕು — ತಿಮಿ-ನಾಗಗಳು ಚಿತ್ರಗಳು, ನಿಶ್ಚಲ ಜಲ ಸ್ಥಿರವಾದ ತೇಜಸ್ಸು, ಮಣಿಗಳು ಕಂಬಗಳಲ್ಲಿ, ಶಂಖಗಳು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಮರಳು ಚಿನ್ನ ಲೇಪಿಸಿದ ನೆಲಹಾಸು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഗംഗാതീരംവരെയുള്ള വഴി ഒരുക്കപ്പെട്ടു; ഈ സർഗത്തിൽ കഥ വീണ്ടും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. പുറപ്പാടുദിവസത്തിന്റെ തലേന്ന്, രാത്രിയുടെ ശേഷിച്ച യാമത്തിൽ — ‘നാന്ദീമുഖി’ എന്നു വിളിക്കുന്ന ആ രാത്രിയിൽ — വിശേഷജ്ഞരായ സൂതന്മാരും മാഗധന്മാരും മംഗളസ്തുതികളാൽ ഭരതനെ വാഴ്ത്തി. സ്വർണക്കോലുകൊണ്ട് അടിച്ചപ്പോൾ യാമദുന്ദുഭി മുഴങ്ങി; നൂറുകണക്കിനു ശംഖുകൾ ഊതി, ഉച്ചനീചസ്വരങ്ങളുള്ള വാദ്യങ്ങളും വായിച്ചു. എന്നാൽ രാജാവിന്റെ അഭ്യുദയം സൂചിപ്പിക്കുന്ന ആ ഘോഷംതന്നെ ശോകതപ്തനായ ഭരതനെ വീണ്ടും ശോകങ്ങളാൽ തുളച്ചു — ആകാശം നിറയ്ക്കുന്നതുപോലുള്ള ആ മഹത്തായ വാദ്യഘോഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. മംഗളത്തിന്റെ ധ്വനി ശോകത്തിന്റെ ഉപാധിയായിത്തീരുന്നു എന്ന കടുത്ത വിരോധമാണ് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ‘നാന്ദീമുഖി’ എന്ന പദംതന്നെ ഈ വിരോധത്തെ തീവ്രമാക്കുന്നു — അഭ്യുദയം സൂചിപ്പിക്കുന്ന രാത്രിതന്നെ ഭരതനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ശോകത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്.

അപ്പോൾ ഉണർന്ന ഭരതൻ ആ ഘോഷം നിർത്തിച്ച് ‘ഞാൻ രാജാവല്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ് ശത്രുഘ്നനോടു പറയുന്നു: ‘ശത്രുഘ്നാ, നോക്കൂ, കൈകേയി ലോകത്തോടു ചെയ്ത മഹാപകാരം; ദശരഥരാജാവ് ദുഃഖങ്ങളെല്ലാം എന്നിൽ ഇറക്കിവച്ചിട്ടു പോയി. ആ ധർമരാജനായ മഹാത്മാവിന്റെ, ധർമത്തിൽ വേരൂന്നിയ ഈ രാജശ്രീ വെള്ളത്തിൽ ചുക്കാനില്ലാത്ത തോണിപോലെ ചുറ്റിത്തിരിയുന്നു. നമുക്ക് ഏറ്റവും വലിയ നാഥനായിരുന്ന ആ രാഘവനെയും എന്റെ ഈ അമ്മ ധർമം കൈവെടിഞ്ഞ് സ്വയം കാട്ടിലേക്കു നാടുകടത്തി.’ ‘ചുക്കാനില്ലാത്ത തോണി’ എന്ന ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — തോണിയുടെ കർണം (തോണിക്കാരന്റെ ചുക്കാൻ) നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ അതു വെള്ളത്തിൽ ചുറ്റിത്തിരിയുകയേയുള്ളൂ, ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുകയില്ല; രാജാവില്ലാത്ത രാജലക്ഷ്മിയും അങ്ങനെതന്നെ. ഏഴാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠത്തിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. ‘എന്റെ ഈ അമ്മ’ എന്ന പദത്തിൽ ഭരതന്റെ വേദന സ്പഷ്ടമാണ് — അമ്മയെ സ്വന്തമെന്നു പറയാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; ‘അനയാ’ (ഇവളാൽ) എന്ന, അകൽച്ച സൂചിപ്പിക്കുന്ന സർവനാമംകൊണ്ടാണ് അവളെ നിർദേശിക്കുന്നത്.

ഇങ്ങനെ ബോധമറ്റവനെപ്പോലെ വിലപിക്കുന്ന ഭരതനെ കണ്ട് അപ്പോൾ എല്ലാ സ്ത്രീകളും ദീനരായി ഉറക്കെ കരഞ്ഞു — ഒരാളിൽനിന്ന് ശോകം അന്തഃപുരമാകെ വ്യാപിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം അങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, രാജധർമജ്ഞനും മഹായശസ്വിയുമായ വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകുനാഥന്റെ സഭയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ കഥയുടെ ദിശ മാറുന്നു — ശോകത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് രാജകാര്യം കടന്നുവരുന്നു; രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥിരതയുടെ രക്ഷകൻ പുരോഹിതൻതന്നെ എന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘രാജധർമജ്ഞൻ’ എന്ന വിശേഷണം സോദ്ദേശ്യമാണ് — ധർമം അറിയുന്നവനു മാത്രമേ നായകനില്ലാത്ത രാജ്യത്തിൽ കർത്തവ്യം നിർണയിക്കാൻ കഴിയൂ. ഭരതൻ വിലപിക്കുന്നു, വസിഷ്ഠനോ കാര്യം ആരംഭിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് രാജഗുരുവിന്റെ ഭൂമിക.

ആ സഭ സ്വർണമയവും രമണീയവും രത്നങ്ങളും പൊന്നും നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു; ധർമാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ തന്റെ ഗണത്തോടൊപ്പം — ശിഷ്യഗണത്തോടൊപ്പം — സുധർമയിലെന്നപോലെ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇന്ദ്രന്റെ സുധർമ എന്ന ദേവസഭപോലെയാണ് ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ ഈ സഭ എന്ന് ഉപമ. സർവവേദജ്ഞനായ അദ്ദേഹം സ്വസ്തികവിരിപ്പു വിരിച്ച സ്വർണപീഠത്തിൽ ഉപവിഷ്ടനായി, ദൂതന്മാർക്കു നിർദേശം നൽകി. ‘സ്വസ്ത്യാസ്തരണം’ എന്നാൽ സ്വസ്തികാകൃതിയിലുള്ള വിരിപ്പുകൊണ്ടു മൂടിയ ആസനം; വിധിപ്രകാരമുള്ള ഈ ഇരിപ്പുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഇതു സാധാരണ സഭയല്ല, രാജകാര്യത്തിന്റെ വിധിയാണ് എന്നാണ്. ‘സർവവേദജ്ഞൻ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അധികാരം ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — രാജാവിന്റെ അഭാവത്തിൽ സഭ വിളിച്ചുകൂട്ടാൻ വേദജ്ഞനു മാത്രമേ അർഹതയുള്ളൂ.

വസിഷ്ഠൻ ദൂതന്മാരോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘പരിഭ്രമമില്ലാതെ ബ്രാഹ്മണരെയും ക്ഷത്രിയരെയും യോദ്ധാക്കളെയും അമാത്യന്മാരെയും ഗണമുഖ്യന്മാരെയും വേഗം കൊണ്ടുവരുവിൻ; നമുക്ക് അടിയന്തരമായ (അത്യന്താവശ്യമായ) ഒരു കാര്യമുണ്ട്. രാജകുമാരനായ ശത്രുഘ്നനെയും യശസ്വിയായ ഭരതനെയും, യുധാജിത്തിനെയും സുമന്ത്രനെയും, അവിടെയുള്ള ഹിതകാംക്ഷികളായ എല്ലാവരെയും കൊണ്ടുവരുവിൻ.’ കൈകേയിയുടെ സഹോദരനായ യുധാജിത്തും സൂതനായ സുമന്ത്രനും — ഇരുവരും അവിടെയുണ്ട് എന്ന് ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. ‘ആത്യയികം കൃത്യം’ (അടിയന്തരകാര്യം) എന്ന പദം കാര്യത്തിന്റെ തിടുക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജ്യം നായകനില്ലാതെ നിൽക്കുന്നു, അതിനാൽ താമസം സഹിക്കാവുന്നതല്ല. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഇതേ സഭയിൽവച്ചാണ് വസിഷ്ഠൻ ഭരതനോട് അഭിഷേകത്തിനു നിർദേശിക്കുന്നത്.

പിന്നെ രഥങ്ങളിലും കുതിരകളിലും ആനകളിലുമായി വന്നുചേരുന്ന ജനങ്ങളുടെ വലിയ ആരവം ഉയർന്നു. വന്നുചേരുന്ന ഭരതനെ പ്രകൃതികൾ — മന്ത്രിമാരും പ്രജകളും — ദേവന്മാർ ശതക്രതുവിനെ എന്നപോലെ, പണ്ടു ദശരഥനെ എന്നപോലെ, അഭിനന്ദിച്ചു. ഒടുവിൽ കവി ഒരുപമ നൽകുന്നു — തിമികളും നാഗങ്ങളും നിറഞ്ഞ, നിശ്ചലജലമുള്ള, രത്നങ്ങളും ശംഖുകളും മണൽത്തരികളും ഉള്ള തടാകംപോലെ, ദശരഥപുത്രനാൽ ശോഭിതമായ ആ സഭ പണ്ടു ദശരഥനോടുകൂടിയിരുന്നപ്പോൾ എങ്ങനെയായിരുന്നോ അങ്ങനെതന്നെയായി. ഉപമാനത്തിന്റെ ഓരോ അംഗവും ഉപമേയത്തിൽ ചേർത്തുകാണണം — തിമികളും നാഗങ്ങളും ചിത്രങ്ങൾ, നിശ്ചലജലം സ്ഥിരമായ തേജസ്സ്, രത്നങ്ങൾ തൂണുകളിൽ, ശംഖുകൾ ചിത്രങ്ങളിൽ, മണൽത്തരികൾ സ്വർണം പൂശിയ തറ; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും അടിക്കുറിപ്പിൽ ഇങ്ങനെതന്നെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഈ ഉപമ സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു.

In the previous sarga the road had been made ready as far as the bank of the Gaṅgā; now the story returns to Ayodhyā. In the last part of the night before the day of departure — the night called the face of good fortune — the bards and panegyrists, masters of their art, sang Bharata's praises in auspicious hymns. The watch-drum, struck with a golden stick, sounded; conches were blown by the hundreds and instruments of every pitch were played. But the sound that heralds a king's rise pierced Bharata, already burning with grief, with fresh sorrow; that great clamour, which seemed to fill the sky, tormented his heart. The poet points to a bitter contradiction: the sound of good fortune became an instrument of grief, and the very night whose name promised prosperity was for Bharata the beginning of sorrow.

Then Bharata woke, had the noise stopped, said “I am not the king,” and spoke to Śatrughna. “Look, Śatrughna, what great wrong Kaikeyī has done the world. King Daśaratha has gone and left his sorrows to me. The royal fortune of that great-souled king of righteousness, which was rooted in dharma, now drifts like a boat without a rudder on the water. And Rāghava, our great protector — even he was sent into the forest by this mother of mine, who cast dharma aside with her own hands.” The image of the rudderless boat is moving: a boat that has lost its steering oar only drifts and never reaches its goal, and so it is with royal fortune without a king. In calling her “this mother of mine” Bharata's pain shows plainly; he cannot bring himself to call her his own, and points to her with a word that holds her at a distance.

Seeing Bharata lamenting like this, beside himself, all the women wept piteously and aloud, and from him grief spread through the whole of the women's quarters. While he was still lamenting, the illustrious Vasiṣṭha, who knew the duties of kings, entered the assembly hall of the lord of the Ikṣvākus. Here the story changes direction: the business of the kingdom takes the place of grief, and the royal priest is shown as the guardian of the kingdom's stability. That he knew the duties of kings is said with purpose, for only one who knows dharma can decide what must be done in a kingdom without a ruler. Bharata laments; Vasiṣṭha sets to work — that is the part of a royal guru.

The hall was golden and lovely, crowded with gems and gold, and the righteous Vasiṣṭha entered it with his disciples as one enters Sudharmā, the assembly hall of Indra and the gods. He who knew all the Vedas took his place on a golden seat spread with an auspicious covering and gave orders to the messengers. The formal seating shows that this was no ordinary gathering but the proper conduct of the kingdom's affairs, and his knowledge of the Vedas establishes his authority: in the absence of a king, only such a man may convene the assembly.

Vasiṣṭha instructed the messengers: “Bring here quickly, and without alarm, the brahmins, the kṣatriyas, the warriors, the ministers and the leaders of the guilds; our business is urgent. Bring Śatrughna and the princes, and glorious Bharata, and Yudhājit and Sumantra, and all others there who wish us well.” Yudhājit was Kaikeyī's brother and Sumantra the charioteer, and we are reminded that both were present. The urgency is clear: the kingdom stood without a ruler, and delay could not be borne. In the next sarga, in this same assembly, Vasiṣṭha will direct Bharata to be consecrated.

Then a great hubbub arose from the people arriving with their chariots, horses and elephants. As the immortals greet Indra, so the ministers and subjects greeted Bharata as he came — just as they had once greeted Daśaratha. The poet closes with a simile: graced by Daśaratha's son, the hall became again what it had been when Daśaratha sat in it, like a lake full of timi fish and water-elephants, its water still, its floor of gems, conches and sand. Each part of the image answers to something in the hall: the fish and water-elephants to its painted figures, the still water to its steady radiance, the gems to its pillars, the conches to its decorations, and the sand to its gilded floor. With this image the sarga ends.