पूर्वसर्गे भरतः पितुः अन्त्येष्टिसंस्कारं समापयित्वा सरय्वां जलाञ्जलिं दत्त्वा दशाहं भूमौ शयानः आसीत्। अस्मिन् सर्गे आशौचस्य कालः अतीतः — दशाहे अतिगते नृपात्मजः कृतशौचः भूत्वा, द्वादशेऽहनि सम्प्राप्ते, श्राद्धकर्माणि कारयति। तत्र सः ब्राह्मणेभ्यः धनं रत्नं पुष्कलम् अन्नं च ददाति; महार्हाणि वासांसि, विविधानि रत्नानि, बहूनि वास्तिकानि, बहु शुक्लं (रजतम्), बहुशः गाश्च प्रयच्छति। न केवलम् एतत् — दासीः दासान् यानानि सुमहान्ति वेश्मानि च ब्राह्मणेभ्यः ददौ। एतत् सर्वं राज्ञः और्ध्वदेहिकम् — परलोकसाधनं दानम्। ‘पुत्रः’ इति पदेन कविः सूचयति — भरतः अत्र राजपदेन न, अपि तु पुत्रपदेन एव कार्यं करोति। ‘पुष्कलम् अन्नम्’ इति पदेन दानस्य प्राचुर्यं सूच्यते; ब्राह्मणभोजनं च श्राद्धस्य प्रधानम् अङ्गम्।

ततः त्रयोदशे दिवसे प्रभातसमये महाबाहुः भरतः शोकमूर्च्छितः विललाप। अस्थिसंचयार्थं सः चितास्थानम् उपागतः; तत्र शब्दापिहितकण्ठः — स्वकीयेन एव रुदितेन अवरुद्धकण्ठः — सुदुःखितः चितामूले स्थित्वा पितरम् उद्दिश्य वदति। तस्य वचनं द्विविधम् आक्षेपः — ‘हे तात, यस्मिन् भ्रातरि राघवे त्वया अहं निसृष्टः, तस्मिन् वनं प्रव्रजिते शून्ये सति त्वया अहं त्यक्तः। यस्याः अनाथायाः एका गतिः पुत्रः आसीत्, सः च वनं प्रव्राजितः; तां मातरम् अम्बां कौसल्यां त्यक्त्वा हे नृप त्वं क्व गतः?’ अत्र भरतस्य वेदना न आत्मनः एव — सः कौसल्यायाः दशाम् अपि स्मरति। पितरं प्रति एषः आक्षेपः पुत्रस्य अधिकारात् एव जायते, न तु अनादरात्; यः रक्षितव्यान् त्यक्त्वा गतः, तं प्रति प्रश्नः स्वाभाविकः। अस्थिसंचयः नाम दाहानन्तरं शिष्टानाम् अस्थ्नां संग्रहणम्, यत् त्रयोदशे दिने विधीयते; तदर्थम् एव सः तत्र आगतः।

भस्मना अरुणं तत् स्थानम्, यत्र दग्धानि अस्थीनि मण्डलाकारेण विकीर्णानि आसन्, पितुः शरीरस्य निर्वाणस्थानं दृष्ट्वा सः निष्टनन् विषसाद। यावत् शरीरम् आसीत् तावत् शोकः सह्यः आसीत्; अधुना भस्म एव अवशिष्टम् इति दृष्ट्वा सः रुदन् दीनः धरणीतले पपात। कविः अत्र मार्मिकाम् उपमां योजयति — उत्थाप्यमानः शक्रस्य यन्त्रध्वजः यथा मध्ये एव स्खलित्वा पतति, तथा सः पतितः। ध्वजः उच्छ्रितः एव आसीत्, किन्तु आधारः भग्नः। ततः तस्य सर्वे अमात्याः तं शुचिव्रतम् अभिपेतुः — यथा अन्तकाले पतितं ययातिम् ऋषयः उपागताः। एषा ययातेः उपमा पुनः पुनः अयोध्याकाण्डे प्रयुज्यते — स्वर्गात् पतितः राजा सत्पुरुषाणां सङ्गेन एव पुनः उत्थितः।

शोकपरिप्लुतं भरतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नः अपि विसंज्ञः भूमौ न्यपतत्, भूमिपालं च अनुस्मरन् उन्मत्तः इव निश्चित्तः सुदुःखितः विललाप — तानि तानि पितुः गुणाङ्गानि तदा तदा स्मृत्वा। ‘तानि तानि’ इति द्विरुक्त्या स्मृतीनां प्रवाहः सूच्यते — एकैकं लालनं, एकैकं वचनम्। ततः सः शोकस्य महत् रूपकं वदति — अयं शोकसागरः मन्थराप्रभवः (मन्थरातः उत्पन्नः), कैकेयीरूपैः ग्राहैः संकुलः, वरदानमयः, अक्षोभ्यः; सः अस्मान् अमज्जयत्। सागरस्य प्रभवः, ग्राहाः, जलम् — त्रीणि अपि रूपके योजितानि: उत्पत्तिः मन्थरा, हिंस्रसत्त्वं कैकेयी, जलं च वरदानद्वयम्। एकेन श्लोकेन सर्वा कथा सङ्गृहीता। अत्र शत्रुघ्नस्य शोकः प्रथमवारम् एतावता विस्तरेण वर्ण्यते; इतः प्रभृति सः अग्रिमे सर्गे क्रोधेन कुब्जां प्रति प्रवर्तते, अतः अयं श्लोकः तस्य रोषस्य बीजम् अपि।

पुनः भरतः पितरम् आमन्त्रयते — ‘हे तात, सुकुमारं बालं च सततं त्वया लालितं विलपन्तं भरतं हित्वा क्व गतो भवान्? ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेषु आभरणेषु च त्वम् अस्मान् सर्वान् प्रवारयसि स्म — रुचिम् अनुसृत्य वरं गृह्णीत इति वदसि स्म; तत् अद्य नः कः करिष्यति?’ ततः तस्य वचनं तीव्रतरं भवति — ‘अवदारणकाले अपि पृथिवी न अवदीर्यते! या धर्मज्ञेन महात्मना त्वया राज्ञा विहीना, सा कथं न विदीर्यते?’ अत्र आश्चर्यम् एव आक्षेपरूपेण उक्तम् — यत् पृथिवी अद्यापि स्थिरा तिष्ठति, तत् एव अनुचितम् इति। अन्ते सः निर्वेदं प्रकटयति — ‘पितरि स्वर्गम् आपन्ने रामे च अरण्यम् आश्रिते मम जीवितसामर्थ्यं किम्? हुताशनं प्रवेक्ष्यामि। भ्रात्रा पित्रा च हीनः अहम् इक्ष्वाकुभिः पालितां शून्याम् अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि; तपोवनम् एव प्रवेक्ष्यामि।’ द्वे एव गती तस्य पुरतः — अग्निः अथवा तपोवनम्; राज्यं तु तृतीया गतिः इति सः न मन्यते एव। अस्य निश्चयस्य फलम् अग्रिमेषु सर्गेषु दृश्यते, यत्र सः राज्यं प्रत्याख्याय रामम् आनेतुं प्रस्थास्यति।

तयोः विलपितं श्रुत्वा तत् व्यसनं च अवेक्ष्य सर्वे अनुगामिनः भूयः भृशम् आर्ततराः अभवन् — शोकः संक्रामति, एकस्य विलापः सहस्राणां वेदनां वर्धयति। ततः विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतौ उभौ धरायां व्यचेष्टेताम् — भग्नशृङ्गौ वृषभौ इव। वृषभस्य बलं शृङ्गे, राजपुत्रयोः बलं पितरि ज्येष्ठभ्रातरि च; ते उभे अपि भग्ने। तदा तेषां पितुः पुरोहितः वसिष्ठः — प्रकृतिमान् वैद्यः, शरीरस्य मनसश्च चिकित्सकः — भरतम् उत्थाप्य उवाच। तस्य वचनद्वयम्: प्रथमं कर्तव्यस्मरणम् — ‘हे विभो, ते पितुः वृत्तस्य अयं त्रयोदशः दिवसः; अस्थिनिचये सावशेषे सति किम् इह त्वं विलम्बसे?’ द्वितीयं तत्त्वोपदेशः — ‘भूतेषु त्रीणि द्वन्द्वानि अविशेषतः प्रवृत्तानि (क्षुत्पिपासे, शोकमोहौ, जरामृत्यू); तेषु च अपरिहार्येषु सत्सु एवं भवितुं न अर्हसि।’ गुरोः उपदेशः न सान्त्वनमात्रम्, अपि तु धर्मस्य स्मारणम् — दुःखम् अपरिहार्यम् इति ज्ञात्वा कर्तव्ये प्रवर्तितव्यम्। ‘वैद्यः’ इति पदं द्विधा योज्यम् — शरीरस्य चिकित्सकः, विद्यावान् च; वसिष्ठः उभयथा अपि तादृशः। ‘प्रकृतिमान्’ इति च तस्य अविकृतचित्तता सूच्यते — सर्वेषु मुह्यत्सु सः एकः स्वस्थः।

सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नम् उत्थाप्य, अभिप्रसाद्य च, तत्त्वज्ञः सन् सर्वभूतानां भवाभवौ — जन्म मरणं च — श्रावयामास। द्वौ वृद्धौ, द्वौ युवानौ: वसिष्ठः भरतं बोधयति, सुमन्त्रः शत्रुघ्नम्; एकः धर्मेण, अपरः लोकानुभवेन। उत्थितौ तौ यशस्विनौ नरव्याघ्रौ प्रकाशेते स्म — वर्षेण आतपेन च परिग्लानौ पृथक् स्थितौ इन्द्रध्वजौ इव। इन्द्रध्वजः उत्सवे उच्छ्रितः, ततः वर्षातपाभ्यां मलिनः; तथैव एतौ राजपुत्रौ गौरवेण उच्छ्रितौ, शोकेन च म्लानौ। अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ तौ तनयौ अमात्याः अपराः क्रियाः प्रति त्वरयन्ति स्म। एवम् अयं सर्गः शोकात् कर्तव्यं प्रति संक्रमणेन समाप्यते। अत्र च कविः शोकस्य सीमाम् एव दर्शयति — विलापः यावत् कर्तव्यं न बाधते तावत् एव सह्यः; ततः परं गुरवः मन्त्रिणश्च तम् उपशमयन्ति।

మునుపటి సర్గలో భరతుడు తండ్రి అంత్యేష్టి సంస్కారాన్ని ముగించి, సరయూలో జలాంజలి ఇచ్చి, పది రోజులు నేలపై పడుకున్నాడు. ఈ సర్గలో ఆశౌచకాలం గడిచిపోయింది — పది రోజులు గడిచాక రాజకుమారుడు శుద్ధుడై, పన్నెండవ రోజు రాగానే శ్రాద్ధకర్మలు చేయిస్తున్నాడు. అక్కడ అతడు బ్రాహ్మణులకు ధనాన్నీ రత్నాలనూ సమృద్ధిగా అన్నాన్నీ ఇస్తున్నాడు; విలువైన వస్త్రాలనూ, రకరకాల రత్నాలనూ, ఎన్నో మేకలనూ, చాలా వెండినీ, అనేక గోవులనూ ఇస్తున్నాడు. ఇది మాత్రమే కాదు — దాసీలనూ దాసులనూ వాహనాలనూ ఎంతో పెద్ద భవనాలనూ బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చాడు. ఇదంతా రాజుకు ఔర్ధ్వదేహికం — పరలోకానికి సాధనమైన దానం. ‘పుత్రః’ (కొడుకు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — భరతుడు ఇక్కడ రాజపదవితో కాదు, పుత్రపదవితోనే కార్యం చేస్తున్నాడు. ‘పుష్కలమ్ అన్నమ్’ (సమృద్ధమైన అన్నం) అనే పదంతో దానపు సమృద్ధి సూచించబడుతున్నది; బ్రాహ్మణభోజనం శ్రాద్ధంలో ప్రధానమైన అంగం.

తరువాత పదమూడవ రోజు ఉదయవేళ మహాబాహువైన భరతుడు శోకంతో మూర్ఛపోయినట్లై విలపించాడు. అస్థిసంచయం కోసం అతడు చితి ఉన్న చోటికి వచ్చాడు; అక్కడ తన ఏడుపుతోనే గొంతు పూడుకుపోయి, తీవ్రమైన దుఃఖంతో చితిమూలంలో నిలిచి తండ్రిని ఉద్దేశించి అంటున్నాడు. అతని మాట రెండు విధాలైన ఆక్షేపం — ‘నాన్నా, ఏ అన్న రాఘవునికి నువ్వు నన్ను అప్పగించావో, అతడు అడవికి వెళ్ళిపోయి ఇక్కడ శూన్యమవగా, నువ్వు నన్ను విడిచిపెట్టావు. అనాథ అయిన ఏ తల్లికి కొడుకే ఏకైక గతో, అతడు అడవికి పంపబడ్డాడు; ఆ అమ్మ కౌసల్యను విడిచిపెట్టి, రాజా, నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్ళావు?’ ఇక్కడ భరతుని వేదన తన గురించి మాత్రమే కాదు — అతడు కౌసల్య దశను కూడా తలచుకుంటున్నాడు. తండ్రిపై ఈ ఆక్షేపం కొడుకుకున్న అధికారంతోనే పుడుతున్నది, అనాదరంతో కాదు; రక్షించవలసినవారిని విడిచి వెళ్ళినవానిని ప్రశ్నించడం సహజం. అస్థిసంచయం అంటే దహనం తరువాత మిగిలిన ఎముకలను సేకరించడం, ఇది పదమూడవ రోజున విధించబడింది; దాని కోసమే అతడు అక్కడికి వచ్చాడు.

బూడిదతో ఎర్రబడిన ఆ స్థలాన్ని — కాలిన ఎముకలు వలయాకారంగా చెదిరి ఉన్న, తండ్రి శరీరం నిర్వాణం పొందిన ఆ స్థలాన్ని — చూసి అతడు మూలుగుతూ కుంగిపోయాడు. శరీరం ఉన్నంతవరకు శోకం సహించదగినదిగా ఉంది; ఇప్పుడు బూడిదే మిగిలిందని చూసి అతడు ఏడుస్తూ దీనుడై నేలపై పడిపోయాడు. ఇక్కడ కవి మర్మస్పర్శి అయిన ఉపమానాన్ని కూర్చుతున్నాడు — ఎత్తబడుతున్న ఇంద్రుని యంత్రధ్వజం మధ్యలోనే జారి పడిపోయినట్లు, అతడు పడిపోయాడు. ధ్వజం ఎత్తబడుతూనే ఉంది, కాని ఆధారం విరిగిపోయింది. తరువాత అతని అమాత్యులందరూ శుచివ్రతుడైన అతని దగ్గరకు పరుగెత్తారు — అంత్యకాలంలో పతనమైన యయాతి దగ్గరకు ఋషులు వచ్చినట్లు. యయాతి ఉపమానం అయోధ్యాకాండలో మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించబడుతుంది — స్వర్గం నుండి పతనమైన రాజు సత్పురుషుల సాంగత్యంతోనే మళ్ళీ లేచాడు.

శోకంలో మునిగిపోయిన భరతుణ్ణి చూసి శత్రుఘ్నుడు కూడా స్పృహ కోల్పోయి నేలపై పడిపోయాడు; భూపాలుని తలచుకుంటూ, పిచ్చివానిలా, చింతాభారంతో, తీవ్రమైన దుఃఖంతో విలపించాడు — తండ్రి గుణాలనూ ఆప్యాయతలనూ ఒక్కొక్కటిగా ఆ క్షణాన తలచుకుంటూ. ‘తాని తాని’ (ఆ ఆ) అనే ద్విరుక్తితో స్మృతుల ప్రవాహం సూచించబడుతున్నది — ఒక్కొక్క ముద్దు, ఒక్కొక్క మాట. తరువాత అతడు శోకానికి ఒక గొప్ప రూపకాన్ని చెబుతున్నాడు — మంథర నుండి పుట్టిన, కైకేయి అనే మొసళ్ళతో నిండిన, వరదానాలే జలంగా గల, కదిలించలేని ఈ శోకసముద్రం మమ్మల్ని ముంచివేసింది. సముద్రపు మూలం, మొసళ్ళు, నీరు — మూడూ రూపకంలో కూర్చబడ్డాయి: పుట్టుక మంథర, హింస్రజంతువు కైకేయి, నీరు రెండు వరదానాలు. ఒక్క శ్లోకంలో కథ అంతా సంగ్రహించబడింది. ఇక్కడ శత్రుఘ్నుని శోకం మొదటిసారి ఇంత విస్తరంగా వర్ణించబడుతున్నది; ఇక్కడి నుండి తరువాతి సర్గలో అతడు కోపంతో కుబ్జపై విరుచుకుపడతాడు, అందువల్ల ఈ శ్లోకం అతని రోషానికి బీజం కూడా.

మళ్ళీ భరతుడు తండ్రిని పిలుస్తున్నాడు — ‘నాన్నా, సుకుమారుడూ బాలుడూ, నువ్వు ఎల్లప్పుడూ లాలించినవాడూ అయిన, విలపిస్తున్న ఈ భరతుణ్ణి విడిచిపెట్టి నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్ళావు? భోజనాలలో, పానీయాలలో, వస్త్రాలలో, ఆభరణాలలో నువ్వు మా అందరికీ ఎంపిక ఇచ్చేవాడివి కదా — నచ్చినదానిని కోరుకొని తీసుకోండి అనేవాడివి; ఈ రోజు మాకు అది ఎవరు చేస్తారు?’ తరువాత అతని మాట మరింత తీవ్రమవుతుంది — ‘బద్దలవ్వవలసిన సమయంలో కూడా భూమి బద్దలవడం లేదు! ధర్మజ్ఞుడూ మహాత్ముడూ అయిన నువ్వు అనే రాజును కోల్పోయిన ఈ భూమి ఎందుకు చీలిపోవడం లేదు?’ ఇక్కడ ఆశ్చర్యమే ఆక్షేపంగా చెప్పబడింది — భూమి ఇంకా స్థిరంగా నిలిచి ఉండటమే అనుచితం అని. చివరకు అతడు నిర్వేదాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — ‘తండ్రి స్వర్గానికి వెళ్ళగా, రాముడు అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించగా, నాకు బ్రతకడానికి సామర్థ్యం ఏముంది? అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను. అన్ననూ తండ్రినీ కోల్పోయిన నేను ఇక్ష్వాకులు పాలించిన, శూన్యమైన అయోధ్యలో ప్రవేశించను; తపోవనంలోనే ప్రవేశిస్తాను.’ అతని ఎదుట రెండే గతులు — అగ్ని, లేదా తపోవనం; రాజ్యం మూడవ గతి అని అతడు అసలు భావించడమే లేదు. ఈ నిశ్చయపు ఫలం తరువాతి సర్గలలో కనిపిస్తుంది, అక్కడ అతడు రాజ్యాన్ని తిరస్కరించి రాముణ్ణి తీసుకురావడానికి బయలుదేరతాడు.

వారిద్దరి విలాపాన్ని విని, ఆ విపత్తును చూసి, అనుచరులందరూ మళ్ళీ మరింత తీవ్రంగా ఆర్తులయ్యారు — శోకం సంక్రమిస్తుంది, ఒకరి విలాపం వేలమంది వేదనను పెంచుతుంది. తరువాత విషణ్ణులై అలసిపోయిన శత్రుఘ్నభరతులిద్దరూ నేలపై పొర్లారు — కొమ్ములు విరిగిన వృషభాల్లా. వృషభపు బలం కొమ్ములో, రాజకుమారుల బలం తండ్రిలోనూ అన్నలోనూ; ఆ రెండూ విరిగిపోయాయి. అప్పుడు వారి తండ్రికి పురోహితుడైన వసిష్ఠుడు — స్థిరస్వభావుడైన వైద్యుడు, శరీరానికీ మనస్సుకూ చికిత్స చేసేవాడు — భరతుణ్ణి లేవదీసి అన్నాడు. అతని మాటలు రెండు: మొదటిది కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేయడం — ‘ప్రభూ, నీ తండ్రి గతించి ఇది పదమూడవ రోజు; అస్థిసంచయం ఇంకా మిగిలి ఉండగా ఇక్కడ ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు?’ రెండవది తత్త్వోపదేశం — ‘ప్రాణులందరిలోనూ మూడు ద్వంద్వాలు భేదం లేకుండా ప్రవర్తిస్తాయి (ఆకలి-దప్పిక, శోకం-మోహం, ముసలితనం-మృత్యువు); అవి తప్పించుకోలేనివి అయినప్పుడు నువ్వు ఇలా ఉండటం తగదు.’ గురువు ఉపదేశం కేవలం ఓదార్పు కాదు, ధర్మాన్ని గుర్తుచేయడం — దుఃఖం తప్పించుకోలేనిదని తెలుసుకొని కర్తవ్యంలో ప్రవర్తించాలి. ‘వైద్యః’ అనే పదాన్ని రెండు విధాలుగా అన్వయించాలి — శరీరానికి చికిత్స చేసేవాడు, విద్యావంతుడు; వసిష్ఠుడు రెండు విధాలుగానూ అటువంటివాడే. ‘ప్రకృతిమాన్’ (స్థిరస్వభావుడు) అనే పదంతో అతని వికారం లేని చిత్తం సూచించబడుతున్నది — అందరూ మోహంలో పడినప్పుడు అతడొక్కడే స్వస్థుడు.

సుమంత్రుడు కూడా శత్రుఘ్నుణ్ణి లేవదీసి, ప్రసన్నుణ్ణి చేసి, తత్త్వజ్ఞుడై, సర్వప్రాణుల భవాభవాలను — పుట్టుకనూ మరణాన్నీ — వినిపించాడు. ఇద్దరు వృద్ధులు, ఇద్దరు యువకులు: వసిష్ఠుడు భరతునికి బోధిస్తున్నాడు, సుమంత్రుడు శత్రుఘ్నునికి; ఒకరు ధర్మంతో, మరొకరు లోకానుభవంతో. లేచి నిలిచిన ఆ ఇద్దరు యశస్వులైన నరవ్యాఘ్రులు వర్షంతోనూ ఎండతోనూ వాడిపోయి వేర్వేరుగా నిలిచిన రెండు ఇంద్రధ్వజాల్లా ప్రకాశించారు. ఇంద్రధ్వజం ఉత్సవంలో ఎత్తబడుతుంది, తరువాత వర్షమూ ఎండా వల్ల మలినమవుతుంది; అలాగే ఈ రాజకుమారులు గౌరవంతో ఉన్నతులు, శోకంతో వాడిపోయినవారు. కన్నీళ్ళు తుడుచుకుంటూ, ఎర్రబడిన కళ్ళతో, దీనంగా మాట్లాడుతున్న ఆ కుమారులను అమాత్యులు తరువాతి క్రియల కోసం తొందరపెట్టారు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ శోకం నుండి కర్తవ్యం వైపు మారడంతో ముగుస్తున్నది. ఇక్కడ కవి శోకపు సరిహద్దునే చూపిస్తున్నాడు — విలాపం కర్తవ్యానికి అడ్డు రానంతవరకే సహించదగినది; ఆ తరువాత గురువులూ మంత్రులూ దానిని శాంతింపజేస్తారు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் தந்தையின் ஈமச்சடங்கை முடித்து, சரயுவில் நீர்க்கடன் செய்து, பத்து நாள்கள் தரையில் படுத்திருந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் தீட்டுக் காலம் கடந்துவிட்டது — பத்து நாள்கள் கழிந்ததும் அரசகுமாரன் தூய்மை பெற்று, பன்னிரண்டாம் நாள் வந்ததும், சிராத்தச் சடங்குகளைச் செய்விக்கிறான். அங்கே அவன் அந்தணர்களுக்குச் செல்வத்தையும் ரத்தினங்களையும் ஏராளமான உணவையும் தருகிறான்; விலையுயர்ந்த ஆடைகளையும், பலவகை ரத்தினங்களையும், பல வீட்டுப் பொருள்களையும், மிகுந்த வெள்ளியையும், பல பசுக்களையும் வழங்குகிறான். அதுமட்டுமல்ல — பணிப்பெண்களையும் பணியாளர்களையும் வாகனங்களையும் மிகப் பெரிய மாளிகைகளையும் அந்தணர்களுக்குக் கொடுத்தான். இவை அனைத்தும் அரசனுக்கான மறுமைச் சடங்கு — மறுவுலகுக்கு உதவும் கொடை. ‘மகன்’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் குறிக்கிறார் — பரதன் இங்கே அரசன் என்ற நிலையில் அல்ல, மகன் என்ற நிலையிலேயே கடமையைச் செய்கிறான். ‘ஏராளமான உணவு’ என்ற சொல்லால் கொடையின் மிகுதி குறிக்கப்படுகிறது; அந்தணர்களுக்கு உணவளித்தல் சிராத்தத்தின் முதன்மை அங்கம்.

பின்னர் பதின்மூன்றாம் நாள் விடியல் வேளையில் நீண்ட கைகளுடைய பரதன் துயரத்தால் மயங்கிப் புலம்பினான். அஸ்தி சேகரிக்க அவன் சிதை இருந்த இடத்துக்கு வந்தான்; அங்கே தன் அழுகையாலேயே தொண்டை அடைத்து, மிகுந்த துயருற்றவனாகச் சிதையின் அடியில் நின்று தந்தையை நோக்கிப் பேசுகிறான். அவனுடைய சொல் இருவகைக் குறைகூறல்: ‘தந்தையே, எந்தச் சகோதரனான ராகவனிடம் நீர் என்னை ஒப்படைத்தீரோ, அவன் காட்டுக்குச் சென்று இடம் வெறுமையானபோது நீர் என்னைக் கைவிட்டீர். ஆதரவற்ற எவளுக்கு மகன் ஒருவனே புகலிடமாக இருந்தானோ, அவனும் காட்டுக்கு அனுப்பப்பட்டுவிட்டான்; அந்தத் தாய் கௌசல்யை அம்மாவைக் கைவிட்டு, மன்னா, நீர் எங்கே போனீர்?’ இங்கே பரதனின் வேதனை தன்னைப் பற்றியது மட்டுமல்ல — அவன் கௌசல்யையின் நிலையையும் நினைக்கிறான். தந்தையிடம் இந்தக் குறைகூறல் மகனுக்குரிய உரிமையிலிருந்தே பிறக்கிறது, அவமதிப்பால் அல்ல; காக்கப்பட வேண்டியவர்களைக் கைவிட்டுச் சென்றவரிடம் கேள்வி கேட்பது இயல்பே. அஸ்தி சேகரித்தல் என்பது தகனத்துக்குப் பின் எஞ்சிய எலும்புகளைச் சேகரிப்பது; அது பதின்மூன்றாம் நாளில் விதிக்கப்படுகிறது; அதற்காகவே அவன் அங்கே வந்தான்.

சாம்பலால் செந்நிறமான அந்த இடத்தை, எரிந்த எலும்புகள் வட்டவடிவில் சிதறிக் கிடந்த அந்தத் தந்தையின் உடல் அணைந்த இடத்தைக் கண்டு, அவன் முனகியபடி சோர்ந்தான். உடல் இருந்தவரை துயரம் தாங்கக்கூடியதாக இருந்தது; இப்போது சாம்பல் மட்டுமே எஞ்சியிருப்பதைக் கண்டு அவன் அழுதபடி வாடித் தரையில் விழுந்தான். கவிஞர் இங்கே உள்ளத்தைத் தொடும் ஓர் உவமையை அமைக்கிறார் — உயர்த்தப்படும் இந்திரனின் இயந்திரக் கொடிமரம் நடுவிலேயே நழுவி விழுவது போல அவன் விழுந்தான். கொடி உயர்த்தப்பட்டே இருந்தது, ஆனால் ஆதாரம் உடைந்தது. பின்னர் அவனுடைய அமைச்சர்கள் அனைவரும் தூய விரதமுடைய அவனை நோக்கி விரைந்தனர் — இறுதிக் காலத்தில் வீழ்ந்த யயாதியை ரிஷிகள் அணுகியது போல. யயாதியின் இந்த உவமை அயோத்தியா காண்டத்தில் மீண்டும் மீண்டும் கையாளப்படுகிறது — சுவர்க்கத்திலிருந்து வீழ்ந்த அரசன் சான்றோரின் சேர்க்கையாலேயே மீண்டும் எழுந்தான்.

துயரத்தில் மூழ்கிய பரதனைக் கண்டு சத்ருக்னனும் உணர்விழந்து தரையில் விழுந்தான்; மன்னரை நினைத்து நினைத்துப் பித்தனைப் போல, சிந்தனையற்றவனாக, மிகுந்த துயருற்றுப் புலம்பினான் — தந்தையின் அந்தந்தப் பண்புகளை அவ்வப்போது நினைத்து. ‘அந்தந்த’ என்று இருமுறை சொல்வதால் நினைவுகளின் பெருக்கு குறிக்கப்படுகிறது — ஒவ்வொரு கொஞ்சலும், ஒவ்வொரு சொல்லும். பின்னர் அவன் துயரத்துக்கு ஒரு பெரிய உருவகத்தைச் சொல்கிறான் — மந்தரையிடமிருந்து தோன்றிய, கைகேயி என்னும் முதலைகள் நிறைந்த, வரங்களால் ஆன, கலக்க இயலாத இந்தத் துயரக் கடல் நம்மை மூழ்கடித்துவிட்டது. கடலின் தோற்றம், முதலைகள், நீர் — மூன்றும் உருவகத்தில் இணைக்கப்பட்டுள்ளன: தோற்றம் மந்தரை, கொடிய உயிர் கைகேயி, நீர் இரண்டு வரங்கள். ஒரே சுலோகத்தில் கதை முழுவதும் தொகுக்கப்பட்டுள்ளது. இங்கே சத்ருக்னனின் துயரம் முதன்முறையாக இவ்வளவு விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது; இதன் பின் அடுத்த சர்க்கத்தில் அவன் சினத்துடன் கூனியை நோக்கிப் பாய்கிறான்; ஆகையால் இந்தச் சுலோகம் அவனுடைய சினத்தின் விதையும் கூட.

மீண்டும் பரதன் தந்தையை விளிக்கிறான்: ‘தந்தையே, மென்மையானவனும் சிறுவனும் எப்போதும் உம்மால் கொஞ்சப்பட்டவனுமான, புலம்பும் பரதனைக் கைவிட்டு நீர் எங்கே போனீர்? உணவுகளிலும் பானங்களிலும் ஆடைகளிலும் அணிகலன்களிலும் நீர் எங்கள் அனைவரையும் தேர்ந்தெடுக்கச் சொல்வீர் அல்லவா — விருப்பப்படி சிறந்ததை எடுத்துக்கொள்ளுங்கள் என்று சொல்வீர்; இன்று எங்களுக்கு அதை யார் செய்வார்?’ பின்னர் அவனுடைய சொல் இன்னும் கடுமையாகிறது: ‘பிளக்க வேண்டிய வேளையிலும் பூமி பிளக்கவில்லையே! தர்மம் அறிந்த மகாத்மாவான அரசரான உம்மை இழந்த அது ஏன் பிளக்கவில்லை?’ இங்கே வியப்பே குறைகூறலாகச் சொல்லப்படுகிறது — பூமி இன்னும் அசையாமல் நிற்பதே தகாதது என்று. இறுதியில் அவன் வெறுப்பை வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘தந்தை சுவர்க்கம் அடைந்து, ராமனும் காட்டைச் சேர்ந்துவிட்ட பின் நான் வாழ்வதற்கு என்ன ஆற்றல் இருக்கிறது? நெருப்பில் புகுவேன். சகோதரனையும் தந்தையையும் இழந்த நான், இக்ஷ்வாகுக்களால் காக்கப்பட்ட வெறுமையான அயோத்திக்குள் நுழையமாட்டேன்; தவவனத்துக்கே செல்வேன்.’ அவன் முன் இரண்டே வழிகள் — நெருப்பு அல்லது தவவனம்; அரசு மூன்றாவது வழி என்று அவன் கருதவே இல்லை. இந்தத் தீர்மானத்தின் பலன் அடுத்த சர்க்கங்களில் காணப்படுகிறது; அங்கே அவன் அரசை மறுத்து ராமனை அழைத்துவரப் புறப்படுவான்.

அவ்விருவரின் புலம்பலைக் கேட்டு, அந்தப் பேரிடரைக் கண்டு, பின்தொடர்ந்தவர்கள் அனைவரும் மேலும் மிகுந்த துயருற்றனர் — துயரம் பரவுகிறது, ஒருவனுடைய புலம்பல் ஆயிரக்கணக்கானோரின் வேதனையைப் பெருக்குகிறது. பின்னர் சோர்ந்து களைத்த சத்ருக்னனும் பரதனும் இருவரும், கொம்புடைந்த காளைகளைப் போலத் தரையில் புரண்டனர். காளையின் வலிமை கொம்பில்; அரசகுமாரர்களின் வலிமை தந்தையிலும் மூத்த சகோதரனிலும்; இரண்டும் உடைந்துவிட்டன. அப்போது அவர்களுடைய தந்தையின் புரோகிதரான வசிஷ்டர் — நிலைகுலையாத இயல்புடையவர், வைத்தியர், உடலுக்கும் மனத்துக்கும் மருத்துவர் — பரதனை எழுப்பிச் சொன்னார். அவருடைய சொல் இரண்டு: முதலாவது கடமையை நினைவூட்டுதல் — ‘தலைவனே, உன் தந்தை மறைந்து இது பதின்மூன்றாம் நாள்; அஸ்தி சேகரிப்பு இன்னும் எஞ்சியிருக்க, ஏன் இங்கே தாமதிக்கிறாய்?’ இரண்டாவது தத்துவ உபதேசம் — ‘உயிர்களிடத்தில் மூன்று இரட்டைகள் வேறுபாடின்றி இயங்குகின்றன (பசி தாகம், துயரம் மயக்கம், மூப்பு மரணம்); அவை தவிர்க்க இயலாதவை என்பதால் நீ இவ்வாறு இருக்கலாகாது.’ குருவின் உபதேசம் வெறும் ஆறுதல் அல்ல, தர்மத்தை நினைவூட்டுவது — துயரம் தவிர்க்க இயலாதது என்று அறிந்து கடமையில் ஈடுபட வேண்டும். ‘வைத்தியர்’ என்ற சொல்லை இருவிதமாகப் பொருத்த வேண்டும் — உடலுக்கு மருத்துவர், கல்வியறிவுடையவர்; வசிஷ்டர் இருவகையிலும் அத்தகையவரே. ‘நிலைகுலையாத இயல்புடையவர்’ என்ற சொல்லால் அவருடைய கலங்காத மனம் குறிக்கப்படுகிறது — அனைவரும் மயங்கியிருக்கும்போது அவர் ஒருவரே நிலைத்திருக்கிறார்.

சுமந்திரனும் சத்ருக்னனை எழுப்பி, தேற்றி, தத்துவம் அறிந்தவனாக எல்லா உயிர்களின் தோற்றத்தையும் மறைவையும் — பிறப்பையும் இறப்பையும் — எடுத்துரைத்தான். இரண்டு முதியவர்கள், இரண்டு இளைஞர்கள்: வசிஷ்டர் பரதனுக்கு உணர்த்துகிறார், சுமந்திரன் சத்ருக்னனுக்கு; ஒருவர் தர்மத்தால், மற்றவர் உலக அனுபவத்தால். எழுந்து நின்ற புகழ்மிக்க மனிதருள் புலிகளான அவ்விருவரும், மழையாலும் வெயிலாலும் வாடித் தனித்தனியே நிற்கும் இரண்டு இந்திரக் கொடிமரங்களைப் போலத் தோன்றினர். இந்திரக் கொடி விழாவில் உயர்த்தப்படுகிறது, பின்னர் மழையாலும் வெயிலாலும் மங்குகிறது; அதுபோலவே இந்த அரசகுமாரர்கள் மேன்மையால் உயர்ந்தவர்கள், துயரத்தால் வாடியவர்கள். கண்ணீரைத் துடைத்துக்கொண்டிருந்த, சிவந்த கண்களுடைய, சோர்வாகப் பேசும் அந்த மகன்களை அமைச்சர்கள் அடுத்த சடங்குகளுக்கு விரைவுபடுத்தினர். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் துயரத்திலிருந்து கடமைக்கு நிகழும் மாற்றத்துடன் முடிகிறது. இங்கே கவிஞர் துயரத்தின் எல்லையையே காட்டுகிறார் — புலம்பல் கடமைக்குத் தடையாகாத வரையே பொறுக்கத்தக்கது; அதற்கு மேல் பெரியோரும் அமைச்சர்களும் அதைத் தணிக்கிறார்கள்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಸರಯೂ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಜಲತರ್ಪಣ ನೀಡಿ ಹತ್ತು ದಿನಗಳು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಶೌಚದ ಅವಧಿ ಮುಗಿದಿದೆ — ಹತ್ತು ದಿನಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ದಿನ ಬಂದಾಗ, ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಧನವನ್ನೂ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ಹೇರಳವಾದ ಅನ್ನವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ನಾನಾ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ಅನೇಕ ಆಡುಗಳನ್ನೂ ಬಹಳ ಬೆಳ್ಳಿಯನ್ನೂ ಅನೇಕ ಹಸುಗಳನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ — ದಾಸಿಯರನ್ನೂ ದಾಸರನ್ನೂ ವಾಹನಗಳನ್ನೂ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾಜನ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕ — ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಸಾಧನವಾದ ದಾನ. ‘ಪುತ್ರಃ’ (ಮಗನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನು ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗಿಯಲ್ಲ, ಮಗನಾಗಿಯೇ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುಷ್ಕಲಮ್ ಅನ್ನಮ್’ (ಹೇರಳವಾದ ಅನ್ನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಾನದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ಶ್ರಾದ್ಧದ ಪ್ರಧಾನ ಅಂಗ.

ಅನಂತರ ಹದಿಮೂರನೆಯ ದಿನ ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತು ಮಹಾಬಾಹು ಭರತನು ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಅಸ್ಥಿಸಂಚಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಚಿತೆಯ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದನು; ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಅಳುವಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದವನಾಗಿ, ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಚಿತೆಯ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತಂದೆಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಆಕ್ಷೇಪ — ‘ಅಪ್ಪಾ, ಯಾವ ಅಣ್ಣ ರಾಘವನಿಗೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದೆಯೋ, ಅವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬರಿದಾದಾಗ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದೆ. ಅನಾಥಳಾದ ಯಾವಳಿಗೆ ಮಗನೊಬ್ಬನೇ ಗತಿಯಾಗಿದ್ದನೋ, ಅವನೂ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟನು; ಆ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ರಾಜನೇ, ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೆ?’ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ವೇದನೆ ತನಗಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ — ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಗೆ ಮಾಡುವ ಈ ಆಕ್ಷೇಪ ಮಗನ ಅಧಿಕಾರದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅನಾದರದಿಂದಲ್ಲ; ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದವನಿಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಅಸ್ಥಿಸಂಚಯ ಎಂದರೆ ದಹನದ ನಂತರ ಉಳಿದ ಮೂಳೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಇದನ್ನು ಹದಿಮೂರನೆಯ ದಿನ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದನು.

ಬೂದಿಯಿಂದ ಕೆಂಪಾದ, ಸುಟ್ಟ ಮೂಳೆಗಳು ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ಚೆದುರಿದ್ದ ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು — ತಂದೆಯ ದೇಹ ನಿರ್ವಾಣಹೊಂದಿದ ಸ್ಥಳವನ್ನು — ಕಂಡು ಅವನು ನರಳುತ್ತಾ ಕುಸಿದನು. ದೇಹವಿದ್ದಷ್ಟು ಕಾಲ ಶೋಕ ಸಹನೀಯವಾಗಿತ್ತು; ಈಗ ಬೂದಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಕಂಡು ಅವನು ಅಳುತ್ತಾ ದೀನನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಇಂದ್ರನ ಯಂತ್ರಧ್ವಜ ನಡುವೆಯೇ ಜಾರಿ ಬೀಳುವಂತೆ ಅವನು ಬಿದ್ದನು. ಧ್ವಜ ಎತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು, ಆದರೆ ಆಧಾರ ಮುರಿಯಿತು. ಅನಂತರ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಅಮಾತ್ಯರೂ ಶುಚಿವ್ರತನಾದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಧಾವಿಸಿದರು — ಅಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಯಯಾತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಋಷಿಗಳು ಬಂದಂತೆ. ಈ ಯಯಾತಿಯ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬಿದ್ದ ರಾಜನು ಸತ್ಪುರುಷರ ಸಂಗದಿಂದಲೇ ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆದ್ದನು.

ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಭರತನನ್ನು ಕಂಡು ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು, ರಾಜನನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಹುಚ್ಚನಂತೆ ಚಿತ್ತವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ತೀವ್ರ ದುಃಖದಿಂದ ವಿಲಪಿಸಿದನು — ತಂದೆಯ ಆ ಆ ಗುಣಗಳನ್ನು ಆಗಾಗ ನೆನೆಯುತ್ತಾ. ‘ತಾನಿ ತಾನಿ’ (ಆ ಆ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ನೆನಪುಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಂದೊಂದು ಮುದ್ದು, ಒಂದೊಂದು ಮಾತು. ಅನಂತರ ಅವನು ಶೋಕದ ಮಹಾರೂಪಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮಂಥರೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ, ಕೈಕೇಯಿ ಎಂಬ ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ವರದಾನಮಯವಾದ, ಕದಲಿಸಲಾಗದ ಈ ಶೋಕಸಾಗರ ನಮ್ಮನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿತು. ಸಾಗರದ ಮೂಲ, ಮೊಸಳೆಗಳು, ನೀರು — ಮೂರನ್ನೂ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ: ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಂಥರೆ, ಹಿಂಸ್ರಜಂತು ಕೈಕೇಯಿ, ನೀರು ಎರಡು ವರಗಳು. ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಶೋಕವನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕುಬ್ಜೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅವನ ರೋಷದ ಬೀಜವೂ ಹೌದು.

ಮತ್ತೆ ಭರತನು ತಂದೆಯನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಪ್ಪಾ, ಸುಕುಮಾರನಾದ, ಬಾಲಕನಾದ, ನೀನು ಸದಾ ಮುದ್ದಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಈಗ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಭರತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೆ? ಊಟ, ಪಾನೀಯ, ವಸ್ತ್ರ, ಆಭರಣಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೆಯಲ್ಲವೇ — ನಿಮ್ಮ ಇಷ್ಟದಂತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ; ಇಂದು ನಮಗೆ ಅದನ್ನು ಯಾರು ಮಾಡುವರು?’ ಅನಂತರ ಅವನ ಮಾತು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಬಿರಿಯಬೇಕಾದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಭೂಮಿ ಬಿರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ! ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ರಾಜನಾದ ನೀನಿಲ್ಲದ ಅವಳು ಏಕೆ ಬಿರಿಯುವುದಿಲ್ಲ?’ ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನೇ ಆಕ್ಷೇಪರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಭೂಮಿ ಇನ್ನೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವುದೇ ಅನುಚಿತ ಎಂದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿರ್ವೇದವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ತಂದೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿರಲು, ರಾಮನು ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರಲು, ನನಗೆ ಬದುಕುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಎಲ್ಲಿಯದು? ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅಣ್ಣನೂ ತಂದೆಯೂ ಇಲ್ಲದ ನಾನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬರಿದಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಪೋವನವನ್ನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಅವನ ಮುಂದೆ ಎರಡೇ ಗತಿಗಳು — ಅಗ್ನಿ ಅಥವಾ ತಪೋವನ; ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮೂರನೆಯ ಗತಿಯೆಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ನಿಶ್ಚಯದ ಫಲ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಡುವನು.

ಅವರಿಬ್ಬರ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆ ವಿಪತ್ತನ್ನು ನೋಡಿ, ಎಲ್ಲ ಅನುಯಾಯಿಗಳೂ ಮತ್ತಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಆರ್ತರಾದರು — ಶೋಕ ಸಂಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ, ಒಬ್ಬನ ವಿಲಾಪ ಸಾವಿರಾರು ಜನರ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ವಿಷಣ್ಣರಾದ, ದಣಿದ ಶತ್ರುಘ್ನ ಭರತರಿಬ್ಬರೂ ಕೊಂಬು ಮುರಿದ ಎರಡು ಹೋರಿಗಳಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊರಳಾಡಿದರು. ಹೋರಿಯ ಬಲ ಕೊಂಬಿನಲ್ಲಿ, ರಾಜಕುಮಾರರ ಬಲ ತಂದೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಿರಿಯಣ್ಣನಲ್ಲಿ; ಆ ಎರಡೂ ಮುರಿದಿವೆ. ಆಗ ಅವರ ತಂದೆಯ ಪುರೋಹಿತನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು — ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನಾದ ವೈದ್ಯ, ದೇಹಕ್ಕೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಚಿಕಿತ್ಸಕ — ಭರತನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಮಾತು ಎರಡು ಭಾಗಗಳು: ಮೊದಲು ಕರ್ತವ್ಯದ ನೆನಪು — ‘ಪ್ರಭುವೇ, ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಮೃತನಾಗಿ ಇದು ಹದಿಮೂರನೆಯ ದಿನ; ಅಸ್ಥಿಸಂಚಯ ಇನ್ನೂ ಬಾಕಿಯಿರುವಾಗ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತಡಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ?’ ಎರಡನೆಯದು ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶ — ‘ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ದ್ವಂದ್ವಗಳು (ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಶೋಕ-ಮೋಹ, ಮುಪ್ಪು-ಮರಣ) ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಇವೆ; ಅವು ತಪ್ಪಿಸಲಾಗದವಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಹೀಗಾಗಬಾರದು.’ ಗುರುವಿನ ಉಪದೇಶ ಕೇವಲ ಸಾಂತ್ವನವಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ನೆನಪು — ದುಃಖ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕು. ‘ವೈದ್ಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿಸಬಹುದು — ದೇಹದ ಚಿಕಿತ್ಸಕ, ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾವಂತ; ವಸಿಷ್ಠನು ಎರಡೂ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ. ‘ಪ್ರಕೃತಿಮಾನ್’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ವಿಕಾರವಿಲ್ಲದ ಚಿತ್ತ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಮೋಹಗೊಂಡಿರುವಾಗ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಸ್ವಸ್ಥ.

ಸುಮಂತ್ರನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ, ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಹುಟ್ಟು ಸಾವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಇಬ್ಬರು ವೃದ್ಧರು, ಇಬ್ಬರು ಯುವಕರು: ವಸಿಷ್ಠನು ಭರತನಿಗೆ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸುಮಂತ್ರನು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ; ಒಬ್ಬನು ಧರ್ಮದಿಂದ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಲೋಕಾನುಭವದಿಂದ. ಎದ್ದುನಿಂತ ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರವ್ಯಾಘ್ರರು ಮಳೆಯಿಂದಲೂ ಬಿಸಿಲಿನಿಂದಲೂ ಮಾಸಿದ, ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ನಿಂತ ಎರಡು ಇಂದ್ರಧ್ವಜಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂದ್ರಧ್ವಜವನ್ನು ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಅದು ಮಳೆ ಬಿಸಿಲುಗಳಿಂದ ಮಾಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಈ ರಾಜಕುಮಾರರು ಗೌರವದಿಂದ ಉನ್ನತರು, ಶೋಕದಿಂದ ಬಾಡಿದವರು. ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ, ದೀನವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಮಾತ್ಯರು ಮುಂದಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗಾಗಿ ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಶೋಕದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ಆಗುವ ಸಂಕ್ರಮಣದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶೋಕದ ಮಿತಿಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಲಾಪ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗದಿರುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಹನೀಯ; ಅದರಾಚೆ ಗುರುಗಳೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಅದನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ പിതാവിന്റെ അന്ത്യേഷ്ടിസംസ്കാരം പൂർത്തിയാക്കി സരയുവിൽ ജലാഞ്ജലി അർപ്പിച്ച് പത്തുദിവസം നിലത്തുകിടക്കുകയായിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ആശൗചകാലം കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പത്തുദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാജകുമാരൻ ശുദ്ധിവരുത്തി, പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം വന്നെത്തിയപ്പോൾ ശ്രാദ്ധകർമങ്ങൾ ചെയ്യിക്കുന്നു. അവിടെ അവൻ ബ്രാഹ്മണർക്കു ധനവും രത്നങ്ങളും സമൃദ്ധമായ അന്നവും നൽകുന്നു; വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങളും പലതരം രത്നങ്ങളും ധാരാളം വാസ്തികങ്ങളും (ആടുകൾ) ധാരാളം വെള്ളിയും അനേകം പശുക്കളെയും നൽകുന്നു. അതുമാത്രമല്ല — ദാസികളെയും ദാസന്മാരെയും വാഹനങ്ങളെയും അതിവിശാലമായ ഭവനങ്ങളെയും ബ്രാഹ്മണർക്കു നൽകി. ഇതെല്ലാം രാജാവിന്റെ ഔർധ്വദേഹികമാണ് — പരലോകസാധനമായ ദാനം. ‘പുത്രൻ’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭരതൻ ഇവിടെ രാജപദവിയിലല്ല, പുത്രപദവിയിലാണ് കർമം ചെയ്യുന്നത്. ‘സമൃദ്ധമായ അന്നം’ എന്ന പദത്താൽ ദാനത്തിന്റെ പ്രാചുര്യം സൂചിതമാകുന്നു; ബ്രാഹ്മണഭോജനം ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ പ്രധാനാംഗവുമാണ്.

പിന്നെ പതിമൂന്നാം ദിവസം പ്രഭാതത്തിൽ മഹാബാഹുവായ ഭരതൻ ശോകമൂർച്ഛിതനായി വിലപിച്ചു. അസ്ഥിസഞ്ചയനത്തിനായി അവൻ ചിതാസ്ഥാനത്തെത്തി; അവിടെ ശബ്ദത്താൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞ് — സ്വന്തം കരച്ചിലാൽതന്നെ തൊണ്ടയടഞ്ഞ് — അതിദുഃഖിതനായി ചിതയുടെ ചുവട്ടിൽനിന്ന് പിതാവിനെ ഉദ്ദേശിച്ചു പറയുന്നു. അവന്റെ വാക്ക് രണ്ടുവിധമായ ആക്ഷേപമാണ്: ‘പിതാവേ, ഏതു സഹോദരനായ രാഘവനിൽ അങ്ങ് എന്നെ ഏല്പിച്ചുവോ, അവൻ വനത്തിലേക്കു പോയി ശൂന്യമായപ്പോൾ അങ്ങ് എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു. അനാഥയായ ഏത് അമ്മയ്ക്ക് മകൻ മാത്രമായിരുന്നു ഏക ഗതി, ആ മകനും വനത്തിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ടു; ആ അമ്മ കൗസല്യയെ ഉപേക്ഷിച്ച് രാജാവേ, അങ്ങ് എവിടേക്കു പോയി?’ ഇവിടെ ഭരതന്റെ വേദന തന്നെക്കുറിച്ചു മാത്രമല്ല — അവൻ കൗസല്യയുടെ അവസ്ഥയും ഓർക്കുന്നു. പിതാവിനോടുള്ള ഈ ആക്ഷേപം പുത്രന്റെ അവകാശത്തിൽനിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്, അനാദരത്തിൽനിന്നല്ല; രക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവരെ ഉപേക്ഷിച്ചുപോയവനോടുള്ള ചോദ്യം സ്വാഭാവികമാണ്. ദാഹത്തിനുശേഷം ശേഷിക്കുന്ന അസ്ഥികൾ ശേഖരിക്കുന്നതാണ് അസ്ഥിസഞ്ചയനം; അതു പതിമൂന്നാം ദിവസമാണ് വിധിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതിനായിത്തന്നെയാണ് അവൻ അവിടെ വന്നത്.

ചാരത്താൽ ചുവന്ന ആ സ്ഥലം — അവിടെ ദഹിച്ച അസ്ഥികൾ വൃത്താകൃതിയിൽ ചിതറിക്കിടന്നിരുന്നു — പിതാവിന്റെ ശരീരം അണഞ്ഞ ആ സ്ഥലം കണ്ട് അവൻ ഞരങ്ങിക്കൊണ്ടു തളർന്നു. ശരീരമുണ്ടായിരുന്നിടത്തോളം ശോകം സഹിക്കാവുന്നതായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ ചാരം മാത്രം ബാക്കി എന്നു കണ്ട് അവൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ദീനനായി നിലത്തുവീണു. കവി ഇവിടെ ഒരു മർമസ്പർശിയായ ഉപമ ചേർക്കുന്നു — ഉയർത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ശക്രന്റെ യന്ത്രധ്വജം നടുവിൽവച്ചുതന്നെ വഴുതിവീഴുന്നതുപോലെ അവൻ വീണു. കൊടിമരം ഉയർന്നുതന്നെയായിരുന്നു, പക്ഷേ ആധാരം തകർന്നു. പിന്നെ അവന്റെ എല്ലാ അമാത്യന്മാരും ശുചിവ്രതനായ അവന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടിയെത്തി — അന്ത്യകാലത്തു വീണ യയാതിയെ ഋഷിമാർ സമീപിച്ചതുപോലെ. ഈ യയാതിയുടെ ഉപമ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ രാജാവ് സത്പുരുഷന്മാരുടെ സംഗത്താൽതന്നെ വീണ്ടും ഉയർന്നു.

ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭരതനെ കണ്ട് ശത്രുഘ്നനും ബോധമറ്റു നിലത്തുവീണു; ഭൂപാലനെ ഓർത്ത്, ഭ്രാന്തനെപ്പോലെ, ബോധം കെട്ട്, അതിദുഃഖിതനായി അവൻ വിലപിച്ചു — പിതാവിന്റെ ഗുണങ്ങളും വാത്സല്യങ്ങളും ഓരോന്നായി അപ്പപ്പോൾ ഓർത്തുകൊണ്ട്. ‘ഓരോന്നായി, അപ്പപ്പോൾ’ എന്ന ഇരട്ടിപ്പിനാൽ ഓർമകളുടെ പ്രവാഹം സൂചിതമാകുന്നു — ഓരോ ലാളനയും ഓരോ വാക്കും. പിന്നെ അവൻ ശോകത്തിന്റെ ഒരു വലിയ രൂപകം പറയുന്നു — മന്ഥരയിൽനിന്ന് ഉത്ഭവിച്ചതും കൈകേയിയാകുന്ന മുതലകൾ നിറഞ്ഞതും വരദാനമയവും ഇളക്കാനാവാത്തതുമായ ഈ ശോകസമുദ്രം നമ്മെ മുക്കിക്കളഞ്ഞു. സമുദ്രത്തിന്റെ ഉറവിടം, മുതലകൾ, ജലം — മൂന്നും രൂപകത്തിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു: ഉത്ഭവം മന്ഥര, ഹിംസ്രജന്തു കൈകേയി, ജലം രണ്ടു വരങ്ങൾ. ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽ കഥ മുഴുവൻ സംഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശത്രുഘ്നന്റെ ശോകം ആദ്യമായി ഇത്ര വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതിനുശേഷം അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ ക്രോധത്തോടെ കൂനിയുടെ നേർക്കു തിരിയുന്നു; അതിനാൽ ഈ ശ്ലോകം അവന്റെ രോഷത്തിന്റെ വിത്തുകൂടിയാണ്.

വീണ്ടും ഭരതൻ പിതാവിനെ വിളിക്കുന്നു: ‘പിതാവേ, സുകുമാരനും ബാലനും അങ്ങ് എന്നും ലാളിച്ചിരുന്നവനുമായ, വിലപിക്കുന്ന ഈ ഭരതനെ വിട്ട് അങ്ങ് എവിടേക്കു പോയി? ഭക്ഷണത്തിലും പാനീയത്തിലും വസ്ത്രങ്ങളിലും ആഭരണങ്ങളിലും അങ്ങ് ഞങ്ങൾക്കെല്ലാവർക്കും ഇഷ്ടമുള്ളതു തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ അനുവദിച്ചിരുന്നുവല്ലോ — ഇഷ്ടംപോലെ നല്ലതെടുത്തുകൊള്ളൂ എന്നു പറയുമായിരുന്നു; ഇനി ഞങ്ങൾക്കുവേണ്ടി ആര് അതു ചെയ്യും?’ പിന്നെ അവന്റെ വാക്ക് കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു: ‘പിളരേണ്ട സമയത്തുപോലും ഭൂമി പിളരുന്നില്ലല്ലോ! ധർമജ്ഞനും മഹാത്മാവുമായ അങ്ങ് എന്ന രാജാവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട ഭൂമി എങ്ങനെ പിളരാതിരിക്കുന്നു?’ ഇവിടെ ആശ്ചര്യംതന്നെ ആക്ഷേപരൂപത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു — ഭൂമി ഇപ്പോഴും ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതുതന്നെ അനുചിതമാണെന്ന്. ഒടുവിൽ അവൻ നിർവേദം പ്രകടമാക്കുന്നു: ‘പിതാവ് സ്വർഗം പൂകി, രാമൻ വനം പൂകി — എനിക്കു ജീവിക്കാൻ എന്തു ശക്തി? ഞാൻ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും. സഹോദരനും പിതാവുമില്ലാത്ത ഞാൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ പാലിച്ച ശൂന്യമായ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കില്ല; തപോവനത്തിൽത്തന്നെ പ്രവേശിക്കും.’ രണ്ടു ഗതികൾ മാത്രമാണ് അവനു മുന്നിൽ — അഗ്നി അല്ലെങ്കിൽ തപോവനം; രാജ്യം ഒരു മൂന്നാം ഗതിയായി അവൻ കരുതുന്നതേയില്ല. ഈ നിശ്ചയത്തിന്റെ ഫലം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ കാണാം; അവിടെ അവൻ രാജ്യം നിരസിച്ച് രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ പുറപ്പെടും.

അവരുടെ വിലാപം കേട്ടും ആ വിപത്തു കണ്ടും എല്ലാ അനുയായികളും വീണ്ടും അത്യന്തം ആർത്തരായി — ശോകം പകരുന്നു, ഒരാളുടെ വിലാപം ആയിരങ്ങളുടെ വേദന വർധിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ വിഷണ്ണരും തളർന്നവരുമായ ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും ഇരുവരും നിലത്തുകിടന്നു പിടഞ്ഞു — കൊമ്പൊടിഞ്ഞ രണ്ടു കാളകളെപ്പോലെ. കാളയുടെ ബലം കൊമ്പിൽ, രാജകുമാരന്മാരുടെ ബലം പിതാവിലും ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനിലും; രണ്ടും ഒടിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അപ്പോൾ അവരുടെ പിതാവിന്റെ പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ — സ്വസ്ഥപ്രകൃതിയുള്ള വൈദ്യൻ, ശരീരത്തിനും മനസ്സിനും ചികിത്സകൻ — ഭരതനെ എഴുന്നേല്പിച്ചു പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് രണ്ടുവിധം: ആദ്യം കർത്തവ്യസ്മരണ — ‘പ്രഭോ, നിന്റെ പിതാവു മരിച്ചിട്ട് ഇത് പതിമൂന്നാം ദിവസമാണ്; അസ്ഥിസഞ്ചയനം ബാക്കിനിൽക്കെ നീ എന്തിനാണ് ഇവിടെ വൈകുന്നത്?’ രണ്ടാമത് തത്ത്വോപദേശം — ‘ഭൂതങ്ങളിലെല്ലാം മൂന്നു ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ ഭേദമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു (വിശപ്പും ദാഹവും, ശോകവും മോഹവും, ജരയും മരണവും); അവ ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതിനാൽ നീ ഇങ്ങനെ ആകരുത്.’ ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശം വെറും സാന്ത്വനമല്ല, ധർമത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ് — ദുഃഖം ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതാണെന്നറിഞ്ഞ് കർത്തവ്യത്തിൽ മുഴുകണം. ‘വൈദ്യൻ’ എന്ന പദം രണ്ടുവിധം ചേർക്കാം — ശരീരത്തിന്റെ ചികിത്സകൻ, വിദ്യാസമ്പന്നൻ; വസിഷ്ഠൻ രണ്ടുവിധത്തിലും അങ്ങനെതന്നെ. ‘പ്രകൃതിമാൻ’ എന്നതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇളകാത്ത മനസ്സ് സൂചിതമാകുന്നു — എല്ലാവരും മോഹിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം മാത്രം സ്വസ്ഥൻ.

സുമന്ത്രനും ശത്രുഘ്നനെ എഴുന്നേല്പിച്ച്, സമാധാനിപ്പിച്ച്, തത്ത്വജ്ഞനായി, സർവഭൂതങ്ങളുടെയും ഭവാഭവങ്ങളെ — ജനനത്തെയും മരണത്തെയും — കുറിച്ചു പറഞ്ഞുകൊടുത്തു. രണ്ടു വൃദ്ധർ, രണ്ടു യുവാക്കൾ: വസിഷ്ഠൻ ഭരതനെ ഉദ്ബോധിപ്പിക്കുന്നു, സുമന്ത്രൻ ശത്രുഘ്നനെ; ഒരാൾ ധർമത്താൽ, മറ്റേയാൾ ലോകാനുഭവത്താൽ. എഴുന്നേറ്റ യശസ്വികളായ ആ രണ്ടു നരവ്യാഘ്രന്മാരും മഴയാലും വെയിലാലും മങ്ങിയ, വേറിട്ടുനിൽക്കുന്ന രണ്ട് ഇന്ദ്രധ്വജങ്ങളെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഇന്ദ്രധ്വജം ഉത്സവത്തിൽ ഉയർത്തപ്പെടുന്നു, പിന്നെ മഴയാലും വെയിലാലും മലിനമാകുന്നു; അതുപോലെ ഈ രാജകുമാരന്മാർ ഗൗരവത്താൽ ഉന്നതർ, ശോകത്താൽ മ്ലാനർ. കണ്ണീർ തുടച്ചുകൊണ്ട്, ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, ദീനമായി സംസാരിക്കുന്ന ആ രണ്ടു പുത്രന്മാരെയും അമാത്യന്മാർ തുടർക്രിയകളിലേക്കു തിടുക്കപ്പെടുത്തി. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ശോകത്തിൽനിന്നു കർത്തവ്യത്തിലേക്കുള്ള സംക്രമണത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി ശോകത്തിന്റെ അതിരുതന്നെ കാണിക്കുന്നു — കർത്തവ്യത്തിനു തടസ്സമാകാത്തിടത്തോളം മാത്രമേ വിലാപം സഹ്യമാകൂ; അതിനപ്പുറം ഗുരുക്കന്മാരും മന്ത്രിമാരും അതിനെ ശമിപ്പിക്കുന്നു.

In the previous sarga Bharata had completed his father's funeral, offered water in the Sarayū and slept on the ground for ten days. Now the period of impurity was over. When the ten days had passed, the prince purified himself, and on the twelfth day he had the śrāddha rites performed. He gave the brahmins wealth, jewels and food in plenty, costly garments and gems of many kinds, many goats, much silver and great numbers of cattle. Nor was that all: he gave the brahmins maidservants and menservants, carriages and very large houses. All this was the offering for the king's passage to the next world, gifts that help the dead on their way. The poet calls Bharata “the son” here, to show that he acted in this not as king but as son; and the abundance of food marks how lavish the giving was, for feeding brahmins is a chief part of the śrāddha.

Then at dawn on the thirteenth day the mighty-armed Bharata, stupefied with grief, broke into lament. He had come to the place of the pyre to gather the bones, which is the rite of the thirteenth day, when the remaining bones are collected after the burning. His throat stopped by his own sobbing, he stood in deep sorrow at the foot of the pyre and spoke to his father, and his words were a double reproach. “Father, you entrusted me to my brother Rāghava, and now that he has gone to the forest and his place stands empty, you have abandoned me. And my mother Kausalyā, whose only support was the son who has been driven to the forest — you have left her helpless. Where have you gone, my king?” His pain was not for himself alone; he remembered Kausalyā's plight too. This reproach to his father sprang from a son's right, not from disrespect; it is natural to question one who has gone away leaving behind those he should have protected.

He saw the circle of ground reddened with ash, where the burnt bones lay scattered, the place where his father's body had come to its end, and he groaned and sank down. As long as the body remained, the grief was bearable; now, seeing that only ash was left, he wept and fell to the ground in his misery. The poet gives a moving image: he fell like Indra's banner slipping from its frame just as it is being raised — the banner was held high, but its support had broken. Then all his ministers hurried to that prince of pure vows, as the seers hurried to Yayāti when he fell at the end of his time. This image of Yayāti recurs in the Ayodhyā Kāṇḍa: a king fallen from heaven who was raised again by the company of good men.

Seeing Bharata drowning in grief, Śatrughna too fell senseless to the ground, remembering the protector of the earth. Beside himself, his mind gone, he lamented in deep sorrow, recalling one after another his father's loving ways — each caress, each word. Then he spoke a great metaphor of grief: “This ocean of sorrow, fierce, arising from Mantharā, thronged with the crocodile that is Kaikeyī, made of the granting of boons and impossible to stir, has drowned us.” Source, predator and water are all joined in the image: its source is Mantharā, its devouring beast Kaikeyī, its waters the two boons, and in one verse the whole story is gathered. Here for the first time Śatrughna's grief is described at such length, and since in the next sarga he will turn in anger on the hunchbacked Mantharā, this verse is also the seed of his rage.

Bharata called on his father again: “Father, where have you gone, leaving Bharata weeping — Bharata, delicate and still a child, whom you always pampered? Surely you used to let every one of us choose what we liked in food and drink, clothes and ornaments. Who will do that for us now?” Then his words grew sharper: “The earth does not split open even at the hour when it should! Robbed of you, a king who knew the right and was great of soul, how does it not split apart?” His amazement becomes a reproach: that the earth still stands firm seems itself unfitting. At last he spoke his despair: “With my father gone to heaven and Rāma in the forest, what strength to live is left in me? I will enter the fire. Bereft of my brother and my father, I will not go into empty Ayodhyā that the Ikṣvākus protected; I will go into a grove of penance instead.” Only two paths lay before him, the fire or the penance-grove; the kingdom as a third he did not even consider. The fruit of that resolve appears in the sargas to come, when he refuses the kingdom and sets out to bring Rāma back.

Hearing the two brothers lament and seeing that calamity, all their followers grew still more deeply afflicted; grief spreads, and one man's lament swells the pain of thousands. Then Śatrughna and Bharata, downcast and exhausted, writhed on the ground like two bulls with broken horns: a bull's strength lies in its horns, and the princes' strength lay in their father and their eldest brother, and both were broken. Then Vasiṣṭha, their father's chaplain, sound of mind and a healer — of body and mind alike, and a man of learning — raised Bharata up and spoke. Among all who were distraught, he alone was steady. His words were twofold. First he reminded him of his duty: “My lord, this is the thirteenth day since your father passed away, and the gathering of his bones is still unfinished. Why do you linger here?” Then he taught him the truth of things: “Three pairs of opposites — hunger and thirst, grief and delusion, old age and death — work on all creatures alike. Since they cannot be escaped, it is not right for you to be like this.” The guru's teaching was not mere consolation but a reminder of dharma: knowing that sorrow cannot be avoided, one must go on with one's duty.

Sumantra too raised Śatrughna up and comforted him, and, knowing how things truly are, told him of the birth and passing of all creatures. So two elders counselled two young men: Vasiṣṭha taught Bharata, Sumantra Śatrughna, the one from dharma, the other from experience of the world. The two illustrious tigers among men, once on their feet, looked like two separate banners of Indra weathered by rain and sun; the banner is raised high at the festival and then faded by rain and sun, and so these princes, high in dignity, were withered by grief. As they wiped away their tears, their eyes red and their words piteous, the ministers urged them on to the remaining rites. So the sarga ends with the passage from grief to duty. The poet shows here the limit of grief: lament can be borne only so long as it does not hinder duty; beyond that the elders and ministers calm it.