पूर्वस्मिन् सर्गे शत्रुघ्नः मन्थरां निगृह्य भरतस्य वचनेन ताम् अमुञ्चत्; अत्र कथा पुनः राजकार्ये प्रवर्तते। दशरथस्य प्रेतकार्याणि समाप्य चतुर्दशे दिवसे प्रभातसमये राजकर्तारः — मन्त्रिणः पुरोहिताः पौरप्रधानाः च — समेत्य भरतं प्रति वदन्ति। ‘यः नः गुरुतरः गुरुः आसीत् सः दशरथः ज्येष्ठं रामं महाबलं लक्ष्मणं च प्रव्राज्य स्वर्गं गतः। अतः हे महायशः राजपुत्र, त्वम् अद्य नः राजा भव। एतत् राज्यम् अनायकम्; संगत्या एव इदं त्वां प्राप्तम्, अतः त्वं गृह्णन् न कञ्चित् अपराध्नोति’ इति। अनायकं राष्ट्रं मा नश्यतु इति एव तेषां चिन्तायाः मूलम्; राज्यलोभः तत्र न कोऽपि। ‘राजकर्तारः’ इति पदम् एव सूचयति — एते राज्ञः अभिषेकं कर्तुम् अधिकृताः, अतः तेषां प्रार्थना विधिपूर्विका।

ते पुनः वदन्ति — ‘हे राघव, इदं सर्वम् आभिषेचनिकम् आदाय स्वजनः श्रेणयश्च त्वां प्रतीक्षन्ते। हे नरर्षभ, पितृपैतामहं ध्रुवं राज्यं गृहाण, आत्मानम् अभिषेचय, अस्मान् च पाहि।’ एषा प्रार्थना न केवलं वचनम्, अपि तु सज्जीकृतानां कलशादीनां साक्ष्येण सह उपस्थिता। भरतः तु धृतव्रतः — पितरं प्रति कृतां प्रतिज्ञाम् इव ज्येष्ठाधिकारं मनसि धारयन् — तत् आभिषेचनिकं भाण्डं सर्वं प्रदक्षिणीकृत्य तम् उपस्थितं जनं प्रत्युवाच। प्रदक्षिणा एव अत्र उत्तरस्य पूर्वरूपम् — सामग्रीं सः न तिरस्करोति, पूजयति; किन्तु तस्याः फलं स्वस्मै न इच्छति। एतेन कविः भरतस्य शीलं दर्शयति — विनयः दृढता च एकत्र स्थिते।

भरतस्य उत्तरं स्पष्टम् — ‘अस्माकं कुले नित्यं ज्येष्ठस्य एव राजता उचिता; कुशलाः जनाः यूयम् एवं मां वक्तुं न अर्हथ। रामः नः पूर्वः भ्राता, सः एव महीपतिः भविष्यति; अहं तु नव पञ्च च वर्षाणि अरण्ये वत्स्यामि।’ एतेन सः कैकेय्याः वरं शब्दशः स्वीकरोति, किन्तु तस्याः फलं विपर्यस्यति — वनवासं स्वयं गृह्णाति, राज्यं च रामाय ददाति। ततः आज्ञां ददाति — ‘चतुरङ्गा महाबला महती सेना युज्यताम्; अहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं वनात् आनयिष्यामि।’ निश्चयः वचनमात्रं न, कर्मणा सह प्रवर्तते; सेनायोजनम् एव तस्य प्रथमं प्रमाणम्।

‘एतत् सर्वम् आभिषेचनिकम् उपस्कृतं पुरस्कृत्य रामहेतोः वनं प्रति गमिष्यामि; तत्रैव तं नरव्याघ्रम् अभिषिच्य पुरस्कृतं च कृत्वा अध्वरात् हव्यवाहम् इव रामम् आनयिष्यामि’ इति भरतः वदति। उपमा गम्भीरा — यथा यज्ञात् आनीतः अग्निः पुरतः स्थाप्यते, तथा वनात् आनीतः रामः राज्यस्य अग्रे स्थास्यति। ततः सः स्वस्य मातरं प्रति कठिनं वचनं वदति — ‘मातृगन्धिनीम् इमां सकामां न करिष्यामि; अहं दुर्गे वने वत्स्यामि, रामः च राजा भविष्यति।’ ‘मातृगन्धिनी’ इति पदेन कविः सूचयति — मातृत्वस्य गन्धः एव अवशिष्टः, न तु मातृत्वम्। मातुः वरं सः न खण्डयति, तस्याः फलं तु स्वशिरसि गृह्णाति — एषा एव भरतस्य धर्मनिष्ठा।

अनन्तरं प्रायोगिकी आज्ञा — ‘शिल्पिभिः पन्थाः क्रियताम्, समानि विषमाणि च स्थलानि समीकुर्वन्तु; दुर्गविचारकाः रक्षिणः च पथि अनुसंयान्तु।’ वनगमनम् इदं न एकाकिनः प्रवासः, अपि तु ससैन्यः राजकीयः यात्राक्रमः, अतः मार्गस्य निर्माणम् आवश्यकम्। रामहेतोः एवं सम्भाषमाणं तं नृपात्मजं सर्वः जनः श्रीमता अनुत्तमेन वाक्येन प्रत्युवाच — ‘एवं भाषमाणस्य ते पद्मा श्रीः उपतिष्ठताम्, यतः त्वं ज्येष्ठे नृपसुते पृथिवीं दातुम् इच्छसि।’ आशीर्वादः अयं भरतस्य त्यागस्य लोकेन कृता प्रथमा प्रतिष्ठा; यः राज्यं त्यजति तम् एव श्रीः अनुसरतु इति लोकस्य भावना।

तत् अनुत्तमं वचनं संश्रवणे निशम्य नृपात्मजस्य आर्यमुखनेत्रेभ्यः प्रहर्षजाः बाष्पबिन्दवः निपेतुः — शोकस्य दिनेषु एतत् प्रथमम् आनन्दाश्रु। ततः सामात्याः सपरिषदः वियातशोकाः हृष्टाः च ते वदन्ति — ‘हे नरवर, तव वचनात् पन्थाः शिल्पिवर्गः च व्यादिष्टः’ इति; भक्तिमान् जनः स्वयम् एव प्रवृत्तः इति सूच्यते। अनेन सर्गः समाप्यते, अग्रिमस्य च सर्गस्य विषयः — गङ्गातटपर्यन्तस्य राजमार्गस्य निर्माणम् — इह एव सूचितः। द्वौ अन्त्यौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन बद्धौ, यथा सर्गान्ते प्रायेण दृश्यते।

మునుపటి సర్గలో శత్రుఘ్నుడు మంథరను పట్టుకొని, భరతుని మాట మీద ఆమెను విడిచిపెట్టాడు; ఇక్కడ కథ మళ్ళీ రాజకార్యం వైపు మళ్ళుతుంది. దశరథుని ప్రేతకార్యాలు ముగిసిన తరువాత, పదునాలుగవ రోజు తెల్లవారుజామున రాజకర్తలు — మంత్రులూ, పురోహితులూ, పౌరప్రముఖులూ — కూడి భరతునితో ఇలా అంటారు: ‘మాకు గురువులందరిలోనూ పెద్ద గురువైన ఆ దశరథుడు జ్యేష్ఠుడైన రామునీ, మహాబలుడైన లక్ష్మణునీ అడవికి పంపి స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయాడు. కాబట్టి ఓ మహాయశస్వీ, రాజకుమారా, నీవు ఈనాడు మాకు రాజువు కా. ఈ రాజ్యం నాయకుడు లేకుండా ఉంది; సహజంగానే ఇది నీకు దక్కింది, కనుక దీనిని స్వీకరించడంలో నీవు ఎవరికీ అపరాధం చేయవు.’ నాయకుడు లేని రాష్ట్రం నశించకూడదనేదే వారి చింతకు మూలం; అందులో రాజ్యలోభం ఏ కోశానా లేదు. ‘రాజకర్తారః’ (రాజును నియమించేవారు) అనే పదమే సూచిస్తుంది — రాజుకు అభిషేకం చేసే అధికారం వీరికే ఉంది, కాబట్టి వారి ప్రార్థన విధిపూర్వకమైనది.

వారు మళ్ళీ అంటారు — ‘ఓ రాఘవా, ఈ అభిషేక సామగ్రినంతా తీసుకొని నీ స్వజనమూ, శ్రేణులూ (వర్తక, శిల్పి సంఘాలూ) నీ కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు. ఓ నరశ్రేష్ఠా, తండ్రితాతల నుండి వచ్చిన ఈ స్థిరమైన రాజ్యాన్ని స్వీకరించు, నిన్ను నీవు అభిషేకించుకో, మమ్మల్ని రక్షించు.’ ఈ ప్రార్థన కేవలం మాట కాదు; సిద్ధం చేసి ఉంచిన కలశాది సామగ్రి సాక్షిగా అది ఎదుట నిలిచి ఉంది. భరతుడు మాత్రం దృఢవ్రతుడు — తండ్రి ఎదుట చేసిన ప్రతిజ్ఞ వలె జ్యేష్ఠుని అధికారాన్ని మనసులో నిలుపుకొన్నవాడు — ఆ అభిషేక పాత్రలన్నిటికీ ప్రదక్షిణం చేసి, అక్కడ కూడిన జనంతో ఇలా బదులిచ్చాడు. ఇక్కడ ప్రదక్షిణమే అతని సమాధానానికి ముందు రూపం — అతడు సామగ్రిని తిరస్కరించడు, పూజిస్తాడు; కాని దాని ఫలాన్ని తనకోసం కోరడు. దీని ద్వారా కవి భరతుని శీలాన్ని చూపిస్తాడు — వినయమూ, దృఢత్వమూ ఒకేచోట నిలిచి ఉన్నాయి.

భరతుని సమాధానం స్పష్టం — ‘మన వంశంలో ఎల్లప్పుడూ జ్యేష్ఠునికే రాజ్యాధికారం తగినది; వివేకవంతులైన మీరు నాతో ఇలా మాట్లాడటం తగదు. రాముడు మాకు అన్న, అతడే భూపతి అవుతాడు; నేను మాత్రం తొమ్మిదీ ఐదూ — పదునాలుగు — సంవత్సరాలు అడవిలో నివసిస్తాను.’ దీనితో అతడు కైకేయి వరాన్ని అక్షరాలా అంగీకరిస్తాడు, కాని దాని ఫలాన్ని తారుమారు చేస్తాడు — వనవాసాన్ని తాను స్వీకరిస్తాడు, రాజ్యాన్ని రామునికి ఇస్తాడు. తరువాత ఆజ్ఞాపిస్తాడు — ‘మహాబలమైన గొప్ప చతురంగసేనను సిద్ధం చేయండి; నేను జ్యేష్ఠ భ్రాత అయిన రాఘవుని అడవి నుండి తీసుకువస్తాను.’ నిశ్చయం కేవలం మాటల్లో కాదు, కార్యంతో పాటు సాగుతుంది; సేనను సిద్ధం చేయడమే దానికి మొదటి ప్రమాణం.

‘ఈ అభిషేక సామగ్రినంతటినీ ముందుంచుకొని రాముని కోసం అడవికి వెళ్తాను; అక్కడే ఆ నరవ్యాఘ్రుని అభిషేకించి, ముందు నిలిపి, యజ్ఞం నుండి హవ్యవాహుని (అగ్నిని) తెచ్చినట్లు రాముని తీసుకువస్తాను’ అని భరతుడు అంటాడు. ఉపమానం గంభీరమైనది — యజ్ఞం నుండి తెచ్చిన అగ్నిని ముందు ప్రతిష్ఠించినట్లే, అడవి నుండి తెచ్చిన రాముడు రాజ్యానికి అగ్రభాగాన నిలుస్తాడు. తరువాత అతడు తన తల్లిని గురించి కఠినమైన మాట అంటాడు — ‘తల్లి వాసన మాత్రమే మిగిలిన ఈమె కోరికను నెరవేరనీయను; నేను దుర్గమమైన అడవిలో నివసిస్తాను, రాముడే రాజు అవుతాడు.’ ‘మాతృగంధినీ’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — మాతృత్వపు వాసన మాత్రమే మిగిలింది, మాతృత్వం కాదు. తల్లి వరాన్ని అతడు ఖండించడు, దాని ఫలాన్ని మాత్రం తన తలపై వేసుకుంటాడు — ఇదే భరతుని ధర్మనిష్ఠ.

ఆ తరువాత ఆచరణకు సంబంధించిన ఆజ్ఞ — ‘శిల్పులు మార్గాన్ని నిర్మించాలి, ఎత్తుపల్లాలైన స్థలాలను చదును చేయాలి; దుర్గమ ప్రదేశాలను పరిశీలించేవారూ, రక్షకులూ దారిలో వెంట నడవాలి.’ ఈ వనగమనం ఒంటరివాని ప్రయాణం కాదు, సైన్యంతో కూడిన రాజకీయ యాత్ర; అందుకే మార్గనిర్మాణం అవసరం. రాముని కోసం ఇలా మాట్లాడుతున్న ఆ రాజకుమారునికి జనమంతా శుభకరమైన, సాటిలేని మాటతో బదులిచ్చారు — ‘జ్యేష్ఠుడైన రాజకుమారునికి భూమిని ఇవ్వాలని నీవు కోరుతున్నావు కాబట్టి, ఇలా మాట్లాడుతున్న నిన్ను పద్మవాసిని అయిన శ్రీ (లక్ష్మి) సమీపించుగాక.’ ఈ ఆశీర్వాదం భరతుని త్యాగానికి లోకం ఇచ్చిన మొదటి ప్రతిష్ఠ; రాజ్యాన్ని త్యజించేవాణ్ణే శ్రీ అనుసరించుగాక అన్నది లోకుల భావన.

ఆ సాటిలేని మాటను చెవులారా విని, రాజకుమారుని శ్రేష్ఠమైన ముఖంలోని కన్నుల నుండి సంతోషంతో పుట్టిన కన్నీటి బిందువులు రాలాయి — దుఃఖపు రోజుల్లో ఇదే మొదటి ఆనందబాష్పం. తరువాత మంత్రులతోనూ, సభాసదులతోనూ కూడిన వారు, శోకం తొలగి హర్షంతో ఇలా అంటారు — ‘ఓ నరశ్రేష్ఠా, నీ మాట ప్రకారం మార్గానికీ, శిల్పివర్గానికీ ఆదేశం ఇవ్వబడింది.’ భక్తిగల జనం తమంతట తామే పనికి పూనుకున్నారని ఇది సూచిస్తుంది. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గ విషయం — గంగాతీరం వరకు రాజమార్గ నిర్మాణం — ఇక్కడే సూచించబడింది. చివరి రెండు శ్లోకాలు, సర్గాంతంలో సాధారణంగా కనిపించేలా, దీర్ఘమైన వృత్తంలో రచించబడ్డాయి.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சத்ருக்னன் மந்தரையைப் பிடித்துத் தண்டித்து, பரதனின் சொல்லால் அவளை விடுவித்தான்; இங்கே கதை மீண்டும் அரசுப் பணியின் பக்கம் திரும்புகிறது. தசரதனின் ஈமக்கடன்களை முடித்துவிட்டு, பதினான்காம் நாள் விடியற்காலையில் அரசை அமைப்பவர்கள் — அமைச்சர்கள், புரோகிதர்கள், நகரத் தலைவர்கள் — ஒன்றுகூடிப் பரதனிடம் பேசுகின்றனர்: ‘நமக்குப் பெரியோர்க்கெல்லாம் பெரியோராக இருந்த தசரதன், மூத்தவனான ராமனையும் பெருவலிமை படைத்த லக்ஷ்மணனையும் காட்டுக்கு அனுப்பிவிட்டு விண்ணுலகம் சென்றுவிட்டான். ஆகவே பெரும்புகழ் கொண்ட இளவரசே, இன்று நீயே எங்கள் அரசனாக இரு. இந்த அரசு தலைவனின்றி இருக்கிறது; நியாயமான முறையிலேயே இது உன்னை வந்தடைந்திருக்கிறது; ஆகவே நீ இதை ஏற்றுக்கொண்டால் எவருக்கும் எந்தக் குற்றமும் இழைத்தவன் ஆகமாட்டாய்.’ தலைவனற்ற நாடு அழிந்துவிடக் கூடாது என்பதே அவர்களுடைய கவலையின் வேர்; அதில் அரசின் மீதான பேராசை சிறிதும் இல்லை. ‘ராஜகர்த்தார:’ (அரசை அமைப்பவர்கள்) என்ற சொல்லே இதைக் குறிக்கிறது — அரசனுக்கு முடிசூட்டும் அதிகாரம் பெற்றவர்கள் இவர்கள்; ஆகவே அவர்களுடைய வேண்டுகோள் முறைப்படியானது.

அவர்கள் மீண்டும் சொல்கின்றனர்: ‘ராகவனே, முடிசூட்டுக்குரிய இவை அனைத்தையும் எடுத்துக்கொண்டு உன் சுற்றத்தாரும் வணிகக் குழுக்களும் உனக்காகக் காத்திருக்கின்றனர். மனிதருள் காளையே, தந்தை பாட்டன் வழியாக வந்த நிலையான இந்த அரசை ஏற்றுக்கொள்; உனக்கு நீயே முடிசூட்டிக்கொள்; எங்களைக் காப்பாற்று.’ இந்த வேண்டுகோள் வெறும் சொல் அல்ல; ஆயத்தமாக வைக்கப்பட்ட கலசங்கள் முதலியவை சான்றாக நிற்க அது முன்வைக்கப்படுகிறது. ஆனால் பரதனோ விரதத்தில் உறுதியானவன் — தந்தைக்குக் கொடுத்த வாக்கைப் போல மூத்தவனின் உரிமையை மனத்தில் தாங்கியவன் — முடிசூட்டுக்கான அந்தப் பொருள்கள் அனைத்தையும் வலம் வந்து, கூடியிருந்த மக்களுக்கு மறுமொழி சொன்னான். இங்கே அந்த வலம் வருதலே அவனுடைய பதிலின் முன்னோடி — அவன் அந்தப் பொருள்களை இகழவில்லை, வழிபடுகிறான்; ஆனால் அவற்றின் பயனைத் தனக்கென்று விரும்பவில்லை. இதன் மூலம் கவிஞர் பரதனின் பண்பைக் காட்டுகிறார் — பணிவும் உறுதியும் அவனிடம் ஒருங்கே நிலைகொண்டுள்ளன.

பரதனின் பதில் தெளிவானது: ‘நம் குலத்தில் எப்போதும் மூத்தவனுக்கே அரசுரிமை தகும்; திறமையும் அறிவும் உள்ள நீங்கள் என்னிடம் இப்படிப் பேசுவது தகாது. ராமனே எங்கள் மூத்த சகோதரன்; அவனே மண்ணை ஆளும் அரசனாவான்; நானோ ஒன்பதும் ஐந்துமாகப் பதினான்கு ஆண்டுகள் காட்டில் வசிப்பேன்.’ இதன் மூலம் அவன் கைகேயியின் வரத்தை எழுத்துக்கு எழுத்து ஏற்றுக்கொள்கிறான், ஆனால் அதன் பயனைத் தலைகீழாக்குகிறான் — காட்டு வாழ்வைத் தானே ஏற்றுக்கொண்டு, அரசை ராமனுக்குக் கொடுக்கிறான். பின்னர் கட்டளையிடுகிறான்: ‘நால்வகை உறுப்புகளும் கொண்ட பெருவலிமையுள்ள பெரும் படை ஆயத்தமாகட்டும்; என் மூத்த சகோதரனான ராகவனைக் காட்டிலிருந்து நான் அழைத்து வருவேன்.’ அவனுடைய உறுதி வெறும் சொல்லாக நிற்கவில்லை, செயலோடு சேர்ந்தே நடக்கிறது; படையைத் திரட்டுவதே அதன் முதல் சான்று.

‘முடிசூட்டுக்காக ஆயத்தம் செய்யப்பட்ட இவை அனைத்தையும் முன்னே கொண்டு, ராமனுக்காகக் காட்டுக்குச் செல்வேன்; அங்கேயே அந்த மனிதருள் புலிக்கு முடிசூட்டி, அவனை முன்னிறுத்தி, வேள்வியிலிருந்து அக்னியைக் கொண்டு வருவது போல ராமனை அழைத்து வருவேன்’ என்று பரதன் சொல்கிறான். உவமை ஆழமானது — வேள்வியிலிருந்து கொண்டுவரப்பட்ட அக்னி முன்னே நிறுவப்படுவது போல, காட்டிலிருந்து அழைத்து வரப்பட்ட ராமன் அரசின் முன்னணியில் நிற்பான். பின்னர் அவன் தன் தாயைப் பற்றிக் கடுஞ்சொல் சொல்கிறான்: ‘தாய் என்ற வாசனை மட்டுமே கொண்ட இவளுடைய விருப்பத்தை நிறைவேற்றமாட்டேன்; நான் கடினமான காட்டில் வசிப்பேன், ராமனே அரசனாவான்.’ ‘மாத்ருகந்தினீ’ (தாயின் வாசனை மட்டும் உடையவள்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் குறிப்பது — தாய்மையின் வாசனை மட்டுமே எஞ்சியிருக்கிறது, தாய்மை அல்ல. தாயின் வரத்தை அவன் முறிக்கவில்லை; அதன் விளைவைத் தன் தலைமேல் ஏற்றுக்கொள்கிறான் — இதுவே பரதனின் தர்மநிஷ்டை.

அதன் பின் செயல்முறைக்கான கட்டளை: ‘கைவினைஞர்கள் பாதையை அமைக்கட்டும்; மேடுபள்ளமான இடங்களைச் சமமாக்கட்டும்; கடினமான வழிகளை ஆராய்பவர்களும் காவலர்களும் வழியில் உடன் செல்லட்டும்.’ இந்தக் காட்டுப் பயணம் ஒருவனின் தனிப் பயணம் அல்ல; படையோடு கூடிய அரசப் பயண வரிசை; ஆகவே பாதை அமைப்பது இன்றியமையாதது. ராமனுக்காக இவ்வாறு பேசிய அந்த இளவரசனுக்கு மக்கள் அனைவரும் அழகிய ஒப்பற்ற சொற்களால் மறுமொழி கூறினர்: ‘மூத்த இளவரசனுக்கு மண்ணைக் கொடுக்க விரும்புகிறாய் என்பதால், இவ்வாறு பேசும் உன்னைத் தாமரையில் உறையும் திருமகள் வந்தடையட்டும்.’ இந்த ஆசி, பரதனின் தியாகத்துக்கு உலகம் அளித்த முதல் அங்கீகாரம்; அரசைத் துறப்பவனையே திருமகள் பின்தொடரட்டும் என்பது மக்களின் உணர்வு.

செவிக்கு இனிய அந்த ஒப்பற்ற சொற்களைக் கேட்டதும், இளவரசனின் உன்னதமான முகத்திலுள்ள கண்களிலிருந்து மகிழ்ச்சியால் பிறந்த கண்ணீர்த் துளிகள் உதிர்ந்தன — துயர நாள்களில் இதுவே முதல் ஆனந்தக் கண்ணீர். பின்னர் அமைச்சர்களோடும் அவையோரோடும் கூடிய அவர்கள், துயரம் நீங்கி மகிழ்ந்து சொல்கின்றனர்: ‘மனிதருள் சிறந்தவனே, உன் சொல்லின்படி பாதைக்கும் கைவினைஞர் குழுவுக்கும் கட்டளை இடப்பட்டுவிட்டது’; பக்தியுள்ள மக்கள் தாமாகவே செயலில் இறங்கினர் என்பது இதனால் குறிக்கப்படுகிறது. இத்துடன் சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தின் பொருளான கங்கைக் கரை வரையிலான அரசப் பாதை அமைப்பும் இங்கேயே சுட்டப்படுகிறது. இறுதி இரண்டு சுலோகங்களும் நீண்ட யாப்பில் அமைந்தவை; சர்க்கத்தின் முடிவில் பொதுவாக இவ்வாறு காணப்படும்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಮಂಥರೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಭರತನ ಮಾತಿನಂತೆ ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು; ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ರಾಜಕಾರ್ಯದತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ದಶರಥನ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ದಿನ ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಕರ್ತರು — ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪುರೋಹಿತರು ಮತ್ತು ಪೌರಪ್ರಮುಖರು — ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಭರತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ‘ನಮಗೆ ಗುರುಗಳಿಗೂ ಗುರುವಾಗಿದ್ದ ಆ ದಶರಥನು ಜ್ಯೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ವನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ನೀನು ಇಂದು ನಮಗೆ ರಾಜನಾಗು. ಈ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಾಯಕನಿಲ್ಲ; ಸಂದರ್ಭವಶಾತ್ ಇದು ನಿನಗೇ ಒದಗಿಬಂದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಯಾವ ಅಪರಾಧವೂ ಆಗದು.’ ನಾಯಕನಿಲ್ಲದ ರಾಷ್ಟ್ರವು ನಾಶವಾಗಬಾರದು ಎಂಬುದೇ ಅವರ ಚಿಂತೆಯ ಮೂಲ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಲೋಭ ಎಳ್ಳಷ್ಟೂ ಇಲ್ಲ. ‘ರಾಜಕರ್ತಾರಃ’ (ರಾಜನನ್ನು ಮಾಡುವವರು) ಎಂಬ ಪದವೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇವರು ರಾಜನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಅಧಿಕಾರವುಳ್ಳವರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾದುದು.

ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಘವನೇ, ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಈ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಸ್ವಜನರೂ ಶ್ರೇಣಿಗಳೂ ನಿನಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರಿಂದ ಬಂದ ಸ್ಥಿರವಾದ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗು, ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡು.’ ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಕೇವಲ ಮಾತಲ್ಲ; ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಕಲಶ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಾಕ್ಷಿಯೊಂದಿಗೆ ಅದು ಮುಂದೆ ಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಭರತನು ದೃಢವ್ರತನು — ತಂದೆಗೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತೆ ಜ್ಯೇಷ್ಠನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದವನು — ಅವನು ಆ ಅಭಿಷೇಕದ ಪಾತ್ರೆಗಳೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ನೆರೆದಿದ್ದ ಆ ಜನರಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯೇ ಉತ್ತರದ ಪೂರ್ವರೂಪ — ಅವನು ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಭರತನ ಶೀಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿನಯವೂ ದೃಢತೆಯೂ ಒಂದೆಡೆ ನೆಲೆಸಿವೆ.

ಭರತನ ಉತ್ತರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ‘ನಮ್ಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಜ್ಯೇಷ್ಠನಿಗೇ ರಾಜತ್ವ ಉಚಿತ; ತಿಳಿವಳಿಕೆಯುಳ್ಳ ನೀವು ನನಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು ತರವಲ್ಲ. ರಾಮನು ನಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ಅಣ್ಣ, ಅವನೇ ಭೂಪತಿಯಾಗುವನು; ನಾನಾದರೋ ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು — ಹದಿನಾಲ್ಕು — ವರ್ಷಗಳು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು.’ ಇದರಿಂದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯ ವರವನ್ನು ಅಕ್ಷರಶಃ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ವನವಾಸವನ್ನು ತಾನೇ ವಹಿಸಿಕೊಂಡು, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾಬಲವುಳ್ಳ ಚತುರಂಗದ ಮಹಾಸೇನೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ; ನಾನು ಜ್ಯೇಷ್ಠಭ್ರಾತನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ವನದಿಂದ ಕರೆತರುವೆನು.’ ನಿಶ್ಚಯವು ಕೇವಲ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯದೆ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ; ಸೇನೆಯ ಸಿದ್ಧತೆಯೇ ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ.

‘ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ ಈ ಎಲ್ಲ ಅಭಿಷೇಕಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ವನದತ್ತ ಹೋಗುವೆನು; ಅಲ್ಲಿಯೇ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಯಜ್ಞದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತರುವಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವೆನು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಭರತ. ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಯಜ್ಞದಿಂದ ತಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವಂತೆ, ವನದಿಂದ ಕರೆತಂದ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವನು. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಕುರಿತು ಕಠಿಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆಡುತ್ತಾನೆ — ‘ತಾಯಿಯ ವಾಸನೆ ಮಾತ್ರ ಉಳ್ಳ ಇವಳ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಾನು ಈಡೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಾನು ದುರ್ಗಮವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು, ರಾಮನು ರಾಜನಾಗುವನು.’ ‘ಮಾತೃಗಂಧಿನೀ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾಯ್ತನದ ವಾಸನೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ, ತಾಯ್ತನವಲ್ಲ. ತಾಯಿಯ ವರವನ್ನು ಅವನು ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊರುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಭರತನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ.

ಅನಂತರ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾದ ಆಜ್ಞೆ — ‘ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಿ, ಸಮವಿರುವ ಮತ್ತು ವಿಷಮವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸಮತಟ್ಟು ಮಾಡಲಿ; ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವವರೂ ರಕ್ಷಕರೂ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ.’ ಈ ವನಗಮನವು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನ ಪ್ರವಾಸವಲ್ಲ, ಸೈನ್ಯಸಹಿತವಾದ ರಾಜಕೀಯ ಯಾತ್ರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾರ್ಗನಿರ್ಮಾಣ ಅಗತ್ಯ. ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಶುಭಕರವಾದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಪದ್ಮವಾಸಿನಿಯಾದ ಶ್ರೀ ಸೇವಿಸಲಿ, ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಜ್ಯೇಷ್ಠ ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಈ ಆಶೀರ್ವಾದವು ಭರತನ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಲೋಕವು ನೀಡಿದ ಮೊದಲ ಮನ್ನಣೆ; ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವನನ್ನೇ ಶ್ರೀ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ ಎಂಬುದು ಲೋಕದ ಭಾವನೆ.

ಆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ಕಿವಿಯಾರೆ ಕೇಳಿ ರಾಜಕುಮಾರನ ಆರ್ಯವದನದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಹರ್ಷದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಹನಿಗಳು ಉದುರಿದವು — ಶೋಕದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ಮೊದಲ ಆನಂದಾಶ್ರು. ಅನಂತರ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆಯೂ ಪರಿಷತ್ತಿನೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿದ ಅವರು, ಶೋಕ ಕಳೆದು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ದಾರಿಯ ಕೆಲಸಕ್ಕೂ ಶಿಲ್ಪಿವರ್ಗಕ್ಕೂ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ’; ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಜನರು ತಾವಾಗಿಯೇ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದರು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯವಾದ ಗಂಗಾತೀರದವರೆಗಿನ ರಾಜಮಾರ್ಗದ ನಿರ್ಮಾಣವು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ, ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശത്രുഘ്നൻ മന്ഥരയെ പിടികൂടുകയും ഭരതന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് അവളെ വിട്ടയയ്ക്കുകയും ചെയ്തു; ഇവിടെ കഥ വീണ്ടും രാജകാര്യത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു. ദശരഥന്റെ പ്രേതകർമങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കിയശേഷം പതിനാലാം ദിവസം പ്രഭാതത്തിൽ രാജകർത്താക്കൾ — മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും പൗരപ്രമുഖരും — ഒരുമിച്ചുകൂടി ഭരതനോടു പറയുന്നു: ‘ഞങ്ങൾക്കു ഗുരുക്കന്മാരിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായ ഗുരുവായിരുന്ന ആ ദശരഥൻ ജ്യേഷ്ഠനായ രാമനെയും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനെയും വനത്തിലേക്കയച്ചിട്ട് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. അതിനാൽ മഹായശസ്വിയായ രാജകുമാരാ, അങ്ങ് ഇന്നു ഞങ്ങളുടെ രാജാവാകണം. ഈ രാജ്യം നായകനില്ലാത്തതാണ്; സന്ദർഭവശാൽത്തന്നെ ഇത് അങ്ങയുടെ കൈയിൽ വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ അങ്ങ് ഇതു സ്വീകരിക്കുന്നതിൽ ആരോടും ഒരപരാധവും ചെയ്യുന്നില്ല.’ നായകനില്ലാത്ത രാഷ്ട്രം നശിക്കരുത് എന്നതുമാത്രമാണ് അവരുടെ ആശങ്കയുടെ മൂലം; രാജ്യലോഭം അതിൽ ഒട്ടുമില്ല. ‘രാജകർത്താക്കൾ’ എന്ന പദംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിനെ അഭിഷേകം ചെയ്യാൻ അധികാരമുള്ളവരാണ് ഇവർ; അതിനാൽ അവരുടെ അഭ്യർഥന വിധിപ്രകാരമുള്ളതാണ്.

അവർ വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘രാഘവാ, ഈ അഭിഷേകസാമഗ്രികളെല്ലാം എടുത്ത് സ്വജനങ്ങളും ശ്രേണികളും അങ്ങയെ കാത്തുനിൽക്കുന്നു. നരശ്രേഷ്ഠാ, പിതൃപിതാമഹന്മാരിൽനിന്നു ലഭിച്ച സ്ഥിരമായ ഈ രാജ്യം സ്വീകരിക്കൂ, സ്വയം അഭിഷിക്തനാകൂ, ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കൂ.’ ഈ അഭ്യർഥന വെറും വാക്കല്ല; ഒരുക്കിവച്ച കലശങ്ങളും മറ്റും സാക്ഷിയായി അതോടൊപ്പമുണ്ട്. എന്നാൽ ദൃഢവ്രതനായ ഭരതൻ — പിതാവിനോടു ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞയെന്നപോലെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ അവകാശം മനസ്സിൽ മുറുകെപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് — ആ അഭിഷേകപാത്രങ്ങളെയെല്ലാം പ്രദക്ഷിണം വച്ചശേഷം അവിടെ കൂടിനിന്ന ജനങ്ങളോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ പ്രദക്ഷിണംതന്നെ മറുപടിയുടെ മുന്നോടിയാണ് — സാമഗ്രികളെ അദ്ദേഹം നിരസിക്കുന്നില്ല, പൂജിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവയുടെ ഫലം തനിക്കായി ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഇതിലൂടെ കവി ഭരതന്റെ ശീലം കാണിക്കുന്നു — വിനയവും ദൃഢതയും ഒന്നിച്ചു നിലകൊള്ളുന്നു.

ഭരതന്റെ മറുപടി സ്പഷ്ടമാണ്: ‘നമ്മുടെ കുലത്തിൽ എന്നും ജ്യേഷ്ഠനു മാത്രമാണ് രാജത്വം ഉചിതം; വിവേകികളായ നിങ്ങൾ എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറയാൻ പാടില്ല. രാമനാണ് നമ്മുടെ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ, അദ്ദേഹംതന്നെ ഭൂപതിയാകും; ഞാനാകട്ടെ ഒമ്പതും അഞ്ചും വർഷം കാട്ടിൽ വസിക്കും.’ ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം കൈകേയിയുടെ വരം അക്ഷരംപ്രതി സ്വീകരിക്കുന്നു, എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം തലകീഴാക്കുന്നു — വനവാസം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു, രാജ്യം രാമനു നൽകുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘മഹാബലമുള്ള വലിയൊരു ചതുരംഗസേന സജ്ജമാക്കപ്പെടട്ടെ; ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനായ രാഘവനെ ഞാൻ കാട്ടിൽനിന്നു കൊണ്ടുവരും.’ നിശ്ചയം വെറും വാക്കിലൊതുങ്ങുന്നില്ല, കർമത്തോടൊപ്പം മുന്നേറുന്നു; സേനയുടെ സജ്ജീകരണംതന്നെയാണ് അതിന്റെ ആദ്യത്തെ തെളിവ്.

‘ഒരുക്കിവച്ച ഈ അഭിഷേകസാമഗ്രികളെല്ലാം മുന്നിൽ നിർത്തി രാമനുവേണ്ടി ഞാൻ കാട്ടിലേക്കു പോകും; അവിടെവച്ചുതന്നെ ആ നരവ്യാഘ്രനെ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, മുന്നിൽ നിർത്തി, യാഗശാലയിൽനിന്ന് അഗ്നിയെ എന്നപോലെ രാമനെ ഞാൻ കൊണ്ടുവരും’ എന്നു ഭരതൻ പറയുന്നു. ഉപമ ഗംഭീരമാണ് — യജ്ഞത്തിൽനിന്നു കൊണ്ടുവന്ന അഗ്നിയെ മുന്നിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നതുപോലെ, കാട്ടിൽനിന്നു കൊണ്ടുവരുന്ന രാമൻ രാജ്യത്തിന്റെ മുന്നിൽ നിലകൊള്ളും. പിന്നെ അദ്ദേഹം സ്വന്തം അമ്മയെക്കുറിച്ച് കഠിനമായ വാക്കു പറയുന്നു: ‘അമ്മയെന്ന പേരിന്റെ ഗന്ധം മാത്രമുള്ള ഇവളുടെ ആഗ്രഹം ഞാൻ സഫലമാക്കുകയില്ല; ദുർഗമമായ കാട്ടിൽ ഞാൻ വസിക്കും, രാമൻ രാജാവാകും.’ ‘മാതൃഗന്ധിനി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മാതൃത്വത്തിന്റെ ഗന്ധം മാത്രമേ ബാക്കിയുള്ളൂ, മാതൃത്വമില്ല. അമ്മയുടെ വരം അദ്ദേഹം ലംഘിക്കുന്നില്ല, അതിന്റെ ഫലം സ്വന്തം തലയിൽ ഏറ്റുവാങ്ങുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് ഭരതന്റെ ധർമനിഷ്ഠ.

തുടർന്ന് പ്രായോഗികമായ ആജ്ഞ: ‘ശില്പികൾ വഴി നിർമിക്കട്ടെ; നിരപ്പുള്ളതും നിരപ്പില്ലാത്തതുമായ സ്ഥലങ്ങൾ സമമാക്കട്ടെ; ദുർഗമപ്രദേശങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്നവരും രക്ഷകരും വഴിയിൽ കൂടെ പോകട്ടെ.’ ഈ വനയാത്ര ഒരാളുടെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള പ്രവാസമല്ല, സൈന്യസമേതമുള്ള രാജകീയയാത്രയാണ്; അതിനാൽ വഴിനിർമാണം ആവശ്യമാണ്. രാമനുവേണ്ടി ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന ആ രാജകുമാരനോട് എല്ലാ ജനങ്ങളും ശോഭനവും അനുത്തമവുമായ വാക്കുകളാൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ജ്യേഷ്ഠനായ രാജകുമാരനു ഭൂമി നൽകാൻ അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന അങ്ങയെ പദ്മവാസിനിയായ ശ്രീ സമീപിക്കട്ടെ.’ ഭരതന്റെ ത്യാഗത്തിന് ലോകം നൽകുന്ന ആദ്യത്തെ അംഗീകാരമാണ് ഈ ആശീർവാദം; രാജ്യം ത്യജിക്കുന്നവനെത്തന്നെ ശ്രീ പിന്തുടരട്ടെ എന്നതാണ് ലോകത്തിന്റെ ഭാവന.

ആ അനുത്തമമായ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ രാജകുമാരന്റെ ആര്യമായ മുഖത്തെ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് ആനന്ദത്തിൽനിന്നുണ്ടായ കണ്ണീർത്തുള്ളികൾ ഉതിർന്നുവീണു — ശോകത്തിന്റെ ദിനങ്ങളിൽ ഇതാണ് ആദ്യത്തെ ആനന്ദാശ്രു. പിന്നെ ശോകമകന്നു സന്തുഷ്ടരായ മന്ത്രിമാരും സഭാംഗങ്ങളും പറയുന്നു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങയുടെ വാക്കനുസരിച്ച് വഴിയൊരുക്കാനും ശില്പിവർഗത്തിനും ആജ്ഞ നൽകിക്കഴിഞ്ഞു’; ഭക്തിയുള്ള ജനം സ്വയംതന്നെ പ്രവർത്തനത്തിലിറങ്ങി എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ വിഷയം — ഗംഗാതീരംവരെയുള്ള രാജമാർഗത്തിന്റെ നിർമാണം — ഇവിടെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സർഗാന്തത്തിൽ പതിവായി കാണുന്നതുപോലെ അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്.

In the previous sarga Śatrughna had seized Mantharā and let her go at Bharata's word; now the story returns to affairs of state. With Daśaratha's funeral rites complete, at dawn on the fourteenth day the king-makers — ministers, priests and the leading citizens — came together and addressed Bharata. These were the men entitled to consecrate a king, so their request was made in due form. “Daśaratha, who was to us a teacher above all teachers, has gone to heaven, having first sent his eldest son Rāma into exile with mighty Lakṣmaṇa. So, prince of great renown, become our king today. This kingdom has no ruler; it has come to you by the course of events, and in taking it you wrong no one.” Their concern sprang only from the fear that a leaderless kingdom would perish; there was no greed for power in it.

They went on: “Everything for the consecration stands ready, Rāghava; your own people and the guilds of the city are waiting for you. Take up the kingdom, bull among men, the lasting inheritance of your father and grandfather. Have yourself consecrated, and protect us.” Their request was not words alone; the waiting vessels and all the rest stood by as witness. But Bharata was firm in his vow, holding in his mind the right of the eldest as if it were a pledge made to his father. He walked round all the consecration vessels, keeping them on his right, and then answered the assembled men. That reverent circling was the first form of his answer: he did not scorn the sacred things, he honoured them, but he did not want their fruit for himself. In this the poet shows Bharata's character, humility and firmness standing together.

Bharata's answer was plain. “In our family it has always been the eldest who rules, and that is right. You are wise men; you should not say such a thing to me. Rāma is our elder brother, and he shall be lord of the earth. As for me, I will live in the forest for fourteen years.” With this he accepted Kaikeyī's boon to the letter but turned its result upside down, taking the forest exile on himself and giving the kingdom to Rāma. Then he gave his order: “Let a great army be made ready, mighty and fourfold. I will bring my elder brother Rāghava back from the forest.” His resolve did not stay in words; it went straight into action, and the mustering of the army was its first proof.

“And all this equipment for the consecration, just as it has been made ready, I will carry before me to the forest for Rāma's sake. There, in the forest itself, I will consecrate that tiger among men, set him at our head and bring Rāma back, as the fire is brought back from a sacrifice.” The image is solemn: as the fire brought from a sacrifice is set in front, so Rāma, brought back from the forest, would stand at the head of the kingdom. Then he spoke harshly of his own mother: “I will not give this woman, who has only the smell of a mother about her, what she wants. I will live in the harsh forest, and Rāma shall be king.” Only the scent of motherhood was left in her, not motherhood itself. He did not overturn her boon; he took its burden on his own head, and that is Bharata's devotion to dharma.

Then he gave a practical order: “Let the artisans make a road, levelling rough ground and smooth alike, and let guards who know how to judge difficult country go along the way.” This going to the forest was no lone journey but a royal progress with an army, so a road had to be built. As the prince spoke in this way for Rāma's sake, the whole gathering answered him with fine and excellent words: “May Śrī who dwells in the lotus attend on you for speaking so, since you wish to hand the earth over to the king's eldest son.” That blessing was the people's first honouring of Bharata's renunciation; they felt that fortune should follow the man who gives up a kingdom.

When the prince heard those splendid words spoken in his hearing, tears of joy fell from the eyes in his noble face — the first tears of joy in all those days of mourning. Then the ministers and councillors, their grief gone, said happily: “Best of men, at your word the road and the whole company of artisans, loyal to you, have already been set to work.” The people, devoted to him, had set about the task of their own accord. With this the sarga ends, and the subject of the next — building the royal road as far as the bank of the Gaṅgā — is already announced.