पूर्वसर्गान्ते भरतेन ‘शिल्पिभिः पन्थाः क्रियताम्’ इति आज्ञा दत्ता; अयं सर्गः तस्याः आज्ञायाः फलम् एव विस्तरेण वर्णयति। अग्रे प्रस्थिताः ते जनाः — भूमिप्रदेशज्ञाः (उच्चनीचायाः सजलनिर्जलायाः च भूमेः परीक्षकाः), सूत्रकर्मविशारदाः (मापनसूत्रस्य प्रयोगे कुशलाः), स्वकर्माभिरताः शूराः, खनकाः, यन्त्रकाः, कर्मान्तिकाः (वेतनभुजः कर्मकराः), स्थपतयः, यन्त्रकोविदाः पुरुषाः, वर्धकयः, मार्गिणः, वृक्षतक्षकाः, सूपकाराः, सुधाकाराः, वंशचर्मकृतः, समर्थाः द्रष्टारः च। कविः एकत्र एव प्राचीनभारतीयस्य मार्गनिर्माणशास्त्रस्य सर्वाणि अङ्गानि गणयति — परीक्षकाः, मापकाः, खनकाः, वास्तुकाराः, सज्जीकराः, अधीक्षकाः च। एतेषां गणना एव सूचयति यत् कार्यम् इदं न आकस्मिकम्, अपि तु सुव्यवस्थितं राजकीयम् उद्यमम्। सर्वे च ‘पुरतः प्रतस्थिरे’ — सेनायाः अग्रे गत्वा मार्गं सज्जीकुर्वन्ति, ततः पश्चात् भरतः सह जनेन गमिष्यति।

सः विपुलः जनौघः हर्षात् तम् उद्देशं प्रति प्रयान् पर्वणि सागरस्य महावेगः इव अशोभत — पूर्णिमायाम् उद्धूतस्य समुद्रस्य उपमा जनसङ्घस्य वेगं विस्तारं च युगपत् सूचयति। वर्त्मकर्मणि कोविदाः ते स्वं स्वं वारं समास्थाय, विविधैः करणैः — कुठारदात्रटङ्कादिभिः उपकरणैः — उपेताः सन्तः पुरस्तात् सम्प्रतस्थिरे। ‘स्ववारम्’ इति पदेन कार्यस्य क्रमबद्धता सूच्यते; न सर्वे एकदा, अपि तु दलशः क्रमेण प्रवृत्ताः। ‘पुरस्तात्’ इति च पुनः उक्तम् — सर्वदा सेनायाः अग्रे एव तेषां स्थानम्। हर्षः अत्र विशेषेण उल्लिखितः — रामम् आनेतुं गच्छन्तः जनाः श्रमम् अपि उत्सवम् इव मन्यन्ते।

ते जनाः लताः वल्लीः गुल्मान् स्थाणून् अश्मनः च अपनीय, विविधान् द्रुमान् छिन्दन्तः मार्गम् अकुर्वन्। यत्र वृक्षाः न आसन् तत्र केचित् वृक्षान् आरोपयन्; अन्ये कुठारैः टङ्कैः दात्रैश्च क्वचित् क्वचित् छिन्दन्ति स्म। अपरे बलिनः बलवत्तराः वीरणस्तम्बान् उन्मूलयन्तः ततस्ततः दुर्गाणि स्थलानि च विधमन्ति स्म। अन्ये पांसुभिः कूपान् आयतं श्वभ्रं च अपूरयन्, निम्नभागान् च आशु समन्ततः समान् अकुर्वन्। वर्णनम् इदं यथार्थम् — छेदनम्, आरोपणम्, उन्मूलनम्, पूरणम्, समीकरणम् इति पञ्च क्रियाः क्रमेण गणिताः। विशेषः अत्र ‘अवृक्षेषु देशेषु वृक्षान् आरोपयन्’ इति — मार्गः न केवलं शोध्यते, अपितु छायार्थं वृक्षैः अलंक्रियते अपि; एतेन कविः दर्शयति यत् कार्यम् इदं केवलं गमनसाधनं न, अपि तु स्थायी सत्कारः।

तदा नराः बन्धनीयान् देशान् अबध्नन्, क्षोद्यान् संचुक्षुदुः (चूर्णितवन्तः), भेदनीयान् च अभिन्दन् — यत्र यत् आवश्यकम् आसीत् तत् तत्र कृतम् इति भावः। अचिरेण एव कालेन ते बहूदकान् बहुविधाकारान् सागरप्रतिमान् बहून् परिवाहान् अकुर्वन् — क्षुद्राणि स्रोतांसि समन्ततः बद्ध्वा विपुलजलाशयाः कृताः। निर्जलेषु च देशेषु उत्तमान् बहुविधान् वेदिकापरिमण्डितान् उदपानान् खानयामासुः। मार्गः अयं न केवलं गमनयोग्यः, अपि तु ससैन्यस्य जनस्य जलतृप्तेः अपि साधनसम्पन्नः इति दर्शितम्। ‘सागरप्रतिमान्’ इति अतिशयोक्त्या जलाशयानां विपुलता सूच्यते; ‘वेदिकापरिमण्डितान्’ इति च कूपानां शिल्पसौन्दर्यम्। बन्धनं चूर्णनं भेदनं च — त्रयः भूमिसंस्कारस्य प्रकाराः — देशभेदेन प्रयुक्ताः।

सः पन्थाः ससुधाकुट्टिमतलः (सुधया कुट्टिमेन च बद्धभूमिः), प्रपुष्पितमहीरुहः (पार्श्वयोः पुष्पितवृक्षः), मत्तोद्घुष्टद्विजगणः (मत्तानां पक्षिणां कूजनेन नादितः), पताकाभिः अलंकृतः, चन्दनोदकसंसिक्तः, नानाकुसुमभूषितः च आसीत्; एवं सेनायाः सः मार्गः सुरपथोपमः सन् बहु अशोभत। कविः क्रमेण अधःस्थलात् ऊर्ध्वं नयति — भूमिः, वृक्षाः, पक्षिणः, पताकाः, गन्धः, पुष्पाणि — ततः च देवमार्गस्य उपमां ददाति। द्वौ अपि श्लोकौ एकम् एव वाक्यं रचयतः; विशेषणानि बहूनि, क्रियापदं तु एकम् एव ‘बह्वशोभत’। एषा वाल्मीकेः प्रसिद्धा वर्णनशैली — विशेषणमालया चित्रं रचयित्वा अन्ते एकेन क्रियापदेन तत् समापयति।

ततः अधिकृताः युक्ताः नराः यथाज्ञप्ति आज्ञाप्य, बहुस्वादुफलेषु रमणीयेषु देशेषु यः निवेशः महात्मनः भरतस्य अभिप्रेतः आसीत्, तं भूषणोपमं भूषाभिः भूयः अशोभयन्। तद्विदः — वास्तुशास्त्रज्ञाः — प्रशस्तेषु नक्षत्रेषु मुहूर्तेषु च महात्मनः भरतस्य निवेशान् स्थापयामासुः। मार्गनिर्माणे शास्त्रीयः कालनिर्णयः अपि अपेक्षितः इति अत्र सूच्यते; कर्म इदं न केवलं शिल्पिकर्म, अपि तु विधिपूर्वकं राजकार्यम्। ‘यथाज्ञप्ति’ इति पदेन आज्ञायाः अक्षरशः पालनं सूच्यते — अधिकृताः स्वमतेन किमपि न कृतवन्तः। ‘भूषणोपमम्’ इति उपमा रमणीया — शिविरम् एव मार्गस्य आभरणम्।

ते निवेशाः बहुपांसुचयाः, परिखाभिः परिवारिताः, तत्र इन्द्रनीलमणिमय्यः प्रतिमाः, प्रतोलीवरैः (मुख्यरथ्याभिः) शोभिताः; प्रासादमालाभिः संयुक्ताः, सौधप्राकारैः संवृताः, पताकाभिः शोभिताः, सुनिर्मितमहापथाः च आसन्। आकाशे विसर्पद्भिः इव समुच्छ्रितैः विटङ्काग्रविमानकैः (कपोतपालिकाभिः उन्नतशिखरैश्च) ते निवेशाः शक्रपुरोपमाः बभुः। अयोध्यायाः वैभवं मार्गे एव प्रसारितम् इति भावः — राजा वने गच्छति, किन्तु राजधानी तेन सह चलति। त्रयः अपि श्लोकाः विशेषणपरम्परया एव रचिताः, अन्ते च ‘बभुः शक्रपुरोपमाः’ इति एकेन क्रियापदेन समाप्ताः। ‘आकाशे विसर्पद्भिः इव’ इति उत्प्रेक्षया उन्नतानां शिखराणाम् उच्चता दर्शिता।

अन्ते सः मार्गः विविधद्रुमकाननां शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलां जाह्नवीं समासाद्य समाप्यते। यथा क्षपायां सचन्द्रतारागणमण्डितम् अमलं नभः विराजते, तथा शुभशिल्पिनिर्मितः रम्यः सः नरेन्द्रमार्गः क्रमेण व्यराजत। उपमा सार्थिका — कृष्णायां भूमौ श्वेताः पताकाः दीपाश्च ताराः इव, मध्ये च राजमार्गः चन्द्रः इव। अयं श्लोकः दीर्घवृत्तेन बद्धः, सर्गं समापयति च। एकविंशः श्लोकः स्वयं वाक्यं न समापयति — ‘जाह्नवीं समासाद्य’ इति क्रिया द्वाविंशे एव पूर्यते; एषा वुल्गेटस्य श्लोकविभागस्य रीतिः। अग्रिमे सर्गे पुनः अयोध्यायां प्रभातकालस्य कथा प्रवर्तते।

మునుపటి సర్గ చివరలో భరతుడు ‘శిల్పులు మార్గాన్ని నిర్మించాలి’ అని ఆజ్ఞ ఇచ్చాడు; ఈ సర్గ ఆ ఆజ్ఞ ఫలితాన్నే విస్తరంగా వర్ణిస్తుంది. ముందుగా బయలుదేరిన జనులు వీరు — భూప్రదేశజ్ఞులు (ఎత్తుపల్లాలనూ, నీరున్న, నీరులేని నేలనూ పరీక్షించేవారు), సూత్రకర్మ విశారదులు (కొలతదారాన్ని ఉపయోగించడంలో నేర్పరులు), తమ పనిలో నిమగ్నులైన శూరులు, త్రవ్వేవారు, యంత్రాలు నడిపేవారు, కర్మాంతికులు (జీతం పుచ్చుకునే పనివారు), స్థపతులు, యంత్రకోవిదులు, వడ్రంగులు, మార్గరక్షకులు, చెట్లు నరికేవారు, వంటవారు, సున్నం పూసేవారు, వెదురుతోనూ తోలుతోనూ వస్తువులు చేసేవారు, సమర్థులైన పర్యవేక్షకులు. కవి ఒకేచోట ప్రాచీన భారతీయ మార్గనిర్మాణ శాస్త్రంలోని అన్ని అంగాలనూ లెక్కిస్తాడు — పరీక్షకులు, కొలతగాళ్ళు, త్రవ్వేవారు, వాస్తుశిల్పులు, సిద్ధపరిచేవారు, అధీక్షకులు. ఈ జాబితాయే ఈ పని ఆకస్మికమైనది కాదనీ, చక్కగా వ్యవస్థీకరించిన రాజకీయ ఉద్యమమనీ సూచిస్తుంది. అందరూ ‘ముందుగా బయలుదేరారు’ — సైన్యానికి ముందు వెళ్ళి మార్గాన్ని సిద్ధం చేస్తారు, ఆ తరువాత భరతుడు జనంతో కలిసి వెళ్తాడు.

ఆ విశాలమైన జనప్రవాహం సంతోషంతో ఆ గమ్యం వైపు సాగుతూ, పర్వదినాన సముద్రం యొక్క మహావేగం వలె ప్రకాశించింది — పూర్ణిమనాడు ఉప్పొంగే సముద్రపు ఉపమానం జనసమూహపు వేగాన్నీ, విస్తారాన్నీ ఏకకాలంలో సూచిస్తుంది. మార్గనిర్మాణంలో నేర్పరులైన వారు తమ తమ వంతులను చేపట్టి, గొడ్డళ్ళు, కొడవళ్ళు, ఉలులు మొదలైన రకరకాల పనిముట్లతో కూడి ముందుగా బయలుదేరారు. ‘స్వవారం’ (తమ వంతు) అనే పదం పని యొక్క క్రమబద్ధతను సూచిస్తుంది; అందరూ ఒక్కసారిగా కాదు, బృందాలుగా వరుసక్రమంలో పనికి పూనుకున్నారు. ‘పురస్తాత్’ (ముందుగా) అని మళ్ళీ చెప్పబడింది — ఎల్లప్పుడూ వారి స్థానం సైన్యానికి ముందే. ఇక్కడ హర్షం ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించబడింది — రాముని తీసుకురావడానికి వెళ్తున్న జనులు శ్రమను కూడా ఉత్సవంగా భావిస్తున్నారు.

ఆ జనులు లతలనూ, తీగలనూ, పొదలనూ, మొద్దులనూ, రాళ్ళనూ తొలగించి, రకరకాల చెట్లను నరుకుతూ దారి వేశారు. చెట్లు లేనిచోట కొందరు చెట్లు నాటారు; మరికొందరు గొడ్డళ్ళతోనూ, ఉలులతోనూ, కొడవళ్ళతోనూ అక్కడక్కడా నరికారు. ఇంకొందరు బలవంతులలో బలవంతులు రెల్లుదుబ్బులను పెకలిస్తూ అక్కడక్కడ ఉన్న దుర్గమ ప్రదేశాలను చదును చేశారు. మరికొందరు బావులనూ, పొడవైన గుంతలనూ మట్టితో పూడ్చి, పల్లపు భాగాలను నలువైపులా త్వరగా సమతలం చేశారు. ఈ వర్ణన యథార్థమైనది — నరకడం, నాటడం, పెకలించడం, పూడ్చడం, చదును చేయడం అనే ఐదు క్రియలు క్రమంగా లెక్కించబడ్డాయి. ఇక్కడ విశేషం ‘చెట్లు లేని ప్రదేశాల్లో చెట్లు నాటారు’ అన్నది — మార్గం కేవలం శుభ్రపరచబడటమే కాదు, నీడ కోసం చెట్లతో అలంకరించబడుతుంది కూడా; దీని ద్వారా ఈ పని కేవలం ప్రయాణసాధనం కాదనీ, శాశ్వతమైన సత్కారమనీ కవి చూపిస్తాడు.

అప్పుడు జనులు కట్టవలసిన చోట్ల కట్టలు కట్టారు, పొడి చేయవలసిన వాటిని పొడి చేశారు, పగలగొట్టవలసిన వాటిని పగలగొట్టారు — ఎక్కడ ఏది అవసరమో అక్కడ అది చేశారని భావం. కొద్ది కాలంలోనే వారు సముద్రాల వంటి, అపారమైన నీరు గల, రకరకాల ఆకారాల్లో ఉన్న అనేక కాలువలను నిర్మించారు — చిన్న చిన్న ప్రవాహాలను నలువైపులా కట్టి విశాలమైన జలాశయాలు చేశారు. నీరు లేని ప్రదేశాల్లో వేదికలతో అలంకరించిన రకరకాల ఉత్తమమైన బావులను త్రవ్వించారు. ఈ మార్గం ప్రయాణానికి యోగ్యమైనదే కాదు, సైన్యంతో కూడిన జనుల దాహాన్ని తీర్చే సాధనాలు కూడా కలిగినదని చూపబడింది. ‘సాగరప్రతిమాన్’ (సముద్రాల వంటి) అనే అతిశయోక్తితో జలాశయాల విస్తారం సూచించబడుతుంది; ‘వేదికాపరిమండితాన్’ (వేదికలతో అలంకరించిన) అన్నదానితో బావుల శిల్పసౌందర్యం. కట్టడం, పొడిచేయడం, పగలగొట్టడం — భూసంస్కారంలోని ఈ మూడు పద్ధతులూ ప్రదేశాన్ని బట్టి ప్రయోగించబడ్డాయి.

ఆ మార్గం ససుధాకుట్టిమతలం (సున్నంతోనూ, గచ్చుతోనూ కట్టిన నేల గలది), ప్రపుష్పితమహీరుహం (ఇరువైపులా పూచిన చెట్లు గలది), మత్తోద్ఘుష్టద్విజగణం (మదించిన పక్షుల కూజితాలతో మారుమ్రోగేది), పతాకాలతో అలంకరించబడినది, చందనజలంతో తడుపబడినది, రకరకాల పూలతో భూషితమైనది; ఈ విధంగా సైన్యపు ఆ మార్గం దేవమార్గం వలె ఎంతో శోభించింది. కవి క్రమంగా కింది నేల నుండి పైకి తీసుకువెళ్తాడు — నేల, చెట్లు, పక్షులు, పతాకాలు, సుగంధం, పూలు — ఆ తరువాత దేవమార్గపు ఉపమానం ఇస్తాడు. రెండు శ్లోకాలూ కలిసి ఒకే వాక్యాన్ని రచిస్తాయి; విశేషణాలు ఎన్నో, క్రియాపదం మాత్రం ఒక్కటే — ‘బహ్వశోభత’ (ఎంతో శోభించింది). ఇది వాల్మీకి యొక్క ప్రసిద్ధమైన వర్ణనశైలి — విశేషణాల మాలతో చిత్రాన్ని రచించి, చివరకు ఒకే క్రియాపదంతో దానిని ముగిస్తాడు.

తరువాత అధికారం పొందిన సమర్థులైన జనులు ఆజ్ఞానుసారం ఆదేశాలిచ్చి, ఎన్నో రుచికరమైన పండ్లు గల రమణీయ ప్రదేశాల్లో మహాత్ముడైన భరతునికి అభిమతమైన విడిదిని, ఆభరణం వంటిదాన్ని, అలంకారాలతో మరింత శోభింపజేశారు. తద్విదులు — వాస్తుశాస్త్రజ్ఞులు — ప్రశస్తమైన నక్షత్రాల్లోనూ ముహూర్తాల్లోనూ మహాత్ముడైన భరతుని విడిదులను స్థాపించారు. మార్గనిర్మాణంలో శాస్త్రీయమైన కాలనిర్ణయం కూడా అవసరమని ఇక్కడ సూచించబడింది; ఈ కర్మ కేవలం శిల్పకర్మ కాదు, విధిపూర్వకమైన రాజకార్యం. ‘యథాజ్ఞప్తి’ (ఆజ్ఞానుసారం) అనే పదం ఆజ్ఞను అక్షరాలా పాటించడాన్ని సూచిస్తుంది — అధికారులు తమ సొంత అభిప్రాయంతో ఏమీ చేయలేదు. ‘భూషణోపమం’ (ఆభరణం వంటిది) అనే ఉపమానం రమణీయమైనది — శిబిరమే మార్గానికి ఆభరణం.

ఆ విడిదులు ఎత్తైన మట్టిదిబ్బలు గలవి, కందకాలతో చుట్టబడినవి, అక్కడ ఇంద్రనీలమణులతో చేసిన ప్రతిమలు ఉన్నాయి, శ్రేష్ఠమైన ప్రతోలులతో (ప్రధాన వీధులతో) శోభిల్లేవి; భవనాల వరుసలతో కూడినవి, సౌధాలతోనూ ప్రాకారాలతోనూ చుట్టబడినవి, పతాకాలతో శోభిల్లేవి, చక్కగా నిర్మించిన మహామార్గాలు గలవి. ఆకాశంలోకి పాకుతున్నట్లుగా ఎత్తుగా లేచిన విటంకాగ్ర విమానాలతో (పావురాల గూళ్ళతోనూ, ఎత్తైన శిఖరాలతోనూ) ఆ విడిదులు ఇంద్రపురం వలె ప్రకాశించాయి. అయోధ్య వైభవమే మార్గంలో విస్తరించిందని భావం — రాజు అడవికి వెళ్తున్నాడు, కాని రాజధాని అతనితో పాటే నడుస్తోంది. మూడు శ్లోకాలూ విశేషణాల పరంపరతోనే రచించబడి, చివరకు ‘బభుః శక్రపురోపమాః’ (ఇంద్రపురం వలె ప్రకాశించాయి) అనే ఒకే క్రియాపదంతో ముగుస్తాయి. ‘ఆకాశంలోకి పాకుతున్నట్లుగా’ అనే ఉత్ప్రేక్షతో ఎత్తైన శిఖరాల ఔన్నత్యం చూపబడింది.

చివరకు ఆ మార్గం రకరకాల చెట్ల అడవులు గల, చల్లని నిర్మలమైన నీరు గల, పెద్ద పెద్ద చేపలతో నిండిన జాహ్నవిని చేరి ముగుస్తుంది. రాత్రివేళ చంద్రునితోనూ, తారాగణంతోనూ అలంకృతమైన నిర్మలాకాశం ఎలా విరాజిల్లుతుందో, అలాగే శుభమైన శిల్పులు నిర్మించిన ఆ రమ్యమైన రాజమార్గం క్రమంగా విరాజిల్లింది. ఉపమానం సార్థకమైనది — నల్లని నేలపై తెల్లని పతాకాలూ దీపాలూ తారల వంటివి, మధ్యలో రాజమార్గం చంద్రుని వంటిది. ఈ శ్లోకం దీర్ఘమైన వృత్తంలో రచించబడి సర్గను ముగిస్తుంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం తనంతట తాను వాక్యాన్ని ముగించదు — ‘జాహ్నవిని చేరి’ అనే క్రియ ఇరవై రెండవ శ్లోకంలోనే పూర్తవుతుంది; ఇది వల్గేట్ పాఠపు శ్లోకవిభాగ పద్ధతి. తరువాతి సర్గలో కథ మళ్ళీ అయోధ్యలో ప్రభాతకాలంతో మొదలవుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் ‘கைவினைஞர்கள் பாதையை அமைக்கட்டும்’ என்று பரதன் கட்டளையிட்டான்; இந்தச் சர்க்கம் அந்தக் கட்டளையின் விளைவையே விரிவாக வருணிக்கிறது. முன்னே புறப்பட்டவர்கள் இவர்கள் — நிலப்பகுதிகளை அறிந்தவர்கள் (மேடும் பள்ளமும், நீருள்ளதும் நீரற்றதுமான நிலத்தை ஆராய்பவர்கள்), சூத்திரப் பணியில் வல்லவர்கள் (அளவை நூலைப் பயன்படுத்துவதில் திறமையானவர்கள்), தம் தொழிலில் ஈடுபாடுள்ள வீரர்கள், நிலம் தோண்டுபவர்கள், பொறி இயக்குபவர்கள், கர்மாந்திகர்கள் (கூலி பெறும் பணியாளர்கள்), சிற்பிகள், பொறிகளில் வல்லவர்கள், தச்சர்கள், வழிகாட்டிகள், மரம் வெட்டுபவர்கள், சமையல்காரர்கள், சுண்ணாம்பு பூசுபவர்கள், மூங்கிலும் தோலும் கொண்டு பொருள் செய்பவர்கள், திறமையான மேற்பார்வையாளர்கள். கவிஞர் ஒரே இடத்தில் பண்டைய இந்தியாவின் பாதை அமைக்கும் கலையின் எல்லா உறுப்புகளையும் எண்ணிக் காட்டுகிறார் — ஆய்வாளர்கள், அளப்பவர்கள், தோண்டுபவர்கள், கட்டடக் கலைஞர்கள், ஆயத்தம் செய்பவர்கள், மேற்பார்வையாளர்கள். இவர்களைப் பட்டியலிடுவதே இந்தப் பணி தற்செயலானது அல்ல, நன்கு ஒழுங்குபடுத்தப்பட்ட அரசு முயற்சி என்பதைக் காட்டுகிறது. அனைவரும் ‘முன்னே புறப்பட்டனர்’ — படைக்கு முன்னால் சென்று பாதையை ஆயத்தம் செய்கின்றனர்; அதன் பின்னரே பரதன் மக்களோடு செல்வான்.

மகிழ்ச்சியோடு அந்த இலக்கை நோக்கிச் சென்ற அந்தப் பெரும் மக்கள் வெள்ளம், பருவ நாளில் பொங்கும் கடலின் பெரு வேகம் போல விளங்கியது — பௌர்ணமியில் பொங்கி எழும் கடலின் உவமை மக்கள் கூட்டத்தின் வேகத்தையும் பரப்பையும் ஒருசேரக் குறிக்கிறது. பாதைப் பணியில் வல்லவர்களான அவர்கள் தத்தம் முறைப்படி அணிவகுத்து, கோடரி, அரிவாள், உளி முதலிய பலவகைக் கருவிகளுடன் முன்னே புறப்பட்டனர். ‘ஸ்வவாரம்’ (தத்தம் முறை) என்ற சொல்லால் பணியின் ஒழுங்கு குறிக்கப்படுகிறது; எல்லாரும் ஒரே நேரத்தில் அல்ல, குழுக் குழுவாக முறைப்படி ஈடுபட்டனர். ‘முன்னே’ என்பதும் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது — எப்போதும் படைக்கு முன்னால்தான் அவர்களுடைய இடம். இங்கே மகிழ்ச்சி தனியாகக் குறிப்பிடப்படுகிறது — ராமனை அழைத்து வரச் செல்லும் மக்கள் உழைப்பையும் ஒரு திருவிழாவாகவே கருதுகின்றனர்.

அந்த மக்கள் கொடிகளையும் படர்கொடிகளையும் புதர்களையும் அடிமரக் கட்டைகளையும் கற்களையும் அகற்றி, பலவகை மரங்களை வெட்டிப் பாதையை அமைத்தனர். மரங்கள் இல்லாத இடங்களில் சிலர் மரங்களை நட்டனர்; வேறு சிலர் கோடரிகளாலும் உளிகளாலும் அரிவாள்களாலும் ஆங்காங்கே வெட்டினர். வலிமையில் மிக்க வேறு சிலர் வீரணப் புல் புதர்களை வேரோடு பிடுங்கி, ஆங்காங்கே கடினமான இடங்களைத் தகர்த்தனர். மற்றவர்கள் கிணறுகளையும் நீண்ட குழிகளையும் மண்ணால் நிரப்பி, தாழ்ந்த பகுதிகளை விரைவாக எல்லாப் பக்கமும் சமமாக்கினர். இந்த வருணனை யதார்த்தமானது — வெட்டுதல், நடுதல், வேரோடு பிடுங்குதல், நிரப்புதல், சமமாக்குதல் என்று ஐந்து செயல்கள் வரிசையாக எண்ணப்படுகின்றன. இங்கே சிறப்பானது ‘மரமற்ற இடங்களில் மரங்களை நட்டனர்’ என்பதே — பாதை சீர்செய்யப்படுவது மட்டுமல்ல, நிழலுக்காக மரங்களால் அழகுபடுத்தவும் படுகிறது; இந்தப் பணி வெறும் பயணத்துக்கான கருவி மட்டுமல்ல, நிலைத்து நிற்கும் ஒரு உபசாரம் என்பதைக் கவிஞர் இதனால் காட்டுகிறார்.

அப்போது மனிதர்கள் கட்ட வேண்டிய இடங்களைக் கட்டினர், பொடியாக்க வேண்டியவற்றைப் பொடியாக்கினர், உடைக்க வேண்டியவற்றை உடைத்தனர் — எங்கே எது தேவையோ அங்கே அது செய்யப்பட்டது என்பது கருத்து. சிறிது காலத்துக்குள்ளேயே அவர்கள் மிகுந்த நீர் கொண்ட, பல வடிவங்களில் அமைந்த, கடலுக்கு நிகரான பல நீர்நிலைகளை உருவாக்கினர் — சிறிய நீரோடைகளை எல்லாப் பக்கமும் அணைகட்டித் தடுத்துப் பரந்த நீர்த்தேக்கங்கள் அமைக்கப்பட்டன. நீரற்ற இடங்களில் மேடைகளால் சூழப்பட்ட, பலவகையான சிறந்த கிணறுகளைத் தோண்டினர். இந்தப் பாதை பயணத்துக்கு ஏற்றது மட்டுமல்ல, படையோடு கூடிய மக்களின் தாகம் தணிக்கும் வசதிகளும் நிறைந்தது என்று காட்டப்படுகிறது. ‘ஸாகரப்ரதிமான்’ (கடலுக்கு நிகரான) என்ற மிகைப்படுத்தலால் நீர்நிலைகளின் பரப்பும், ‘வேதிகாபரிமண்டிதான்’ (மேடைகளால் அணிசெய்யப்பட்ட) என்பதால் கிணறுகளின் சிற்ப அழகும் குறிக்கப்படுகின்றன. கட்டுதல், பொடியாக்குதல், உடைத்தல் என்ற நிலத்தைச் சீர்செய்யும் மூன்று முறைகள் இடத்துக்கு இடம் வேறுபட்டுப் பயன்படுத்தப்பட்டன.

அந்தப் பாதை சுண்ணாம்பும் கல்தளமும் இட்ட தரையுடையதாக, இருபுறமும் பூத்துக் குலுங்கும் மரங்களுடையதாக, களிப்புற்ற பறவைக் கூட்டங்களின் கூவலால் ஒலிப்பதாக, கொடிகளால் அணிசெய்யப்பட்டதாக, சந்தன நீர் தெளிக்கப்பட்டதாக, பலவகைப் பூக்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டதாக இருந்தது; இவ்வாறு படைக்கான அந்தப் பாதை தேவர்களின் வழியைப் போல மிகவும் விளங்கியது. கவிஞர் படிப்படியாகக் கீழிருந்து மேல்நோக்கி அழைத்துச் செல்கிறார் — தரை, மரங்கள், பறவைகள், கொடிகள், மணம், மலர்கள் — பிறகு தேவபாதையின் உவமையைத் தருகிறார். இரண்டு சுலோகங்களும் சேர்ந்து ஒரே வாக்கியத்தை அமைக்கின்றன; அடைமொழிகள் பல, வினைச்சொல்லோ ‘பஹ்வசோபத’ (மிகவும் விளங்கியது) என்ற ஒன்றே. இதுவே வால்மீகியின் புகழ்பெற்ற வருணனை நடை — அடைமொழிகளின் மாலையால் ஓவியம் தீட்டி, இறுதியில் ஒரே வினைச்சொல்லால் அதை நிறைவு செய்வது.

பின்னர் பொறுப்பேற்ற திறமையான மனிதர்கள் கட்டளைப்படியே பணிகளை ஏவி, சுவையான கனிகள் நிறைந்த அழகிய இடங்களில் மகாத்மாவான பரதன் விரும்பிய பாசறையை — தானே ஓர் அணிகலன் போன்ற அதை — அணிகலன்களால் மேலும் அழகுபடுத்தினர். அதை அறிந்தவர்களான வாஸ்து சாஸ்திர வல்லுநர்கள், சிறந்த நட்சத்திரங்களிலும் நல்ல முகூர்த்தங்களிலும் மகாத்மாவான பரதனின் பாசறைகளை அமைத்தனர். பாதை அமைப்பிலும் சாஸ்திரப்படி நேரத்தைத் தீர்மானிப்பது தேவை என்று இங்கே குறிக்கப்படுகிறது; இந்தப் பணி கைவினைஞர் வேலை மட்டுமல்ல, முறைப்படியான அரசுப் பணியும் ஆகும். ‘யதாஜ்ஞப்தி’ (கட்டளைப்படியே) என்ற சொல்லால் கட்டளை எழுத்துக்கு எழுத்துப் பின்பற்றப்பட்டது குறிக்கப்படுகிறது — பொறுப்பாளர்கள் தம் விருப்பப்படி எதையும் செய்யவில்லை. ‘பூஷணோபமம்’ (அணிகலன் போன்ற) என்ற உவமை அழகானது — பாசறையே பாதைக்கு ஆபரணம்.

அந்தப் பாசறைகள் மிகுந்த மண் குவியல்களுடையவை, அகழிகளால் சூழப்பட்டவை, அங்கே இந்திரநீல மணியாலான உருவச் சிலைகள் இருந்தன, சிறந்த பிரதோலிகளால் (முதன்மைத் தெருக்களால்) அழகுபெற்றவை; மாளிகை வரிசைகளுடன் கூடியவை, வெண்மாடங்களும் மதில்களும் சூழ்ந்தவை, கொடிகளால் விளங்கியவை, நன்கு அமைக்கப்பட்ட பெருவீதிகளைக் கொண்டவை. வானில் படர்ந்து செல்வது போல உயர்ந்து நின்ற விடங்கங்களுடனும் உச்சி மாடங்களுடனும் (புறாக்கூண்டுகளுடனும் உயர்ந்த கோபுரங்களுடனும்) அந்தப் பாசறைகள் இந்திரனின் நகரத்தைப் போல ஒளிர்ந்தன. அயோத்தியின் செல்வச் சிறப்பு பாதையிலேயே விரிக்கப்பட்டது என்பது கருத்து — அரசன் காட்டுக்குச் செல்கிறான், ஆனால் தலைநகரம் அவனோடு கூடவே நகர்கிறது. மூன்று சுலோகங்களும் அடைமொழித் தொடராலேயே அமைக்கப்பட்டு, இறுதியில் ‘பபு: சக்ரபுரோபமா:’ (இந்திரனின் நகரம் போல ஒளிர்ந்தன) என்ற ஒரே வினைச்சொல்லால் நிறைவுறுகின்றன. ‘வானில் படர்ந்து செல்வது போல’ என்ற தற்குறிப்பேற்றத்தால் உயர்ந்த கோபுரங்களின் உயரம் காட்டப்படுகிறது.

இறுதியில் அந்தப் பாதை, பலவகை மரங்களும் சோலைகளும் கொண்ட, குளிர்ந்த தெளிந்த நீருடைய, பெரிய மீன்கள் நிறைந்த ஜாஹ்னவியை (கங்கையை) அடைந்து முடிகிறது. இரவில் சந்திரனும் நட்சத்திரக் கூட்டங்களும் அணிசெய்யும் தெளிந்த வானம் விளங்குவது போல, நல்ல கைவினைஞர்களால் அமைக்கப்பட்ட அழகிய அந்த அரசப் பாதை படிப்படியாக ஒளிர்ந்தது. உவமை பொருள் நிறைந்தது — கருநிலத்தின் மீது வெண்கொடிகளும் விளக்குகளும் நட்சத்திரங்கள் போலவும், நடுவில் அரசப் பாதை சந்திரன் போலவும். இந்தச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் அமைந்து சர்க்கத்தை நிறைவு செய்கிறது. இருபத்தோராம் சுலோகம் தானே வாக்கியத்தை முடிக்கவில்லை — ‘ஜாஹ்னவியை அடைந்து’ என்ற செயல் இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில்தான் நிறைவுறுகிறது; இது வல்கேட் பதிப்பின் சுலோகப் பிரிப்பு முறை. அடுத்த சர்க்கத்தில் மீண்டும் அயோத்தியில் விடியற்காலைக் கதை தொடர்கிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ‘ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಿ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗವು ಆ ಆಜ್ಞೆಯ ಫಲವನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಹೊರಟ ಆ ಜನರು — ಭೂಪ್ರದೇಶಜ್ಞರು (ಎತ್ತರ-ತಗ್ಗಿನ, ನೀರುಳ್ಳ-ನೀರಿಲ್ಲದ ನೆಲವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವವರು), ಸೂತ್ರಕರ್ಮವಿಶಾರದರು (ಅಳತೆಯ ದಾರವನ್ನು ಬಳಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು), ತಮ್ಮ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಶೂರರು, ಅಗೆಯುವವರು, ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವವರು, ಕರ್ಮಾಂತಿಕರು (ಸಂಬಳ ಪಡೆಯುವ ಕೆಲಸಗಾರರು), ಸ್ಥಪತಿಗಳು, ಯಂತ್ರಕೋವಿದರಾದ ಪುರುಷರು, ಬಡಗಿಗಳು, ದಾರಿಕಾರರು, ಮರ ಕಡಿಯುವವರು, ಅಡುಗೆಯವರು, ಸುಣ್ಣ ಬಳಿಯುವವರು, ಬಿದಿರು-ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥರಾದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕರು. ಕವಿ ಒಂದೇ ಕಡೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಮಾರ್ಗನಿರ್ಮಾಣಶಾಸ್ತ್ರದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪರೀಕ್ಷಕರು, ಅಳತೆಗಾರರು, ಅಗೆಯುವವರು, ವಾಸ್ತುಕಾರರು, ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವವರು ಮತ್ತು ಅಧೀಕ್ಷಕರು. ಇವರ ಎಣಿಕೆಯೇ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ರಾಜಕೀಯ ಉದ್ಯಮ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲರೂ ‘ಮುಂದಾಗಿ ಹೊರಟರು’ — ಸೇನೆಗಿಂತ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ದಾರಿಯನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ಭರತನು ಜನರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗುವನು.

ಆ ವಿಪುಲವಾದ ಜನಪ್ರವಾಹವು ಹರ್ಷದಿಂದ ಆ ಗುರಿಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾ ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರದ ಮಹಾವೇಗದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು — ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಉಕ್ಕೇರುವ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆ ಜನಸಮೂಹದ ವೇಗವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದಾರಿಯ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸರದಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಕರಣಗಳನ್ನು — ಕೊಡಲಿ, ಕುಡುಗೋಲು, ಉಳಿ ಮೊದಲಾದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು — ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಮುಂದಾಗಿ ಹೊರಟರು. ‘ಸ್ವವಾರಮ್’ (ತಮ್ಮ ಸರದಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೆಲಸದ ಕ್ರಮಬದ್ಧತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲರೂ ಒಮ್ಮೆಗೇ ಅಲ್ಲ, ತಂಡತಂಡವಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೊಡಗಿದರು. ‘ಪುರಸ್ತಾತ್’ (ಮುಂದೆ) ಎಂಬುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವರ ಸ್ಥಾನ ಸದಾ ಸೇನೆಯ ಮುಂದೆಯೇ. ಹರ್ಷವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಟ ಜನರು ಶ್ರಮವನ್ನೂ ಉತ್ಸವದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಆ ಜನರು ಲತೆಗಳನ್ನೂ ಬಳ್ಳಿಗಳನ್ನೂ ಪೊದೆಗಳನ್ನೂ ಮರದ ಬುಡಗಳನ್ನೂ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಹಾಕಿ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನು ಕಡಿಯುತ್ತಾ ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಮರಗಳಿಲ್ಲದ ಕಡೆ ಕೆಲವರು ಮರಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು; ಇತರರು ಕೊಡಲಿ, ಉಳಿ, ಕುಡುಗೋಲುಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು, ಬಲಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ವೀರಣಹುಲ್ಲಿನ ಪೊದೆಗಳನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸಮಗೊಳಿಸಿದರು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಬಾವಿಗಳನ್ನೂ ಉದ್ದವಾದ ಹಳ್ಳಗಳನ್ನೂ ತುಂಬಿಸಿ, ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸುತ್ತಲೂ ಸಮತಟ್ಟು ಮಾಡಿದರು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಯಥಾರ್ಥವಾದುದು — ಕಡಿಯುವುದು, ನೆಡುವುದು, ಕೀಳುವುದು, ತುಂಬುವುದು, ಸಮಗೊಳಿಸುವುದು ಎಂಬ ಐದು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ‘ಮರಗಳಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು’ ಎಂಬುದು — ದಾರಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ನೆರಳಿಗಾಗಿ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಕೂಡ; ಇದರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಕೇವಲ ಪ್ರಯಾಣದ ಸಾಧನವಲ್ಲ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಸತ್ಕಾರ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ಜನರು ಕಟ್ಟಬೇಕಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು, ಪುಡಿಮಾಡಬೇಕಾದವನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡಿದರು, ಒಡೆಯಬೇಕಾದವನ್ನು ಒಡೆದರು — ಎಲ್ಲಿ ಏನು ಅಗತ್ಯವಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಅವರು ಹೇರಳ ನೀರುಳ್ಳ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಕಾರದ, ಸಮುದ್ರದಂತಹ ಅನೇಕ ಕಾಲುವೆ-ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು — ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಕಟ್ಟಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನೀರಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಉತ್ತಮವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಬಾವಿಗಳನ್ನು ತೋಡಿಸಿದರು. ಈ ದಾರಿ ಕೇವಲ ನಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಜನರ ನೀರಿನ ತೃಪ್ತಿಗೂ ಸಾಧನಸಂಪನ್ನವಾದುದು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಾಗರಪ್ರತಿಮಾನ್’ (ಸಮುದ್ರದಂತಹ) ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಜಲಾಶಯಗಳ ವಿಶಾಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ವೇದಿಕಾಪರಿಮಂಡಿತಾನ್’ (ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಾವಿಗಳ ಶಿಲ್ಪಸೌಂದರ್ಯ. ಕಟ್ಟುವುದು, ಪುಡಿಮಾಡುವುದು, ಒಡೆಯುವುದು — ಈ ಮೂರು ಭೂಸಂಸ್ಕಾರದ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬಳಸಲಾಯಿತು.

ಆ ದಾರಿಯು ಸುಣ್ಣಗಾರೆಯ ನೆಲಗಟ್ಟು ಉಳ್ಳದ್ದು (ಸುಣ್ಣದಿಂದಲೂ ಗಾರೆಯಿಂದಲೂ ಕಟ್ಟಿದ ನೆಲ), ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳುಳ್ಳದ್ದು (ಎರಡು ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ವೃಕ್ಷಗಳು), ಮದಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ನಿನದಿಸುವಂಥದ್ದು, ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದುದು, ಚಂದನದ ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದು, ನಾನಾ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದುದು ಆಗಿತ್ತು; ಹೀಗೆ ಸೇನೆಯ ಆ ಮಾರ್ಗವು ದೇವಪಥದಂತೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೆಳಗಿನ ನೆಲದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ನೆಲ, ಮರಗಳು, ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಪತಾಕೆಗಳು, ಸುಗಂಧ, ಹೂವುಗಳು — ಅನಂತರ ದೇವಮಾರ್ಗದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ; ವಿಶೇಷಣಗಳು ಹಲವು, ಆದರೆ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಒಂದೇ — ‘ಬಹ್ವಶೋಭತ’ (ಬಹಳ ಶೋಭಿಸಿತು). ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವರ್ಣನಶೈಲಿ — ವಿಶೇಷಣಗಳ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಅದನ್ನು ಮುಗಿಸುವುದು.

ಅನಂತರ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿದ ಯೋಗ್ಯ ಜನರು ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಆದೇಶಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ರುಚಿಯಾದ ಹಣ್ಣುಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿರುವ ರಮಣೀಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಅಭಿಪ್ರೇತವಾಗಿದ್ದ ಬೀಡನ್ನು — ಸ್ವತಃ ಆಭರಣದಂತಿದ್ದ ಅದನ್ನು — ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಅದನ್ನು ಬಲ್ಲವರು — ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು — ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮುಹೂರ್ತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನ ಬೀಡುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಮಾರ್ಗನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದ ಕಾಲನಿರ್ಣಯವೂ ಅಪೇಕ್ಷಿತ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಈ ಕೆಲಸ ಕೇವಲ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಕೆಲಸವಲ್ಲ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾದ ರಾಜಕಾರ್ಯ. ‘ಯಥಾಜ್ಞಪ್ತಿ’ (ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯ ಅಕ್ಷರಶಃ ಪಾಲನೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ‘ಭೂಷಣೋಪಮಮ್’ (ಆಭರಣದಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಮಣೀಯವಾದುದು — ಬೀಡೇ ದಾರಿಗೆ ಆಭರಣ.

ಆ ಬೀಡುಗಳು ಮಣ್ಣಿನ ಎತ್ತರವಾದ ದಿಬ್ಬಗಳುಳ್ಳವು, ಕಂದಕಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವು, ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನೀಲಮಣಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿದ್ದವು, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪ್ರತೋಲಿಗಳಿಂದ (ಮುಖ್ಯ ಬೀದಿಗಳಿಂದ) ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು, ಸುಣ್ಣ ಬಳಿದ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದವು, ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾಗಿದ್ದವು, ಸುಂದರವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಹಾಪಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಿಂತ ವಿಟಂಕಾಗ್ರ-ವಿಮಾನಗಳಿಂದ (ಪಾರಿವಾಳದ ಗೂಡುಗಳಿಂದಲೂ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ) ಆ ಬೀಡುಗಳು ಇಂದ್ರನಗರಿಯಂತೆ ಬೆಳಗಿದವು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ವೈಭವವೇ ದಾರಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಹರಡಿತು ಎಂಬುದು ಭಾವ — ರಾಜನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ರಾಜಧಾನಿಯೇ ಅವನೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಮೂರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪರಂಪರೆಯಿಂದಲೇ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಬಭುಃ ಶಕ್ರಪುರೋಪಮಾಃ’ (ಇಂದ್ರನಗರಿಯಂತೆ ಬೆಳಗಿದವು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ. ‘ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರಗಳ ಔನ್ನತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ದಾರಿಯು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ, ತಂಪಾದ ನಿರ್ಮಲ ನೀರುಳ್ಳ, ದೊಡ್ಡ ಮೀನುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಜಾಹ್ನವಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಿಂದಲೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶ ಹೇಗೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಶುಭಶಿಲ್ಪಿಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಆ ರಮ್ಯವಾದ ರಾಜಮಾರ್ಗವು ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳಗಿತು. ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕಪ್ಪು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯ ಪತಾಕೆಗಳೂ ದೀಪಗಳೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ, ನಡುವೆ ರಾಜಮಾರ್ಗವು ಚಂದ್ರನಂತೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ತಾನಾಗಿ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಜಾಹ್ನವೀಂ ಸಮಾಸಾದ್ಯ’ (ಜಾಹ್ನವಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲೇ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗದ ರೀತಿ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತಿನತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ഭരതൻ ‘ശില്പികൾ വഴി നിർമിക്കട്ടെ’ എന്ന് ആജ്ഞ നൽകി; ആ ആജ്ഞയുടെ ഫലംതന്നെയാണ് ഈ സർഗം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നത്. മുന്നിൽ പുറപ്പെട്ട ആ ആളുകൾ ഇവരാണ് — ഭൂപ്രദേശജ്ഞർ (ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതും, വെള്ളമുള്ളതും വെള്ളമില്ലാത്തതുമായ ഭൂമി പരിശോധിക്കുന്നവർ), സൂത്രകർമവിശാരദർ (അളവുചരട് ഉപയോഗിക്കുന്നതിൽ നിപുണർ), സ്വന്തം ജോലിയിൽ തത്പരരായ ശൂരന്മാർ, കുഴിക്കുന്നവർ, യന്ത്രം പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നവർ, കർമാന്തികർ (കൂലിക്കു പണിയെടുക്കുന്ന തൊഴിലാളികൾ), സ്ഥപതികൾ, യന്ത്രവിദഗ്ധരായ പുരുഷന്മാർ, തച്ചന്മാർ, വഴികാട്ടികൾ, മരംവെട്ടികൾ, പാചകക്കാർ, കുമ്മായപ്പണിക്കാർ, മുളകൊണ്ടും തോലുകൊണ്ടും പണിയുന്നവർ, സമർഥരായ മേൽനോട്ടക്കാർ. പ്രാചീനഭാരതത്തിലെ മാർഗനിർമാണശാസ്ത്രത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളെയും കവി ഒറ്റയടിക്ക് എണ്ണിപ്പറയുന്നു — പരിശോധകർ, അളവുകാർ, കുഴിക്കുന്നവർ, വാസ്തുശില്പികൾ, ഒരുക്കുന്നവർ, മേൽനോട്ടക്കാർ. ഈ പട്ടികതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഈ ജോലി യാദൃച്ഛികമല്ല, സുവ്യവസ്ഥിതമായ ഒരു രാജകീയ ഉദ്യമമാണ് എന്നാണ്. എല്ലാവരും ‘മുന്നിൽ പുറപ്പെട്ടു’ — സേനയ്ക്കു മുമ്പേ ചെന്ന് അവർ വഴിയൊരുക്കുന്നു; അതിനുശേഷം ജനങ്ങളോടൊപ്പം ഭരതൻ പോകും.

ആഹ്ലാദത്തോടെ ആ ലക്ഷ്യത്തിലേക്കു നീങ്ങിയ ആ വിപുലമായ ജനപ്രവാഹം പർവദിനത്തിലെ സമുദ്രത്തിന്റെ മഹാവേഗംപോലെ ശോഭിച്ചു — പൗർണമിയിൽ ഇളകിമറിയുന്ന സമുദ്രത്തിന്റെ ഉപമ ജനക്കൂട്ടത്തിന്റെ വേഗവും വിസ്താരവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വഴിപ്പണിയിൽ വിദഗ്ധരായ അവർ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ഊഴം ഏറ്റെടുത്ത്, പലതരം ഉപകരണങ്ങളോടെ — കോടാലി, അരിവാൾ, ഉളി മുതലായവയോടെ — മുന്നിലായി പുറപ്പെട്ടു. ‘സ്വന്തം ഊഴം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ജോലിയുടെ ക്രമബദ്ധത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എല്ലാവരും ഒരുമിച്ചല്ല, സംഘംസംഘമായി ക്രമത്തിലാണ് അവർ പ്രവർത്തിച്ചത്. ‘മുന്നിലായി’ എന്നതും വീണ്ടും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — സേനയുടെ മുന്നിൽത്തന്നെയാണ് എപ്പോഴും അവരുടെ സ്ഥാനം. ആഹ്ലാദം ഇവിടെ പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയുന്നു — രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ പോകുന്ന ജനങ്ങൾ അധ്വാനത്തെപ്പോലും ഉത്സവമായി കരുതുന്നു.

ആ ആളുകൾ ലതകളും വള്ളികളും കുറ്റിച്ചെടികളും മരക്കുറ്റികളും കല്ലുകളും നീക്കി, പലതരം മരങ്ങൾ മുറിച്ച് വഴിയുണ്ടാക്കി. മരങ്ങളില്ലാത്തിടങ്ങളിൽ ചിലർ മരങ്ങൾ നട്ടു; മറ്റുചിലർ കോടാലികൊണ്ടും ഉളികൊണ്ടും അരിവാൾകൊണ്ടും അവിടവിടെ വെട്ടിമാറ്റി. ബലവാന്മാരിൽ ബലവാന്മാരായ മറ്റുചിലർ വീരണപ്പുല്ലിന്റെ കൂട്ടങ്ങൾ പിഴുതെടുത്തുകൊണ്ട് അങ്ങുമിങ്ങുമുള്ള ദുർഗമസ്ഥലങ്ങൾ നിരത്തി. വേറെ ചിലർ കിണറുകളും നീണ്ട കുഴികളും മണ്ണിട്ടു നികത്തി, താഴ്ന്ന ഭാഗങ്ങളെ വേഗം എല്ലായിടത്തും സമമാക്കി. ഈ വർണന യഥാർഥമാണ് — മുറിക്കൽ, നടൽ, പിഴുതെടുക്കൽ, നികത്തൽ, നിരത്തൽ എന്നിങ്ങനെ അഞ്ചു ക്രിയകൾ ക്രമമായി എണ്ണിയിരിക്കുന്നു. ഇവിടത്തെ സവിശേഷത ‘മരങ്ങളില്ലാത്ത ദേശങ്ങളിൽ മരങ്ങൾ നട്ടു’ എന്നതാണ് — വഴി വെട്ടിത്തെളിക്കുക മാത്രമല്ല, തണലിനായി മരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഈ ജോലി കേവലം യാത്രയ്ക്കുള്ള ഉപാധിയല്ല, സ്ഥായിയായ ഒരു സത്കാരമാണ് എന്ന് ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ ആളുകൾ ബന്ധിക്കേണ്ട ഇടങ്ങൾ ബന്ധിച്ചു, പൊടിക്കേണ്ടവ പൊടിച്ചു, പിളർക്കേണ്ടവ പിളർന്നു — എവിടെ എന്താണോ ആവശ്യം, അത് അവിടെ ചെയ്തു എന്നു ഭാവം. അധികം താമസിയാതെ അവർ ധാരാളം വെള്ളമുള്ളതും പലതരം ആകൃതികളുള്ളതും സമുദ്രസമാനവുമായ അനേകം ജലാശയങ്ങൾ നിർമിച്ചു — ചെറിയ നീരൊഴുക്കുകളെ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും കെട്ടിനിർത്തി വിശാലമായ ജലാശയങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കി. വെള്ളമില്ലാത്ത പ്രദേശങ്ങളിൽ വേദികകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട പലതരം ഉത്തമമായ കിണറുകൾ കുഴിപ്പിച്ചു. ഈ വഴി യാത്രയ്ക്കു യോഗ്യമായതു മാത്രമല്ല, സൈന്യസമേതമുള്ള ജനങ്ങളുടെ ദാഹം തീർക്കാനുള്ള സൗകര്യങ്ങളും നിറഞ്ഞതാണ് എന്നു കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സമുദ്രസമാനം’ എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ ജലാശയങ്ങളുടെ വിപുലത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘വേദികകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട’ എന്നതിലൂടെ കിണറുകളുടെ ശില്പസൗന്ദര്യവും. ബന്ധിക്കൽ, പൊടിക്കൽ, പിളർക്കൽ — ഭൂസംസ്കാരത്തിന്റെ ഈ മൂന്നു പ്രകാരങ്ങൾ ദേശഭേദമനുസരിച്ച് പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടു.

ആ വഴിയുടെ തറ കുമ്മായവും കല്ലും പാകി ഉറപ്പിച്ചതായിരുന്നു; ഇരുവശത്തും പൂത്തുനിൽക്കുന്ന മരങ്ങൾ; മദിച്ച പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുടെ കൂജനത്താൽ അതു മുഖരിതമായിരുന്നു; കൊടിക്കൂറകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും ചന്ദനജലം തളിക്കപ്പെട്ടും പലതരം പൂക്കളാൽ ഭൂഷിതമായും ഇരുന്നു; ഇങ്ങനെ സേനയുടെ ആ വഴി ദേവപഥത്തിനു സമമായി ഏറെ ശോഭിച്ചു. കവി ക്രമത്തിൽ താഴെനിന്നു മുകളിലേക്കു നയിക്കുന്നു — ഭൂമി, മരങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, കൊടികൾ, ഗന്ധം, പൂക്കൾ — പിന്നെ ദേവമാർഗത്തിന്റെ ഉപമ നൽകുന്നു. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളും ചേർന്ന് ഒരൊറ്റ വാക്യമാണ്; വിശേഷണങ്ങൾ അനവധി, ക്രിയാപദമോ ‘ബഹ്വശോഭത’ (ഏറെ ശോഭിച്ചു) എന്ന ഒന്നുമാത്രം. ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ വർണനാശൈലി — വിശേഷണമാലകൊണ്ട് ചിത്രം രചിച്ച്, ഒടുവിൽ ഒരൊറ്റ ക്രിയാപദംകൊണ്ട് അതു പൂർത്തിയാക്കുന്നു.

പിന്നെ ചുമതലപ്പെട്ട, ശ്രദ്ധാലുക്കളായ ആളുകൾ ആജ്ഞയനുസരിച്ചുതന്നെ നിർദേശങ്ങൾ നൽകി, ധാരാളം സ്വാദുള്ള ഫലങ്ങളുള്ള രമണീയമായ പ്രദേശങ്ങളിൽ മഹാത്മാവായ ഭരതന് ഉദ്ദേശിച്ചിരുന്ന പാളയത്തെ — ആഭരണംപോലെ മനോഹരമായ അതിനെ — അലങ്കാരങ്ങളാൽ കൂടുതൽ ശോഭിപ്പിച്ചു. അതിൽ വിദഗ്ധരായവർ — വാസ്തുശാസ്ത്രജ്ഞർ — ശുഭനക്ഷത്രങ്ങളിലും മുഹൂർത്തങ്ങളിലും മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ പാളയങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു. മാർഗനിർമാണത്തിൽ ശാസ്ത്രീയമായ കാലനിർണയവും ആവശ്യമാണെന്ന് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഈ കർമം വെറും ശില്പിവേലയല്ല, വിധിപ്രകാരമുള്ള രാജകാര്യമാണ്. ‘യഥാജ്ഞപ്തി’ (ആജ്ഞയനുസരിച്ച്) എന്ന പദം ആജ്ഞയുടെ അക്ഷരംപ്രതിയുള്ള പാലനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചുമതലക്കാർ സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം ഒന്നും ചെയ്തില്ല. ‘ഭൂഷണോപമം’ എന്ന ഉപമ രമണീയമാണ് — പാളയംതന്നെയാണ് വഴിയുടെ ആഭരണം.

ആ പാളയങ്ങൾ ധാരാളം മണ്ണു കൂട്ടിയുയർത്തിയവയും കിടങ്ങുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവയുമായിരുന്നു; അവിടെ ഇന്ദ്രനീലമണികൊണ്ടുള്ള പ്രതിമകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; ശ്രേഷ്ഠമായ പ്രധാനവീഥികളാൽ അവ ശോഭിച്ചു; പ്രാസാദനിരകളോടു ചേർന്നവയും വെള്ളയടിച്ച പ്രാകാരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവയും കൊടികളാൽ ശോഭിതവും നന്നായി നിർമിച്ച മഹാപഥങ്ങളുള്ളവയുമായിരുന്നു. ആകാശത്തിലേക്കു പടർന്നുകയറുന്നതുപോലെ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന പ്രാവിൻകൂടുകളും ഉന്നതശിഖരങ്ങളുമുള്ള വിമാനങ്ങളാൽ ആ പാളയങ്ങൾ ഇന്ദ്രപുരിക്കു സമമായി പ്രകാശിച്ചു. അയോധ്യയുടെ വൈഭവം വഴിയിൽത്തന്നെ പരന്നു എന്നു ഭാവം — രാജാവ് കാട്ടിലേക്കു പോകുന്നു, എന്നാൽ രാജധാനി അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം നീങ്ങുന്നു. മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളും വിശേഷണപരമ്പരകൊണ്ടുതന്നെ രചിച്ചവയാണ്; ഒടുവിൽ ‘ബഭുഃ ശക്രപുരോപമാഃ’ (ഇന്ദ്രപുരിക്കു സമമായി പ്രകാശിച്ചു) എന്ന ഒറ്റ ക്രിയാപദംകൊണ്ട് അവസാനിക്കുന്നു. ‘ആകാശത്തിൽ പടർന്നുകയറുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയിലൂടെ ഉയർന്ന ശിഖരങ്ങളുടെ ഔന്നത്യം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഒടുവിൽ ആ വഴി, പലതരം മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ കാടുകളുള്ളതും തണുത്ത നിർമലജലമുള്ളതും വലിയ മത്സ്യങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ ജാഹ്നവിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന് അവസാനിക്കുന്നു. രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രനോടും നക്ഷത്രഗണങ്ങളോടുംകൂടി അലംകൃതമായ നിർമലാകാശം വിളങ്ങുന്നതുപോലെ, നല്ല ശില്പികൾ നിർമിച്ച രമണീയമായ ആ രാജമാർഗം ക്രമേണ വിളങ്ങി. ഉപമ അർഥപൂർണമാണ് — ഇരുണ്ട ഭൂമിയിൽ വെളുത്ത കൊടികളും ദീപങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ, നടുവിൽ രാജമാർഗം ചന്ദ്രനെപ്പോലെ. ഈ ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്, അതു സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം സ്വയം വാക്യം പൂർത്തിയാക്കുന്നില്ല — ‘ജാഹ്നവിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന്’ എന്ന ക്രിയ ഇരുപത്തിരണ്ടാമത്തേതിലാണ് പൂർണമാകുന്നത്; ഇതാണ് പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠത്തിന്റെ ശ്ലോകവിഭജനരീതി. അടുത്ത സർഗത്തിൽ കഥ വീണ്ടും അയോധ്യയിലെ പ്രഭാതത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു.

At the end of the previous sarga Bharata had ordered the artisans to make a road, and this sarga describes the fruit of that order at length. Those who went ahead were men who knew the lie of the land — surveyors of high and low ground, of watered and waterless country — men skilled with the measuring line, brave men devoted to their crafts, diggers, engine-men, hired labourers, master builders, men versed in machines, carpenters, road-makers, tree-fellers, cooks, plasterers, workers in bamboo and leather, and capable overseers. In one place the poet lists every branch of the ancient Indian art of road-building: surveyors, measurers, diggers, builders, outfitters and supervisors. The very list shows that this was no chance affair but an orderly royal undertaking. All of them set out in front, to prepare the road ahead of the army, and Bharata was to follow afterwards with the people.

That vast throng, moving joyfully toward the region, shone like the great surge of the ocean at the full moon — an image that conveys both the speed and the breadth of the crowd. Skilled in road-making, each keeping to his own turn, they set out ahead with tools of every kind, axes, sickles, chisels and the rest. They did not all work at once but in gangs, one after another, and always ahead of the army. Their joy is mentioned especially: going to bring Rāma back, the people took even hard labour for a festival.

They cleared creepers, vines, thickets, stumps and stones, cut down trees of many kinds, and so made the road. Where there were no trees some planted them, while others cut away here and there with axes, chisels and sickles. Others, strong and stronger still, tore out clumps of vīraṇa grass and levelled the rough and broken ground on every side. Others filled up wells and the long trench with earth and quickly made the low stretches level all around. The description is true to life: cutting, planting, uprooting, filling and levelling are counted one by one. The planting of trees in treeless places is especially notable: the road was not only cleared but adorned with trees for shade, so that the work was no mere means of passage but a lasting courtesy.

Then the men dammed whatever needed damming, crushed whatever needed crushing and cut through whatever needed cutting — whatever each stretch required was done there. In a short time they made many channels brimming with water, of many shapes and as broad as seas, by damming small streams all around to form great reservoirs. In waterless tracts they had fine wells of many kinds sunk, ringed with paved platforms. So the road was not only passable but furnished with water for all the people and the army. The comparison with seas stresses the size of the reservoirs, and the paved platforms show the craftsmanship of the wells.

The road had a floor of lime and rubble, flowering trees along both sides, flocks of excited birds calling loudly, banners for adornment; it was sprinkled with sandal-scented water and decked with flowers of every kind, and so the army's road shone splendidly, like the highway of the gods. The poet leads the eye upward, from the ground to the trees, the birds, the banners, the scents and the flowers, and then gives the image of the gods' road. The two verses make one sentence, with many descriptive phrases and a single verb, “shone splendidly” — a well-known manner of Vālmīki's, building a picture from a string of epithets and closing it with a single verb.

Then the men appointed to the task, giving their orders exactly as they had been ordered and adding nothing of their own, adorned still further the camp great-souled Bharata had chosen in pleasant country full of trees with sweet fruit, until the camp was itself an ornament — the ornament of the road. Those who knew the science of building laid out the great-souled Bharata's camps under favourable stars and at favourable hours. This shows that a proper choice of time was needed even for road-building: the work was not only a craftsman's but a royal undertaking done according to rule.

The camps had great mounds of earth and were ringed with moats; they held figures of sapphire and were graced with fine avenues, joined by rows of mansions, enclosed by whitewashed walls, bright with banners and furnished with well-built highways. With their dovecotes and lofty turrets that seemed to glide across the sky, those camps looked like the city of Śakra. The splendour of Ayodhyā was spread out along the road; the prince was going to the forest, but the capital went with him. The three verses are built from a string of epithets closed by a single verb, and the image of turrets gliding through the sky shows how high they rose.

At last the road reached the Jāhnavī, the Gaṅgā, with her woods of many kinds of trees, her cool clear water and her great fish. As the spotless night sky shines, adorned with the moon and the host of stars, so that lovely royal road, the work of fine craftsmen, shone out stage by stage. The image fits: across the dark ground white banners and lamps shone like stars, and the royal road ran through them like the moon. In the next sarga the story returns to Ayodhyā at daybreak.