पूर्वसर्गान्ते वसिष्ठसुमन्त्राभ्यां समाश्वासितौ भरतशत्रुघ्नौ शेषक्रियासु प्रवृत्तौ। अधुना भरतः यात्रां समीहते — रामम् आनेतुं वनं गन्तुम् इच्छति। तं शोकसंतप्तं भरतं लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘यः सर्वभूतानां दुःखे गतिः, आत्मनः दुःखे तु किं वक्तव्यम्, सः सत्त्वसम्पन्नः रामः स्त्रिया वनं प्रव्राजितः! यः च असौ बलवान् वीर्यसम्पन्नः लक्ष्मणः नाम, सः पितुः निग्रहं कृत्वा अपि रामं किं न मोचयते? नयानयौ समवेक्ष्य पूर्वम् एव सः विग्राह्यः आसीत् — यः राजा नार्याः वशं गतः उत्पथं समारूढः।’ एतत् वचनं शत्रुघ्नस्य स्वभावं प्रकटयति — सः अल्पभाषी, किन्तु यदा वदति तदा तीक्ष्णम्। तस्य आक्षेपः पितरं प्रति अपि गच्छति, यत् वाल्मीकौ विरलम्; तथापि कविः तं न निन्दति, यतः रोषस्य मूलं रामभक्तिः एव। ‘गतिः’ इति पदं द्विधा — आश्रयः, परमा च निष्ठा; यः सर्वेषां शरणम्, तस्य एव शरणं न कोऽपि अभवत् इति शत्रुघ्नस्य वेदना।

एवं लक्ष्मणानुजे शत्रुघ्ने सम्भाषमाणे सति तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता प्राग्द्वारे अभवत् — अकस्मात् एव सा तत्र प्रादुर्भूता, यथा वचनस्य विषयः स्वयम् एव उपस्थितः। कविः तस्याः वेषं सविस्तरं वर्णयति — चन्दनसारेण लिप्ता, राजवस्त्राणि बिभ्रती, विविधैः तैः तैः भूषणैः विभूषिता; चित्रैः बहुभिः मेखलादामभिः अन्यैश्च वरभूषणैः बद्धा सा रज्जुबद्धा वानरी इव बभासे। एषा उपमा द्विगुणं कार्यं करोति — एकतः तस्याः कुब्जाकारः सूच्यते, अन्यतः च तस्याः भूषणानि एव बन्धनानि इति व्यज्यते। यत् सा कैकेय्याः विजयस्य फलं भुञ्जाना अलङ्कृता विचरति, तत् एव तस्याः दण्डस्य निमित्तं भवति। कविः अत्र कालसङ्गतिम् अपि साधयति — यावत् सा कैकेय्याः पार्श्वे आसीत् तावत् न दृष्टा; यदा एव सा भूषिता बहिः आगता, तदा एव दण्डः उपस्थितः।

तां भृशं पापस्य कारिणीं समीक्ष्य द्वाःस्थः अकरुणं कुब्जां गृहीत्वा शत्रुघ्नाय न्यवेदयत् — ‘यस्याः कृते रामः वने वसति, युष्माकं पिता च देहं न्यस्तवान्, सा इयं पापा नृशंसा च; तस्याः यथामति कुरु।’ द्वाःस्थस्य एतत् वचनम् अयोध्यायाः सर्वस्य जनस्य मतम् एव व्यनक्ति — सर्वे जानन्ति कः मूलं दोषस्य। तत् वचनम् आज्ञाय धृतव्रतः शत्रुघ्नः भृशदुःखितः सन् सर्वान् अन्तःपुरचरान् इति उवाच — ‘यया मम भ्रातॄणां तथा पितुः च तीव्रं दुःखम् उत्पादितम्, सा इयं नृशंसस्य कर्मणः फलम् अश्नुताम्।’ ‘अश्नुताम्’ इति विधिलिङ् न, अपि तु लोट् — एषा आज्ञा एव, न तु इच्छा। कर्मणः फलम् इति पदेन सः स्वं कार्यं धर्मसङ्गतम् इति दर्शयति; किन्तु स्त्रीविषये दण्डस्य सीमा अग्रे भरतेन स्मार्यते। द्वाःस्थस्य ‘यथामति कुरु’ इति पदं महत् — सः न स्वयं दण्डयति, अपि तु राजकुलस्य अधिकारं रक्षति।

एवम् उक्त्वा तेन आशु सखीजनसमावृता कुब्जा बलवत् गृहीता; सा च तत् गृहम् अनादयत् — तस्याः आर्तनादेन सर्वं राजभवनं प्रतिध्वनितम्। ततः तस्याः सर्वः सखीजनः सुभृशसंतप्तः शत्रुघ्नं क्रुद्धम् आज्ञाय सर्वशः व्यपलायत। कृत्स्नः सखीजनः परस्परम् अमन्त्रयत — ‘यथा अयं समुपक्रान्तः, तथा नः निःशेषं करिष्यति। सानुक्रोशां वदान्यां धर्मज्ञां यशस्विनीं कौसल्यां शरणं यामः; सा हि नः ध्रुवा गतिः।’ अत्र कविः सूक्ष्मं व्यङ्ग्यं योजयति — याः कैकेय्याः पक्षे आसन्, ताः एव अधुना कौसल्यायाः शरणम् इच्छन्ति; यां ताः पीडितवत्यः, सा एव तासां गतिः। कौसल्यायाः चत्वारि विशेषणानि — दयालुत्वम्, औदार्यम्, धर्मज्ञत्वम्, यशः — तस्याः चरित्रस्य सङ्ग्रहः एव। ‘बलवत्’ इति क्रियाविशेषणेन शत्रुघ्नस्य आवेगः सूच्यते; ‘अनादयत्’ इति शब्दस्य प्रयोगेण च तस्याः क्रन्दनं भवनस्य प्रतिध्वनिना एव मापितम्। सखीजनस्य पलायनं शीघ्रं, मन्त्रणा च शीघ्रतरा — भयस्य स्वभावः एषः एव।

शत्रुशासनः शत्रुघ्नः रोषेण संवीतः सन् क्रोशन्तीं कुब्जां तदा पृथिवीतले विचकर्ष। तस्यां मन्थरायां ततस्ततः आकृष्यमाणायां तस्याः चित्रं बहुविधं भाण्डम् — आभरणसमूहः — पृथिव्यां व्यशीर्यत, भग्नं विकीर्णं च। तेन भाण्डेन विस्तीर्णं श्रीमत् राजनिवेशनं तदा भूयः अशोभत — शारदं गगनं यथा। एषा उपमा विस्मयकरी — दुःखस्य दृश्ये अपि कविः सौन्दर्यं पश्यति; शरत्कालस्य निर्मले आकाशे यथा नक्षत्राणि विकीर्णानि भान्ति, तथा भूमौ विकीर्णानि रत्नानि। किन्तु अस्याम् एव उपमायां व्यङ्ग्यम् अपि — यत् आभरणं शोभाहेतुः आसीत्, तत् अधुना भग्नं सत् एव अधिकं शोभते; कुब्जायाः वैभवस्य अन्तः एव नगरस्य शोभा। ‘विचकर्ष’ इति लिट्प्रयोगेण क्रिया दृढतया स्थापिता; ‘क्रोशन्तीम्’ इति च तस्याः असहायता।

सः बली पुरुषर्षभः क्रोधात् बलवत् गृहीत्वा कैकेयीम् अभिनिर्भर्त्स्य परुषं वचः बभाषे। तैः परुषैः दुःखैः वाक्यैः कैकेयी भृशदुःखिता शत्रुघ्नभयसंत्रस्ता च पुत्रं शरणम् आगता। तं क्रुद्धं शत्रुघ्नं प्रेक्ष्य भरतः इदम् अब्रवीत् — ‘सर्वभूतानां प्रमदाः अवध्याः; क्षम्यताम् इति। अहम् एव इमां पापां दुष्टचारिणीं कैकेयीं हन्याम्, यदि धार्मिकः रामः मां मातृघातकम् इति न असूयेत्। इमाम् अपि हतां कुब्जां यदि राघवः जानाति, तर्हि सः धर्मात्मा त्वां च मां च ध्रुवं न अभिभाषिष्यते।’ भरतस्य एतत् वचनं द्विविधं बलम् वहति — एकतः धर्मशास्त्रस्य नियमः (स्त्री अवध्या), अन्यतः रामस्य सम्मतिः एव परमं प्रमाणम् इति भावः। सः स्वयं कैकेयीं द्वेष्टि — ‘पापाम्’, ‘दुष्टचारिणीम्’ इति पदैः तत् स्पष्टम्; तथापि रामस्य अप्रीतिभयेन एव सः निवर्तते। एतेन कविः दर्शयति — भरतस्य सर्वं कर्म रामम् एव केन्द्रीकृत्य प्रवर्तते। ‘अवध्याः सर्वभूतानां प्रमदाः’ इति सामान्यनियमः उक्तः, ततः च आत्मनः विशेषः — यत् अहम् अपि इच्छामि, किन्तु न करोमि इति। एषा एव भरतस्य महत्ता।

भरतस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नः रोषात् न्यवर्तत, तां च मूर्च्छितां मुमोच। सा मन्थरा कैकेय्याः पादमूले निपपात ह; निःश्वसन्ती सुदुःखार्ता च कृपणं विललाप। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन रचितः — शत्रुघ्नस्य विक्षेपेण विमूढसंज्ञां कुब्जां समीक्ष्य भरतस्य माता शनैः तां समाश्वासयत्, या आर्तरूपा विलग्ना क्रौञ्ची इव वीक्षमाणा आसीत्। ‘विलग्ना क्रौञ्ची’ इति पाशबद्धायाः पक्षिण्याः उपमा; कैकेयी तु या सर्वस्य अनर्थस्य कारणम्, सा एव अधुना आश्वासयित्री। एवम् अयं सर्गः क्रोधस्य उदयेन आरभ्य क्षमया समाप्यते; अग्रिमे सर्गे राजकर्तारः भरतम् अभिषेकार्थं प्रार्थयन्ते, सः च राज्यं प्रत्याख्याय रामम् आनेतुं निश्चिनोति। शत्रुघ्नस्य रोषः न अन्यायात् जातः, तथापि सः ज्येष्ठस्य वचनेन एव शाम्यति — इति आज्ञापालनस्य आदर्शः अत्र अपि रक्षितः।

మునుపటి సర్గ చివరలో వసిష్ఠ సుమంత్రుల చేత ఓదార్చబడిన భరతశత్రుఘ్నులు మిగిలిన క్రియలలో నిమగ్నమయ్యారు. ఇప్పుడు భరతుడు ప్రయాణాన్ని తలపెడుతున్నాడు — రాముణ్ణి తీసుకురావడానికి అడవికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నాడు. శోకంతో తపిస్తున్న ఆ భరతునితో లక్ష్మణుని తమ్ముడైన శత్రుఘ్నుడు ఈ మాట అన్నాడు: ‘సర్వప్రాణుల దుఃఖంలోనూ ఆశ్రయమైనవాడు, ఇక తనవారి దుఃఖంలో చెప్పేదేముంది, సత్త్వసంపన్నుడైన ఆ రాముడు ఒక స్త్రీ కారణంగా అడవికి పంపబడ్డాడు! బలవంతుడూ పరాక్రమసంపన్నుడూ అయిన ఆ లక్ష్మణుడు అనేవాడు తండ్రిని నిగ్రహించి అయినా రాముణ్ణి ఎందుకు విడిపించలేదు? నీతి అనీతులను బాగా పరిశీలించి, స్త్రీకి వశుడై దారి తప్పిన రాజును ముందుగానే అడ్డగించవలసింది.’ ఈ మాట శత్రుఘ్నుని స్వభావాన్ని వెల్లడిస్తున్నది — అతడు మితభాషి, కాని మాట్లాడినప్పుడు వాడిగా మాట్లాడతాడు. అతని ఆక్షేపం తండ్రి వరకు కూడా వెళ్తుంది, ఇది వాల్మీకిలో అరుదు; అయినా కవి అతన్ని నిందించడం లేదు, ఎందుకంటే రోషానికి మూలం రామభక్తే. ‘గతిః’ అనే పదానికి రెండు అర్థాలు — ఆశ్రయం, పరమమైన నిష్ఠ; అందరికీ శరణమైనవానికే శరణం ఎవరూ కాలేకపోయారు అనేదే శత్రుఘ్నుని వేదన.

లక్ష్మణుని తమ్ముడు శత్రుఘ్నుడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా, అప్పుడు సర్వాభరణాలతో అలంకరించుకున్న కుబ్జ తూర్పు ద్వారం దగ్గర కనిపించింది — మాట్లాడుతున్న విషయమే తానుగా వచ్చి నిలిచినట్లు, హఠాత్తుగా ఆమె అక్కడ ప్రత్యక్షమైంది. కవి ఆమె వేషాన్ని విస్తరంగా వర్ణిస్తున్నాడు — మేలిమి చందనం పూసుకొని, రాజవస్త్రాలు ధరించి, రకరకాల ఆ ఆ ఆభరణాలతో అలంకరించుకొని; రంగురంగుల ఎన్నో మొలనూళ్ళతో, ఇతర శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాలతో కట్టబడిన ఆమె తాడుతో కట్టిన ఆడకోతిలా కనిపించింది. ఈ ఉపమానం రెండు పనులు చేస్తున్నది — ఒకవైపు ఆమె గూని ఆకారాన్ని సూచిస్తున్నది, మరోవైపు ఆమె ఆభరణాలే ఆమెకు బంధనాలని వ్యంగ్యంగా చెబుతున్నది. కైకేయి విజయఫలాన్ని అనుభవిస్తూ అలంకరించుకొని తిరుగుతున్నదే ఆమె దండనకు కారణమవుతున్నది. కవి ఇక్కడ కాలసంగతిని కూడా సాధిస్తున్నాడు — ఆమె కైకేయి పక్కన ఉన్నంతవరకు కనిపించలేదు; అలంకరించుకొని బయటకు రాగానే దండన ఎదురైంది.

తీవ్రమైన పాపం చేసిన ఆ కుబ్జను చూసి ద్వారపాలకుడు ఆమెను కనికరం లేకుండా పట్టుకొని శత్రుఘ్నునికి అప్పగిస్తూ అన్నాడు: ‘ఎవరి కారణంగా రాముడు అడవిలో నివసిస్తున్నాడో, మీ తండ్రి దేహాన్ని విడిచాడో, ఆ పాపాత్మురాలూ క్రూరురాలూ ఈమే; ఆమె విషయంలో నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు చేయి.’ ద్వారపాలకుని ఈ మాట అయోధ్యలోని జనులందరి అభిప్రాయాన్నే వ్యక్తం చేస్తున్నది — దోషానికి మూలం ఎవరో అందరికీ తెలుసు. ఆ మాటను గ్రహించి, దృఢవ్రతుడైన శత్రుఘ్నుడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో అంతఃపురంలో సంచరించేవారందరితో ఇలా అన్నాడు: ‘ఎవరు నా అన్నదమ్ములకూ తండ్రికీ తీవ్రమైన దుఃఖం కలిగించారో, ఆ ఈమె తన క్రూరకర్మ ఫలాన్ని అనుభవించాలి.’ ‘అశ్నుతామ్’ (అనుభవించాలి) అనేది విధిలింగ్ కాదు, లోట్ — ఇది ఆజ్ఞే, కోరిక కాదు. ‘కర్మ ఫలం’ అనే పదంతో అతడు తన కార్యం ధర్మసమ్మతమైనదని చూపిస్తున్నాడు; కాని స్త్రీ విషయంలో దండనకు ఉన్న హద్దును ముందు భరతుడు గుర్తుచేస్తాడు. ద్వారపాలకుని ‘యథామతి కురు’ (నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు చేయి) అనే పదం గొప్పది — అతడు తానే దండించడం లేదు, రాజకులపు అధికారాన్ని కాపాడుతున్నాడు.

ఇలా చెప్పి అతడు వెంటనే చెలికత్తెలు చుట్టూ ఉన్న కుబ్జను బలంగా పట్టుకున్నాడు; ఆమె ఆ భవనాన్ని మారుమ్రోగించింది — ఆమె ఆర్తనాదానికి రాజభవనమంతా ప్రతిధ్వనించింది. తరువాత ఆమె చెలికత్తెలందరూ ఎంతో భయపడి, శత్రుఘ్నుడు కోపంగా ఉన్నాడని గ్రహించి, అన్నివైపులకూ పారిపోయారు. చెలికత్తెల గుంపంతా ఒకరితో ఒకరు ఆలోచించుకున్నారు — ‘ఇతడు మొదలుపెట్టిన తీరు చూస్తే మనలను నిశ్శేషంగా నాశనం చేస్తాడు. దయామయి, ఉదారురాలు, ధర్మజ్ఞురాలు, యశస్విని అయిన కౌసల్యను శరణు వేడుదాం; ఆమే మనకు స్థిరమైన గతి.’ ఇక్కడ కవి సూక్ష్మమైన వ్యంగ్యాన్ని కూర్చుతున్నాడు — కైకేయి పక్షాన ఉన్నవారే ఇప్పుడు కౌసల్య శరణు కోరుతున్నారు; వారు ఎవరిని బాధించారో ఆమే వారికి గతి. కౌసల్యకు నాలుగు విశేషణాలు — దయ, ఔదార్యం, ధర్మజ్ఞత, యశస్సు — ఆమె చరిత్రకు సంగ్రహమే. ‘బలవత్’ (బలంగా) అనే క్రియావిశేషణంతో శత్రుఘ్నుని ఆవేగం సూచించబడుతున్నది; ‘అనాదయత్’ (మారుమ్రోగించింది) అనే పదప్రయోగంతో ఆమె ఆక్రందన భవనపు ప్రతిధ్వనితోనే కొలవబడింది. చెలికత్తెలు వేగంగా పారిపోయారు, ఇంకా వేగంగా ఆలోచించుకున్నారు — భయపు స్వభావం ఇదే.

శత్రువులను శాసించే శత్రుఘ్నుడు రోషంతో ఆవరించబడి, అప్పుడు ఏడుస్తున్న కుబ్జను నేలపై ఈడ్చాడు. ఆ మంథర అటూ ఇటూ ఈడ్వబడుతుండగా ఆమె రంగురంగుల రకరకాల ‘భాండం’ — ఆభరణాల సమూహం — నేలపై విరిగి చెల్లాచెదురైంది. ఆ ఆభరణాలతో పరచుకున్న శ్రీమంతమైన రాజభవనం అప్పుడు శరత్కాలపు ఆకాశంలా మరింత శోభించింది. ఈ ఉపమానం విస్మయం కలిగించేది — దుఃఖపు దృశ్యంలో కూడా కవి సౌందర్యాన్ని చూస్తున్నాడు; శరత్కాలపు నిర్మలాకాశంలో నక్షత్రాలు చెదిరి ప్రకాశించినట్లు, నేలపై చెదిరిన రత్నాలు. కాని ఇదే ఉపమానంలో వ్యంగ్యం కూడా ఉంది — శోభకు కారణమైన ఆభరణం ఇప్పుడు విరిగిపోయి మరింతగా శోభిస్తున్నది; కుబ్జ వైభవపు అంతమే నగరానికి శోభ. ‘విచకర్ష’ (ఈడ్చాడు) అనే లిట్ ప్రయోగంతో క్రియ దృఢంగా స్థాపించబడింది; ‘క్రోశంతీమ్’ (ఏడుస్తున్నదానిని) అనే పదంతో ఆమె నిస్సహాయత.

బలవంతుడూ పురుషశ్రేష్ఠుడూ అయిన అతడు కోపంతో (కుబ్జను) గట్టిగా పట్టుకొని, కైకేయిని గద్దిస్తూ కఠినమైన మాటలు అన్నాడు. బాధాకరమైన ఆ కఠిన వాక్యాలతో కైకేయి తీవ్రంగా దుఃఖించి, శత్రుఘ్నుని భయంతో వణుకుతూ కొడుకు శరణు వేడింది. కోపంగా ఉన్న ఆ శత్రుఘ్నుణ్ణి చూసి భరతుడు ఇలా అన్నాడు: ‘సర్వప్రాణులలోనూ స్త్రీలు వధించదగనివారు; క్షమించు. ధార్మికుడైన రాముడు నన్ను మాతృఘాతకుడని ద్వేషించడని తెలిస్తే, పాపాత్మురాలూ దుష్టవర్తనురాలూ అయిన ఈ కైకేయిని నేనే చంపేవాణ్ణి. ఈ కుబ్జను కూడా చంపారని రాఘవునికి తెలిస్తే, ఆ ధర్మాత్ముడు నీతోనూ నాతోనూ తప్పక మాట్లాడడు.’ భరతుని ఈ మాట రెండు విధాలైన బలాన్ని మోస్తున్నది — ఒకవైపు ధర్మశాస్త్ర నియమం (స్త్రీ వధించదగనిది), మరోవైపు రాముని సమ్మతే పరమ ప్రమాణం అనే భావం. అతడు తానే కైకేయిని ద్వేషిస్తున్నాడు — ‘పాపాత్మురాలు’, ‘దుష్టవర్తనురాలు’ అనే పదాలతో అది స్పష్టం; అయినా రాముని అప్రీతికి భయపడే అతడు వెనక్కి తగ్గుతున్నాడు. దీనితో కవి చూపిస్తున్నాడు — భరతుని ప్రతి కర్మా రాముణ్ణే కేంద్రంగా చేసుకొని సాగుతుంది. ‘అవధ్యాః సర్వభూతానాం ప్రమదాః’ (సర్వప్రాణులలోనూ స్త్రీలు వధించదగనివారు) అనే సామాన్య నియమం చెప్పబడింది, ఆ తరువాత తన విశేషం — నేను కూడా కోరుకుంటున్నాను, కాని చేయడం లేదు అని. ఇదే భరతుని గొప్పతనం.

భరతుని మాట విని లక్ష్మణుని తమ్ముడు శత్రుఘ్నుడు రోషం నుండి వెనక్కి తగ్గాడు, మూర్ఛపోయిన ఆమెను విడిచిపెట్టాడు. ఆ మంథర కైకేయి పాదాల దగ్గర పడిపోయింది; నిట్టూరుస్తూ, తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడుతూ దీనంగా విలపించింది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడింది — శత్రుఘ్నుడు విసిరివేయడంతో స్పృహ తప్పిన కుబ్జను చూసి, భరతుని తల్లి నెమ్మదిగా ఆమెను ఓదార్చింది; ఆమె ఆర్తరూపంతో, ఉచ్చులో చిక్కుకున్న క్రౌంచపక్షిలా చూస్తూ ఉంది. ‘విలగ్నా క్రౌంచీ’ (చిక్కుకున్న క్రౌంచి) అనేది ఉచ్చులో కట్టబడిన పక్షి ఉపమానం; సమస్త అనర్థానికీ కారణమైన కైకేయే ఇప్పుడు ఓదార్చేదయింది. ఈ విధంగా ఈ సర్గ క్రోధం ఉదయించడంతో మొదలై క్షమతో ముగుస్తున్నది; తరువాతి సర్గలో రాజకర్తలు అభిషేకం కోసం భరతుణ్ణి ప్రార్థిస్తారు, అతడు రాజ్యాన్ని తిరస్కరించి రాముణ్ణి తీసుకురావాలని నిశ్చయించుకుంటాడు. శత్రుఘ్నుని రోషం అన్యాయం వల్ల పుట్టినది కాదు, అయినా అతడు అన్న మాటతోనే శాంతిస్తాడు — ఈ విధంగా ఆజ్ఞాపాలనపు ఆదర్శం ఇక్కడ కూడా రక్షించబడింది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் வசிஷ்டராலும் சுமந்திரனாலும் தேற்றப்பட்ட பரதனும் சத்ருக்னனும் எஞ்சிய சடங்குகளில் ஈடுபட்டனர். இப்போது பரதன் பயணத்தைத் திட்டமிடுகிறான் — ராமனை அழைத்துவரக் காட்டுக்குச் செல்ல விரும்புகிறான். துயரத்தால் வெந்த அந்தப் பரதனிடம் லக்ஷ்மணனின் தம்பி சத்ருக்னன் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘எல்லா உயிர்களுக்கும் துயரத்தில் புகலிடமானவன் — தன்னவர்களின் துயரத்தைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா — அந்த மனவலிமை நிறைந்த ராமன் ஒரு பெண்ணால் காட்டுக்கு அனுப்பப்பட்டான்! லக்ஷ்மணன் என்ற பெயருடைய அந்த வலிமையும் வீரமும் நிறைந்தவன், தந்தையைக் கட்டுப்படுத்தியாவது ராமனை ஏன் விடுவிக்கவில்லை? நன்னெறியையும் தீநெறியையும் ஆராய்ந்து, முன்பே அவரைத் தடுத்திருக்க வேண்டும் — பெண்ணின் வசப்பட்டுத் தவறான வழியில் ஏறிய அரசரை.’ இந்தச் சொல் சத்ருக்னனின் இயல்பை வெளிப்படுத்துகிறது — அவன் குறைவாகப் பேசுபவன், ஆனால் பேசும்போது கூர்மையாகப் பேசுகிறான். அவனுடைய குறைகூறல் தந்தையையும் நோக்கிச் செல்கிறது; இது வால்மீகியில் அரிது; ஆயினும் கவிஞர் அவனைப் பழிக்கவில்லை, ஏனெனில் சினத்தின் வேர் ராம பக்தியே. ‘கதி’ என்ற சொல் இருபொருளுடையது — புகலிடம், மேலான பற்று; எல்லோருக்கும் புகலிடமானவனுக்கே எவரும் புகலிடமாகவில்லை என்பதே சத்ருக்னனின் வேதனை.

லக்ஷ்மணனின் தம்பி சத்ருக்னன் இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருந்தபோது, அந்த நேரத்தில் எல்லா அணிகலன்களும் பூண்ட கூனி கிழக்கு வாயிலில் தோன்றினாள் — பேச்சின் பொருளே தானாக வந்து நின்றது போல, திடீரென அவள் அங்கே தோன்றினாள். கவிஞர் அவளுடைய கோலத்தை விரிவாக வருணிக்கிறார் — சந்தனச் சாறு பூசி, அரச ஆடைகளை அணிந்து, பலவகையான அந்தந்த அணிகலன்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டு, பல வண்ண மேகலைச் சரங்களாலும் வேறு சிறந்த அணிகலன்களாலும் கட்டப்பட்டு, கயிற்றால் கட்டப்பட்ட பெண்குரங்கு போல அவள் தோன்றினாள். இந்த உவமை இரட்டைப் பணி செய்கிறது — ஒருபுறம் அவளுடைய கூன் வடிவம் குறிக்கப்படுகிறது; மறுபுறம் அவளுடைய அணிகலன்களே கட்டுகள் என்று குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. கைகேயியின் வெற்றியின் பலனை அனுபவித்தபடி அலங்கரித்துக்கொண்டு அவள் திரிவதே அவளுடைய தண்டனைக்குக் காரணமாகிறது. கவிஞர் இங்கே காலப் பொருத்தத்தையும் அமைக்கிறார் — அவள் கைகேயியின் அருகில் இருந்தவரை காணப்படவில்லை; அலங்கரித்துக்கொண்டு வெளியே வந்தவுடனேயே தண்டனை வந்து நின்றது.

மிகப் பெரும் பாவம் செய்த அவளைக் கண்டு, வாயில் காவலன் இரக்கமின்றிக் கூனியைப் பிடித்துச் சத்ருக்னனிடம் ஒப்படைத்துச் சொன்னான்: ‘எவளால் ராமன் காட்டில் வசிக்கிறானோ, உங்கள் தந்தை உடலைத் துறந்தாரோ, அந்தப் பாவியும் கொடியவளும் இவளே; இவளை உங்கள் விருப்பப்படி செய்யுங்கள்.’ வாயில் காவலனின் இந்தச் சொல் அயோத்தி மக்கள் அனைவரின் கருத்தையே வெளிப்படுத்துகிறது — குற்றத்துக்கு வேர் யார் என்பது அனைவருக்கும் தெரியும். அந்தச் சொல்லை அறிந்து, உறுதியான விரதமுடைய சத்ருக்னன் மிகுந்த துயருற்று, அந்தப்புரத்தில் இருந்த அனைவரிடமும் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘என் சகோதரர்களுக்கும் தந்தைக்கும் கடுந்துயரத்தை உண்டாக்கியவள் இவளே; இவள் தன் கொடிய செயலின் பலனை அனுபவிக்கட்டும்.’ ‘அனுபவிக்கட்டும்’ (அஶ்னுதாம்) என்பது விருப்பத்தைக் குறிக்கும் விதிலிங் வடிவம் அல்ல, ஏவலைக் குறிக்கும் லோட் வடிவம் — இது ஆணையே, விருப்பம் அல்ல. ‘செயலின் பலன்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் செயல் தர்மத்துக்கு இசைந்தது என்று காட்டுகிறான்; ஆனால் பெண் விஷயத்தில் தண்டனையின் எல்லையைப் பின்னர் பரதன் நினைவூட்டுகிறான். வாயில் காவலனின் ‘உங்கள் விருப்பப்படி செய்யுங்கள்’ என்ற சொல் பொருள் பொதிந்தது — அவன் தானே தண்டிக்கவில்லை; அரச குலத்தின் உரிமையைக் காக்கிறான்.

இவ்வாறு சொல்லி, தோழியர் சூழ இருந்த கூனியை அவன் உடனே வலிமையுடன் பிடித்தான்; அவளும் அந்த மாளிகையை ஒலிக்கச் செய்தாள் — அவளுடைய ஓலக்குரலால் அரண்மனை முழுவதும் எதிரொலித்தது. பின்னர் அவளுடைய தோழியர் அனைவரும் மிகவும் கலங்கி, சத்ருக்னன் சினம் கொண்டிருப்பதை அறிந்து எல்லாத் திசைகளிலும் ஓடிவிட்டனர். தோழியர் கூட்டம் முழுவதும் தமக்குள் ஆலோசித்தது: ‘இவன் தொடங்கியிருக்கும் விதத்தைப் பார்த்தால், நம்மை முழுவதுமாக அழித்துவிடுவான். இரக்கமுடையவளும், கொடைவள்ளலும், தர்மம் அறிந்தவளும், புகழ்மிக்கவளுமான கௌசல்யையிடம் தஞ்சம் புகுவோம்; அவளே நமக்கு உறுதியான புகலிடம்.’ இங்கே கவிஞர் ஒரு நுட்பமான குத்தலை அமைக்கிறார் — கைகேயியின் பக்கம் இருந்தவர்களே இப்போது கௌசல்யையிடம் தஞ்சம் விரும்புகிறார்கள்; அவர்கள் துன்புறுத்தியவளே அவர்களுக்குப் புகலிடம். கௌசல்யையின் நான்கு அடைமொழிகள் — இரக்கம், கொடை, தர்ம அறிவு, புகழ் — அவளுடைய பண்பின் சுருக்கமே. ‘வலிமையுடன்’ என்ற வினையடையால் சத்ருக்னனின் உணர்ச்சிவேகம் குறிக்கப்படுகிறது; ‘ஒலிக்கச் செய்தாள்’ என்ற சொல்லால் அவளுடைய கதறல் மாளிகையின் எதிரொலியாலேயே அளக்கப்படுகிறது. தோழியரின் ஓட்டம் விரைவானது, ஆலோசனை அதைவிட விரைவானது — அச்சத்தின் இயல்பு இதுவே.

பகைவரை அடக்கும் சத்ருக்னன் சினத்தால் சூழப்பட்டு, அப்போது கதறும் கூனியைத் தரையில் இழுத்துச் சென்றான். அந்த மந்தரை அங்கும் இங்கும் இழுக்கப்பட்டபோது, அவளுடைய பல வண்ணப் பலவகை அணிகலன் தொகுப்பு தரையில் உடைந்து சிதறியது. அந்த அணிகலன்களால் பரப்பப்பட்ட பொலிவுமிக்க அரண்மனை அப்போது சரத்கால வானம் போல மேலும் பொலிந்தது. இந்த உவமை வியப்பூட்டுவது — துயரக் காட்சியிலும் கவிஞர் அழகைக் காண்கிறார்; சரத்காலத்தின் தெளிந்த வானில் நட்சத்திரங்கள் சிதறி ஒளிர்வது போல, தரையில் ரத்தினங்கள் சிதறி ஒளிர்கின்றன. ஆனால் இதே உவமையில் குத்தலும் உண்டு — அழகுக்குக் காரணமாக இருந்த அணிகலன் இப்போது உடைந்ததாலேயே அதிகம் பொலிகிறது; கூனியின் செல்வச் செருக்கின் முடிவே நகரத்தின் பொலிவு. ‘இழுத்தான்’ (விசகர்ஷ) என்ற லிட் வடிவப் பயன்பாட்டால் செயல் உறுதியாக நிறுவப்படுகிறது; ‘கதறுபவளை’ என்பதால் அவளுடைய ஆதரவற்ற நிலை குறிக்கப்படுகிறது.

வலிமையுடைய அந்த மனிதருள் காளை சினத்தால் அவளை வலுவாகப் பிடித்தபடி கைகேயியைக் கடிந்து கடுஞ்சொற்களைச் சொன்னான். துயரம் தரும் அந்தக் கடுஞ்சொற்களால் கைகேயி மிகவும் வருந்தி, சத்ருக்னனுக்கு அஞ்சி நடுங்கி, மகனிடம் தஞ்சம் புகுந்தாள். சினம் கொண்ட அந்தச் சத்ருக்னனைக் கண்டு பரதன் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘எல்லா உயிர்களிலும் பெண்கள் கொல்லத்தகாதவர்கள்; மன்னித்துவிடு. தர்மசீலனான ராமன் என்னைத் தாயைக் கொன்றவன் என்று வெறுக்கமாட்டான் என்றால், பாவியும் தீயொழுக்கம் உடையவளுமான இந்தக் கைகேயியை நானே கொன்றிருப்பேன். இந்தக் கூனியும் கொல்லப்பட்டதை ராகவன் அறிந்தால், அந்தத் தர்மாத்மா உன்னோடும் என்னோடும் நிச்சயமாகப் பேசமாட்டான்.’ பரதனின் இந்தச் சொல் இருவகை வலிமையைச் சுமக்கிறது — ஒருபுறம் தர்மசாஸ்திர விதி (பெண் கொல்லத்தகாதவள்), மறுபுறம் ராமனின் இசைவே மேலான அளவுகோல் என்ற கருத்து. அவனே கைகேயியை வெறுக்கிறான் — ‘பாவி’, ‘தீயொழுக்கம் உடையவள்’ என்ற சொற்களால் அது தெளிவு; ஆயினும் ராமனின் அதிருப்திக்கு அஞ்சியே அவன் பின்வாங்குகிறான். இதனால் கவிஞர் காட்டுகிறார் — பரதனின் செயல்கள் அனைத்தும் ராமனையே மையமாகக் கொண்டு நிகழ்கின்றன. ‘எல்லா உயிர்களிலும் பெண்கள் கொல்லத்தகாதவர்கள்’ என்ற பொது விதி சொல்லப்பட்டது; பின்னர் தன்னுடைய தனிநிலை — நானும் விரும்புகிறேன், ஆனால் செய்யமாட்டேன் என்பது. இதுவே பரதனின் மேன்மை.

பரதனின் சொல்லைக் கேட்டு லக்ஷ்மணனின் தம்பி சத்ருக்னன் சினத்திலிருந்து விலகினான்; மயங்கிக் கிடந்த அவளை விடுவித்தான். அந்த மந்தரை கைகேயியின் பாதங்களின் அடியில் விழுந்தாள்; பெருமூச்சு விட்டபடி, மிகுந்த துயருற்று, இரக்கமாகப் புலம்பினாள். கடைசிச் சுலோகம் உபஜாதி சந்தத்தில் இயற்றப்பட்டுள்ளது — சத்ருக்னன் வீசியதால் உணர்வு மயங்கிய கூனியைக் கண்டு, பரதனின் தாய் மெல்ல அவளைத் தேற்றினாள்; அவள் துயருற்ற தோற்றத்துடன், வலையில் சிக்கிய பெண் கிரௌஞ்சப் பறவை போலப் பார்த்துக்கொண்டிருந்தாள். ‘சிக்கிய பெண் கிரௌஞ்சம்’ என்பது கண்ணியில் கட்டுண்ட பறவையின் உவமை; எல்லாக் கேடுகளுக்கும் காரணமான கைகேயியே இப்போது ஆறுதல் சொல்பவள். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் சினத்தின் எழுச்சியுடன் தொடங்கி மன்னிப்புடன் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அரசனை அமர்த்துபவர்கள் பரதனை முடிசூட்டிக்கொள்ள வேண்டுகிறார்கள்; அவனோ அரசை மறுத்து ராமனை அழைத்துவரத் தீர்மானிக்கிறான். சத்ருக்னனின் சினம் அநீதியால் பிறந்தது அல்ல; ஆயினும் அது மூத்தவனின் சொல்லாலேயே தணிகிறது — இவ்வாறு கீழ்ப்படிதலின் முன்மாதிரி இங்கும் காக்கப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠ ಸುಮಂತ್ರರಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡ ಭರತ ಶತ್ರುಘ್ನರು ಉಳಿದ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ಈಗ ಭರತನು ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಯೋಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ಆ ಭರತನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯನಾದವನು, ಇನ್ನು ತನ್ನವರ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನು, ಅಂತಹ ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ ರಾಮನು ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟನು! ಬಲಶಾಲಿಯೂ ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೆಂಬವನು ತಂದೆಯನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿಯಾದರೂ ರಾಮನನ್ನು ಏಕೆ ಬಿಡಿಸಲಿಲ್ಲ? ನೀತಿ ಅನೀತಿಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಸ್ತ್ರೀಯ ವಶವಾಗಿ ತಪ್ಪುದಾರಿ ಹಿಡಿದ ರಾಜನನ್ನು ಮೊದಲೇ ತಡೆಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು.’ ಈ ಮಾತು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮಿತಭಾಷಿ, ಆದರೆ ಮಾತನಾಡಿದಾಗ ತೀಕ್ಷ್ಣ. ಅವನ ಆಕ್ಷೇಪ ತಂದೆಯತ್ತಲೂ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಲ್ಲಿ ವಿರಳ; ಆದರೂ ಕವಿ ಅವನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ರೋಷದ ಮೂಲ ರಾಮಭಕ್ತಿಯೇ. ‘ಗತಿಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳದ್ದು — ಆಶ್ರಯ, ಮತ್ತು ಪರಮ ನಿಷ್ಠೆ; ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಶ್ರಯನಾದವನಿಗೇ ಯಾರೂ ಆಶ್ರಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಶತ್ರುಘ್ನನ ವೇದನೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಆಗ ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಕುಬ್ಜೆ ಪೂರ್ವದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಳು — ಮಾತಿನ ವಿಷಯವೇ ತಾನಾಗಿ ಬಂದು ನಿಂತಂತೆ ಅವಳು ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಳಾದಳು. ಕವಿ ಅವಳ ವೇಷವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡು, ರಾಜವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಆ ಆ ನಾನಾ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತಳಾಗಿದ್ದಳು; ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಅನೇಕ ಒಡ್ಯಾಣದ ಸರಗಳಿಂದಲೂ ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳು ಹಗ್ಗದಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಹೆಣ್ಣುಕೋತಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಈ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವಳ ಗೂನಿನ ಆಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅವಳ ಆಭರಣಗಳೇ ಬಂಧನಗಳು ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ವಿಜಯದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವುದೇ ಅವಳ ದಂಡನೆಗೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲಸಂಗತಿಯನ್ನೂ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದಷ್ಟು ಕಾಲ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ ಹೊರಗೆ ಬಂದ ಕೂಡಲೇ ದಂಡನೆ ಎದುರಾಯಿತು.

ಬಹಳ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಕರುಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕುಬ್ಜೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು — ‘ಯಾರಿಂದಾಗಿ ರಾಮನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೋ, ನಿಮ್ಮ ತಂದೆ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದನೋ, ಆ ಪಾಪಿಯೂ ಕ್ರೂರಿಯೂ ಇವಳೇ; ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ತೋಚಿದಂತೆ ಇವಳಿಗೆ ಮಾಡು.’ ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ಈ ಮಾತು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಎಲ್ಲ ಜನರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೇ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ದೋಷದ ಮೂಲ ಯಾರು ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದಿದೆ. ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೃಢವ್ರತನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಸಹೋದರರಿಗೂ ತಂದೆಗೂ ತೀವ್ರ ದುಃಖವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಇವಳು ತನ್ನ ಕ್ರೂರಕೃತ್ಯದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಿ.’ ‘ಅಶ್ನುತಾಮ್’ (ಅನುಭವಿಸಲಿ) ಎಂಬುದು ವಿಧಿಲಿಙ್ ಅಲ್ಲ, ಲೋಟ್ ರೂಪ — ಇದು ಆಜ್ಞೆಯೇ, ಕೇವಲ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ. ‘ಕರ್ಮದ ಫಲ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಧರ್ಮಸಂಗತವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದಂಡನೆಯ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮುಂದೆ ಭರತನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ‘ಯಥಾಮತಿ ಕುರು’ (ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ತೋಚಿದಂತೆ ಮಾಡು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಅವನು ತಾನೇ ದಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜಕುಲದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಗೆಳತಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದ ಕುಬ್ಜೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಬಲವಾಗಿ ಹಿಡಿದನು; ಅವಳು ಆ ಮನೆಯನ್ನೆಲ್ಲ ಮೊಳಗಿಸಿದಳು — ಅವಳ ಆರ್ತನಾದದಿಂದ ಇಡೀ ರಾಜಭವನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ಅನಂತರ ಅವಳ ಗೆಳತಿಯರೆಲ್ಲರೂ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಅರಿತು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ಓಡಿಹೋದರು. ಗೆಳತಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿದರು — ‘ಇವನು ಹೀಗೆ ಆರಂಭಿಸಿರುವಂತೆ ನಮ್ಮನ್ನು ನಿಶ್ಶೇಷವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡುವನು. ದಯಾಳುವೂ ಉದಾರಿಯೂ ಧರ್ಮಜ್ಞಳೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಆದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಶರಣುಹೋಗೋಣ; ಅವಳೇ ನಮಗೆ ಖಚಿತವಾದ ಆಶ್ರಯ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯಂಗ್ಯವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದವರೇ ಈಗ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಶರಣನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಯಾರನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದ್ದರೋ ಅವಳೇ ಅವರ ಗತಿ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ದಯಾಳುತ್ವ, ಔದಾರ್ಯ, ಧರ್ಮಜ್ಞತೆ, ಯಶಸ್ಸು — ಅವಳ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಸಂಗ್ರಹವೇ. ‘ಬಲವತ್’ (ಬಲವಾಗಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಅನಾದಯತ್’ (ಮೊಳಗಿಸಿದಳು) ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಅವಳ ಗೋಳನ್ನು ಭವನದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಿಂದಲೇ ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ. ಗೆಳತಿಯರ ಪಲಾಯನ ಶೀಘ್ರ, ಸಮಾಲೋಚನೆ ಇನ್ನೂ ಶೀಘ್ರ — ಭಯದ ಸ್ವಭಾವವೇ ಇದು.

ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಂಡಿಸುವ ಶತ್ರುಘ್ನನು ರೋಷದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಕುಬ್ಜೆಯನ್ನು ಆಗ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಎಳೆದಾಡಿದನು. ಆ ಮಂಥರೆಯನ್ನು ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಳೆದಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವಳ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಆಭರಣಸಮೂಹ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚೂರಾಗಿ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಯಿತು. ಆ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಹರಡಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಂದರವಾದ ರಾಜಭವನ ಆಗ ಶರತ್ಕಾಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೋಭಿಸಿತು. ಈ ಉಪಮೆ ವಿಸ್ಮಯಕರ — ದುಃಖದ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲೂ ಕವಿ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಶರತ್ಕಾಲದ ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಹರಡಿ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹರಡಿದ ರತ್ನಗಳು. ಆದರೆ ಇದೇ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವೂ ಇದೆ — ಶೋಭೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದ ಆಭರಣ ಈಗ ಒಡೆದುಹೋಗಿಯೇ ಹೆಚ್ಚು ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ; ಕುಬ್ಜೆಯ ವೈಭವದ ಅಂತ್ಯವೇ ನಗರದ ಶೋಭೆ. ‘ವಿಚಕರ್ಷ’ (ಎಳೆದಾಡಿದನು) ಎಂಬ ಲಿಟ್ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ಕ್ರೋಶಂತೀಮ್’ (ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದ್ದವಳನ್ನು) ಎಂಬುದು ಅವಳ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಅವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದನು. ಆ ಕಠೋರವಾದ ದುಃಖಕರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾ ಮಗನನ್ನು ಶರಣುಹೋದಳು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಆ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ನೋಡಿ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸ್ತ್ರೀಯರು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಅವಧ್ಯರು; ಕ್ಷಮಿಸು. ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಮಾತೃಘಾತಕನೆಂದು ದೂಷಿಸದಿದ್ದರೆ, ಪಾಪಿಯೂ ದುರಾಚಾರಿಣಿಯೂ ಆದ ಈ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಾನೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದೆ. ಈ ಕುಬ್ಜೆಯನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಲಾಯಿತೆಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ತಿಳಿದರೆ, ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ನನ್ನೊಡನೆಯೂ ಖಂಡಿತ ಮಾತನಾಡನು.’ ಭರತನ ಈ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಬಲವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮ (ಸ್ತ್ರೀ ಅವಧ್ಯೆ), ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಮನ ಸಮ್ಮತಿಯೇ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂಬ ಭಾವ. ಅವನು ತಾನೂ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪಾಪಿ’, ‘ದುರಾಚಾರಿಣಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟ; ಆದರೂ ರಾಮನ ಅಪ್ರೀತಿಯ ಭಯದಿಂದಲೇ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮವೂ ರಾಮನನ್ನೇ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀಯರು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಅವಧ್ಯರು’ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಾನೂ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು. ಇದೇ ಭರತನ ಹಿರಿಮೆ.

ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನು ರೋಷದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದನು, ಮೂರ್ಛಿತಳಾಗಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಮಂಥರೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪಾದಮೂಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಳು; ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ತೀವ್ರ ದುಃಖಾರ್ತಳಾಗಿ ದೀನವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಶತ್ರುಘ್ನನ ಎಸೆತದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮಂಕಾಗಿದ್ದ, ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಆರ್ತರೂಪದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಕುಬ್ಜೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಭರತನ ತಾಯಿ ಅವಳನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದಳು. ‘ವಿಲಗ್ನಾ ಕ್ರೌಂಚೀ’ ಎಂಬುದು ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಹೆಣ್ಣುಹಕ್ಕಿಯ ಉಪಮೆ; ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಕ್ಕೂ ಕಾರಣಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯೇ ಈಗ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವವಳು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಕ್ರೋಧದ ಉದಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಕ್ಷಮೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವುಳ್ಳವರು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಭರತನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ರೋಷ ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಶಾಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯ ಆದರ್ಶ ಇಲ್ಲಿಯೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ വസിഷ്ഠനും സുമന്ത്രനും സമാശ്വസിപ്പിച്ച ഭരതശത്രുഘ്നന്മാർ ബാക്കിയുള്ള ക്രിയകളിൽ ഏർപ്പെട്ടു. ഇപ്പോൾ ഭരതൻ യാത്രയ്ക്ക് ഒരുങ്ങുന്നു — രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ വനത്തിലേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ശോകത്താൽ പൊള്ളുന്ന ആ ഭരതനോട് ലക്ഷ്മണന്റെ അനുജനായ ശത്രുഘ്നൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സർവഭൂതങ്ങൾക്കും ദുഃഖത്തിൽ ഗതിയായവൻ — തനിക്കു ദുഃഖം വരുമ്പോഴത്തെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ — സത്ത്വസമ്പന്നനായ ആ രാമൻ ഒരു സ്ത്രീയാൽ വനത്തിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ടു! ബലവാനും വീര്യസമ്പന്നനുമായ ലക്ഷ്മണൻ എന്നു പേരുള്ളവൻ, പിതാവിനെ തടഞ്ഞുനിർത്തിയിട്ടെങ്കിലും എന്തേ രാമനെ മോചിപ്പിക്കാതിരുന്നത്? നയവും അനയവും നോക്കി, സ്ത്രീക്കു വശംവദനായി വഴിതെറ്റിയ രാജാവിനെ മുമ്പേതന്നെ തടയേണ്ടതായിരുന്നു.’ ഈ വാക്ക് ശത്രുഘ്നന്റെ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — അവൻ അല്പഭാഷിയാണ്, പക്ഷേ സംസാരിക്കുമ്പോൾ മൂർച്ചയോടെ. അവന്റെ ആക്ഷേപം പിതാവിന്റെ നേർക്കുപോലും നീളുന്നു, ഇതു വാല്മീകിയിൽ വിരളമാണ്; എങ്കിലും കവി അവനെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, കാരണം രോഷത്തിന്റെ മൂലം രാമഭക്തിതന്നെയാണ്. ‘ഗതി’ എന്ന പദത്തിനു രണ്ടർഥം — ആശ്രയവും പരമമായ നിഷ്ഠയും; എല്ലാവർക്കും ശരണമായവന് ആരും ശരണമായില്ല എന്നതാണ് ശത്രുഘ്നന്റെ വേദന.

ലക്ഷ്മണാനുജനായ ശത്രുഘ്നൻ ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അപ്പോൾ എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുമണിഞ്ഞ കൂനി കിഴക്കേവാതിൽക്കൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു — പെട്ടെന്ന് അവൾ അവിടെ വന്നുചേർന്നു, വാക്കിന്റെ വിഷയംതന്നെ സ്വയം ഹാജരായതുപോലെ. കവി അവളുടെ വേഷം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു — ചന്ദനസാരം പൂശിയവൾ, രാജവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചവൾ, പലതരം ആഭരണങ്ങളാൽ അലംകൃത; ചിത്രപ്പണിയുള്ള അനേകം അരഞ്ഞാണച്ചരടുകളാലും മറ്റു ശ്രേഷ്ഠാഭരണങ്ങളാലും ബന്ധിക്കപ്പെട്ട അവൾ കയറുകെട്ടിയ ഒരു പെൺകുരങ്ങിനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഈ ഉപമ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു — ഒരുവശത്ത് അവളുടെ കൂനുള്ള ആകാരം സൂചിതമാകുന്നു, മറുവശത്ത് അവളുടെ ആഭരണങ്ങൾതന്നെയാണ് ബന്ധനങ്ങൾ എന്നു വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. കൈകേയിയുടെ വിജയഫലം അനുഭവിച്ച് അലംകൃതയായി അവൾ ചുറ്റിനടക്കുന്നതുതന്നെ അവളുടെ ശിക്ഷയ്ക്കു നിമിത്തമാകുന്നു. കവി ഇവിടെ സമയപ്പൊരുത്തവും സാധിക്കുന്നു — അവൾ കൈകേയിയുടെ അരികിലായിരുന്നിടത്തോളം കാണപ്പെട്ടില്ല; അലംകൃതയായി പുറത്തുവന്ന ഉടൻതന്നെ ശിക്ഷയും വന്നെത്തി.

അത്യന്തം പാപം ചെയ്തവളായ അവളെ കണ്ട്, കാവൽക്കാരൻ ദയയില്ലാതെ കൂനിയെ പിടിച്ച് ശത്രുഘ്നനെ ഏല്പിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ആർ കാരണമാണോ രാമൻ വനത്തിൽ വസിക്കുന്നത്, നിങ്ങളുടെ പിതാവ് ദേഹം വെടിഞ്ഞത്, പാപിനിയും ക്രൂരയുമായ അവളാണ് ഇവൾ; ഇവളെ എന്തു ചെയ്യണമെന്ന് അങ്ങയുടെ ഇഷ്ടംപോലെ ചെയ്യുക.’ കാവൽക്കാരന്റെ ഈ വാക്ക് അയോധ്യയിലെ ജനങ്ങളുടെയെല്ലാം മതംതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ദോഷത്തിന്റെ മൂലം ആരെന്ന് എല്ലാവർക്കുമറിയാം. ആ വാക്കു കേട്ട്, ദൃഢവ്രതനായ ശത്രുഘ്നൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി അന്തഃപുരവാസികളോടെല്ലാവരോടും പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ സഹോദരന്മാർക്കും പിതാവിനും തീവ്രമായ ദുഃഖം ഉളവാക്കിയ ഇവൾ തന്റെ ക്രൂരകർമത്തിന്റെ ഫലം അനുഭവിക്കട്ടെ.’ ‘അനുഭവിക്കട്ടെ’ എന്നത് വിധിലിങ്ങല്ല, ലോട്ടാണ് — ഇത് ആജ്ഞതന്നെയാണ്, ആഗ്രഹമല്ല. ‘കർമത്തിന്റെ ഫലം’ എന്ന പദത്താൽ തന്റെ പ്രവൃത്തി ധർമാനുസൃതമാണെന്ന് അവൻ കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ സ്ത്രീകളുടെ കാര്യത്തിൽ ശിക്ഷയ്ക്കുള്ള അതിര് തുടർന്ന് ഭരതൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. കാവൽക്കാരന്റെ ‘അങ്ങയുടെ ഇഷ്ടംപോലെ ചെയ്യുക’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — അവൻ സ്വയം ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല, രാജകുലത്തിന്റെ അധികാരം സംരക്ഷിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, സഖിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്ന കൂനിയെ അവൻ വേഗം ബലമായി പിടിച്ചു; അവൾ ആ ഗൃഹം മുഴക്കി — അവളുടെ ആർത്തനാദത്താൽ രാജഭവനം മുഴുവൻ പ്രതിധ്വനിച്ചു. പിന്നെ ശത്രുഘ്നൻ കോപിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നറിഞ്ഞ് അവളുടെ സഖീജനമെല്ലാം അത്യന്തം പരിഭ്രമിച്ച് എല്ലാ ദിക്കിലേക്കും ഓടിപ്പോയി. സഖീജനം മുഴുവൻ പരസ്പരം ആലോചിച്ചു: ‘ഇവൻ തുടങ്ങിയ രീതി കണ്ടാൽ നമ്മളെ ഒന്നടങ്കം ഇല്ലാതാക്കും. ദയാലുവും ഉദാരയും ധർമജ്ഞയും യശസ്വിനിയുമായ കൗസല്യയെ നമുക്കു ശരണം പ്രാപിക്കാം; അവളാണ് നമ്മുടെ ഉറച്ച ഗതി.’ ഇവിടെ കവി ഒരു സൂക്ഷ്മവ്യംഗ്യം ചേർക്കുന്നു — കൈകേയിയുടെ പക്ഷത്തായിരുന്നവർതന്നെ ഇപ്പോൾ കൗസല്യയുടെ ശരണം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവർ പീഡിപ്പിച്ചവൾതന്നെ അവരുടെ ഗതിയാകുന്നു. കൗസല്യയുടെ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ — ദയ, ഔദാര്യം, ധർമജ്ഞത, യശസ്സ് — അവളുടെ ചരിത്രത്തിന്റെ സംഗ്രഹംതന്നെ. ‘ബലമായി’ എന്ന ക്രിയാവിശേഷണത്താൽ ശത്രുഘ്നന്റെ ആവേഗം സൂചിതമാകുന്നു; ‘മുഴക്കി’ എന്ന പദപ്രയോഗത്താൽ അവളുടെ നിലവിളി ഭവനത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാൽതന്നെ അളക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സഖീജനത്തിന്റെ ഓട്ടം വേഗത്തിൽ, ആലോചന അതിലും വേഗത്തിൽ — ഭയത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഇതുതന്നെ.

ശത്രുക്കളെ ശാസിക്കുന്ന ശത്രുഘ്നൻ രോഷത്തിൽ പൊതിഞ്ഞ് നിലവിളിക്കുന്ന കൂനിയെ അപ്പോൾ നിലത്തുകൂടി വലിച്ചിഴച്ചു. ആ മന്ഥരയെ അങ്ങുമിങ്ങും വലിച്ചിഴയ്ക്കുമ്പോൾ അവളുടെ ചിത്രപ്പണിയുള്ള പലതരം ‘ഭാണ്ഡം’ — ആഭരണക്കൂട്ടം — നിലത്തു പൊട്ടിച്ചിതറി. ആ ആഭരണങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്ന ശ്രീമത്തായ രാജഭവനം അപ്പോൾ ശരത്കാലാകാശംപോലെ കൂടുതൽ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമ വിസ്മയകരമാണ് — ദുഃഖത്തിന്റെ ദൃശ്യത്തിലും കവി സൗന്ദര്യം കാണുന്നു; ശരത്കാലത്തെ നിർമലമായ ആകാശത്തിൽ നക്ഷത്രങ്ങൾ ചിതറി ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ നിലത്തു ചിതറിയ രത്നങ്ങൾ. എന്നാൽ ഈ ഉപമയിൽത്തന്നെ വ്യംഗ്യവുമുണ്ട് — ശോഭയ്ക്കു കാരണമായിരുന്ന ആഭരണം ഇപ്പോൾ പൊട്ടിച്ചിതറിയപ്പോഴാണ് കൂടുതൽ ശോഭിക്കുന്നത്; കൂനിയുടെ വൈഭവത്തിന്റെ അന്ത്യംതന്നെയാണ് നഗരത്തിന്റെ ശോഭ. ‘വിചകർഷ’ — വലിച്ചിഴച്ചു — എന്ന ലിട്പ്രയോഗത്താൽ ക്രിയ ദൃഢമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; ‘നിലവിളിക്കുന്ന’ എന്നതിനാൽ അവളുടെ നിസ്സഹായതയും.

ബലവാനായ ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ ക്രോധത്താൽ കൈകേയിയെ ബലമായി പിടിച്ച് കഠിനമായി ശകാരിച്ച് പരുഷവാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. ദുഃഖകരമായ ആ പരുഷവാക്കുകളാൽ അത്യന്തം ദുഃഖിതയും ശത്രുഘ്നനെ ഭയന്നു നടുങ്ങിയവളുമായ കൈകേയി മകനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. കോപിച്ചുനിൽക്കുന്ന ശത്രുഘ്നനെ കണ്ട് ഭരതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സർവഭൂതങ്ങൾക്കും സ്ത്രീകൾ അവധ്യരാണ്; ക്ഷമിക്കുക. പാപിനിയും ദുഷ്ടചാരിണിയുമായ ഈ കൈകേയിയെ ഞാൻതന്നെ കൊല്ലുമായിരുന്നു — ധാർമികനായ രാമൻ എന്നെ മാതൃഘാതകനെന്നു വെറുക്കില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ. ഈ കൂനിയെ കൊന്നതായി രാഘവൻ അറിഞ്ഞാൽ, ആ ധർമാത്മാവ് നിന്നോടും എന്നോടും തീർച്ചയായും സംസാരിക്കുകയില്ല.’ ഭരതന്റെ ഈ വാക്ക് രണ്ടുവിധമായ ബലം വഹിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് ധർമശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിയമം (സ്ത്രീ അവധ്യയാണ്), മറുവശത്ത് രാമന്റെ സമ്മതിതന്നെയാണ് പരമപ്രമാണം എന്ന ഭാവം. അവൻ സ്വയം കൈകേയിയെ വെറുക്കുന്നു — ‘പാപിനി’, ‘ദുഷ്ടചാരിണി’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ അതു വ്യക്തമാണ്; എങ്കിലും രാമന്റെ അപ്രീതിയെ ഭയന്നുമാത്രമാണ് അവൻ പിന്മാറുന്നത്. ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ഭരതന്റെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും രാമനെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് നടക്കുന്നത്. ‘സർവഭൂതങ്ങൾക്കും സ്ത്രീകൾ അവധ്യർ’ എന്ന പൊതുനിയമം പറയപ്പെട്ടു, പിന്നെ തന്റെ സവിശേഷതയും — ഞാനും ആഗ്രഹിക്കുന്നു, പക്ഷേ ചെയ്യുന്നില്ല എന്ന്. ഇതാണ് ഭരതന്റെ മഹത്ത്വം.

ഭരതന്റെ വാക്കുകേട്ട് ലക്ഷ്മണാനുജനായ ശത്രുഘ്നൻ രോഷത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി, മോഹാലസ്യപ്പെട്ട അവളെ വിട്ടയച്ചു. ആ മന്ഥര കൈകേയിയുടെ കാൽക്കൽ വീണു; നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, അതിദുഃഖാർത്തയായി ദീനമായി വിലപിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് — ശത്രുഘ്നന്റെ വലിച്ചെറിയലിനാൽ ബോധം മങ്ങിയ കൂനിയെ കണ്ട് ഭരതന്റെ അമ്മ പതുക്കെ അവളെ സമാശ്വസിപ്പിച്ചു; ആർത്തരൂപയായ അവൾ കെണിയിൽ കുടുങ്ങിയ ക്രൗഞ്ചപ്പിടയെപ്പോലെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ‘കുടുങ്ങിയ ക്രൗഞ്ചി’ എന്നത് കെണിയിൽപ്പെട്ട പക്ഷിണിയുടെ ഉപമയാണ്; എല്ലാ അനർഥങ്ങൾക്കും കാരണമായ കൈകേയിയാകട്ടെ ഇപ്പോൾ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നവളാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ക്രോധത്തിന്റെ ഉദയത്തോടെ ആരംഭിച്ച് ക്ഷമയോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാജകർത്താക്കൾ അഭിഷേകത്തിനായി ഭരതനോടു പ്രാർഥിക്കുന്നു, അവനാകട്ടെ രാജ്യം നിരസിച്ച് രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു. ശത്രുഘ്നന്റെ രോഷം അന്യായത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതല്ല, എങ്കിലും ജ്യേഷ്ഠന്റെ വാക്കിനാൽതന്നെ അതു ശമിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപാലനത്തിന്റെ ആദർശം ഇവിടെയും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

At the end of the previous sarga Vasiṣṭha and Sumantra had comforted Bharata and Śatrughna and set them to the remaining rites. Now Bharata was preparing for a journey: he meant to go to the forest and bring Rāma back. As he sat consumed with grief, Śatrughna, Lakṣmaṇa's younger brother, said to him: “Rāma, who is the refuge of all creatures in their sorrow — to say nothing of his own — Rāma, so rich in every virtue, has been driven into the forest by a woman! And Lakṣmaṇa, so strong and so valiant — why did he not set Rāma free, even if it meant laying hands on our father? Once right and wrong had been weighed, the king should have been restrained beforehand, a king who had fallen under a woman's power and taken the wrong road.” These words reveal Śatrughna's nature: he speaks little, but when he speaks his words cut. His reproach reaches even to his father, something rare in Vālmīki, yet the poet does not condemn him, because the root of his anger is devotion to Rāma. His pain is that the one who was everyone's refuge found no refuge himself.

While Śatrughna was speaking, the hunchback suddenly appeared at the eastern gate, decked in all her ornaments, as though the subject of his words had come of her own accord. The poet describes her dress in detail: smeared with sandal essence, wearing royal garments, adorned with ornaments of every sort, and bound about with many bright girdle-chains and other fine jewels, she looked for all the world like a she-monkey tied up with ropes. The image does two things: it points to her hunched shape, and it suggests that her very ornaments were her bonds. That she strutted about adorned, enjoying the fruits of Kaikeyī's victory, was the very thing that brought her punishment. The poet times it exactly: while she stayed at Kaikeyī's side she was not seen, but the moment she came out in her finery, punishment was waiting.

Seeing the woman who had done such grievous wrong, the doorkeeper seized the hunchback without pity and brought her before Śatrughna. “Here is the wicked, cruel woman because of whom Rāma is in the forest and your father has given up his body. Do with her as you think fit.” The doorkeeper's words express what all Ayodhyā thought; everyone knew who was at the root of the wrong. Yet he did not punish her himself but left it to the royal house, respecting its authority. Hearing him, Śatrughna, firm in his vows and deeply grieved, said to all the attendants of the women's quarters: “This woman has brought bitter suffering on my brothers and my father. Now let her reap the fruit of her cruel deed.” It was a command, not a wish, and by calling it the fruit of her deed he presented his act as just; but the limits of punishing a woman will soon be recalled by Bharata.

With these words he at once seized the hunchback by force, though her companions were all round her, and her screams made the whole palace ring. All her companions, badly frightened and seeing Śatrughna's rage, fled in every direction, and hurriedly took counsel together: “The way he has begun, he will leave nothing of us at all. Let us go for refuge to Kausalyā — compassionate, generous, knowing what is right, renowned. She alone is our sure refuge.” Their flight was quick and their counsel quicker, as fear's way is. The poet adds a quiet irony: those who had sided with Kaikeyī now seek shelter with Kausalyā; the woman they had wronged is their only refuge. The four words they use for her — compassion, generosity, knowledge of dharma, renown — sum up her character.

Then Śatrughna, the chastiser of enemies, wrapped in fury, dragged the screaming hunchback along the ground. As Mantharā was hauled this way and that, her many bright ornaments broke and lay scattered over the floor, and the splendid royal residence, strewn with them, shone all the brighter, like the autumn sky. The image is striking: even in a scene of pain the poet finds beauty, the jewels scattered on the ground shining like stars across a clear autumn sky. But there is irony in it too: the ornaments that were meant to make her beautiful shine brightest when broken, and the end of the hunchback's splendour is the palace's adornment. Her screaming shows how helpless she was.

In his wrath that strong bull among men seized Kaikeyī roughly, rebuked her and spoke harsh words to her. Deeply hurt by those harsh and painful words and terrified of Śatrughna, Kaikeyī went to her son for refuge. Seeing Śatrughna's rage, Bharata said to him: “No creature may kill a woman; let this be forgiven. I would kill this wicked Kaikeyī of evil ways myself, were it not that righteous Rāma would then despise me as a matricide. And if Rāghava learns that even this hunchback has been killed, that righteous man will surely never speak to you or me again.” Bharata's words carry two kinds of force: the rule of dharma that a woman may not be killed, and Rāma's approval as the highest authority. He himself detests Kaikeyī, as “wicked” and “of evil ways” make clear; yet he holds back for fear of Rāma's displeasure. So the poet shows that everything Bharata does turns on Rāma. He states the general rule, then his own case — I too would wish it, but I will not do it — and in that lies Bharata's greatness.

Hearing Bharata's words, Śatrughna turned back from his fury and let the woman go, senseless as she was. Mantharā fell at Kaikeyī's feet and, sighing in utter misery, lamented piteously. Seeing the hunchback lying there, stunned by Śatrughna's shaking and gazing up in distress like a krauñca hen caught in a snare, Bharata's mother gently comforted her. So Kaikeyī, the cause of all the calamity, was now the one giving comfort. Śatrughna's anger had not sprung from injustice, yet it was quieted by his elder brother's word alone, and so the ideal of obedience is kept here too. The sarga, which began with an outburst of anger, ends with forbearance; in the next, the king-makers will beg Bharata to be consecrated, and he will refuse the kingdom and resolve to bring Rāma back.