पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः कौसल्यायै कठिनैः शपथैः आत्मनः निर्दोषतां प्रतिपादयन् शोकेन अचेतनः भूमौ पतितः आसीत्; तस्य सा रात्रिः विलापेन एव अगच्छत्। अस्मिन् सर्गे प्रभातं जातम्, कर्तव्यं च पुरतः स्थितम्। वक्तॄणां श्रेष्ठः श्रेष्ठवाक् ऋषिः वसिष्ठः तं शोकसंतप्तं कैकेयीपुत्रं भरतम् उवाच — ‘हे महायशः राजपुत्र, ते भद्रं भवतु; शोकेन अलम्। अयं प्राप्तकालः; नरपतेः उत्तमं संयानं कुरु।’ ‘संयानम्’ इति पदेन शवस्य अन्तिमा यात्रा उच्यते। गुरोः एतत् वचनं शोकस्य निषेधः न, अपि तु शोकस्य कर्तव्ये विनियोगः — विलापात् क्रियां प्रति नयनम्। अनेन एव सर्गस्य विषयः सूचितः।

धर्मवित् भरतः वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा धरणीं गतः — गुरुं प्रणम्य भूमौ निपतितः — सर्वाणि प्रेतकृत्यानि कारयामास। ‘कारयामास’ इति पदेन कविः सूचयति — भरतः स्वयं न करोति केवलम्, अपि तु पुत्रधर्मेण सर्वं कारयति। यावत् भरतः केकयदेशात् न प्रत्यागतः तावत् राज्ञः शरीरं तैलद्रोण्यां निहितम् आसीत्, यतः पुत्रं विना दाहः न विहितः। अधुना तैलसंसेकात् उद्धृत्य तत् भूमौ निवेशितम्। दीर्घकालं तैले स्थितत्वात् तस्य वदनं किञ्चित् पीतवर्णं जातम्; दृष्ट्वा तु सः भूमिपः प्रसुप्तः इव प्रतीयते स्म — मरणस्य निद्रया सह एषा उपमा सर्वत्र करुणां जनयति। ततः नानारत्नपरिष्कृते अग्र्ये शयने तं संवेश्य पुत्रः सुदुःखितः विललाप। तस्य विलापः प्रश्नरूपः — ‘हे राजन्, मयि प्रोषिते अनागते च त्वया किं व्यवसितम्? धर्मज्ञं रामं महाबलं लक्ष्मणं च विवास्य क्व यास्यसि? इमं दुःखितं जनं हित्वा, अक्लिष्टकर्मणा पुरुषसिंहेन रामेण हीनं जनं त्यक्त्वा कुत्र गच्छसि? त्वयि प्रयाते रामे च वनम् आश्रिते अस्मिन् पुरे अव्यग्रं योगक्षेमं कः कल्पयिष्यति? हे राजन्, त्वया हीना पृथिवी विधवा इव न राजते; इयं नगरी च मे हीनचन्द्रा रजनी इव प्रतिभाति।’ एषु श्लोकेषु भरतस्य वेदना न केवलं पितृवियोगात्, अपि तु राज्यस्य अनाथत्वात् अपि। द्वे हानी युगपत् — पिता गतः, ज्येष्ठभ्राता च वने। पृथिव्याः वैधव्यम्, नगर्याः चन्द्रहीनता — द्वे अपि उपमे एकम् एव आशयं वहतः: रक्षकस्य अभावे शोभा नश्यति।

एवं दीनमानसं विलपन्तं भरतं महामुनिः वसिष्ठः पुनः अब्रवीत् — ‘हे महाबाहो, अस्य विशाम्पतेः यानि प्रेतकार्याणि कर्तव्यानि, तानि अव्यग्रम् अविचारितं क्रियन्ताम्।’ ‘अविचारितम्’ इति पदस्य आशयः — अत्र विचारस्य अवसरः नास्ति, कालः एव आज्ञापयति; विलम्बे तु शवस्य संस्कारः दुष्येत्। भरतः ‘तथा’ इति उक्त्वा वसिष्ठस्य वाक्यम् अभिपूज्य ऋत्विजः पुरोहितान् आचार्यांश्च सर्वशः त्वरयामास। गुरोः वचनस्य अभिपूजनम् एव भरतस्य शीलम् — सः न प्रतिवदति, न विलम्बते। राज्ञः ये अग्नयः अग्न्यगारात् बहिष्कृताः, ते ऋत्विग्भिः याजकैश्च यथाविधि हूयन्ते स्म। दशरथः आहिताग्निः आसीत्, अश्वमेधादियज्ञानाम् अनुष्ठाता; अतः तस्य एव गार्हपत्यादिभिः अग्निभिः अन्तिमः संस्कारः विधीयते — एषः एव आहिताग्नेः अन्त्येष्टेः विधिः। ततः गतचेतनं राजानं शिबिकायाम् आरोप्य बाष्पकण्ठाः विमनसः परिचारकाः तम् ऊहुः। ‘बाष्पकण्ठाः’ इति पदेन कविः तेषां मौनम् एव दर्शयति — रोदितुम् अपि न शक्नुवन्ति, कण्ठः अश्रुभिः अवरुद्धः। ‘गतचेतनम्’ इति पदम् अपि मार्मिकम् — यः इयता कालेन ‘राजा’ इति उक्तः, सः अधुना चेतनारहितः भारः एव।

नृपतेः अग्रतः गच्छन्तः जनाः हिरण्यं सुवर्णं विविधानि वासांसि च मार्गे प्रकिरन्तः ययुः — एषा राज्ञः अन्तिमा दानयात्रा; यः जीवन् दातृत्वेन प्रसिद्धः आसीत्, तस्य मार्गः अपि दानेन एव पूर्यते। अपरे चन्दनम्, अगुरोः निर्यासम्, सरलं पद्मकं देवदारूणि च आहृत्य चितायां क्षेपयन्ति स्म — एतानि सर्वाणि सुगन्धीनि काष्ठानि, राजार्हा एव चिता। उच्चावचान् अन्यान् गन्धान् च तत्र नीत्वा ऋत्विजः तं भूमिपं चितामध्ये संवेशयामासुः। तदा हुताशनं हुत्वा तस्य ऋत्विजः जेपुः — वेदमन्त्राणां मन्दस्वरेण जपः; सामगाः च यथाशास्त्रं तत्र सामानि जगुः। एवम् अयं संस्कारः न लौकिकः केवलम्, अपि तु श्रौतः — मन्त्रेण, अग्निना, साम्ना च समन्वितः। कविः अत्र दुःखस्य पुनः पुनः वर्णनं न करोति; क्रियाणां क्रमम् एव कथयति, तेन एव गाम्भीर्यं जायते। विलापस्य स्थाने अधुना विधिः तिष्ठति, यतः विधिः एव शोकस्य मर्यादा।

अनन्तरं तस्य योषितः यथार्हं शिबिकाभिः यानैश्च वृद्धैः परिवृताः नगरात् निर्ययुः — राजस्त्रीणां निर्गमनम् अपि मर्यादया एव, प्रत्येका स्वपदानुरूपेण यानेन। अग्निचितं तं नृपं ऋत्विजः प्रसव्यं चक्रुः — प्रेतकर्मणि वामावर्ता प्रदक्षिणा विहिता, देवकर्मणि तु दक्षिणावर्ता; अनेन एव क्रियाभेदेन मङ्गलामङ्गलयोः विवेकः सूच्यते। शोकसंतप्ताः कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियश्च तथैव अकुर्वन्। तत्र सहस्रशः आर्तानां नारीणां करुणं क्रोशन्तीनां निनादः क्रौञ्चीनां निनादः इव शुश्रुवे। ‘क्रौञ्ची’ इति उपमा वाल्मीकेः प्रथमश्लोकं स्मारयति — क्रौञ्चवधात् एव आदिकाव्यम् उत्पन्नम्; अत्र पुनः क्रौञ्चीनां क्रन्दनेन राज्ञः दाहः वर्ण्यते। एका दशरथस्य मृत्युः, अपरः रामस्य वनवासः — द्वयोः शोकयोः सङ्गमः अस्मिन् नादे श्रूयते।

ततः रुदन्त्यः विवशाः पुनः पुनः विलप्य नृपाङ्गनाः यानेभ्यः सरयूतीरे अवतेरुः। भरतेन सार्धं ताः राजस्त्रियः मन्त्रिणः पुरोहिताश्च उदकं कृत्वा — जलाञ्जलिं दत्त्वा — अश्रुपरीतनेत्राः पुरं प्रविश्य दशाहं भूमौ शयानाः दुःखं व्यनयन्त। अयं श्लोकः दीर्घवृत्तेन (उपजातिच्छन्दसा) रचितः। ‘दशाहम्’ इति पदेन आशौचस्य कालः निर्दिष्टः; अग्रिमे सर्गे द्वादशे दिने श्राद्धकर्म आरभ्यते। एवम् अयं सर्गः दशरथस्य अन्त्येष्टिसंस्कारं समापयति।

మునుపటి సర్గలో భరతుడు కఠినమైన శపథాలతో కౌసల్యకు తన నిర్దోషత్వాన్ని నిరూపిస్తూ శోకంతో స్పృహ కోల్పోయి నేలపై పడిపోయాడు; అతనికి ఆ రాత్రి విలాపంతోనే గడిచింది. ఈ సర్గలో తెల్లవారింది, కర్తవ్యం ఎదుట నిలిచింది. వక్తలలో శ్రేష్ఠుడూ, శ్రేష్ఠమైన వాక్కు గలవాడూ అయిన ఋషి వసిష్ఠుడు శోకంతో తపిస్తున్న కైకేయి కుమారుడు భరతునితో అన్నాడు: ‘మహాయశస్వీ, రాజకుమారా, నీకు శుభమగుగాక; శోకించింది చాలు. ఇది తగిన సమయం; రాజుకు ఉత్తమమైన ‘సంయానం’ చేయి.’ ‘సంయానమ్’ అనే పదంతో శవపు అంతిమయాత్ర చెప్పబడుతున్నది. గురువు చెప్పిన ఈ మాట శోకాన్ని నిషేధించడం కాదు, శోకాన్ని కర్తవ్యంలో వినియోగించడం — విలాపం నుండి క్రియ వైపు నడిపించడం. దీనితోనే సర్గ విషయం సూచించబడింది.

ధర్మం తెలిసిన భరతుడు వసిష్ఠుని మాట విని నేలకు వంగి — గురువుకు ప్రణమిల్లి నేలపై సాష్టాంగపడి — ప్రేతకృత్యాలన్నీ చేయించాడు. ‘కారయామాస’ (చేయించాడు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — భరతుడు తాను మాత్రమే చేయడం లేదు, పుత్రధర్మంతో అన్నీ చేయిస్తున్నాడు. భరతుడు కేకయదేశం నుండి తిరిగి వచ్చే వరకు రాజు శరీరం తైలద్రోణిలో ఉంచబడింది, ఎందుకంటే కొడుకు లేకుండా దహనం విధించబడలేదు. ఇప్పుడు దానిని నూనె నుండి బయటకు తీసి నేలపై ఉంచారు. చాలాకాలం నూనెలో ఉండటం వల్ల అతని ముఖం కొంచెం పసుపురంగుకు మారింది; చూస్తే ఆ భూపతి నిద్రపోతున్నట్లే తోచాడు — మరణాన్ని నిద్రతో పోల్చే ఈ ఉపమానం ఎక్కడైనా కరుణను పుట్టిస్తుంది. తరువాత రకరకాల రత్నాలతో అలంకరించిన శ్రేష్ఠమైన శయ్యపై అతన్ని పడుకోబెట్టి, కొడుకు తీవ్రమైన దుఃఖంతో విలపించాడు. అతని విలాపం ప్రశ్నల రూపంలో ఉంది — ‘రాజా, నేను దూరంగా ఉండి ఇంకా రాకముందే నువ్వు ఏమి నిశ్చయించుకున్నావు? ధర్మజ్ఞుడైన రాముణ్ణీ మహాబలుడైన లక్ష్మణుణ్ణీ ప్రవాసానికి పంపి ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు? దుఃఖిస్తున్న ఈ జనాన్ని విడిచిపెట్టి, అలుపెరుగని కర్మలు చేసే పురుషసింహుడైన రాముడు లేని జనాన్ని వదిలేసి ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు? నువ్వు వెళ్ళిపోయి, రాముడు అడవిని ఆశ్రయించగా, ఈ నగరంలో నిశ్చింతగా యోగక్షేమాన్ని ఎవరు కల్పిస్తారు? రాజా, నువ్వు లేని భూమి విధవలా ప్రకాశించడం లేదు; ఈ నగరం నాకు చంద్రుడు లేని రాత్రిలా కనిపిస్తున్నది.’ ఈ శ్లోకాలలో భరతుని వేదన తండ్రి వియోగం వల్ల మాత్రమే కాదు, రాజ్యం అనాథ కావడం వల్ల కూడా. రెండు నష్టాలు ఏకకాలంలో — తండ్రి పోయాడు, అన్న అడవిలో ఉన్నాడు. భూమికి వైధవ్యం, నగరానికి చంద్రుడు లేకపోవడం — రెండు ఉపమానాలూ ఒకే ఆశయాన్ని మోస్తున్నాయి: రక్షకుడు లేనప్పుడు శోభ నశిస్తుంది.

ఇలా దీనమనస్కుడై విలపిస్తున్న భరతునితో మహాముని వసిష్ఠుడు మళ్ళీ అన్నాడు: ‘మహాబాహూ, ఈ ప్రజాపతికి చేయవలసిన ప్రేతకార్యాలను కలవరపడకుండా, ఆలోచించకుండా చేయించు.’ ‘అవిచారితమ్’ (ఆలోచించకుండా) అనే పదపు ఆశయం — ఇక్కడ ఆలోచనకు అవకాశం లేదు, కాలమే ఆజ్ఞాపిస్తున్నది; ఆలస్యమైతే శవసంస్కారం దూషితమవుతుంది. భరతుడు ‘అలాగే’ అని చెప్పి, వసిష్ఠుని మాటను గౌరవించి, ఋత్విక్కులనూ పురోహితులనూ ఆచార్యులనూ అన్నివిధాలా తొందరపెట్టాడు. గురువు మాటను గౌరవించడమే భరతుని శీలం — అతడు ఎదురుచెప్పడు, ఆలస్యం చేయడు. అగ్నిగృహం నుండి బయటకు తెచ్చిన రాజు అగ్నులలో ఋత్విక్కులూ యాజకులూ యథావిధిగా హోమం చేశారు. దశరథుడు ఆహితాగ్ని, అశ్వమేధాది యజ్ఞాలను అనుష్ఠించినవాడు; అందువల్ల అతని గార్హపత్యాది అగ్నులతోనే అంత్యసంస్కారం విధించబడుతున్నది — ఆహితాగ్ని అంత్యేష్టికి ఇదే విధి. తరువాత చైతన్యం లేని రాజును పల్లకిలో ఎక్కించి, కన్నీళ్ళతో గొంతు పూడుకుపోయిన, మనస్సు చెదిరిన పరిచారకులు అతన్ని మోసుకువెళ్ళారు. ‘బాష్పకంఠాః’ (కన్నీళ్ళతో గొంతు పూడుకుపోయినవారు) అనే పదంతో కవి వారి మౌనాన్నే చూపిస్తున్నాడు — ఏడవడానికి కూడా వారికి శక్తి లేదు, గొంతు కన్నీళ్ళతో అడ్డగించబడింది. ‘గతచేతనమ్’ (చైతన్యం లేనివాడు) అనే పదం కూడా మర్మస్పర్శి — ఇంతకాలం ‘రాజు’ అని పిలవబడినవాడు ఇప్పుడు చైతన్యం లేని భారం మాత్రమే.

రాజు ముందు నడిచే జనులు దారిలో వెండినీ బంగారాన్నీ రకరకాల వస్త్రాలనూ వెదజల్లుతూ వెళ్ళారు — ఇది రాజు అంతిమ దానయాత్ర; బ్రతికి ఉన్నప్పుడు దాతగా ప్రసిద్ధుడైనవాని మార్గం కూడా దానంతోనే నిండుతున్నది. మరికొందరు చందనాన్నీ, అగరు నిర్యాసాన్నీ, సరళ, పద్మక, దేవదారు కర్రలనూ తెచ్చి చితిపై వేశారు — ఇవన్నీ సుగంధమైన కర్రలు, రాజుకు తగిన చితి. రకరకాల ఇతర సుగంధద్రవ్యాలను కూడా అక్కడికి తెచ్చి, ఋత్విక్కులు ఆ భూపతిని చితి మధ్యలో పడుకోబెట్టారు. అప్పుడు అగ్నిలో హోమం చేసి అతని ఋత్విక్కులు జపం చేశారు — వేదమంత్రాలను మంద్రస్వరంలో జపించారు; సామగాయకులు శాస్త్రానుసారంగా అక్కడ సామాలను గానం చేశారు. ఈ విధంగా ఈ సంస్కారం కేవలం లౌకికమైనది కాదు, శ్రౌతమైనది — మంత్రంతో, అగ్నితో, సామంతో కూడినది. కవి ఇక్కడ దుఃఖాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణించడం లేదు; క్రియల క్రమాన్నే చెబుతున్నాడు, దానితోనే గాంభీర్యం పుడుతున్నది. విలాపం స్థానంలో ఇప్పుడు విధి నిలిచింది, ఎందుకంటే విధే శోకానికి మర్యాద.

ఆ తరువాత అతని భార్యలు యథార్హంగా పల్లకీలలో, వాహనాలలో, వృద్ధులు చుట్టూ ఉండగా నగరం నుండి బయలుదేరారు — రాజస్త్రీల నిష్క్రమణం కూడా మర్యాదతోనే, ప్రతి ఒక్కరూ తమ పదవికి తగిన వాహనంలో. అగ్నితో చితిపై ఉన్న ఆ రాజుకు ఋత్విక్కులు అప్రదక్షిణం చేశారు — ప్రేతకర్మలో ఎడమవైపుగా తిరిగే ప్రదక్షిణ విధించబడింది, దేవకర్మలో కుడివైపుగా; ఈ క్రియాభేదంతోనే మంగళామంగళాల వివేకం సూచించబడుతున్నది. శోకంతో తపిస్తున్న కౌసల్య మొదలైన స్త్రీలు కూడా అలాగే చేశారు. అక్కడ వేలాదిగా ఉన్న ఆర్తులైన స్త్రీలు కరుణంగా ఆక్రోశిస్తున్న నాదం క్రౌంచపక్షుల నాదంలా వినిపించింది. ‘క్రౌంచి’ ఉపమానం వాల్మీకి మొదటి శ్లోకాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — క్రౌంచవధ నుండే ఆదికావ్యం పుట్టింది; ఇక్కడ మళ్ళీ క్రౌంచపక్షుల ఆక్రందనతో రాజు దహనం వర్ణించబడుతున్నది. ఒకటి దశరథుని మృత్యువు, మరొకటి రాముని వనవాసం — రెండు శోకాల సంగమం ఈ నాదంలో వినిపిస్తున్నది.

తరువాత ఏడుస్తూ, నిస్సహాయులై, మళ్ళీ మళ్ళీ విలపిస్తూ రాజపత్నులు వాహనాల నుండి సరయూ తీరంలో దిగారు. భరతునితో కలిసి ఆ రాజస్త్రీలూ మంత్రులూ పురోహితులూ ఉదకక్రియ చేసి — జలాంజలి ఇచ్చి — కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో నగరంలో ప్రవేశించి, పది రోజులు నేలపై పడుకుంటూ దుఃఖాన్ని గడిపారు. ఈ శ్లోకం దీర్ఘమైన ఛందస్సులో (ఉపజాతిలో) రచించబడింది. ‘దశాహమ్’ (పది రోజులు) అనే పదంతో ఆశౌచకాలం నిర్దేశించబడింది; తరువాతి సర్గలో పన్నెండవ రోజున శ్రాద్ధకర్మ ప్రారంభమవుతుంది. ఈ విధంగా ఈ సర్గ దశరథుని అంత్యేష్టి సంస్కారాన్ని ముగిస్తున్నది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் கடுமையான சபதங்களால் கௌசல்யையிடம் தன் குற்றமின்மையை நிறுவி, துயரத்தால் உணர்விழந்து தரையில் விழுந்திருந்தான்; அவனுக்கு அந்த இரவு புலம்பலிலேயே கழிந்தது. இந்தச் சர்க்கத்தில் விடிந்துவிட்டது; கடமை முன்னே நிற்கிறது. பேச்சாளர்களில் சிறந்தவரும் சிறந்த சொல்வன்மை உடையவருமான ரிஷி வசிஷ்டர், துயரத்தால் வெந்த கைகேயியின் மகன் பரதனிடம் சொன்னார்: ‘பெரும்புகழுடைய அரசகுமாரனே, உனக்கு நன்மை உண்டாகட்டும்; துயரம் போதும். உரிய வேளை வந்துவிட்டது; மன்னருக்குச் சிறந்த இறுதிப் பயணத்தை நடத்து.’ ‘சம்யானம்’ என்ற சொல்லால் உடலின் கடைசிப் பயணம் சொல்லப்படுகிறது. குருவின் இந்தச் சொல் துயரத்தைத் தடுப்பது அல்ல, துயரத்தைக் கடமையில் ஈடுபடுத்துவது — புலம்பலிலிருந்து செயலுக்கு அழைத்துச் செல்வது. இதனாலேயே சர்க்கத்தின் பொருள் சுட்டப்படுகிறது.

தர்மம் அறிந்த பரதன் வசிஷ்டரின் சொல்லைக் கேட்டுத் தரையில் விழுந்து — குருவை வணங்கித் தரையில் வீழ்ந்து — இறந்தவருக்கான எல்லாக் கடமைகளையும் செய்வித்தான். ‘செய்வித்தான்’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் குறிக்கிறார் — பரதன் தானே செய்வது மட்டுமல்ல, மகனுக்குரிய தர்மத்தால் அனைத்தையும் செய்விக்கிறான். பரதன் கேகய நாட்டிலிருந்து திரும்பி வரும் வரை அரசனின் உடல் எண்ணெய்த் தொட்டியில் வைக்கப்பட்டிருந்தது; ஏனெனில் மகன் இல்லாமல் தகனம் விதிக்கப்படவில்லை. இப்போது எண்ணெயிலிருந்து எடுக்கப்பட்டுத் தரையில் கிடத்தப்பட்டது. நெடுநாள் எண்ணெயில் இருந்ததால் அவருடைய முகம் சற்று மஞ்சள் நிறமாகியிருந்தது; பார்க்கும்போது அந்த மன்னர் உறங்குபவர் போலவே தோன்றினார் — மரணத்தை உறக்கத்தோடு ஒப்பிடும் இந்த உவமை எங்கும் இரக்கத்தை எழுப்புகிறது. பின்னர் பலவகை ரத்தினங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட சிறந்த படுக்கையில் அவரைக் கிடத்தி, மகன் மிகுந்த துயருற்றுப் புலம்பினான். அவனுடைய புலம்பல் கேள்விகளின் வடிவில் இருந்தது: ‘அரசே, நான் வெளியூர் சென்றிருந்து இன்னும் திரும்பாதபோது நீர் என்ன முடிவு செய்தீர்? தர்மம் அறிந்த ராமனையும் பெரும் வலிமையுடைய லக்ஷ்மணனையும் நாடு கடத்திவிட்டு எங்கே போவீர்? துயருற்ற இந்த மக்களை விட்டு, எளிதில் செயலாற்றும், மனிதருள் சிங்கமான ராமனை இழந்த மக்களைக் கைவிட்டு எங்கே போகிறீர்? நீர் போய்விட, ராமனும் காட்டைச் சேர்ந்துவிட, இந்த நகரத்தில் கலக்கமற்ற யோகக்ஷேமத்தை யார் அமைப்பார்? அரசே, உம்மை இழந்த பூமி விதவை போலப் பொலியவில்லை; இந்த நகரமும் எனக்குச் சந்திரன் இல்லாத இரவு போலத் தோன்றுகிறது.’ இந்தச் சுலோகங்களில் பரதனின் வேதனை தந்தையின் பிரிவால் மட்டுமல்ல, அரசு அனாதையானதாலும் பிறந்தது. இரண்டு இழப்புகள் ஒருசேர — தந்தை போய்விட்டார், மூத்த சகோதரன் காட்டில். பூமியின் கைம்மை, நகரத்தின் சந்திரனின்மை — இரண்டு உவமைகளும் ஒரே கருத்தைச் சுமக்கின்றன: காப்பவன் இல்லாதபோது பொலிவு அழிகிறது.

இவ்வாறு சோர்ந்த மனத்துடன் புலம்பிக்கொண்டிருந்த பரதனிடம் மாமுனிவர் வசிஷ்டர் மீண்டும் சொன்னார்: ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, இந்த மக்கள் தலைவருக்குச் செய்ய வேண்டிய இறுதிக் கடமைகள் கலக்கமின்றி, தயக்கமின்றிச் செய்யப்படட்டும்.’ ‘தயக்கமின்றி’ என்ற சொல்லின் கருத்து — இங்கே ஆலோசனைக்கு நேரமில்லை, காலமே ஆணையிடுகிறது; தாமதித்தால் உடலின் சடங்கு கெட்டுவிடும். பரதன் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி, வசிஷ்டரின் சொல்லை மதித்து, ரித்விக்குகளையும் புரோகிதர்களையும் ஆசாரியர்களையும் எல்லா வகையிலும் விரைவுபடுத்தினான். குருவின் சொல்லை மதிப்பதே பரதனின் இயல்பு — அவன் மறுத்துப் பேசுவதில்லை, தாமதிப்பதில்லை. அரசனின் அக்கினிச்சாலையிலிருந்து வெளியே கொண்டுவரப்பட்ட அக்கினிகளில் ரித்விக்குகளும் யாஜகர்களும் முறைப்படி ஹோமம் செய்தனர். தசரதர் அக்கினியை நிலைநிறுத்தியவர் (ஆஹிதாக்னி); அசுவமேதம் முதலிய யாகங்களைச் செய்தவர்; ஆகையால் அவருடைய சொந்த கார்ஹபத்யம் முதலிய அக்கினிகளாலேயே இறுதிச் சடங்கு விதிக்கப்படுகிறது — இதுவே ஆஹிதாக்னியின் ஈமச்சடங்கு முறை. பின்னர் உணர்வற்ற அரசனைப் பல்லக்கில் ஏற்றி, கண்ணீரால் தொண்டை அடைத்த, மனம் கலங்கிய பணியாளர்கள் அவரைச் சுமந்து சென்றனர். ‘கண்ணீரால் தொண்டை அடைத்த’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் அவர்களுடைய மௌனத்தையே காட்டுகிறார் — அழவும் இயலவில்லை, தொண்டை கண்ணீரால் அடைபட்டிருக்கிறது. ‘உணர்வற்ற’ என்ற சொல்லும் உள்ளத்தைத் தொடுவது — இதுவரை ‘அரசர்’ என்று அழைக்கப்பட்டவர் இப்போது உணர்வற்ற சுமை மட்டுமே.

மன்னருக்கு முன்னே சென்ற மக்கள் வெள்ளியையும் பொன்னையும் பலவகை ஆடைகளையும் வழியில் இறைத்துக்கொண்டு சென்றனர் — இதுவே அரசனின் கடைசிக் கொடைப் பயணம்; வாழும்போது கொடையாளியாகப் புகழ்பெற்றவரின் வழியும் கொடையாலேயே நிறைகிறது. மற்றவர்கள் சந்தனம், அகிலின் பிசின், சரளம், பத்மகம், தேவதாரு ஆகிய மரங்களைக் கொண்டுவந்து சிதையில் இட்டனர் — இவை அனைத்தும் நறுமண மரங்கள்; அரசனுக்குத் தகுந்த சிதையே. பலவகையான பிற நறுமணப் பொருள்களையும் அங்கே கொண்டுவந்து, ரித்விக்குகள் அந்த மன்னரைச் சிதையின் நடுவே கிடத்தினர். அப்போது அக்கினியில் ஹோமம் செய்து அவருடைய ரித்விக்குகள் ஜபம் செய்தனர் — வேத மந்திரங்களை மெல்லிய குரலில் ஜபித்தனர்; சாமவேதம் பாடுவோர் சாஸ்திரப்படி அங்கே சாமங்களைப் பாடினர். இவ்வாறு இந்தச் சடங்கு வெறும் உலக வழக்கு மட்டுமல்ல, சிரௌதச் சடங்கும் கூட — மந்திரத்தோடும் அக்கினியோடும் சாமத்தோடும் கூடியது. கவிஞர் இங்கே துயரத்தைத் திரும்பத் திரும்ப வருணிக்கவில்லை; செயல்களின் வரிசையை மட்டுமே சொல்கிறார்; அதனாலேயே கம்பீரம் பிறக்கிறது. புலம்பலின் இடத்தில் இப்போது விதிமுறை நிற்கிறது; ஏனெனில் விதிமுறையே துயரத்தின் எல்லை.

பின்னர் அவருடைய மனைவியர் தத்தம் தகுதிக்கேற்பப் பல்லக்குகளிலும் வாகனங்களிலும், முதியோர் சூழ நகரத்திலிருந்து வெளியே வந்தனர் — அரசமகளிர் வெளியே வருவதும் மரபின்படியே, ஒவ்வொருவரும் தம் நிலைக்கேற்ற வாகனத்தில். சிதையில் அக்கினி மூட்டப்பட்ட அந்த மன்னனை ரித்விக்குகள் இடப்புறமாக வலம் வந்தனர் — இறந்தவருக்கான சடங்கில் இடப்புறச் சுற்று விதிக்கப்பட்டுள்ளது, தேவ காரியத்திலோ வலப்புறச் சுற்று; இந்தச் செயல் வேறுபாட்டாலேயே மங்கலம், அமங்கலம் ஆகியவற்றின் வேறுபாடு குறிக்கப்படுகிறது. துயரத்தால் வெந்த கௌசல்யை முதலிய பெண்களும் அவ்வாறே செய்தனர். அங்கே ஆயிரக்கணக்கான துயருற்ற பெண்கள் இரக்கமாகக் கதறும் ஓசை பெண் கிரௌஞ்சப் பறவைகளின் கூவல் போலக் கேட்டது. ‘பெண் கிரௌஞ்சம்’ என்ற உவமை வால்மீகியின் முதல் சுலோகத்தை நினைவூட்டுகிறது — கிரௌஞ்சப் பறவையின் கொலையிலிருந்தே ஆதிகாவியம் பிறந்தது; இங்கே மீண்டும் பெண் கிரௌஞ்சங்களின் கதறலால் அரசனின் தகனம் வருணிக்கப்படுகிறது. ஒன்று தசரதனின் மரணம், மற்றது ராமனின் வனவாசம் — இரு துயரங்களின் சங்கமம் இந்த ஓசையில் கேட்கிறது.

பின்னர் அழுதுகொண்டே, தன்வசமிழந்து, மீண்டும் மீண்டும் புலம்பிய அரசமகளிர் வாகனங்களிலிருந்து சரயுவின் கரையில் இறங்கினர். பரதனோடு சேர்ந்து அந்த அரசமகளிரும் அமைச்சர்களும் புரோகிதர்களும் நீர்க்கடன் செய்து — கைகளால் நீரை அள்ளி வார்த்து — கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன் நகரத்துக்குள் நுழைந்து, பத்து நாள்கள் தரையில் படுத்தபடி துயரத்தைக் கழித்தனர். இந்தச் சுலோகம் நீண்ட சந்தத்தில் (உபஜாதி சந்தத்தில்) இயற்றப்பட்டுள்ளது. ‘பத்து நாள்கள்’ என்ற சொல்லால் தீட்டுக் காலம் சுட்டப்படுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் பன்னிரண்டாம் நாளில் சிராத்தச் சடங்கு தொடங்குகிறது. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் தசரதனின் ஈமச்சடங்கை நிறைவுசெய்கிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಕಠಿಣವಾದ ಶಪಥಗಳಿಂದ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಶೋಕದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು; ಅವನ ಆ ರಾತ್ರಿ ವಿಲಾಪದಲ್ಲೇ ಕಳೆಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾಗಿದೆ, ಕರ್ತವ್ಯ ಎದುರು ನಿಂತಿದೆ. ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಣಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ಆ ಕೈಕೇಯೀಪುತ್ರ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಶೋಕ ಸಾಕು. ಇದು ತಕ್ಕ ಸಮಯ; ರಾಜನ ಉತ್ತಮವಾದ ಅಂತಿಮಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು.’ ‘ಸಂಯಾನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶವದ ಕೊನೆಯ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗುರುವಿನ ಈ ಮಾತು ಶೋಕದ ನಿಷೇಧವಲ್ಲ, ಶೋಕವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು — ವಿಲಾಪದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯತ್ತ ಒಯ್ಯುವುದು. ಇದರಿಂದಲೇ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಭರತನು ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಾಗಿ — ಗುರುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು — ಎಲ್ಲ ಪ್ರೇತಕೃತ್ಯಗಳನ್ನೂ ನಡೆಸಿದನು. ‘ಕಾರಯಾಮಾಸ’ (ನಡೆಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನು ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ, ಮಗನ ಧರ್ಮದಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ಕೇಕಯದೇಶದಿಂದ ಮರಳುವವರೆಗೆ ರಾಜನ ದೇಹವನ್ನು ಎಣ್ಣೆಯ ತೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಮಗನಿಲ್ಲದೆ ದಹನ ವಿಹಿತವಲ್ಲ. ಈಗ ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಿ ಅದನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ಬಹಳ ಕಾಲ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವನ ಮುಖ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಳದಿಯಾಗಿತ್ತು; ನೋಡಿದರೆ ಆ ರಾಜನು ಮಲಗಿರುವನಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದನು — ಮರಣವನ್ನು ನಿದ್ರೆಗೆ ಹೋಲಿಸುವ ಈ ಉಪಮೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಯನದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಮಲಗಿಸಿ ಮಗನು ತೀವ್ರ ದುಃಖದಿಂದ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಅವನ ವಿಲಾಪ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ — ‘ರಾಜನೇ, ನಾನು ಪರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಇನ್ನೂ ಬರದಿದ್ದಾಗ, ನೀನು ಏನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದೆ? ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿ ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆ? ದುಃಖಿತರಾದ ಈ ಜನರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಪುರುಷಸಿಂಹ ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಜನರನ್ನು ತೊರೆದು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ನೀನು ಹೊರಟುಹೋದಾಗ, ರಾಮನು ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದಾಗ, ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಯಾರು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವರು? ರಾಜನೇ, ನೀನಿಲ್ಲದ ಭೂಮಿ ವಿಧವೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಈ ನಗರ ನನಗೆ ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನ ವೇದನೆ ಕೇವಲ ಪಿತೃವಿಯೋಗದಿಂದಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯ ಅನಾಥವಾದುದರಿಂದಲೂ ಹೌದು. ಎರಡು ನಷ್ಟಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ — ತಂದೆ ಹೋದನು, ಹಿರಿಯಣ್ಣ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಭೂಮಿಯ ವೈಧವ್ಯ, ನಗರದ ಚಂದ್ರಹೀನತೆ — ಎರಡೂ ಉಪಮೆಗಳು ಒಂದೇ ಆಶಯವನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ: ರಕ್ಷಕನಿಲ್ಲದಾಗ ಶೋಭೆ ನಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ದೀನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನಿಗೆ ಮಹಾಮುನಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಈ ಪ್ರಜಾಪಾಲಕನಿಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಕುಲತೆಯಿಲ್ಲದೆ, ತಡಮಾಡದೆ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು.’ ‘ಅವಿಚಾರಿತಮ್’ (ತಡಮಾಡದೆ) ಎಂಬ ಪದದ ಆಶಯ — ಇಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ, ಕಾಲವೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದೆ; ತಡಮಾಡಿದರೆ ಶವದ ಸಂಸ್ಕಾರ ದೂಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಋತ್ವಿಜರನ್ನೂ ಪುರೋಹಿತರನ್ನೂ ಆಚಾರ್ಯರನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅವಸರಪಡಿಸಿದನು. ಗುರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದೇ ಭರತನ ಶೀಲ — ಅವನು ಎದುರುಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜನ ಯಾವ ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯಿಂದ ಹೊರತರಲಾಗಿತ್ತೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಋತ್ವಿಜರೂ ಯಾಜಕರೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ದಶರಥನು ಆಹಿತಾಗ್ನಿಯಾಗಿದ್ದನು, ಅಶ್ವಮೇಧಾದಿ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದಿ ಅಗ್ನಿಗಳಿಂದಲೇ ಅಂತಿಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ವಿಹಿತ — ಇದೇ ಆಹಿತಾಗ್ನಿಯ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಯ ವಿಧಿ. ಅನಂತರ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದ ರಾಜನನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ, ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗಿದ ಪರಿಚಾರಕರು ಅವನನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ದರು. ‘ಬಾಷ್ಪಕಂಠಾಃ’ (ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವರ ಮೌನವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಳಲೂ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಗಂಟಲು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿದೆ. ‘ಗತಚೇತನಮ್’ (ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದವೂ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಇಷ್ಟು ಕಾಲ ‘ರಾಜ’ನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟವನು ಈಗ ಚೇತನವಿಲ್ಲದ ಭಾರ ಮಾತ್ರ.

ರಾಜನ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಜನರು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಣವನ್ನೂ ಚಿನ್ನವನ್ನೂ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಚೆಲ್ಲುತ್ತಾ ಹೋದರು — ಇದು ರಾಜನ ಕೊನೆಯ ದಾನಯಾತ್ರೆ; ಬದುಕಿದ್ದಾಗ ದಾನಿಯೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದವನ ದಾರಿಯೂ ದಾನದಿಂದಲೇ ತುಂಬುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಶ್ರೀಗಂಧ, ಅಗರುವಿನ ರಸ, ಸರಳ, ಪದ್ಮಕ, ದೇವದಾರು ಮರಗಳನ್ನು ತಂದು ಚಿತೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸುಗಂಧಭರಿತ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು, ರಾಜನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಚಿತೆ. ಇತರ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಂದು ಋತ್ವಿಜರು ಆ ರಾಜನನ್ನು ಚಿತೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಸಿದರು. ಆಗ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿ ಅವನ ಋತ್ವಿಜರು ಜಪಿಸಿದರು — ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಮಂದಸ್ವರದ ಜಪ; ಸಾಮಗರು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸಾಮಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದರು. ಹೀಗೆ ಈ ಸಂಸ್ಕಾರ ಕೇವಲ ಲೌಕಿಕವಲ್ಲ, ಶ್ರೌತವಾದುದು — ಮಂತ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಸಾಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ವಿಲಾಪದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಈಗ ವಿಧಿ ನಿಂತಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಧಿಯೇ ಶೋಕದ ಮರ್ಯಾದೆ.

ಅನಂತರ ಅವನ ಪತ್ನಿಯರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳಲ್ಲೂ ವಾಹನಗಳಲ್ಲೂ, ವೃದ್ಧರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದರು — ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರ ನಿರ್ಗಮನವೂ ಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದಲೇ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬಳೂ ತನ್ನ ಪದವಿಗೆ ತಕ್ಕ ವಾಹನದಲ್ಲಿ. ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಆ ರಾಜನಿಗೆ ಋತ್ವಿಜರು ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರು — ಪ್ರೇತಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಡಮುಖವಾದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ವಿಹಿತ, ದೇವಕರ್ಮದಲ್ಲಾದರೋ ಬಲಮುಖವಾದುದು; ಈ ಕ್ರಿಯಾಭೇದದಿಂದಲೇ ಮಂಗಳ ಅಮಂಗಳಗಳ ವಿವೇಕ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶೋಕಸಂತಪ್ತರಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಆರ್ತರಾದ, ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಾದ ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳ ನಾದದಂತೆ ಕೇಳಿಬಂದಿತು. ‘ಕ್ರೌಂಚೀ’ ಉಪಮೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಕ್ರೌಂಚವಧೆಯಿಂದಲೇ ಆದಿಕಾವ್ಯ ಹುಟ್ಟಿತು; ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕ್ರೌಂಚಿಗಳ ಗೋಳಿನಿಂದ ರಾಜನ ದಹನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ದಶರಥನ ಮೃತ್ಯು, ಇನ್ನೊಂದು ರಾಮನ ವನವಾಸ — ಎರಡು ಶೋಕಗಳ ಸಂಗಮ ಈ ನಾದದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ, ವಿವಶರಾದ ರಾಜಪತ್ನಿಯರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಲಪಿಸಿ ವಾಹನಗಳಿಂದ ಸರಯೂ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇಳಿದರು. ಭರತನೊಡನೆ ಆ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರೋಹಿತರೂ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ — ಬೊಗಸೆಯಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನರ್ಪಿಸಿ — ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹತ್ತು ದಿನಗಳು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕಾಲ ಕಳೆದರು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ಉಪಜಾತಿ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ) ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ದಶಾಹಮ್’ (ಹತ್ತು ದಿನಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶೌಚದ ಅವಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ದಿನ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ದಶರಥನ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ കഠിനമായ ശപഥങ്ങളാൽ കൗസല്യയോടു തന്റെ നിർദോഷത്വം സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ട് ശോകത്താൽ ബോധമറ്റു നിലത്തുവീണിരുന്നു; അവന്റെ ആ രാത്രി വിലാപത്തിൽത്തന്നെ കടന്നുപോയി. ഈ സർഗത്തിൽ പ്രഭാതമായി, കർത്തവ്യം മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു. വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ശ്രേഷ്ഠവാക്കുമായ വസിഷ്ഠമഹർഷി ശോകത്താൽ പൊള്ളുന്ന കൈകേയീപുത്രൻ ഭരതനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹായശസ്വിയായ രാജകുമാരാ, നിനക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ; ശോകം മതി. സമയമായിരിക്കുന്നു; രാജാവിന്റെ ഉത്തമമായ ‘സംയാനം’ നടത്തുക.’ ‘സംയാനം’ എന്ന പദത്താൽ ശവത്തിന്റെ അന്ത്യയാത്രയാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ഗുരുവിന്റെ ഈ വാക്ക് ശോകത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല, ശോകത്തെ കർത്തവ്യത്തിൽ വിനിയോഗിക്കലാണ് — വിലാപത്തിൽനിന്നു ക്രിയയിലേക്കു നയിക്കൽ. ഇതിലൂടെതന്നെ സർഗത്തിന്റെ വിഷയം സൂചിതമാകുന്നു.

ധർമജ്ഞനായ ഭരതൻ വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കുകേട്ട് നിലംപറ്റി — ഗുരുവിനെ പ്രണമിച്ച് നിലത്തുവീണ് — എല്ലാ പ്രേതകൃത്യങ്ങളും ചെയ്യിച്ചു. ‘ചെയ്യിച്ചു’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭരതൻ സ്വയം ചെയ്യുക മാത്രമല്ല, പുത്രധർമമനുസരിച്ച് എല്ലാം ചെയ്യിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭരതൻ കേകയദേശത്തുനിന്നു തിരിച്ചെത്തുന്നതുവരെ രാജാവിന്റെ ശരീരം എണ്ണത്തോണിയിൽ വച്ചിരുന്നു; കാരണം മകനില്ലാതെ ദാഹം വിധിച്ചിട്ടില്ല. ഇപ്പോൾ എണ്ണയിൽനിന്നു പുറത്തെടുത്ത് അതു നിലത്തു വച്ചു. ഏറെക്കാലം എണ്ണയിൽ കിടന്നതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം അല്പം മഞ്ഞനിറമായിരുന്നു; കണ്ടാൽ ആ ഭൂപൻ ഉറങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നി — മരണത്തെ നിദ്രയോട് ഉപമിക്കുന്നത് എല്ലായിടത്തും കരുണ ജനിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ നാനാരത്നങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ ഉത്തമശയ്യയിൽ അദ്ദേഹത്തെ കിടത്തി, അതിദുഃഖിതനായ മകൻ വിലപിച്ചു. അവന്റെ വിലാപം ചോദ്യരൂപത്തിലാണ്: ‘രാജാവേ, ഞാൻ ദൂരെയായിരിക്കെ, വന്നെത്തുന്നതിനുമുമ്പ്, അങ്ങ് എന്താണ് തീരുമാനിച്ചത്? ധർമജ്ഞനായ രാമനെയും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനെയും നാടുകടത്തിയിട്ട് അങ്ങ് എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്? ദുഃഖിതരായ ഈ ജനങ്ങളെ വിട്ട്, ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്ന പുരുഷസിംഹമായ രാമനില്ലാത്ത ജനങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് അങ്ങ് എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്? അങ്ങ് പോയി, രാമൻ വനം പൂകി — ഇനി ഈ നഗരത്തിൽ ആശങ്കയില്ലാത്ത യോഗക്ഷേമം ആര് ഒരുക്കും? രാജാവേ, അങ്ങില്ലാത്ത ഭൂമി വിധവയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നില്ല; ഈ നഗരി എനിക്കു ചന്ദ്രനില്ലാത്ത രാത്രിപോലെ തോന്നുന്നു.’ ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഭരതന്റെ വേദന പിതൃവിയോഗത്തിൽനിന്നു മാത്രമല്ല, രാജ്യം അനാഥമായതിൽനിന്നുംകൂടിയാണ്. രണ്ടു നഷ്ടങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് — പിതാവു പോയി, ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ വനത്തിൽ. ഭൂമിയുടെ വൈധവ്യം, നഗരത്തിന്റെ ചന്ദ്രനില്ലായ്മ — രണ്ട് ഉപമകളും ഒരേ ആശയം വഹിക്കുന്നു: രക്ഷകനില്ലാതാകുമ്പോൾ ശോഭ നശിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ ദീനമനസ്സോടെ വിലപിക്കുന്ന ഭരതനോട് മഹാമുനി വസിഷ്ഠൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, ഈ പ്രജാപതിക്കു ചെയ്യേണ്ട പ്രേതകാര്യങ്ങൾ വ്യാകുലതയില്ലാതെ, വിചാരത്തിനു നിൽക്കാതെ ചെയ്യപ്പെടട്ടെ.’ ‘വിചാരത്തിനു നിൽക്കാതെ’ എന്ന പദത്തിന്റെ ആശയം — ഇവിടെ ആലോചനയ്ക്ക് അവസരമില്ല, കാലമാണ് ആജ്ഞാപിക്കുന്നത്; വൈകിയാൽ ശവത്തിന്റെ സംസ്കാരം ദുഷിക്കും. ഭരതൻ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ്, വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കിനെ ആദരിച്ച്, ഋത്വിക്കുകളെയും പുരോഹിതന്മാരെയും ആചാര്യന്മാരെയും എല്ലാവിധത്തിലും തിടുക്കപ്പെടുത്തി. ഗുരുവചനത്തെ ആദരിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് ഭരതന്റെ ശീലം — അവൻ എതിർത്തു പറയുന്നില്ല, വൈകിക്കുന്നില്ല. രാജാവിന്റെ അഗ്നിശാലയിൽനിന്നു പുറത്തുകൊണ്ടുവന്ന അഗ്നികളിൽ ഋത്വിക്കുകളും യാജകരും യഥാവിധി ഹോമിച്ചു. ദശരഥൻ ആഹിതാഗ്നിയായിരുന്നു, അശ്വമേധാദിയജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചവൻ; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗാർഹപത്യാദി അഗ്നികളാൽതന്നെയാണ് അന്തിമസംസ്കാരം വിധിക്കപ്പെടുന്നത് — ഇതാണ് ആഹിതാഗ്നിയുടെ അന്ത്യേഷ്ടിവിധി. പിന്നെ ബോധമറ്റ രാജാവിനെ ശിബികയിൽ കയറ്റി, കണ്ണീരിൽ തൊണ്ടയിടറിയവരും മനസ്സു തകർന്നവരുമായ പരിചാരകർ അദ്ദേഹത്തെ ചുമന്നു. ‘കണ്ണീരിൽ തൊണ്ടയിടറിയവർ’ എന്ന പദത്താൽ കവി അവരുടെ മൗനംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — കരയാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല, കണ്ണീരിനാൽ തൊണ്ട അടഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘ബോധമറ്റവൻ’ എന്ന പദവും മർമസ്പർശിയാണ് — ഇത്രനാളും ‘രാജാവ്’ എന്നു വിളിക്കപ്പെട്ടവൻ ഇപ്പോൾ ചേതനയില്ലാത്ത ഒരു ഭാരം മാത്രം.

രാജാവിനു മുന്നിൽ നടന്ന ജനങ്ങൾ വഴിയിൽ ഹിരണ്യവും സ്വർണവും പലതരം വസ്ത്രങ്ങളും വിതറിക്കൊണ്ടു പോയി — ഇതു രാജാവിന്റെ അന്തിമമായ ദാനയാത്രയാണ്; ജീവിച്ചിരിക്കെ ദാനശീലത്താൽ പ്രസിദ്ധനായിരുന്നവന്റെ വഴിയും ദാനംകൊണ്ടുതന്നെ നിറയുന്നു. മറ്റുചിലർ ചന്ദനം, അകിലിന്റെ കറ, സരളം, പത്മകം, ദേവദാരു എന്നിവ കൊണ്ടുവന്ന് ചിതയിലിട്ടു — ഇവയെല്ലാം സുഗന്ധമുള്ള തടികളാണ്; രാജാവിനു യോഗ്യമായ ചിതതന്നെ. ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ മറ്റു സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും അവിടെ കൊണ്ടുവന്ന് ഋത്വിക്കുകൾ ആ ഭൂപനെ ചിതയുടെ മധ്യത്തിൽ കിടത്തി. അപ്പോൾ അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഋത്വിക്കുകൾ ജപിച്ചു — വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ മന്ദസ്വരത്തിലുള്ള ജപം; സാമഗായകർ ശാസ്ത്രപ്രകാരം അവിടെ സാമങ്ങൾ പാടി. ഇങ്ങനെ ഈ സംസ്കാരം ലൗകികം മാത്രമല്ല, ശ്രൗതവുമാണ് — മന്ത്രത്താലും അഗ്നിയാലും സാമത്താലും സമന്വിതം. കവി ഇവിടെ ദുഃഖം വീണ്ടും വീണ്ടും വർണിക്കുന്നില്ല; ക്രിയകളുടെ ക്രമം മാത്രം പറയുന്നു, അതിലൂടെതന്നെ ഗാംഭീര്യം ജനിക്കുന്നു. വിലാപത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഇപ്പോൾ വിധി നിൽക്കുന്നു, കാരണം വിധിതന്നെയാണ് ശോകത്തിന്റെ മര്യാദ.

തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിമാർ അർഹതയ്ക്കനുസരിച്ച് ശിബികകളിലും വാഹനങ്ങളിലുമായി, വൃദ്ധരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, നഗരത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു — രാജസ്ത്രീകളുടെ പുറപ്പാടും മര്യാദയോടെതന്നെ, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ പദവിക്കനുസരിച്ച വാഹനത്തിൽ. ചിതയിൽ അഗ്നിക്കു നടുവിൽ കിടക്കുന്ന ആ രാജാവിനെ ഋത്വിക്കുകൾ ഇടത്തോട്ടു പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു — പ്രേതകർമത്തിൽ ഇടത്തോട്ടുള്ള പ്രദക്ഷിണമാണ് വിധിച്ചിരിക്കുന്നത്, ദേവകർമത്തിലാകട്ടെ വലത്തോട്ടുള്ളതും; ഈ ക്രിയാഭേദത്തിലൂടെതന്നെ മംഗളത്തിന്റെയും അമംഗളത്തിന്റെയും വിവേചനം സൂചിതമാകുന്നു. ശോകത്താൽ പൊള്ളിയ കൗസല്യാപ്രമുഖരായ സ്ത്രീകളും അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്തു. അവിടെ ദുഃഖാർത്തരായി ദീനമായി നിലവിളിക്കുന്ന ആയിരക്കണക്കിനു സ്ത്രീകളുടെ നാദം ക്രൗഞ്ചപ്പിടകളുടെ കരച്ചിൽപോലെ കേൾക്കപ്പെട്ടു. ‘ക്രൗഞ്ചി’ എന്ന ഉപമ വാല്മീകിയുടെ പ്രഥമശ്ലോകത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ക്രൗഞ്ചവധത്തിൽനിന്നാണല്ലോ ആദികാവ്യം ജനിച്ചത്; ഇവിടെ വീണ്ടും ക്രൗഞ്ചികളുടെ കരച്ചിലിലൂടെ രാജാവിന്റെ ദാഹം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരുവശത്ത് ദശരഥന്റെ മരണം, മറുവശത്ത് രാമന്റെ വനവാസം — രണ്ടു ശോകങ്ങളുടെ സംഗമം ഈ നാദത്തിൽ കേൾക്കാം.

പിന്നെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, നിസ്സഹായരായി, വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ച്, രാജപത്നിമാർ വാഹനങ്ങളിൽനിന്നു സരയുതീരത്ത് ഇറങ്ങി. ഭരതനോടൊപ്പം ആ രാജസ്ത്രീകളും മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും ഉദകക്രിയ ചെയ്ത് — ജലാഞ്ജലി അർപ്പിച്ച് — കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് പത്തുദിവസം നിലത്തുകിടന്ന് ദുഃഖം കഴിച്ചുകൂട്ടി. ഈ ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് (ഉപജാതിച്ഛന്ദസ്സിൽ) രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. ‘പത്തുദിവസം’ എന്ന പദത്താൽ ആശൗചകാലം നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം ശ്രാദ്ധകർമം ആരംഭിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ദശരഥന്റെ അന്ത്യേഷ്ടിസംസ്കാരം പൂർത്തിയാക്കുന്നു.

In the previous sarga Bharata, having proved his innocence to Kausalyā with his terrible oaths, had fallen senseless with grief, and the night had passed in lament. Now morning had come, and duty stood before him. Vasiṣṭha, the best of speakers, a seer whose words were always the finest, spoke to Kaikeyī's son as he lay consumed by grief: “Enough of grief, prince of great renown; may all be well with you. The hour has come. Arrange the king's last journey as it should be done.” The guru's words did not forbid grief; they turned it to its duty, leading Bharata from lament to action, and in them the subject of the sarga is announced.

Hearing Vasiṣṭha's words, Bharata, who knew what was right, bowed to the ground before his guru and had all the rites for the dead performed; he did not simply act himself but, as a son's duty required, saw that everything was done. Until Bharata returned from the Kekaya country the king's body had been kept in a trough of oil, for the cremation could not be performed without a son. Now it was lifted out of the oil and laid on the ground. From lying so long in the oil the face had grown pale, yet the lord of the earth looked like a man asleep, and that likeness of death to sleep never fails to move us. When they had laid him on a splendid couch inlaid with jewels of every kind, his son looked at him and broke into bitter lament. His lament took the form of questions: “What did you decide, my king, while I was away and had not yet come home? Having banished Rāma, who knows what is right, and mighty Lakṣmaṇa, where will you go? Where are you going, leaving this grieving people bereft of Rāma, that lion among men whose great deeds cost him no effort? With you gone and Rāma in the forest, who will calmly see to the welfare and safety of this city? Widowed of you, my king, the earth has lost its beauty, and the city looks to me like a night without its moon.” Bharata's pain came not only from losing his father but from the kingdom's being left without a protector: two losses at once, his father gone and his eldest brother in the forest. The widowed earth and the moonless city carry the same meaning: without its guardian, beauty perishes.

As Bharata lamented so, sick at heart, the great sage Vasiṣṭha spoke again: “Mighty-armed prince, let the rites due to this lord of the people be performed steadily and without hesitation.” There was no room here for deliberation; the time itself commanded, and delay would spoil the rites for the body. Bharata said “So be it”, honoured Vasiṣṭha's words and hurried on the officiating priests, chaplains and teachers in every way. To honour his guru's word was his nature: he neither argued nor delayed. The king's sacred fires, carried out from the fire-hall, were offered into by the priests according to rule. Daśaratha had kept the sacred fires and performed the horse sacrifice and others, so his last rite was to be performed with his own household fires; that is the rule for the funeral of one who has kept the sacred fires. Then the attendants lifted the king, from whom all sense had gone, onto a palanquin and carried him away, dispirited, their throats choked with tears so that they could not even weep aloud. He who until then had been called king was now only a burden without life.

People walked ahead of the king scattering gold, silver and garments of every kind along the road. It was his last procession of giving: the king who in life was famed for his generosity had his road strewn with gifts. Others brought sandalwood, aloe resin, sarala, padmaka and deodar and laid them on the pyre, all fragrant woods, a pyre fit for a king. Bringing many other perfumes, costly and common, the priests laid the lord of the earth in the middle of the pyre. Then, having made the offering into the fire, his priests murmured their prayers in low voices, and the sāman singers sang the sāmans as the scriptures direct. So this was no merely worldly funeral but a Vedic rite, with prayers, fire and song. Here the poet does not describe the grief again and again; he tells only the order of the rites, and from that alone the solemnity arises. In place of lament there is now ritual, for ritual is what gives grief its bounds.

Then the king's wives came out of the city in palanquins and carriages, each as befitted her rank, surrounded by the elders; even in going out the royal ladies kept to due order. The priests walked round the king, now laid on the fire, keeping him on their left — in rites for the dead the circling is made to the left, in rites for the gods to the right, and this difference marks the line between the auspicious and the inauspicious. The grieving women led by Kausalyā did the same. Then was heard the piteous crying of thousands of women in anguish, like the cry of krauñca hens. The image recalls Vālmīki's very first verse, for the first poem was born from the killing of a krauñca bird, and here again the cremation of the king is told through the cry of the krauñcas. Daśaratha's death and Rāma's exile — two griefs meet in that sound.

Then, weeping, helpless, lamenting again and again, the king's ladies came down from their carriages on the bank of the Sarayū. With Bharata, the royal women, the ministers and the priests offered water for the dead, then entered the city with tear-filled eyes, and for ten days they slept on the ground and bore their grief. The ten days are the period of ritual impurity after a death; in the next sarga the śrāddha rites begin on the twelfth day. So this sarga completes Daśaratha's funeral.