पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः कैकेयीं गर्हित्वा तोमराङ्कुशतोदितः गजः इव भुवि अपतत्। अस्मिन् सर्गे सः दीर्घकालात् समुत्थाय संज्ञां लभते। उत्थाय एव सः अश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्यां दीनां मातरम् उद्वीक्षते, ततः च अमात्यानां मध्ये एव तां कुत्सयति। तस्य वचनं त्रिविधं निवेदनम् — ‘अहं राज्यं जातु न कामये, मातरा सह मन्त्रणाम् अपि न अकरवम्; राज्ञा यः अभिषेकः समीक्षितः तम् अपि न जानामि, यतः शत्रुघ्नेन सह अहं विप्रकृष्टे देशे आसम्; महात्मनः रामस्य वनवासं सौमित्रेः सीतायाश्च विवासनं कथं वा अभवत् इति अपि न जानामि’ इति। अमात्यमध्ये एतत् कथनं महत्त्वपूर्णम् — भरतः केवलं मातरं न, अपि तु समग्रं राजमण्डलं साक्षिणं करोति, येन लोके तस्य निर्दोषत्वं प्रकटं भवेत्। एते चत्वारः श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न विद्यन्ते; वुल्गेटे तु ते सर्गस्य प्रस्तावनारूपाः। ‘दीर्घकालात्’ इति पदेन मूर्च्छायाः दैर्घ्यं सूच्यते — पूर्वसर्गान्ते पतितः सः चिरेण एव उत्तिष्ठति। ‘संज्ञां लब्ध्वा’ इति च शरीरस्य चेतना पुनरागता, किन्तु मनसः शान्तिः न आगता। अत्र भरतस्य वचनं न प्रलापः, अपि तु सुव्यवस्थितं त्रिवाक्यं प्रमाणम् — इच्छाभावः, ज्ञानाभावः, देशान्तरस्थितिः च। शत्रुघ्नस्य सहवासस्य उल्लेखः अपि साक्षित्वेन एव कृतः। एवं कविः अग्रिमस्य शपथपर्वणः भूमिं रचयति — यः स्वयम् एव निर्दोषः, सः एव शपथं कर्तुं शक्नोति।

तथा क्रोशतः महात्मनः भरतस्य शब्दम् आज्ञाय कौसल्या सुमित्राम् अब्रवीत् — ‘क्रूरकार्यायाः कैकेय्याः पुत्रः भरतः आगतः; तं दीर्घदर्शिनं भरतं द्रष्टुम् इच्छामि’ इति। ‘क्रूरकार्यायाः’ इति विशेषणेन तस्याः अद्यापि अनुपशान्तः रोषः सूच्यते, तथापि ‘दीर्घदर्शिनम्’ इति पदेन भरतं प्रति तस्याः सम्मानः अपि प्रकाशते। एवम् उक्त्वा विवर्णवदना कृशा वेपमाना विचेतना च सा यत्र भरतः तत्र प्रतस्थे। तस्मिन् एव काले राजात्मजः भरतः शत्रुघ्नसहितः तेन एव मार्गेण कौसल्यायाः निवेशनं प्रति प्रस्थितः। ततः शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ जातौ, पतितां नष्टचेतनां दुःखार्तां तां च पर्यष्वजेताम्। रुदन्तौ तौ रुदतीं ताम् उपेत्य आश्लिष्टवन्तौ; आर्या मनस्विनी कौसल्या च भृशदुःखिता सती भरतं प्रत्युवाच। उभयोः मिलनं मौनेन एव आरब्धम् — अश्रूणि एव प्रथमं वचनम्। ‘शब्दमाज्ञाय’ इति पदेन दर्शितम् — कौसल्या भरतं न पश्यति, केवलं तस्य क्रन्दनं शृणोति; तेन एव सा तम् अभिजानाति। द्वयोः अपि गतिः परस्पराभिमुखी — सा तं प्रति, सः च तां प्रति; मार्गे एव मिलनं जातम्। कवेः अयं संयोगः सूचयति यत् उभयोः अपि हृदये एकः एव शोकः वर्तते। ‘आर्या मनस्विनी’ इति विशेषणद्वयेन कौसल्यायाः गाम्भीर्यं धैर्यं च स्मार्यते — यद्यपि सा पतिता नष्टचेतना च आसीत्, तथापि सा एव प्रथमं वक्तुं समर्था भवति।

कौसल्यायाः वचनं व्यङ्ग्येन पूर्णम् — ‘राज्यकामस्य तव इदम् अकण्टकं राज्यं प्राप्तम्; खेदः तु एतावान् एव यत् तत् कैकेय्या शीघ्रं क्रूरेण कर्मणा सम्प्राप्तम्’ इति। ततः सा पृच्छति — ‘मम पुत्रं चीरवसनं वनवासिनं प्रस्थाप्य क्रूरदर्शिनी कैकेयी तत्र कं गुणं पश्यति?’ इति। अनन्तरं सा स्वस्य गतिं याचते — ‘क्षिप्रं मामपि कैकेयी तत्र प्रस्थापयितुम् अर्हति, यत्र सुमहायशाः हिरण्यनाभः मम सुतः आस्ते। अथवा अहं स्वयम् एव सुमित्रानुचरा सुखम् अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य यत्र राघवः तत्र प्रस्थास्ये। अथवा त्वम् एव अद्य मां तत्र नेतुम् अर्हसि, यत्र असौ पुरुषव्याघ्रः मम सुतः तपः तप्यते’ इति। अन्ते सा कटुतमं वदति — ‘धनधान्यसमाचितं हस्त्यश्वरथसम्पूर्णम् इदं विस्तीर्णं राज्यं तया तव निर्यातितम्’ इति। ‘निर्यातितम्’ इति पदं दानम् इव ध्वनति, वस्तुतः तु हरणम् एव सूचयति। एतानि वचनानि कौसल्यायाः पुत्रशोकजन्यानि, न तु वैरजन्यानि — तथापि तानि भरताय विषवत् दुःसहानि। ‘हिरण्यनाभः’ इति रामस्य शुभलक्षणसूचकं विशेषणम्; तेन सा पुत्रस्य राजयोग्यतां स्मारयति। ‘अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य’ इति पदेन सा वानप्रस्थविधिम् एव अनुसर्तुम् इच्छति — पत्यौ मृते धर्मपत्न्याः सः एव मार्गः। त्रिषु विकल्पेषु — कैकेय्या प्रेषणम्, स्वयंगमनम्, भरतेन नयनम् — सर्वेषु अपि एकः एव आशयः, रामसमीपे वासः इति।

इत्यादिभिः बहुभिः क्रूरैः वाक्यैः सम्भर्त्सितः अनघः भरतः अतीव विव्यथे — यथा व्रणः सूचिना तुद्येत तथा। उपमा अतीव सूक्ष्मा — यः पूर्वम् एव क्षतः, तस्य क्षते एव सूची निविष्टा; मातुः वचनानि तस्य पूर्वदुःखम् एव द्विगुणीकुर्वन्ति। सम्भ्रान्तचेतनः सः तस्याः चरणौ पपात, बहुधा विलप्य असंज्ञः अभवत्, ततः च पुनः लब्धसंज्ञः जातः। एवं विलपमानां शोकैः बहुभिः आवृतां तां कौसल्यां प्राञ्जलिः भरतः प्रत्युवाच — ‘आर्ये, अजानन्तम् अकल्मषं मां कस्मात् गर्हसे? राघवे मम या विपुला स्थिता प्रीतिः, तां त्वं जानासि एव’ इति। अत्र ‘जानासि’ इति पदेन सः तस्याः एव हृदयं साक्षित्वेन आह्वयति। अनन्तरं यत् आरभते तत् सम्पूर्णस्य अयोध्याकाण्डस्य विलक्षणम् अङ्गम् — अष्टत्रिंशत् शपथानां दीर्घा माला, यया सः स्वस्य निरपराधत्वं प्रमाणयितुम् इच्छति। ‘अनघः’ इति विशेषणेन कविः स्वयम् एव भरतस्य निर्दोषत्वं घोषयति — पाठकाय सन्देहः न अवशिष्यते। ‘चरणौ पपात’ इति पदेन भरतः वाचा न, अपि तु कायेन एव प्रथमम् उत्तरं ददाति। द्विवारं मूर्च्छा — पूर्वसर्गे कैकेय्याः पुरतः, अत्र च कौसल्यायाः पुरतः — तस्य शारीरिकं दौर्बल्यं न, अपि तु मानसिकस्य आघातस्य तीव्रताम् एव दर्शयति। शपथानाम् आरम्भे ‘जानासि’ इति पदम् एव तस्य एकं शरणम्।

भरतस्य शपथानां रचना एकरूपा — प्रत्येकस्य श्लोकस्य उत्तरार्धे ‘यस्यार्योऽनुमते गतः’ इति ध्रुवपदम् आवर्तते, पूर्वार्धे च कस्यचित् पापस्य निर्देशः। आशयः — ‘यस्य अनुमत्या आर्यः रामः वनं गतः, तस्य एतत् पापं भवतु’ इति। प्रथमे शपथे सः वदति — ‘तस्य बुद्धिः कृतशास्त्रानुगा मा भवतु, सः सत्यसंधः सतां श्रेष्ठः च मा भवतु’ इति। ततः क्रमेण — ‘सः पापीयसां प्रैष्यं यातु, सूर्यं प्रति मेहतु, सुप्तां गां पादेन हन्तु; भर्ता भृत्येन महत् कर्म कारयित्वा तम् अनर्थकं कुर्यात् चेत् यः अधर्मः, सः तस्य भवतु; पुत्रवत् भूतानि परिपालयतः राज्ञः द्रोहिणां यत् पापं, तत् तस्य; बलेः षड्भागम् उद्धृत्य प्रजाः अरक्षतः नृपस्य यः अधर्मः, सः तस्य; सत्रे तपस्विभ्यः यज्ञदक्षिणां संश्रुत्य अपलपतां यत् पापं, तत् तस्य; हस्त्यश्वरथसम्बाधे शस्त्रसमाकुले युद्धे सतां धर्मं मा कार्षीत्; गुरुणा यत्नेन उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं सः दुष्टात्मा नाशयतु’ इति। एषा शपथपद्धतिः प्राचीना — आत्मनः शुद्धिं प्रमाणयितुं वक्ता अन्यस्मै महत् पापम् आशंसति। अत्र तु विशेषः — भरतः ‘मम एतत् पापं भवतु’ इति न वदति, अपि तु ‘यस्य अनुमत्या रामः गतः तस्य भवतु’ इति। एवं सः स्वम् आत्मानं तस्मात् जनात् पृथक् स्थापयति। पापानां चयनम् अपि सुविचारितम् — प्रथमं बुद्धेः शास्त्रभ्रंशः, ततः शारीरिकम् अशौचम्, ततः च राजद्रोहः राजापराधश्च — लघुतरात् गुरुतरं प्रति क्रमः दृश्यते। ‘प्रैष्यं यातु’ इत्यत्र प्रैष्यं नाम दासत्वं नीचसेवा च; ‘बलेः षड्भागः’ इति च प्रजाभ्यः राज्ञा ग्राह्यः आयस्य षष्ठांशः, यस्य ग्रहणे प्रजारक्षणम् एव प्रत्युपकारः इति शास्त्रमर्यादा। ‘संश्रुत्य अपलपनम्’ इति च प्रतिज्ञाय दानस्य निह्नवः।

शपथानां द्वितीयः स्तबकः कुलधर्मविषयकः। ‘व्यूढबाह्वंसं चन्द्रभास्करतेजसं तं राज्यस्थम् आसीनं सः मा द्राक्षीत्’ — रामस्य राज्याभिषेकदर्शनम् एव महत् पुण्यम्, तस्मात् वञ्चनम् एव शापः। ‘निर्घृणः सः पायसं कृसरं छागं च वृथा अश्नातु, गुरून् च अवजानातु; गाः पादेन स्पृशतु, गुरून् परिवदेत, मित्रे च अत्यर्थं द्रुह्येत; विश्वासात् मिथः क्वचित् कथितं परिवादं सः दुष्टात्मा विवृणोतु; अकर्ता अकृतज्ञः त्यक्तात्मा निरपत्रपः च सन् लोके विद्विष्टः भवतु; स्वगृहे पुत्रैः दारैः भृत्यैः च परिवारितः सन् एकः एव मृष्टम् अश्नातु; सदृशान् दारान् अप्राप्य अनपत्यः सन् धर्म्यां क्रियाम् अनवाप्य प्रमीयताम्; स्वेषु दारेषु दुःखितः सन् आत्मनः संततिं मा द्राक्षीत्, समग्रम् आयुः च अप्राप्य म्रियताम्’ इति। एते शपथाः गृहस्थधर्मस्य सर्वाणि अङ्गानि स्पृशन्ति — अन्नम्, अतिथिः, गुरुः, मित्रम्, पत्नी, सन्ततिः, आयुः च। ‘एकः एव मृष्टम् अश्नातु’ इति शपथः स्मृतिषु प्रसिद्धं वचनम् अनुसरति — यः परिवारं विहाय एकाकी मिष्टं भुङ्क्ते सः पापभाक् इति। एतेषु शपथेषु वाल्मीकेः कालस्य गृहस्थधर्मस्य सम्पूर्णं चित्रं दृश्यते। भरतस्य आवेगः च तेन प्रकाशते — यः सामान्यतः मितभाषी विनीतः च, सः अधुना अष्टत्रिंशत् श्लोकान् यावत् शापमालां वदति। ‘विवृणोतु’ इति विश्वासेन कथितस्य रहस्यस्य प्रकटनम्; ‘अकर्ता’ इति यः उपकारं न करोति सः, ‘त्यक्तात्मा’ इति च यः आत्मानम् एव त्यक्तवान्, आत्मसंयमहीनः। ‘मृष्टम्’ इति स्वादुतमम् अन्नम्, यत् एकाकिना भोक्तव्यं न इति स्मृतिवचनम्।

तृतीयः स्तबकः राजपुरुषस्य दोषान् उद्दिशति। ‘राज्ञः स्त्रियाः बालस्य वृद्धस्य च वधे यत् पापम् उच्यते, भृत्यत्यागे च यत् पापम्, तत् सर्वं सः प्रतिपद्यताम्। लाक्षया मधुमांसेन लोहेन विषेण च — एतैः निषिद्धैः पण्यैः सः सदैव भृत्यान् बिभृयात्। शत्रुपक्षभयंकरे संग्रामे समुपोढे सति पलायमानः सः वध्येत। कपालपाणिः चीरसंवृतः सन् उन्मत्तः इव भिक्षमाणः पृथिवीम् अटताम्। सः नित्यं मद्ये स्त्रीषु अक्षेषु च प्रसक्तः कामक्रोधाभिभूतः च भवतु। तस्य मनः धर्मे मा भूयात्, सः अधर्मं निषेवताम्, अपात्रवर्षी च भवतु। सहस्रशः संचितानि विविधानि तस्य वित्तानि दस्युभिः विप्रलुप्यन्ताम्। उभे संध्ये शयानस्य यत् पापं परिकल्प्यते, तत् च तस्य भवतु’ इति। एतेषु शपथेषु वर्णधर्मस्य अर्थशास्त्रस्य च सङ्केताः दृश्यन्ते — निषिद्धवाणिज्यम्, युद्धपलायनम्, अपात्रदानम् इति। ‘लाक्षा मधु मांसं लोहं विषं च’ इति एतानि पञ्च निषिद्धानि पण्यानि स्मृतिषु प्रसिद्धानि; तैः जीविका पापमूला इति शास्त्रमतम्। ‘पलायमानो वध्येत’ इति क्षत्रियधर्मस्य विपर्ययः — पृष्ठे प्रहारेण मरणं क्षत्रियस्य निकृष्टतमा गतिः। ‘कपालपाणिः’ इति च महापातकिनः प्रायश्चित्तवेषः, यः द्वादश वर्षाणि भिक्षाटनेन चरति। एवं भरतः लौकिकं शास्त्रीयं च द्वयम् अपि प्रमाणीकृत्य शपते। ‘अपात्रवर्षी’ इति मेघः इव अयोग्ये दानं वर्षन्; ‘उभे संध्ये शयानः’ इति च प्रातःसायंसंध्ययोः निद्रया कालं नाशयन्, यस्य दोषः स्मृतिषु प्रसिद्धः। ‘कपालपाणिः’ इति च हस्ते कपालं धारयन् प्रायश्चित्तचारी।

चतुर्थः स्तबकः महापातकानि स्पृशति। ‘अग्निदायके यत् पापं, गुरुतल्पगे यत् पापं, मित्रद्रोहे च यत् पापं — तत् सर्वं सः प्रतिपद्यताम्। देवतानां पितॄणां मातापित्रोः च सः शुश्रूषां मा कार्षीत्। सतां लोकात्, सतां कीर्त्याः, सज्जुष्टात् कर्मणः च सः अद्य एव क्षिप्रं भ्रश्यतु। मातृशुश्रूषाम् अपास्य सः अनर्थे अवतिष्ठताम्। बहुभृत्यः दरिद्रः ज्वररोगसमन्वितः च सन् सततं क्लेशं समायातु। आशाम् आशंसमानानां दीनानाम् ऊर्ध्वचक्षुषाम् अर्थिनाम् आशां सः वितथां कुर्यात्। सः पुरुषः पिशुनः अशुचिः अधर्मात्मा राज्ञः भीतः च सन् नित्यं मायया रमताम्। ऋतुकालानुरोधिनीम् ऋतुस्नातां सतीं भार्यां सः दुष्टात्मा अतिवर्तेत’ इति। ‘अग्निदः गुरुतल्पगः मित्रद्रोही’ इति त्रयः शास्त्रेषु महापातकिषु गण्यन्ते, अतः अयं स्तबकः शपथमालायाः गुरुतमः। स्मृतिषु पञ्च महापातकानि गण्यन्ते — ब्रह्महत्या, सुरापानम्, स्तेयम्, गुरुतल्पगमनम्, तैः सह संसर्गः च। अत्र भरतः तेषु अग्निदानं मित्रद्रोहं च योजयित्वा त्रितयं वदति। ‘देवतानां पितॄणां मातापित्रोः च शुश्रूषा’ इति त्रिविधं कर्तव्यम् — देवेभ्यः यज्ञः, पितृभ्यः श्राद्धम्, मातापितृभ्यां सेवा च — तस्य लोपः शापरूपेण उक्तः। ‘सतां लोकात् भ्रश्यतु’ इति च परलोकस्य अपि अपहारः। अनेन शपथानां तीव्रता चरमां सीमाम् आरोहति। ‘वितथां कुर्यात्’ इति याचकानाम् आशाभङ्गः; ‘ऊर्ध्वचक्षुषः’ इति च ये दातुः मुखम् उन्नमय्य प्रतीक्षन्ते ते दीनाः। ‘अतिवर्तेत’ इति ऋतुकाले उपस्थितायाः पत्न्याः अतिक्रमणम्, उपेक्षा इत्यर्थः।

अन्तिमे स्तबके ब्राह्मणविषयकाणि जलविषयकाणि च पापानि निर्दिश्यन्ते। ‘विप्रलुप्तप्रजातस्य ब्राह्मणस्य यत् दुष्कृतम्, तत् एतत् सः प्रतिपद्येत। कलुषेन्द्रियः सः ब्राह्मणाय उद्यतां पूजां विहन्तु, बालवत्सां गां च दोग्धु — यस्याः वत्सः अद्यापि स्तन्यं पिबति, तस्याः दोहनम् एव क्रूरता। धर्मदारान् परित्यज्य सः त्यक्तधर्मरतिः मूढः परदारान् निषेवताम्। पानीयदूषके विषदायके च यत् पापम्, तत् सर्वम् एकः एव सः लभताम्। पानीये सति तृषार्तं विप्रलम्भेन योजयन् यत् पापं लभते, तत् तस्य स्यात्। भक्त्या विवदमानेषु मार्गम् आश्रित्य पश्यतः यत् पापं, तेन सः युज्येत’ इति। अन्तिमः शपथः सूक्ष्मतमः — कलहे पक्षपातेन तूष्णीं द्रष्टा अपि दोषभाक् इति। एवं भरतः लघुतमात् गुरुतमं यावत् सर्वं पापजातम् आत्मनि आरोपयितुम् उद्यतः। जलस्य दूषणं विषदानं च समानपापे गण्येते इति अत्र स्पष्टम् — यतः जलं सर्वेषां प्राणिनां जीवनम्। ‘तृषार्तं विप्रलम्भेन योजयन्’ इति पदैः तृषितस्य वञ्चनम् अपि हिंसा एव इति उक्तम्। अन्तिमः शपथः तु मानसिकम् एव पापं गृह्णाति — क्रियया न, केवलं पक्षपातदृष्ट्या अपि पापम् उपचीयते इति। एवं भरतः बाह्यात् आन्तरं यावत्, स्थूलात् सूक्ष्मं यावत् च सर्वं पापजातं परिगणयति। ‘विप्रलुप्तप्रजातः’ इति यस्य सन्ततिः विनष्टा सः ब्राह्मणः; ‘विप्रलम्भः’ इति च वञ्चना, प्रतारणम्। ‘भक्त्या पश्यतः’ इति एकपक्षे अनुरागेण तूष्णीं द्रष्टुः, यः स्वयम् अक्रियः अपि दोषभाक् भवति।

एवम् आश्वासयन् एव दुःखार्तः पार्थिवात्मजः भरतः पतिपुत्राभ्यां विहीनायाः कौसल्यायाः पुरतः भूमौ पपात। मुद्रणे अर्धश्लोकयोः क्रमः समीक्षितसंस्करणात् व्यत्ययेन स्थितः, अर्थः तु समानः एव। ततः कष्टैः शपथैः शपमानम् अचेतनं शोकसंतप्तं भरतं कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत् — ‘पुत्र, मम इदं दुःखं भूयः समुपजायते; शपथैः शपमानः त्वं मम प्राणान् उपरुणत्सि’ इति। मातुः वात्सल्यम् अत्र प्रकाशते — शपथाः तस्याः शोकं शमयितुं न, अपि तु वर्धयितुम् एव समर्थाः। ततः सा तं समाश्वासयति — ‘दिष्ट्या सहलक्ष्मणः तव आत्मा धर्मात् न चलितः; वत्स, सत्यप्रतिज्ञः त्वं सतां लोकान् अवाप्स्यसि’ इति। अनेन वचनेन कौसल्यायाः सन्देहः सर्वथा निवृत्तः, भरतस्य च निर्दोषत्वं मातृमुखेन एव प्रमाणितम्। ‘प्राणान् उपरुणत्सि’ इति पदेन कौसल्या दर्शयति — यः शपथः तां समाश्वासयितुं प्रयुक्तः, सः एव तस्याः प्राणान् रुणद्धि; पुत्रस्य आत्मशापः मातुः असह्यः। ‘दिष्ट्या’ इति निपातेन सा दैवस्य अनुग्रहम् एव स्मरति। ‘सहलक्ष्मणः’ इति पदं द्विधा व्याख्यायते — लक्ष्मणेन सह, अथवा शुभलक्षणैः सह इति। ‘सतां लोकान् अवाप्स्यसि’ इति आशीर्वचनं तेषाम् एव शपथानां प्रतिवचनम् — यत् सः अन्येषाम् आशंसत्, तस्य विपरीतं सा तस्मै ददाति।

एवम् उक्त्वा कौसल्या भ्रातृवत्सलं भरतम् अङ्कम् आनीय तं महाबाहुं परिष्वज्य भृशदुःखिता सती रुरोद। अयं परिष्वङ्गः सर्गस्य परिणामः — गर्हा क्षमया, सन्देहः च विश्वासेन परिणतः। किन्तु भरतस्य दुःखं न शाम्यति — एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः मोहात् शोकसंरम्भात् च मनः लुलितं बभूव। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन रचितः — लालप्यमानस्य, विचेतनस्य, प्रणष्टबुद्धेः, भूमौ पतितस्य, मुहुर्मुहुः दीर्घं निःश्वसतः च तस्य सा रात्रिः शोकेन एव जगाम। ‘सा रात्रिः’ इति निर्देशेन कविः कालस्य एकां सम्पूर्णां यामिकां शोकेन एव पूर्णां दर्शयति। अग्रिमे सर्गे वसिष्ठः भरतम् उत्थाप्य दशरथस्य और्ध्वदेहिकं कर्तुम् आदेक्ष्यति। ‘अङ्कम् आनीय’ इति पदेन कौसल्या भरतं शिशुम् इव गृह्णाति — तेन मातृत्वस्य पुनःस्थापनं सूच्यते। ‘मुहुर्मुहुः दीर्घं निःश्वसतः’ इति पदैः निद्रायाः अभावः एव सूच्यते। एवं कविः शोकस्य कालमानम् एव अन्तिमं चित्रं करोति — न वचनम्, न क्रिया, केवला रात्रिः।

మునుపటి సర్గలో భరతుడు కైకేయిని నిందించి, తోమరాలతో అంకుశాలతో పొడవబడిన ఏనుగులా నేలపై పడిపోయాడు. ఈ సర్గలో అతడు చాలాసేపటికి లేచి స్పృహలోకి వస్తున్నాడు. లేవగానే అతడు కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో దీనురాలైన తల్లి వైపు చూస్తాడు, తరువాత అమాత్యుల మధ్యనే ఆమెను నిందిస్తాడు. అతని మాట మూడు విధాలైన నివేదనం — ‘నేను రాజ్యాన్ని ఎన్నడూ కోరలేదు, తల్లితో కలిసి ఏ మంతనమూ చేయలేదు; రాజు ఆలోచించిన అభిషేకం గురించి కూడా నాకు తెలియదు, ఎందుకంటే శత్రుఘ్నునితో కలిసి నేను దూరదేశంలో ఉన్నాను; మహాత్ముడైన రాముని వనవాసమూ, సౌమిత్రీ సీతల ప్రవాసమూ ఎలా జరిగాయో కూడా నాకు తెలియదు’ అని. అమాత్యుల మధ్య ఈ మాట చెప్పడం ముఖ్యమైనది — భరతుడు కేవలం తల్లినే కాదు, సమస్త రాజమండలాన్నీ సాక్షిగా నిలబెడుతున్నాడు, తద్వారా లోకంలో తన నిర్దోషత్వం బయటపడాలని. ఈ నాలుగు శ్లోకాలూ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్‌లో) మాత్రం అవి సర్గకు ప్రస్తావనలా ఉన్నాయి. ‘దీర్ఘకాలాత్’ (చాలాసేపటికి) అనే పదంతో మూర్ఛ ఎంతసేపు ఉందో సూచించబడుతున్నది — మునుపటి సర్గ చివరలో పడిపోయిన అతడు చాలాసేపటికే లేస్తున్నాడు. ‘సంజ్ఞాం లబ్ధ్వా’ (స్పృహ పొంది) అంటే శరీరానికి చైతన్యం తిరిగి వచ్చింది, కాని మనస్సుకు శాంతి రాలేదు. ఇక్కడ భరతుని మాట ప్రలాపం కాదు, చక్కగా వ్యవస్థీకరించిన మూడు వాక్యాల ప్రమాణం — కోరిక లేకపోవడం, తెలియకపోవడం, దూరదేశంలో ఉండటం. శత్రుఘ్నుడు తనతో ఉన్నాడని ప్రస్తావించడం కూడా సాక్ష్యంగానే చేయబడింది. ఈ విధంగా కవి రాబోయే శపథపర్వానికి భూమికను రచిస్తున్నాడు — స్వయంగా నిర్దోషి అయినవాడే శపథం చేయగలడు.

అలా ఆక్రోశిస్తున్న మహాత్ముడైన భరతుని శబ్దాన్ని గుర్తించి కౌసల్య సుమిత్రతో అన్నది — ‘క్రూరకర్మలు చేసిన కైకేయి కొడుకు భరతుడు వచ్చాడు; దీర్ఘదర్శి అయిన ఆ భరతుణ్ణి చూడాలనుకుంటున్నాను’ అని. ‘క్రూరకార్యాయాః’ (క్రూరకర్మలు చేసినదాని) అనే విశేషణంతో ఆమెకు ఇంకా చల్లారని రోషం సూచించబడుతున్నది, అయినా ‘దీర్ఘదర్శినమ్’ (దీర్ఘదర్శి) అనే పదంతో భరతుని పట్ల ఆమెకున్న గౌరవం కూడా ప్రకాశిస్తున్నది. ఇలా చెప్పి, రంగు వెలిసిన ముఖంతో, కృశించి, వణుకుతూ, చైతన్యం కోల్పోయినట్లుగా ఆమె భరతుడు ఉన్న చోటికి బయలుదేరింది. అదే సమయంలో రాజకుమారుడైన భరతుడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి అదే దారిలో కౌసల్య నివాసం వైపు బయలుదేరాడు. తరువాత శత్రుఘ్నభరతులు కౌసల్యను చూసి దుఃఖించారు; పడిపోయి, స్పృహ కోల్పోయి, దుఃఖంతో బాధపడుతున్న ఆమెను కౌగిలించుకున్నారు. ఏడుస్తున్న వారిద్దరూ ఏడుస్తున్న ఆమె దగ్గరకు చేరి హత్తుకున్నారు; పూజ్యురాలూ మనస్వినీ అయిన కౌసల్య తీవ్రమైన దుఃఖంతో భరతునితో మాట్లాడింది. వారిద్దరి కలయిక మౌనంతోనే మొదలైంది — కన్నీళ్ళే మొదటి మాట. ‘శబ్దమాజ్ఞాయ’ (శబ్దాన్ని గుర్తించి) అనే పదంతో చూపబడింది — కౌసల్య భరతుణ్ణి చూడటం లేదు, అతని ఆక్రందనను మాత్రమే వింటున్నది; దానితోనే ఆమె అతన్ని గుర్తిస్తున్నది. ఇద్దరి గమనమూ ఒకరి వైపు ఒకరిది — ఆమె అతని వైపు, అతడు ఆమె వైపు; దారిలోనే కలయిక జరిగింది. కవి కూర్చిన ఈ యాదృచ్ఛికత ఇద్దరి హృదయాలలోనూ ఒకే శోకం ఉందని సూచిస్తున్నది. ‘ఆర్యా మనస్వినీ’ (పూజ్యురాలు, మనస్విని) అనే రెండు విశేషణాలతో కౌసల్య గాంభీర్యమూ ధైర్యమూ గుర్తుచేయబడుతున్నాయి — ఆమె పడిపోయి స్పృహ కోల్పోయినా, ఆమే మొదట మాట్లాడగలుగుతున్నది.

కౌసల్య మాట వ్యంగ్యంతో నిండి ఉంది — ‘రాజ్యం కోరుకున్న నీకు ఈ ముళ్ళు లేని రాజ్యం దక్కింది; బాధ ఒక్కటే, అది కైకేయి క్రూరకర్మతో ఇంత త్వరగా సంపాదించబడింది’ అని. తరువాత ఆమె అడుగుతున్నది — ‘నా కొడుకును నారచీరలతో వనవాసిగా పంపి, క్రూరదృష్టి గల కైకేయి అందులో ఏ గుణాన్ని చూస్తున్నది?’ అని. ఆ తరువాత ఆమె తనకు గతిని కోరుతున్నది — ‘మహాయశస్వి, హిరణ్యనాభుడు అయిన నా కొడుకు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి కైకేయి నన్ను కూడా వెంటనే పంపాలి. లేదా సుమిత్రను వెంటబెట్టుకొని, అగ్నిహోత్రాన్ని ముందుంచుకొని, రాఘవుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి నేనే సుఖంగా వెళ్ళిపోతాను. లేదా ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడైన నా కొడుకు ఎక్కడ తపస్సు చేస్తున్నాడో అక్కడికి నువ్వే ఈ రోజు నన్ను తీసుకువెళ్ళాలి’ అని. చివరకు ఆమె అత్యంత కటువైన మాట అంటున్నది — ‘ధనధాన్యాలతో నిండిన, ఏనుగులూ గుర్రాలూ రథాలతో సంపూర్ణమైన ఈ విశాల రాజ్యాన్ని ఆమె నీకు అప్పగించింది’ అని. ‘నిర్యాతితమ్’ (అప్పగించింది) అనే పదం దానంలా ధ్వనిస్తుంది, నిజానికి అపహరణనే సూచిస్తుంది. ఈ మాటలు కౌసల్య పుత్రశోకం వల్ల పుట్టినవి, వైరం వల్ల కాదు — అయినా అవి భరతునికి విషంలా దుస్సహమైనవి. ‘హిరణ్యనాభః’ (బంగారు నాభి గలవాడు) అనేది రాముని శుభలక్షణాన్ని సూచించే విశేషణం; దానితో ఆమె కొడుకు రాజయోగ్యతను గుర్తుచేస్తున్నది. ‘అగ్నిహోత్రం పురస్కృత్య’ (అగ్నిహోత్రాన్ని ముందుంచుకొని) అనే పదంతో ఆమె వానప్రస్థవిధినే అనుసరించాలనుకుంటున్నది — భర్త మరణించాక ధర్మపత్నికి అదే మార్గం. మూడు వికల్పాలలోనూ — కైకేయి పంపడం, తానే వెళ్ళడం, భరతుడు తీసుకువెళ్ళడం — అన్నిటిలోనూ ఒకే ఆశయం, రాముని దగ్గర నివసించడం.

ఇటువంటి ఎన్నో క్రూరమైన మాటలతో గద్దించబడిన పాపరహితుడైన భరతుడు, గాయాన్ని సూదితో గుచ్చినట్లు, తీవ్రంగా బాధపడ్డాడు. ఉపమానం ఎంతో సూక్ష్మమైనది — ముందే గాయపడినవాని గాయంలోనే సూది గుచ్చబడింది; తల్లి మాటలు అతని మునుపటి దుఃఖాన్నే రెట్టింపు చేస్తున్నాయి. కలవరపడిన చిత్తంతో అతడు ఆమె పాదాలపై పడ్డాడు, ఎన్నో విధాలుగా విలపించి స్పృహ కోల్పోయాడు, తరువాత మళ్ళీ స్పృహలోకి వచ్చాడు. ఇలా విలపిస్తున్న, ఎన్నో శోకాలతో ఆవరించబడిన ఆ కౌసల్యతో భరతుడు చేతులు జోడించి అన్నాడు — ‘ఆర్యా, ఏమీ తెలియని, కళంకం లేని నన్ను ఎందుకు నిందిస్తున్నావు? రాఘవుని పట్ల నాకున్న విపులమైన ప్రేమ నీకు తెలుసు కదా’ అని. ఇక్కడ ‘జానాసి’ (నీకు తెలుసు) అనే పదంతో అతడు ఆమె హృదయాన్నే సాక్షిగా పిలుస్తున్నాడు. ఆ తరువాత అతడు మొదలుపెట్టేది మొత్తం అయోధ్యాకాండలోనే విలక్షణమైన భాగం — ముప్పై ఎనిమిది శపథాల దీర్ఘమాల, దానితో అతడు తన నిరపరాధత్వాన్ని నిరూపించాలనుకుంటున్నాడు. ‘అనఘః’ (పాపరహితుడు) అనే విశేషణంతో కవి తానే భరతుని నిర్దోషత్వాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — పాఠకునికి సందేహం మిగలదు. ‘చరణౌ పపాత’ (పాదాలపై పడ్డాడు) అనే పదంతో భరతుడు మాటతో కాక శరీరంతోనే మొదటి జవాబిస్తున్నాడు. రెండుసార్లు మూర్ఛ — మునుపటి సర్గలో కైకేయి ఎదుట, ఇక్కడ కౌసల్య ఎదుట — అతని శారీరక దౌర్బల్యాన్ని కాదు, మానసిక ఆఘాతపు తీవ్రతనే చూపిస్తున్నది. శపథాల ప్రారంభంలో ‘జానాసి’ అనే పదమే అతనికి ఏకైక శరణం.

భరతుని శపథాల రచన ఏకరూపంగా ఉంటుంది — ప్రతి శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో ‘యస్యార్యోఽనుమతే గతః’ (ఎవరి అనుమతితో ఆర్యుడు వెళ్ళాడో) అనే ధ్రువపదం పునరావృతమవుతుంది, పూర్వార్ధంలో ఏదో ఒక పాపం నిర్దేశించబడుతుంది. ఆశయం — ‘ఎవరి అనుమతితో ఆర్యుడైన రాముడు అడవికి వెళ్ళాడో, అతనికి ఈ పాపం కలుగుగాక’ అని. మొదటి శపథంలో అతడు అంటున్నాడు — ‘అతని బుద్ధి అధ్యయనం చేసిన శాస్త్రాన్ని అనుసరించకుండుగాక, అతడు సత్యసంధుడూ సజ్జనశ్రేష్ఠుడూ కాకుండుగాక’ అని. తరువాత వరుసగా — ‘అతడు పాపాత్ముల సేవకుడవుగాక, సూర్యునికి ఎదురుగా మలమూత్రాలు విసర్జించుగాక, నిద్రపోతున్న ఆవును కాలితో తన్నుగాక; యజమాని సేవకుని చేత గొప్ప పని చేయించుకొని అతనికి ఫలం లేకుండా చేస్తే కలిగే అధర్మం అతనికి కలుగుగాక; ప్రాణులను కన్నబిడ్డల్లా పాలించే రాజుకు ద్రోహం చేసేవారికి కలిగే పాపం అతనికి కలుగుగాక; పన్నులో ఆరవ భాగాన్ని తీసుకొని ప్రజలను రక్షించని రాజుకు కలిగే అధర్మం అతనికి కలుగుగాక; సత్రయాగంలో తపస్వులకు యజ్ఞదక్షిణను వాగ్దానం చేసి ఎగవేసేవారికి కలిగే పాపం అతనికి కలుగుగాక; ఏనుగులూ గుర్రాలూ రథాలతో కిక్కిరిసి, శస్త్రాలతో నిండిన యుద్ధంలో అతడు సజ్జనుల ధర్మాన్ని పాటించకుండుగాక; గురువు ప్రయత్నపూర్వకంగా ఉపదేశించిన, అతి సూక్ష్మమైన అర్థం గల శాస్త్రాన్ని ఆ దుష్టాత్ముడు నశింపజేసుకొనుగాక’ అని. ఈ శపథపద్ధతి ప్రాచీనమైనది — తన శుద్ధిని నిరూపించుకోవడానికి వక్త మరొకరికి గొప్ప పాపాన్ని ఆశిస్తాడు. ఇక్కడ విశేషం ఏమిటంటే — భరతుడు ‘నాకు ఈ పాపం కలుగుగాక’ అని అనడం లేదు, ‘ఎవరి అనుమతితో రాముడు వెళ్ళాడో అతనికి కలుగుగాక’ అంటున్నాడు. ఈ విధంగా అతడు తనను ఆ వ్యక్తి నుండి వేరుగా నిలుపుకుంటున్నాడు. పాపాల ఎంపిక కూడా చక్కగా ఆలోచించినదే — మొదట బుద్ధి శాస్త్రం నుండి భ్రష్టమవడం, తరువాత శారీరక అశౌచం, తరువాత రాజద్రోహమూ రాజాపరాధమూ — తేలికైనదాని నుండి బరువైనదాని వైపు క్రమం కనిపిస్తుంది. ‘ప్రైష్యం యాతు’ అనే చోట ‘ప్రైష్యం’ అంటే దాసత్వం, నీచసేవ; ‘బలేః షడ్భాగః’ అంటే ప్రజల నుండి రాజు తీసుకోదగిన ఆదాయంలో ఆరవ వంతు, దానిని తీసుకున్నందుకు ప్రజారక్షణే ప్రత్యుపకారం అనేది శాస్త్రమర్యాద. ‘సంశ్రుత్య అపలపనం’ అంటే వాగ్దానం చేసి దానాన్ని ఎగవేయడం.

శపథాల రెండవ గుచ్ఛం కులధర్మానికి సంబంధించినది. ‘విశాలమైన భుజాలూ భుజస్కంధాలూ గల, చంద్రసూర్యుల తేజస్సు గల ఆ రాముడు రాజ్యంలో ఆసీనుడై ఉండటాన్ని అతడు చూడకుండుగాక’ — రాముని రాజ్యాభిషేకాన్ని చూడటమే గొప్ప పుణ్యం, దానిని కోల్పోవడమే శాపం. ‘దయలేని ఆ వ్యక్తి పాయసాన్నీ కృసరాన్నీ (నువ్వుల పులగాన్నీ) మేకమాంసాన్నీ వృథాగా (దేవతలకు నివేదించకుండా) తినుగాక, గురువులను అవమానించుగాక; ఆవులను కాలితో తాకుగాక, గురువులను నిందించుగాక, మిత్రునికి తీవ్రంగా ద్రోహం చేయుగాక; నమ్మకంతో ఏకాంతంలో చెప్పబడిన నిందను ఆ దుష్టాత్ముడు బయటపెట్టుగాక; ఉపకారం చేయనివాడూ, కృతఘ్నుడూ, ఆత్మనిగ్రహం లేనివాడూ, సిగ్గులేనివాడూ అయి లోకంలో ద్వేషించబడుగాక; తన ఇంట్లో కొడుకులూ భార్యలూ సేవకులూ చుట్టూ ఉండగా ఒక్కడే రుచికరమైన భోజనం తినుగాక; తగిన భార్యను పొందకుండా, సంతానం లేకుండా, ధర్మబద్ధమైన కర్మలు పొందకుండా మరణించుగాక; తన భార్య విషయంలో దుఃఖిస్తూ తన సంతానాన్ని చూడకుండుగాక, పూర్ణాయుష్షు పొందకుండా మరణించుగాక’ అని. ఈ శపథాలు గృహస్థధర్మంలోని అన్ని అంగాలనూ స్పృశిస్తాయి — అన్నం, అతిథి, గురువు, మిత్రుడు, భార్య, సంతానం, ఆయుష్షు. ‘ఒక్కడే రుచికరమైన భోజనం తినుగాక’ అనే శపథం స్మృతులలో ప్రసిద్ధమైన మాటను అనుసరిస్తున్నది — కుటుంబాన్ని విడిచి ఒక్కడే మధురాన్ని తినేవాడు పాపభాగి అని. ఈ శపథాలలో వాల్మీకి కాలపు గృహస్థధర్మపు సంపూర్ణ చిత్రం కనిపిస్తుంది. భరతుని ఆవేగం కూడా దానితో ప్రకాశిస్తున్నది — సాధారణంగా మితభాషీ వినయశీలీ అయినవాడు ఇప్పుడు ముప్పై ఎనిమిది శ్లోకాల వరకు శాపమాలను పలుకుతున్నాడు. ‘వివృణోతు’ అంటే నమ్మకంతో చెప్పబడిన రహస్యాన్ని బయటపెట్టడం; ‘అకర్తా’ అంటే ఉపకారం చేయనివాడు, ‘త్యక్తాత్మా’ అంటే ఆత్మనే విడిచిపెట్టినవాడు, ఆత్మసంయమం లేనివాడు. ‘మృష్టమ్’ అంటే అత్యంత రుచికరమైన అన్నం, దానిని ఒంటరిగా తినకూడదని స్మృతివచనం.

మూడవ గుచ్ఛం రాజపురుషుని దోషాలను ఉద్దేశిస్తున్నది. ‘రాజును, స్త్రీని, బాలుని, వృద్ధుని చంపడంలో ఏ పాపం చెప్పబడిందో, సేవకుని విడిచిపెట్టడంలో ఏ పాపం ఉందో, అదంతా అతడు పొందుగాక. లక్క, తేనె, మాంసం, ఇనుము, విషం — ఈ నిషిద్ధమైన సరుకులతో అతడు ఎల్లప్పుడూ సేవకులను పోషించుగాక. శత్రుపక్షానికి భయంకరమైన యుద్ధం ముంచుకొచ్చినప్పుడు పారిపోతూ అతడు చంపబడుగాక. చేతిలో కపాలంతో, నారచీర ధరించి, పిచ్చివానిలా భిక్షమెత్తుతూ భూమిపై తిరుగుగాక. అతడు నిత్యం మద్యంలో, స్త్రీలలో, జూదంలో ఆసక్తుడై కామక్రోధాలకు లొంగిపోవుగాక. అతని మనస్సు ధర్మంలో లగ్నం కాకుండుగాక, అతడు అధర్మాన్ని సేవించుగాక, అపాత్రులకు దానం కురిపించుగాక. వేలాదిగా కూడబెట్టిన అతని రకరకాల సంపదలను దొంగలు దోచుకుపోవుగాక. రెండు సంధ్యలలోనూ నిద్రపోయేవానికి ఏ పాపం కల్పించబడిందో అది కూడా అతనికి కలుగుగాక’ అని. ఈ శపథాలలో వర్ణధర్మపు, అర్థశాస్త్రపు సంకేతాలు కనిపిస్తాయి — నిషిద్ధ వాణిజ్యం, యుద్ధం నుండి పారిపోవడం, అపాత్రదానం. ‘లక్క, తేనె, మాంసం, ఇనుము, విషం’ — ఈ ఐదు నిషిద్ధ సరుకులు స్మృతులలో ప్రసిద్ధమైనవి; వాటితో జీవనం పాపమూలకమని శాస్త్రమతం. ‘పలాయమానో వధ్యేత’ (పారిపోతూ చంపబడుగాక) అనేది క్షత్రియధర్మానికి విపర్యయం — వీపుపై దెబ్బ తిని మరణించడం క్షత్రియునికి అత్యంత హీనమైన గతి. ‘కపాలపాణిః’ (చేతిలో కపాలం గలవాడు) అనేది మహాపాతకి ప్రాయశ్చిత్తవేషం, అతడు పన్నెండు సంవత్సరాలు భిక్షాటనతో సంచరిస్తాడు. ఈ విధంగా భరతుడు లౌకికమైనదాన్నీ శాస్త్రీయమైనదాన్నీ రెండింటినీ ప్రమాణంగా తీసుకొని శపథం చేస్తున్నాడు. ‘అపాత్రవర్షీ’ అంటే మేఘంలా అయోగ్యులపై దానం కురిపించేవాడు; ‘ఉభే సంధ్యే శయానః’ అంటే ఉదయసాయంసంధ్యలలో నిద్రతో కాలం వృథా చేసేవాడు, దాని దోషం స్మృతులలో ప్రసిద్ధమైనది. ‘కపాలపాణిః’ అంటే చేతిలో కపాలం ధరించి ప్రాయశ్చిత్తం ఆచరించేవాడు.

నాలుగవ గుచ్ఛం మహాపాతకాలను స్పృశిస్తున్నది. ‘ఇంటికి నిప్పు పెట్టేవానికి ఏ పాపం ఉందో, గురుపత్నితో సంగమించేవానికి ఏ పాపం ఉందో, మిత్రద్రోహంలో ఏ పాపం ఉందో — అదంతా అతడు పొందుగాక. దేవతలకూ పితరులకూ తల్లిదండ్రులకూ అతడు సేవ చేయకుండుగాక. సజ్జనుల లోకం నుండీ, సజ్జనుల కీర్తి నుండీ, సజ్జనులు ఆచరించే కర్మ నుండీ అతడు ఈ రోజే వెంటనే భ్రష్టుడవుగాక. తల్లిసేవను విడిచిపెట్టి అతడు అనర్థంలో నిలుచుగాక. ఎంతోమంది ఆశ్రితులు గలవాడై, దరిద్రుడై, జ్వరరోగాలతో కూడి ఎల్లప్పుడూ క్లేశాన్ని పొందుగాక. ఆశతో ఎదురుచూస్తున్న, దీనులైన, పైకి చూస్తున్న యాచకుల ఆశను అతడు వమ్ము చేయుగాక. ఆ పురుషుడు చాడీలు చెప్పేవాడై, అశుచియై, అధర్మాత్ముడై, రాజుకు భయపడుతూ నిత్యం మాయలో ఆనందించుగాక. ఋతుకాలాన్ని అనుసరించి వచ్చిన, ఋతుస్నానం చేసిన సాధ్వి అయిన భార్యను ఆ దుష్టాత్ముడు ఉపేక్షించుగాక’ అని. ‘అగ్నిదః, గురుతల్పగః, మిత్రద్రోహీ’ — ఈ ముగ్గురూ శాస్త్రాలలో మహాపాతకులలో లెక్కించబడతారు, అందువల్ల ఈ గుచ్ఛం శపథమాలలో అత్యంత బరువైనది. స్మృతులలో ఐదు మహాపాతకాలు లెక్కించబడతాయి — బ్రహ్మహత్య, సురాపానం, దొంగతనం, గురుతల్పగమనం, వారితో సంసర్గం. ఇక్కడ భరతుడు వాటిలో అగ్నిదానాన్నీ మిత్రద్రోహాన్నీ కలిపి మూడింటిని చెబుతున్నాడు. ‘దేవతలకూ పితరులకూ తల్లిదండ్రులకూ సేవ’ అనేది మూడు విధాలైన కర్తవ్యం — దేవతలకు యజ్ఞం, పితరులకు శ్రాద్ధం, తల్లిదండ్రులకు సేవ — దాని లోపం శాపరూపంగా చెప్పబడింది. ‘సజ్జనుల లోకం నుండి భ్రష్టుడవుగాక’ అనేది పరలోకాన్ని కూడా అపహరించడం. దీనితో శపథాల తీవ్రత పరాకాష్ఠకు చేరుతున్నది. ‘వితథాం కుర్యాత్’ అంటే యాచకుల ఆశను భంగం చేయడం; ‘ఊర్ధ్వచక్షుషః’ అంటే దాత ముఖం వైపు తల ఎత్తి ఎదురుచూసే దీనులు. ‘అతివర్తేత’ అంటే ఋతుకాలంలో వచ్చిన భార్యను అతిక్రమించడం, ఉపేక్షించడం అని అర్థం.

చివరి గుచ్ఛంలో బ్రాహ్మణులకూ నీటికీ సంబంధించిన పాపాలు నిర్దేశించబడుతున్నాయి. ‘సంతానం నశించిన బ్రాహ్మణునికి ఏ దుష్కృతం ఉందో, అది అతడు పొందుగాక. కలుషితమైన ఇంద్రియాలు గల అతడు బ్రాహ్మణునికి సిద్ధం చేసిన పూజను భంగపరచుగాక, చిన్న దూడ గల ఆవును పాలు పితుకుగాక — దూడ ఇంకా పాలు తాగుతున్న ఆవును పితకడమే క్రూరత్వం. ధర్మపత్నిని విడిచిపెట్టి, ధర్మంపై ఆసక్తిని వదిలేసిన ఆ మూఢుడు పరస్త్రీలను సేవించుగాక. తాగునీటిని కలుషితం చేసేవానికీ, విషం పెట్టేవానికీ ఏ పాపం ఉందో, అదంతా అతడొక్కడే పొందుగాక. నీరు ఉన్నప్పటికీ దాహంతో ఉన్నవానిని మోసం చేసేవాడు ఏ పాపాన్ని పొందుతాడో, అది అతనికి కలుగుగాక. ఇద్దరు వివాదిస్తున్నప్పుడు ఒకరి పక్షాన అనురాగంతో దారిలో నిలిచి చూస్తున్నవానికి ఏ పాపం ఉందో, దానితో అతడు కూడుగాక’ అని. చివరి శపథం అత్యంత సూక్ష్మమైనది — కలహంలో పక్షపాతంతో మౌనంగా చూసేవాడు కూడా దోషభాగి అని. ఈ విధంగా భరతుడు అత్యంత తేలికైనదాని నుండి అత్యంత బరువైనదాని వరకు పాపసమూహమంతటినీ (రాముని ప్రవాసానికి అనుమతించినవానిపై) ఆరోపించడానికి సిద్ధమయ్యాడు. నీటిని కలుషితం చేయడమూ విషం పెట్టడమూ సమానమైన పాపాలుగా లెక్కించబడ్డాయని ఇక్కడ స్పష్టమవుతున్నది — ఎందుకంటే నీరు సర్వప్రాణులకూ జీవనం. ‘తృషార్తం విప్రలంభేన యోజయన్’ (దాహంతో ఉన్నవానిని మోసం చేస్తూ) అనే పదాలతో దాహంతో ఉన్నవానిని మోసగించడం కూడా హింసే అని చెప్పబడింది. చివరి శపథం మానసికమైన పాపాన్నే తీసుకుంటున్నది — క్రియతో కాదు, కేవలం పక్షపాతదృష్టితో కూడా పాపం పోగుపడుతుంది అని. ఈ విధంగా భరతుడు బాహ్యమైనదాని నుండి ఆంతరికమైనదాని వరకు, స్థూలమైనదాని నుండి సూక్ష్మమైనదాని వరకు పాపసమూహమంతటినీ లెక్కిస్తున్నాడు. ‘విప్రలుప్తప్రజాతః’ అంటే సంతానం నశించిన బ్రాహ్మణుడు; ‘విప్రలంభః’ అంటే వంచన, మోసం. ‘భక్త్యా పశ్యతః’ అంటే ఒక పక్షంపై అనురాగంతో మౌనంగా చూసేవాడు, అతడు తాను ఏమీ చేయకపోయినా దోషభాగి అవుతాడు.

ఈ విధంగా ఓదారుస్తూనే, దుఃఖంతో బాధపడుతున్న రాజకుమారుడు భరతుడు భర్తనూ కొడుకునూ కోల్పోయిన కౌసల్య ఎదుట నేలపై పడిపోయాడు. ముద్రణలో రెండు అర్ధశ్లోకాల క్రమం సమీక్షిత సంస్కరణకు వ్యత్యస్తంగా ఉంది, అర్థం మాత్రం ఒక్కటే. తరువాత కఠినమైన శపథాలతో శపిస్తూ, స్పృహ కోల్పోయి, శోకంతో తపిస్తున్న భరతునితో కౌసల్య ఇలా అన్నది — ‘నాయనా, నాకు ఈ దుఃఖం మరింత పెరుగుతున్నది; శపథాలతో శపిస్తూ నువ్వు నా ప్రాణాలను అడ్డగిస్తున్నావు’ అని. తల్లి వాత్సల్యం ఇక్కడ ప్రకాశిస్తున్నది — శపథాలు ఆమె శోకాన్ని శమింపజేయలేవు, పెంచడానికే సమర్థమైనవి. తరువాత ఆమె అతన్ని ఓదారుస్తున్నది — ‘అదృష్టవశాత్తు లక్ష్మణునితో సహా నీ మనస్సు ధర్మం నుండి చలించలేదు; నాయనా, సత్యప్రతిజ్ఞుడవైన నువ్వు సజ్జనుల లోకాలను పొందుతావు’ అని. ఈ మాటతో కౌసల్య సందేహం పూర్తిగా తొలగిపోయింది, భరతుని నిర్దోషత్వం తల్లి నోటనే నిరూపించబడింది. ‘ప్రాణాన్ ఉపరుణత్సి’ (నా ప్రాణాలను అడ్డగిస్తున్నావు) అనే పదంతో కౌసల్య చూపిస్తున్నది — ఆమెను ఓదార్చడానికి ప్రయోగించిన శపథమే ఆమె ప్రాణాలను అడ్డగిస్తున్నది; కొడుకు తనను తాను శపించుకోవడం తల్లికి సహించరానిది. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే నిపాతంతో ఆమె దైవానుగ్రహాన్నే తలచుకుంటున్నది. ‘సహలక్ష్మణః’ అనే పదం రెండు విధాలుగా వివరించబడుతుంది — లక్ష్మణునితో సహా అని, లేదా శుభలక్షణాలతో సహా అని. ‘సతాం లోకాన్ అవాప్స్యసి’ (సజ్జనుల లోకాలను పొందుతావు) అనే ఆశీర్వచనం ఆ శపథాలకే ప్రతివచనం — అతడు ఇతరులకు దేనిని ఆశించాడో, దానికి విపరీతమైనదాన్ని ఆమె అతనికి ఇస్తున్నది.

ఇలా చెప్పి కౌసల్య సోదరప్రేమ గల భరతుణ్ణి ఒడిలోకి తీసుకొని, ఆ మహాబాహువును కౌగిలించుకొని, తీవ్రమైన దుఃఖంతో ఏడ్చింది. ఈ కౌగిలింతే సర్గకు పరిణామం — నింద క్షమగా, సందేహం విశ్వాసంగా మారింది. కాని భరతుని దుఃఖం శాంతించడం లేదు — ఇలా విలపిస్తున్న, దుఃఖంతో బాధపడుతున్న ఆ మహాత్ముని మనస్సు మోహం వల్లా శోకావేశం వల్లా కలవరపడింది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడింది — మళ్ళీ మళ్ళీ విలపిస్తూ, చైతన్యం కోల్పోయి, బుద్ధి నశించి, నేలపై పడి, మాటిమాటికీ దీర్ఘంగా నిట్టూరుస్తున్న అతనికి ఆ రాత్రి శోకంతోనే గడిచిపోయింది. ‘సా రాత్రిః’ (ఆ రాత్రి) అనే నిర్దేశంతో కవి కాలంలో ఒక సంపూర్ణమైన రాత్రిని శోకంతోనే నిండినదిగా చూపిస్తున్నాడు. తరువాతి సర్గలో వసిష్ఠుడు భరతుణ్ణి లేవదీసి దశరథునికి ఔర్ధ్వదేహికం చేయమని ఆదేశిస్తాడు. ‘అంకమ్ ఆనీయ’ (ఒడిలోకి తీసుకొని) అనే పదంతో కౌసల్య భరతుణ్ణి పసిబిడ్డలా దగ్గరకు తీసుకుంటున్నది — దానితో మాతృత్వం మళ్ళీ స్థాపించబడినట్లు సూచించబడుతున్నది. ‘మాటిమాటికీ దీర్ఘంగా నిట్టూరుస్తున్న’ అనే పదాలతో నిద్ర లేకపోవడమే సూచించబడుతున్నది. ఈ విధంగా కవి శోకపు కాలపరిమాణాన్నే చివరి చిత్రంగా చేస్తున్నాడు — మాట లేదు, క్రియ లేదు, కేవలం రాత్రి.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் கைகேயியைக் கண்டித்து, ஈட்டியாலும் அங்குசத்தாலும் குத்தப்பட்ட யானை போலத் தரையில் விழுந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் நெடுநேரத்துக்குப் பின் எழுந்து நினைவு பெறுகிறான். எழுந்ததுமே அவன் கண்ணீர் நிறைந்த கண்களால் வாடிய தாயைப் பார்க்கிறான்; பின்னர் அமைச்சர்களின் நடுவிலேயே அவளைப் பழிக்கிறான். அவனுடைய சொல் மூன்று வகையான அறிவிப்பு: ‘நான் ஒருபோதும் அரசை விரும்பவில்லை; தாயுடன் ஆலோசனையும் செய்யவில்லை; அரசர் திட்டமிட்ட முடிசூட்டலையும் நான் அறியேன், ஏனெனில் சத்ருக்னனுடன் நான் தொலைதூர நாட்டில் இருந்தேன்; மகாத்மாவான ராமனின் வனவாசமும், சௌமித்திரியும் சீதையும் நாடு கடத்தப்பட்டதும் எப்படி நிகழ்ந்தன என்பதையும் நான் அறியேன்.’ அமைச்சர்களின் நடுவே இதைச் சொல்வது முக்கியமானது — பரதன் தாயை மட்டுமல்ல, அரச சபை முழுவதையும் சாட்சியாக்குகிறான்; அதனால் உலகில் அவனுடைய குற்றமின்மை வெளிப்படும். இந்த நான்கு சுலோகங்களும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வழக்கிலுள்ள பாடத்தில் அவை சர்க்கத்தின் முன்னுரை போல அமைந்துள்ளன. ‘நெடுநேரத்துக்குப் பின்’ என்ற சொல்லால் மயக்கத்தின் நீளம் குறிக்கப்படுகிறது — முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் விழுந்த அவன் நீண்ட நேரத்துக்குப் பின்னரே எழுகிறான். ‘நினைவு பெற்று’ என்பதால் உடலுக்கு உணர்வு திரும்பியது, ஆனால் மனத்துக்கு அமைதி திரும்பவில்லை. இங்கே பரதனின் சொல் பிதற்றல் அல்ல, நன்கு ஒழுங்குபடுத்தப்பட்ட மூன்று கூற்றுகளான சான்று — விருப்பமின்மை, அறியாமை, வேறு நாட்டில் இருந்தது. சத்ருக்னன் உடனிருந்ததைக் குறிப்பிடுவதும் சாட்சியாகவே. இவ்வாறு கவிஞர் அடுத்து வரும் சபதப் பகுதிக்கான களத்தை அமைக்கிறார் — தானே குற்றமற்றவனே சபதம் செய்ய இயலும்.

அவ்வாறு கதறும் மகாத்மாவான பரதனின் குரலை அறிந்து கௌசல்யை சுமித்திரையிடம் சொன்னாள்: ‘கொடிய செயல் புரிந்த கைகேயியின் மகன் பரதன் வந்திருக்கிறான்; தொலைநோக்குடைய அந்தப் பரதனைக் காண விரும்புகிறேன்.’ ‘கொடிய செயல் புரிந்தவள்’ என்ற அடைமொழியால் அவளுடைய இன்னும் தணியாத சினம் குறிக்கப்படுகிறது; ஆயினும் ‘தொலைநோக்குடையவன்’ என்ற சொல்லால் பரதன் மீது அவளுக்குள்ள மதிப்பும் வெளிப்படுகிறது. இவ்வாறு சொல்லி, நிறமிழந்த முகத்துடன், மெலிந்து, நடுங்கி, உணர்வு கலங்கியவளாக அவள் பரதன் இருக்கும் இடம் நோக்கிப் புறப்பட்டாள். அதே நேரத்தில் அரசகுமாரன் பரதனும் சத்ருக்னனுடன் அதே வழியில் கௌசல்யையின் இல்லம் நோக்கிப் புறப்பட்டிருந்தான். பின்னர் சத்ருக்னனும் பரதனும் கௌசல்யையைக் கண்டு துயருற்றனர்; விழுந்து, உணர்விழந்து, துயரத்தால் வாடிய அவளைத் தழுவிக்கொண்டனர். அழுதுகொண்டே இருவரும் அழுகின்ற அவளை அணுகி அணைத்துக்கொண்டனர்; ஆர்யையும் மன உறுதியுடையவளுமான கௌசல்யை கடுந்துயருற்றவளாகப் பரதனிடம் பேசினாள். இருவரின் சந்திப்பும் மௌனத்துடனேயே தொடங்கியது — கண்ணீரே முதல் சொல். ‘குரலை அறிந்து’ என்ற சொல்லால் காட்டப்படுகிறது — கௌசல்யை பரதனைப் பார்க்கவில்லை, அவனுடைய கதறலை மட்டுமே கேட்கிறாள்; அதனாலேயே அவனை அடையாளம் காண்கிறாள். இருவரின் நடையும் ஒருவரை நோக்கி ஒருவர் — அவள் அவனை நோக்கி, அவன் அவளை நோக்கி; வழியிலேயே சந்திப்பு நிகழ்ந்தது. கவிஞரின் இந்த இணைவு இருவரின் இதயத்திலும் ஒரே துயரம் இருக்கிறது என்று குறிக்கிறது. ‘ஆர்யை, மன உறுதியுடையவள்’ என்ற இரண்டு அடைமொழிகளால் கௌசல்யையின் கம்பீரமும் உறுதியும் நினைவூட்டப்படுகின்றன — அவள் விழுந்து உணர்விழந்திருந்தாலும் அவளே முதலில் பேச இயன்றவளாகிறாள்.

கௌசல்யையின் சொல் குத்தல் நிறைந்தது: ‘அரசை விரும்பிய உனக்கு இந்த முள்ளில்லாத அரசு கிடைத்துவிட்டது; வருத்தம் இவ்வளவுதான் — அது கைகேயியால் கொடிய செயலின் மூலம் விரைவில் பெறப்பட்டது.’ பின்னர் அவள் கேட்கிறாள்: ‘என் மகனை மரவுரி உடுத்திக் காட்டுவாசியாக அனுப்பியதில் கொடிய பார்வையுடைய கைகேயி என்ன நன்மையைக் காண்கிறாள்?’ அதன் பின் அவள் தனக்குரிய வழியை வேண்டுகிறாள்: ‘பெரும்புகழுடைய, பொன்னிறத் தொப்புளுடைய என் மகன் இருக்கும் இடத்துக்கே கைகேயி என்னையும் விரைவில் அனுப்பலாம். அல்லது நானே சுமித்திரை பின்தொடர, அக்கினிஹோத்திரத்தை முன்னிட்டுக்கொண்டு, ராகவன் இருக்கும் இடத்துக்கு இன்பமாகப் புறப்படுவேன். அல்லது மனிதருள் புலியான என் மகன் தவம் செய்யும் இடத்துக்கு நீயே இன்று என்னை அழைத்துச் செல்லலாம்.’ இறுதியில் அவள் மிகக் கசப்பான சொல்லைச் சொல்கிறாள்: ‘செல்வமும் தானியமும் நிறைந்த, யானைகளும் குதிரைகளும் தேர்களும் நிறைந்த இந்தப் பரந்த அரசு அவளால் உனக்கு ஒப்படைக்கப்பட்டுவிட்டது.’ ‘ஒப்படைக்கப்பட்டது’ என்ற சொல் கொடை போல ஒலிக்கிறது, உண்மையிலோ பறித்தலையே குறிக்கிறது. இந்தச் சொற்கள் கௌசல்யையின் மகனைப் பற்றிய துயரத்தால் பிறந்தவை, பகையால் அல்ல — ஆயினும் பரதனுக்கு அவை நஞ்சு போலப் பொறுக்க இயலாதவை. ‘பொன்னிறத் தொப்புளுடையவன்’ (ஹிரண்யநாப) என்பது ராமனின் நல்லிலக்கணத்தைக் குறிக்கும் அடைமொழி; அதனால் அவள் மகனின் அரசுக்குரிய தகுதியை நினைவூட்டுகிறாள். ‘அக்கினிஹோத்திரத்தை முன்னிட்டு’ என்ற சொல்லால் அவள் வானப்பிரஸ்த முறையையே பின்பற்ற விரும்புகிறாள் — கணவன் இறந்த பின் தர்மபத்தினிக்கு அதுவே வழி. மூன்று மாற்றுவழிகளிலும் — கைகேயி அனுப்புதல், தானே செல்லுதல், பரதன் அழைத்துச் செல்லுதல் — ஒரே நோக்கம்தான், ராமனின் அருகே வாழ்தல்.

இவை போன்ற பல கொடிய சொற்களால் கடிந்துகொள்ளப்பட்ட குற்றமற்ற பரதன், புண்ணில் ஊசியால் குத்தப்பட்டது போல மிகவும் வேதனையடைந்தான். உவமை மிக நுட்பமானது — ஏற்கெனவே காயமுற்றவனின் காயத்திலேயே ஊசி செருகப்படுகிறது; தாயின் சொற்கள் அவனுடைய முந்தைய துயரத்தையே இரட்டிப்பாக்குகின்றன. கலங்கிய மனத்துடன் அவன் அவளுடைய பாதங்களில் விழுந்தான்; பலவாறு புலம்பி உணர்விழந்தான்; பின்னர் மீண்டும் உணர்வு பெற்றான். இவ்வாறு புலம்பிக்கொண்டிருந்த, பல துயரங்களால் சூழப்பட்ட அந்தக் கௌசல்யையிடம் பரதன் கைகூப்பிச் சொன்னான்: ‘ஆர்யையே, ஒன்றும் அறியாத, களங்கமற்ற என்னை ஏன் பழிக்கிறீர்கள்? ராகவனிடம் எனக்குள்ள நிலைத்த பெருமன்பை நீங்களே அறிவீர்கள் அல்லவா.’ இங்கே ‘அறிவீர்கள்’ என்ற சொல்லால் அவன் அவளுடைய இதயத்தையே சாட்சியாக அழைக்கிறான். அதன் பின் அவன் தொடங்குவது அயோத்தியா காண்டம் முழுவதிலும் தனித்தன்மை வாய்ந்த பகுதி — தன் குற்றமின்மையை நிறுவ முப்பத்தெட்டுச் சபதங்களின் நீண்ட தொடர். ‘குற்றமற்றவன்’ என்ற அடைமொழியால் கவிஞரே பரதனின் குற்றமின்மையை அறிவிக்கிறார் — வாசகருக்கு ஐயம் எஞ்சுவதில்லை. ‘பாதங்களில் விழுந்தான்’ என்ற சொல்லால் பரதன் சொல்லால் அல்ல, உடலாலேயே முதல் பதிலைத் தருகிறான். இருமுறை மயக்கம் — முந்தைய சர்க்கத்தில் கைகேயியின் முன், இங்கே கௌசல்யையின் முன் — அவனுடைய உடல் தளர்ச்சியை அல்ல, மனத்துக்கு நேர்ந்த அடியின் கடுமையையே காட்டுகிறது. சபதங்களின் தொடக்கத்தில் ‘அறிவீர்கள்’ என்ற சொல்லே அவனுக்கு ஒரே புகலிடம்.

பரதனின் சபதங்களின் அமைப்பு ஒரே வடிவுடையது — ஒவ்வொரு சுலோகத்தின் பின்பாதியிலும் ‘யாருடைய இசைவால் ஆர்யன் சென்றானோ’ என்ற நிலையான பல்லவி திரும்ப வருகிறது; முன்பாதியில் ஏதேனும் ஒரு பாவம் குறிப்பிடப்படுகிறது. கருத்து — ‘யாருடைய இசைவால் ஆர்யனான ராமன் காட்டுக்குச் சென்றானோ, அவனுக்கு இந்தப் பாவம் சேரட்டும்.’ முதல் சபதத்தில் அவன் சொல்கிறான்: ‘அவனுடைய அறிவு கற்ற சாஸ்திரங்களைப் பின்பற்றாதிருக்கட்டும்; அவன் சத்தியத்தில் உறுதியானவனாகவும் சான்றோரில் சிறந்தவனாகவும் இல்லாதிருக்கட்டும்.’ பின்னர் வரிசையாக: ‘அவன் பாவிகளிலும் பாவிகளுக்கு ஏவலனாகட்டும்; சூரியனை நோக்கிச் சிறுநீர் கழிக்கட்டும்; உறங்கும் பசுவைக் காலால் உதைக்கட்டும்; தலைவன் பணியாளனைக் கொண்டு பெரும் வேலையைச் செய்வித்து அவனுக்குப் பலன் அளிக்காவிட்டால் எந்த அதர்மம் உண்டாகுமோ, அது அவனுக்குச் சேரட்டும்; உயிர்களை மக்களைப் போலக் காக்கும் அரசனுக்குத் துரோகம் செய்வோருக்கு எந்தப் பாவமோ, அது அவனுக்கு; வருவாயில் ஆறில் ஒரு பங்கை வரியாகப் பெற்றும் மக்களைக் காக்காத மன்னனுக்கு எந்த அதர்மமோ, அது அவனுக்கு; சத்திர யாகத்தில் தவசிகளுக்கு யாக தக்ஷிணையை வாக்களித்துவிட்டு மறுப்போருக்கு எந்தப் பாவமோ, அது அவனுக்கு; யானைகளும் குதிரைகளும் தேர்களும் நெருங்கிய, ஆயுதங்கள் நிறைந்த போரில் அவன் சான்றோரின் தர்மத்தைக் கடைப்பிடிக்காதிருக்கட்டும்; குரு முயற்சியுடன் உபதேசித்த மிக நுட்பமான பொருளுடைய சாஸ்திரத்தை அந்தத் தீய மனத்தவன் அழிக்கட்டும்.’ இந்தச் சபத முறை தொன்மையானது — தன் தூய்மையை நிறுவப் பேசுபவன் வேறொருவருக்குப் பெரும் பாவத்தை வேண்டுகிறான். இங்கோ ஒரு சிறப்பு — பரதன் ‘எனக்கு இந்தப் பாவம் சேரட்டும்’ என்று சொல்லவில்லை; ‘யாருடைய இசைவால் ராமன் சென்றானோ அவனுக்குச் சேரட்டும்’ என்கிறான். இவ்வாறு அவன் தன்னை அந்த மனிதனிடமிருந்து பிரித்து நிறுத்துகிறான். பாவங்களின் தேர்வும் நன்கு சிந்திக்கப்பட்டது — முதலில் அறிவு சாஸ்திரத்திலிருந்து வழுவுதல், பின்னர் உடல் சார்ந்த தூய்மையின்மை, பின்னர் அரசத் துரோகமும் அரசனின் குற்றமும் — சிறியதிலிருந்து பெரியதை நோக்கிய வரிசை காணப்படுகிறது. ‘ஏவலனாகட்டும்’ (பிரைஷ்யம்) என்பது அடிமைத்தனமும் இழிந்த சேவையும்; ‘ஆறில் ஒரு பங்கு வரி’ என்பது மக்களிடமிருந்து அரசன் பெறத்தக்க வருவாயின் ஆறில் ஒரு பங்கு; அதைப் பெறுவதற்குக் கைம்மாறு மக்களைக் காப்பதே என்பது சாஸ்திர வரம்பு. ‘வாக்களித்துவிட்டு மறுத்தல்’ என்பது தானம் தருவதாக உறுதியளித்துவிட்டு மறைத்துவிடுதல்.

சபதங்களின் இரண்டாம் தொகுதி குல தர்மம் பற்றியது. ‘அகன்ற தோள்களும் கைகளும் உடைய, சந்திர சூரியர்களின் ஒளியுடைய அவன் அரியணையில் அமர்ந்திருப்பதை அவன் காணாதிருக்கட்டும்’ — ராமனின் முடிசூட்டலைக் காண்பதே பெரும் புண்ணியம்; அதை இழப்பதே சாபம். ‘இரக்கமற்ற அவன் பாயசத்தையும், கிருசரத்தையும் (எள்ளும் அரிசியும் கலந்த உணவு), ஆட்டு இறைச்சியையும் வீணாக உண்ணட்டும்; பெரியோரை அவமதிக்கட்டும்; பசுக்களைக் காலால் தொடட்டும்; பெரியோரைப் பழித்துப் பேசட்டும்; நண்பனுக்கு மிகவும் துரோகம் செய்யட்டும்; நம்பிக்கையுடன் தனிமையில் எப்போதோ சொல்லப்பட்ட குறையை அந்தத் தீய மனத்தவன் வெளிப்படுத்தட்டும்; நன்றி செய்யாதவனாக, நன்றி மறந்தவனாக, தன்னைக் கைவிட்டவனாக, வெட்கமற்றவனாக உலகில் வெறுக்கப்படட்டும்; தன் வீட்டில் மக்களாலும் மனைவியராலும் பணியாளர்களாலும் சூழப்பட்டிருந்தும் சுவையானதைத் தனியாகவே உண்ணட்டும்; தகுந்த மனைவியை அடையாமல், மக்களற்றவனாக, தர்மச் சடங்குகளைப் பெறாமல் இறக்கட்டும்; தன் மனைவியரால் துயருற்று, தன் சந்ததியைக் காணாதிருக்கட்டும்; முழு ஆயுளையும் அடையாமல் இறக்கட்டும்.’ இந்தச் சபதங்கள் இல்லறத் தர்மத்தின் எல்லா உறுப்புகளையும் தொடுகின்றன — உணவு, விருந்தினர், பெரியோர், நண்பன், மனைவி, சந்ததி, ஆயுள். ‘சுவையானதைத் தனியாகவே உண்ணட்டும்’ என்ற சபதம் ஸ்மிருதிகளில் புகழ்பெற்ற சொல்லைப் பின்பற்றுகிறது — குடும்பத்தை விடுத்துத் தனியாக இனியதை உண்பவன் பாவத்துக்கு உரியவன். இந்தச் சபதங்களில் வால்மீகியின் காலத்து இல்லறத் தர்மத்தின் முழுச் சித்திரம் காணப்படுகிறது. பரதனின் உணர்ச்சிவேகமும் இதனால் வெளிப்படுகிறது — பொதுவாக அளவாகப் பேசுபவனும் பணிவுடையவனுமான அவன் இப்போது முப்பத்தெட்டுச் சுலோகங்கள் வரை சாபத் தொடரைச் சொல்கிறான். ‘வெளிப்படுத்தட்டும்’ என்பது நம்பிக்கையுடன் சொல்லப்பட்ட ரகசியத்தை அம்பலப்படுத்துதல்; ‘நன்றி செய்யாதவன்’ என்பது உதவி செய்யாதவன்; ‘தன்னைக் கைவிட்டவன்’ என்பது தன்னடக்கம் அற்றவன். ‘சுவையானது’ (ம்ருஷ்டம்) என்பது மிக இனிய உணவு; அதைத் தனியாக உண்ணலாகாது என்பது ஸ்மிருதி வாக்கு.

மூன்றாம் தொகுதி அரசப் பணியாளனின் குற்றங்களைக் குறிக்கிறது. ‘அரசனையோ, பெண்ணையோ, குழந்தையையோ, முதியவரையோ கொல்வதில் எந்தப் பாவம் சொல்லப்படுகிறதோ, பணியாளனைக் கைவிடுவதில் எந்தப் பாவமோ, அவை அனைத்தையும் அவன் அடையட்டும். அரக்கு, தேன், இறைச்சி, இரும்பு, நஞ்சு ஆகிய தடைசெய்யப்பட்ட விற்பனைப் பொருள்களைக் கொண்டே அவன் எப்போதும் பணியாளர்களைப் பேணட்டும். பகைவர் தரப்புக்கு அச்சமூட்டும் போர் மூளும்போது அவன் புறமுதுகிட்டு ஓடும்போது கொல்லப்படட்டும். மண்டையோட்டைக் கையில் ஏந்தி, மரவுரி உடுத்தி, பித்தனைப் போலப் பிச்சையெடுத்தபடி பூமியில் திரியட்டும். அவன் எப்போதும் கள்ளிலும் பெண்களிலும் சூதிலும் மூழ்கி, காமத்தாலும் கோபத்தாலும் ஆட்கொள்ளப்படட்டும். அவனுடைய மனம் தர்மத்தில் நிலைக்காதிருக்கட்டும்; அவன் அதர்மத்தைப் பின்பற்றட்டும்; தகாதவர்களுக்கு வாரி வழங்குபவனாகட்டும். ஆயிரக்கணக்கில் சேர்த்த அவனுடைய பலவகைச் செல்வங்கள் கொள்ளையர்களால் சூறையாடப்படட்டும். இரு சந்தி வேளைகளிலும் உறங்குபவனுக்கு எந்தப் பாவம் கற்பிக்கப்படுகிறதோ, அதுவும் அவனுக்குச் சேரட்டும்.’ இந்தச் சபதங்களில் வர்ண தர்மம், அர்த்தசாஸ்திரம் ஆகியவற்றின் குறிப்புகள் காணப்படுகின்றன — தடைசெய்யப்பட்ட வணிகம், போரிலிருந்து ஓடுதல், தகாதவர்களுக்குக் கொடை. ‘அரக்கு, தேன், இறைச்சி, இரும்பு, நஞ்சு’ ஆகிய இந்த ஐந்து தடைசெய்யப்பட்ட விற்பனைப் பொருள்கள் ஸ்மிருதிகளில் புகழ்பெற்றவை; அவற்றால் வாழ்க்கை நடத்துவது பாவத்தை வேராகக் கொண்டது என்பது சாஸ்திரக் கருத்து. ‘ஓடும்போது கொல்லப்படட்டும்’ என்பது க்ஷத்திரிய தர்மத்தின் தலைகீழ் — முதுகில் அடிபட்டு இறப்பது க்ஷத்திரியனுக்கு மிக இழிந்த கதி. ‘மண்டையோட்டைக் கையில் ஏந்தியவன்’ என்பது மாபாதகம் செய்தவனின் பிராயச்சித்தக் கோலம்; அவன் பன்னிரண்டு ஆண்டுகள் பிச்சையெடுத்துத் திரிகிறான். இவ்வாறு பரதன் உலக வழக்கையும் சாஸ்திரத்தையும் இரண்டையும் சான்றாகக் கொண்டு சபதம் செய்கிறான். ‘தகாதவர்களுக்கு வாரி வழங்குபவன்’ என்பது மேகம் போலத் தகுதியற்றவர்களுக்குக் கொடையைப் பொழிபவன்; ‘இரு சந்தி வேளைகளிலும் உறங்குபவன்’ என்பது காலை மாலைச் சந்தி வேளைகளில் உறக்கத்தால் காலத்தை வீணாக்குபவன்; அதன் குற்றம் ஸ்மிருதிகளில் புகழ்பெற்றது. ‘மண்டையோட்டைக் கையில் ஏந்தியவன்’ என்பது கையில் மண்டையோட்டை ஏந்திப் பிராயச்சித்தம் செய்து திரிபவன்.

நான்காம் தொகுதி மாபாதகங்களைத் தொடுகிறது. ‘தீ வைப்பவனுக்கு எந்தப் பாவமோ, குருவின் படுக்கையைத் தீண்டுபவனுக்கு எந்தப் பாவமோ, நண்பனுக்குத் துரோகம் செய்வதில் எந்தப் பாவமோ — அவை அனைத்தையும் அவன் அடையட்டும். தேவர்களுக்கும் பித்ருக்களுக்கும் தாய் தந்தையருக்கும் அவன் பணிவிடை செய்யாதிருக்கட்டும். சான்றோரின் உலகத்திலிருந்தும், சான்றோரின் புகழிலிருந்தும், சான்றோர் போற்றும் செயலிலிருந்தும் அவன் இன்றே விரைவில் வீழட்டும். தாய்க்குப் பணிவிடை செய்வதைக் கைவிட்டு அவன் கேட்டில் நிலைக்கட்டும். பல பணியாளர்களை உடையவனாக, ஏழையாக, காய்ச்சலும் நோயும் கொண்டவனாக எப்போதும் துன்பத்தை அடையட்டும். நம்பிக்கையுடன் வேண்டி நிற்கும், வாடிய, மேல்நோக்கிய கண்களுடைய யாசகர்களின் நம்பிக்கையை அவன் வீணாக்கட்டும். அந்த மனிதன் கோள் சொல்பவனாக, தூய்மையற்றவனாக, அதர்ம மனத்தவனாக, அரசனுக்கு அஞ்சியவனாக, எப்போதும் வஞ்சகத்தில் மகிழட்டும். மாதவிலக்குக் காலத்துக்குப் பின் நீராடி நிற்கும், அந்தக் காலத்துக்கு இசைந்த கற்புடைய மனைவியை அந்தத் தீய மனத்தவன் புறக்கணிக்கட்டும்.’ ‘தீ வைப்பவன், குருவின் படுக்கையைத் தீண்டுபவன், நண்பனுக்குத் துரோகி’ ஆகிய மூவரும் சாஸ்திரங்களில் மாபாதகர்களில் கணக்கிடப்படுகிறார்கள்; ஆகையால் இந்தத் தொகுதியே சபதத் தொடரில் மிகக் கனமானது. ஸ்மிருதிகளில் ஐந்து மாபாதகங்கள் எண்ணப்படுகின்றன — பிரம்மஹத்தி, கள்ளுண்ணல், களவு, குருவின் படுக்கையைத் தீண்டுதல், இவர்களோடு சேர்க்கை. இங்கே பரதன் அவற்றில் தீ வைத்தலையும் நண்பனுக்குத் துரோகத்தையும் சேர்த்து மூன்றாகச் சொல்கிறான். ‘தேவர்களுக்கும் பித்ருக்களுக்கும் தாய் தந்தையருக்கும் பணிவிடை’ என்பது மூவகைக் கடமை — தேவர்களுக்கு யாகம், பித்ருக்களுக்குச் சிராத்தம், தாய் தந்தையருக்குச் சேவை — அதன் இழப்பு சாபமாகச் சொல்லப்படுகிறது. ‘சான்றோரின் உலகத்திலிருந்து வீழட்டும்’ என்பதால் மறுமையும் பறிக்கப்படுகிறது. இதனால் சபதங்களின் கடுமை உச்ச எல்லையை எட்டுகிறது. ‘வீணாக்கட்டும்’ என்பது யாசகர்களின் நம்பிக்கையை உடைத்தல்; ‘மேல்நோக்கிய கண்களுடையவர்கள்’ என்பது கொடையாளியின் முகத்தை அண்ணாந்து பார்த்துக் காத்திருக்கும் வாடியவர்கள். ‘புறக்கணிக்கட்டும்’ என்பது உரிய காலத்தில் அணுகும் மனைவியைக் கடந்து செல்லுதல், அதாவது அலட்சியம் செய்தல்.

கடைசித் தொகுதியில் அந்தணர் தொடர்பான பாவங்களும் நீர் தொடர்பான பாவங்களும் சுட்டப்படுகின்றன. ‘மக்களை இழந்த அந்தணனுக்கு எந்தத் தீவினையோ, அதை அவன் அடையட்டும். கலங்கிய புலன்களுடைய அவன் அந்தணனுக்காக ஆயத்தமான பூஜையைக் கெடுக்கட்டும்; இளங்கன்றுடைய பசுவைக் கறக்கட்டும் — கன்று இன்னும் பால் குடிக்கும் பசுவைக் கறப்பதே கொடுமை. தர்மபத்தினியைத் துறந்து, தர்மத்தில் விருப்பத்தை விட்டவனாக, மூடனாகப் பிறர் மனைவியரை நாடட்டும். குடிநீரைக் கெடுப்பவனுக்கும் நஞ்சிடுபவனுக்கும் எந்தப் பாவமோ, அவை அனைத்தையும் அவன் ஒருவனே பெறட்டும். நீர் இருந்தும் தாகத்தால் வாடுபவனை ஏமாற்றுபவன் எந்தப் பாவத்தைப் பெறுகிறானோ, அது அவனுக்குச் சேரட்டும். சச்சரவிடுபவர்களிடையே வழியில் நின்று ஒருபக்கச் சார்புடன் பார்த்துக்கொண்டிருப்பவனுக்கு எந்தப் பாவமோ, அதனோடு அவன் இணையட்டும்.’ கடைசிச் சபதம் மிக நுட்பமானது — சண்டையில் சார்புடன் வாளாவிருந்து பார்ப்பவனும் குற்றத்துக்கு உரியவன். இவ்வாறு பரதன் மிகச் சிறியதிலிருந்து மிகப் பெரியது வரை எல்லாப் பாவங்களையும் தன்மேல் ஏற்றிக்கொள்ள முன்வருகிறான். நீரைக் கெடுத்தலும் நஞ்சிடுதலும் சமமான பாவங்களாகக் கணக்கிடப்படுகின்றன என்பது இங்கே தெளிவு — ஏனெனில் நீர் எல்லா உயிர்களுக்கும் வாழ்வு. ‘தாகமுற்றவனை ஏமாற்றுதல்’ என்ற சொற்களால் தாகமுற்றவனை வஞ்சிப்பதும் வன்முறையே என்று சொல்லப்படுகிறது. கடைசிச் சபதமோ மனம் சார்ந்த பாவத்தையே எடுத்துக்கொள்கிறது — செயலால் அல்ல, சார்புடைய பார்வையாலும் பாவம் சேர்கிறது. இவ்வாறு பரதன் வெளியிலிருந்து உள்ளே வரை, பருமையிலிருந்து நுண்மை வரை எல்லாப் பாவங்களையும் கணக்கிடுகிறான். ‘மக்களை இழந்தவன்’ (விப்ரலுப்தப்ரஜாத) என்பது சந்ததி அழிந்த அந்தணன்; ‘ஏமாற்றுதல்’ (விப்ரலம்ப) என்பது வஞ்சனை, ஏய்ப்பு. ‘சார்புடன் பார்ப்பவன்’ என்பது ஒரு பக்கத்தின் மீதுள்ள விருப்பத்தால் வாளாவிருந்து பார்ப்பவன்; தானே எதுவும் செய்யாவிட்டாலும் அவன் குற்றத்துக்கு உரியவனாகிறான்.

இவ்வாறு ஆறுதல் சொல்லிக்கொண்டிருக்கும்போதே, துயரால் வாடிய அரசகுமாரன் பரதன், கணவனையும் மகனையும் இழந்த கௌசல்யையின் முன் தரையில் விழுந்தான். அச்சுப் பதிப்பில் இரண்டு அரைச் சுலோகங்களின் வரிசை திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து மாறி அமைந்துள்ளது; பொருள் ஒன்றே. பின்னர் கடுமையான சபதங்களால் சபதமிட்டு, உணர்விழந்து, துயரத்தால் வெந்த பரதனிடம் கௌசல்யை சொன்னாள்: ‘மகனே, என்னுடைய இந்தத் துயரம் மேலும் பெருகுகிறது; சபதங்களால் சபதமிட்டு நீ என் உயிரைத் திணறடிக்கிறாய்.’ இங்கே தாயின் பாசம் ஒளிர்கிறது — சபதங்கள் அவளுடைய துயரத்தைத் தணிக்க அல்ல, பெருக்கவே வல்லவை. பின்னர் அவள் அவனுக்கு ஆறுதல் சொல்கிறாள்: ‘நல்லவேளையாக, லக்ஷ்மணனைப் போலவே உன் மனமும் தர்மத்திலிருந்து நழுவவில்லை; குழந்தாய், சத்திய உறுதிமொழியுடைய நீ சான்றோரின் உலகங்களை அடைவாய்.’ இந்தச் சொல்லால் கௌசல்யையின் ஐயம் முற்றிலும் நீங்கியது; பரதனின் குற்றமின்மை தாயின் வாயாலேயே நிறுவப்பட்டது. ‘உயிரைத் திணறடிக்கிறாய்’ என்ற சொல்லால் கௌசல்யை காட்டுகிறாள் — அவளுக்கு ஆறுதல் அளிக்கப் பயன்படுத்தப்பட்ட சபதமே அவளுடைய உயிரைத் தடுக்கிறது; மகன் தன்னைத் தானே சபிப்பது தாய்க்குப் பொறுக்க இயலாதது. ‘நல்லவேளையாக’ (திஷ்ட்யா) என்ற இடைச்சொல்லால் அவள் தெய்வத்தின் அருளையே நினைக்கிறாள். ‘ஸஹலக்ஷ்மண’ என்ற சொல் இருவிதமாக விளக்கப்படுகிறது — லக்ஷ்மணனோடு ஒத்து, அல்லது நல்லிலக்கணங்களோடு கூடி என்று. ‘சான்றோரின் உலகங்களை அடைவாய்’ என்ற ஆசிமொழி அதே சபதங்களுக்கான மறுமொழி — அவன் பிறருக்கு வேண்டியதற்கு நேர்மாறானதை அவள் அவனுக்கு அளிக்கிறாள்.

இவ்வாறு சொல்லி, கௌசல்யை சகோதரப் பாசமுடைய பரதனை மடியில் இழுத்து, நீண்ட கைகளுடைய அவனைத் தழுவிக்கொண்டு, கடுந்துயருற்றவளாக அழுதாள். இந்தத் தழுவலே சர்க்கத்தின் விளைவு — பழிப்பு மன்னிப்பாகவும், ஐயம் நம்பிக்கையாகவும் மாறியது. ஆனால் பரதனின் துயரம் தணியவில்லை — இவ்வாறு புலம்பிக்கொண்டிருந்த, துயரால் வாடிய அந்த மகாத்மாவின் மனம் மயக்கத்தாலும் துயரத்தின் கொந்தளிப்பாலும் கலங்கியது. கடைசிச் சுலோகம் உபஜாதி சந்தத்தில் இயற்றப்பட்டுள்ளது — மீண்டும் மீண்டும் புலம்பியபடி, உணர்விழந்து, அறிவு கலங்கி, தரையில் விழுந்து, அடிக்கடி நீண்ட பெருமூச்சு விட்டுக்கொண்டிருந்த அவனுக்கு அந்த இரவு துயரத்திலேயே கழிந்தது. ‘அந்த இரவு’ என்று சுட்டுவதன் மூலம் கவிஞர் காலத்தின் ஒரு முழு இரவும் துயரத்தாலேயே நிறைந்திருந்ததைக் காட்டுகிறார். அடுத்த சர்க்கத்தில் வசிஷ்டர் பரதனை எழுப்பித் தசரதனுக்கு ஈமச்சடங்குகளைச் செய்ய ஆணையிடுவார். ‘மடியில் இழுத்து’ என்ற சொல்லால் கௌசல்யை பரதனைக் குழந்தையைப் போல ஏந்துகிறாள் — அதனால் தாய்மை மீண்டும் நிலைநாட்டப்படுவது குறிக்கப்படுகிறது. ‘அடிக்கடி நீண்ட பெருமூச்சு விட்டுக்கொண்டிருந்த’ என்ற சொற்களால் உறக்கமின்மையே குறிக்கப்படுகிறது. இவ்வாறு கவிஞர் துயரத்தின் கால அளவையே கடைசிச் சித்திரமாக்குகிறார் — சொல்லும் இல்லை, செயலும் இல்லை, இரவு மட்டுமே.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ತೋಮರ ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ತಿವಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ನಂತರ ಎದ್ದು ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಎದ್ದ ಕೂಡಲೇ ಅವನು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ದೀನಳಾದ ತಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಅಮಾತ್ಯರ ನಡುವೆಯೇ ಅವಳನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತು ಮೂರು ಬಗೆಯ ನಿವೇದನೆ — ‘ನಾನು ಎಂದೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾಯಿಯೊಡನೆ ಸಮಾಲೋಚನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ರಾಜನು ಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನೂ ನಾನು ತಿಳಿಯೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ನಾನು ದೂರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದೆ; ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನ ವನವಾಸವೂ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಸೀತೆಯರ ಗಡಿಪಾರೂ ಹೇಗಾಯಿತು ಎಂಬುದೂ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು’ ಎಂದು. ಅಮಾತ್ಯರ ನಡುವೆ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದುದು ಮಹತ್ವದ್ದು — ಭರತನು ತಾಯಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಡೀ ರಾಜಮಂಡಲವನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ನಿರ್ದೋಷತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಲಿ ಎಂದು. ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಅವು ಸರ್ಗದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯಂತಿವೆ. ‘ದೀರ್ಘಕಾಲಾತ್’ (ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ನಂತರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆಯ ದೀರ್ಘತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ನಂತರವೇ ಏಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಜ್ಞಾಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ’ (ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು) ಎಂದರೆ ದೇಹಕ್ಕೆ ಚೇತನ ಮರಳಿತು, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಮರಳಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಮಾತು ಪ್ರಲಾಪವಲ್ಲ, ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಮೂರು ವಾಕ್ಯಗಳ ಪ್ರಮಾಣ — ಇಚ್ಛೆಯ ಅಭಾವ, ತಿಳಿವಿನ ಅಭಾವ, ಬೇರೆ ದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದುದು. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸಹವಾಸದ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಶಪಥಪರ್ವಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾನೇ ನಿರ್ದೋಷಿಯಾದವನೇ ಶಪಥ ಮಾಡಬಲ್ಲನು.

ಹಾಗೆ ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸುಮಿತ್ರೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಕ್ರೂರಕೃತ್ಯ ಮಾಡಿದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗ ಭರತನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ದೀರ್ಘದರ್ಶಿಯಾದ ಆ ಭರತನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು. ‘ಕ್ರೂರಕಾರ್ಯಾಯಾಃ’ (ಕ್ರೂರಕೃತ್ಯ ಮಾಡಿದವಳ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವಳ ಇನ್ನೂ ಶಮನವಾಗದ ರೋಷ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ‘ದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಮ್’ (ದೀರ್ಘದರ್ಶಿಯಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನ ಬಗ್ಗೆ ಅವಳಿಗಿರುವ ಗೌರವವೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಮುಖದ, ಬಡಕಲಾದ, ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ, ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದಂತಿದ್ದ ಅವಳು ಭರತನಿದ್ದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಳು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಅದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಭವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನ ಭರತರು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖಿತರಾದರು, ಬಿದ್ದಿದ್ದ, ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದ, ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ಅವಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳ ಬಳಿ ಬಂದು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡರು; ಆರ್ಯೆಯೂ ಮನಸ್ವಿನಿಯೂ ಆದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಇಬ್ಬರ ಭೇಟಿಯೂ ಮೌನದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಯಿತು — ಕಣ್ಣೀರೇ ಮೊದಲ ಮಾತು. ‘ಶಬ್ದಮಾಜ್ಞಾಯ’ (ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೌಸಲ್ಯೆ ಭರತನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವನ ಗೋಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಬ್ಬರ ಗತಿಯೂ ಪರಸ್ಪರರ ಕಡೆಗೆ — ಅವಳು ಅವನ ಕಡೆಗೆ, ಅವನು ಅವಳ ಕಡೆಗೆ; ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಭೇಟಿಯಾಯಿತು. ಕವಿಯ ಈ ಸಂಯೋಗ ಇಬ್ಬರ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಶೋಕವಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆರ್ಯಾ ಮನಸ್ವಿನೀ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಧೈರ್ಯವೂ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ — ಅವಳು ಬಿದ್ದಿದ್ದರೂ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದಂತಿದ್ದರೂ, ಮೊದಲು ಮಾತನಾಡಲು ಸಮರ್ಥಳಾಗುವವಳು ಅವಳೇ.

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಾತು ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ‘ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಿದ ನಿನಗೆ ಈ ಮುಳ್ಳಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯ ದೊರಕಿತು; ಕೈಕೇಯಿ ಅದನ್ನು ಕ್ರೂರಕೃತ್ಯದಿಂದ ಇಷ್ಟು ಬೇಗ ಪಡೆದುಕೊಂಡಳಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಖೇದ’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ನಾರುಮಡಿಯುಡಿಸಿ ವನವಾಸಿಯನ್ನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿ, ಕ್ರೂರದೃಷ್ಟಿಯ ಕೈಕೇಯಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗುಣವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ?’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅವಳು ತನಗೊಂದು ಗತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ, ಹಿರಣ್ಯನಾಭನಾದ ನನ್ನ ಮಗನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕೈಕೇಯಿ ನನ್ನನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಕಳುಹಿಸಬೇಕು. ಅಥವಾ ನಾನೇ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನು ಜೊತೆಗಾರಳಾಗಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ರಾಘವನಿರುವಲ್ಲಿಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತೇನೆ. ಅಥವಾ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ನನ್ನ ಮಗನು ಎಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನೀನೇ ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕು’ ಎಂದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಅತ್ಯಂತ ಕಟುವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಆನೆ ಕುದುರೆ ರಥಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಈ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವಳು ನಿನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದಾಳೆ’ ಎಂದು. ‘ನಿರ್ಯಾತಿತಮ್’ (ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದಾಳೆ) ಎಂಬ ಪದ ದಾನದಂತೆ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಪಹರಣವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತುಗಳು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು, ವೈರದಿಂದಲ್ಲ — ಆದರೂ ಅವು ಭರತನಿಗೆ ವಿಷದಂತೆ ಅಸಹನೀಯ. ‘ಹಿರಣ್ಯನಾಭಃ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಶುಭಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ವಿಶೇಷಣ; ಇದರಿಂದ ಅವಳು ಮಗನ ರಾಜಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ವಾನಪ್ರಸ್ಥವಿಧಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ — ಪತಿ ಸತ್ತಾಗ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಗೆ ಅದೇ ಮಾರ್ಗ. ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲೂ — ಕೈಕೇಯಿ ಕಳುಹಿಸುವುದು, ತಾನೇ ಹೋಗುವುದು, ಭರತನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದು — ಒಂದೇ ಆಶಯ, ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ವಾಸ.

ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಕ್ರೂರವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಗದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಪರಹಿತ ಭರತನು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಥೆಪಟ್ಟನು — ಗಾಯವನ್ನು ಸೂಜಿಯಿಂದ ಚುಚ್ಚಿದಂತೆ. ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಮೊದಲೇ ಗಾಯಗೊಂಡವನ ಗಾಯದಲ್ಲೇ ಸೂಜಿ ನಾಟಿದೆ; ತಾಯಿಯ ಮಾತುಗಳು ಅವನ ಹಿಂದಿನ ದುಃಖವನ್ನೇ ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಚಿತ್ತ ಕಲಕಿದ ಅವನು ಅವಳ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದನು, ಬಹಳವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದನು, ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದನು. ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅನೇಕ ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಆರ್ಯೆ, ಏನೂ ತಿಳಿಯದ ಕಳಂಕರಹಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನೇಕೆ ನಿಂದಿಸುತ್ತೀಯೆ? ರಾಘವನಲ್ಲಿ ನನಗಿರುವ ಅಪಾರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ನೀನು ಬಲ್ಲೆಯಷ್ಟೆ’ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಾನಾಸಿ’ (ಬಲ್ಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಅವಳ ಹೃದಯವನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆರಂಭವಾಗುವುದು ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ವಿಲಕ್ಷಣ ಅಂಗ — ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಶಪಥಗಳ ದೀರ್ಘಮಾಲೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ನಿರಪರಾಧಿತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಘಃ’ (ಪಾಪರಹಿತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ತಾನೇ ಭರತನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಓದುಗನಿಗೆ ಸಂದೇಹ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಚರಣೌ ಪಪಾತ’ (ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ದೇಹದಿಂದಲೇ ಮೊದಲ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ಬಾರಿ ಮೂರ್ಛೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮುಂದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮುಂದೆ — ಅವನ ದೈಹಿಕ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಮಾನಸಿಕ ಆಘಾತದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಪಥಗಳ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ಜಾನಾಸಿ’ ಎಂಬ ಪದವೇ ಅವನ ಏಕೈಕ ಆಶ್ರಯ.

ಭರತನ ಶಪಥಗಳ ರಚನೆ ಏಕರೂಪವಾದುದು — ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಯಸ್ಯಾರ್ಯೋಽನುಮತೇ ಗತಃ’ ಎಂಬ ಧ್ರುವಪದ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಪಾಪದ ನಿರ್ದೇಶನ. ಆಶಯ — ‘ಯಾರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಆರ್ಯ ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನೋ, ಅವನಿಗೆ ಈ ಪಾಪ ತಟ್ಟಲಿ’ ಎಂದು. ಮೊದಲ ಶಪಥದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸದಿರಲಿ, ಅವನು ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆಗದಿರಲಿ’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಕ್ರಮವಾಗಿ — ‘ಅವನು ಪಾಪಿಷ್ಠರ ಸೇವಕನಾಗಲಿ, ಸೂರ್ಯನ ಕಡೆಗೆ ಮೂತ್ರವಿಸರ್ಜನೆ ಮಾಡಲಿ, ಮಲಗಿರುವ ಹಸುವನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದೆಯಲಿ; ಒಡೆಯನು ಸೇವಕನಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿಫಲ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಯಾವ ಅಧರ್ಮವೋ ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಟ್ಟಲಿ; ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಪಾಲಿಸುವ ರಾಜನಿಗೆ ದ್ರೋಹ ಬಗೆಯುವವರಿಗೆ ಯಾವ ಪಾಪವೋ ಅದು ಅವನಿಗೆ; ಆದಾಯದ ಆರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಕರವಾಗಿ ಪಡೆದು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸದ ರಾಜನಿಗೆ ಯಾವ ಅಧರ್ಮವೋ ಅದು ಅವನಿಗೆ; ಸತ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಯಜ್ಞದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಮಾತುಕೊಟ್ಟು ನಿರಾಕರಿಸುವವರಿಗೆ ಯಾವ ಪಾಪವೋ ಅದು ಅವನಿಗೆ; ಆನೆ ಕುದುರೆ ರಥಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಜ್ಜನರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರಲಿ; ಗುರು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾರ್ಥದ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ನಾಶಮಾಡಲಿ’ ಎಂದು. ಈ ಶಪಥಪದ್ಧತಿ ಪ್ರಾಚೀನವಾದುದು — ತನ್ನ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲು ಮಾತನಾಡುವವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಆಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷವಾದರೋ — ಭರತನು ‘ನನಗೆ ಈ ಪಾಪ ತಟ್ಟಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಯಾರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ರಾಮನು ಹೋದನೋ ಅವನಿಗೆ ತಟ್ಟಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಆ ಜನರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪಾಪಗಳ ಆಯ್ಕೆಯೂ ಸುವಿಚಾರಿತವಾದುದು — ಮೊದಲು ಬುದ್ಧಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರಭ್ರಂಶ, ಅನಂತರ ದೈಹಿಕ ಅಶೌಚ, ಅನಂತರ ರಾಜದ್ರೋಹ ಮತ್ತು ರಾಜಾಪರಾಧ — ಲಘುವಿನಿಂದ ಗುರುವಿನತ್ತ ಕ್ರಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರೈಷ್ಯಂ ಯಾತು’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರೈಷ್ಯ’ ಎಂದರೆ ದಾಸತ್ವ, ಕೀಳುಸೇವೆ; ‘ಬಲೇಃ ಷಡ್ಭಾಗಃ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ರಾಜನು ಪಡೆಯಬೇಕಾದ ಆದಾಯದ ಆರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ, ಅದನ್ನು ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆಯೇ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಸಂಶ್ರುತ್ಯ ಅಪಲಪನಮ್’ ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ದಾನವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು.

ಶಪಥಗಳ ಎರಡನೆಯ ಗುಚ್ಛ ಕುಲಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು. ‘ವಿಶಾಲವಾದ ತೋಳು ಭುಜಗಳ, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅವನು (ರಾಮನು) ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಅವನು ಕಾಣದಿರಲಿ’ — ರಾಮನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ದರ್ಶನವೇ ಮಹಾಪುಣ್ಯ, ಅದರಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗುವುದೇ ಶಾಪ. ‘ನಿರ್ದಯನಾದ ಅವನು ಪಾಯಸ, ಕೃಸರ (ಎಳ್ಳು-ಅಕ್ಕಿಯ ಅನ್ನ), ಮೇಕೆಮಾಂಸಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸದೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ತಿನ್ನಲಿ, ಹಿರಿಯರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಲಿ; ಹಸುಗಳನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಮುಟ್ಟಲಿ, ಹಿರಿಯರನ್ನು ನಿಂದಿಸಲಿ, ಮಿತ್ರನಿಗೆ ಅತಿಯಾಗಿ ದ್ರೋಹ ಬಗೆಯಲಿ; ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ದೋಷವನ್ನು ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ಬಯಲುಮಾಡಲಿ; ಉಪಕಾರ ಮಾಡದವನಾಗಿ, ಕೃತಘ್ನನಾಗಿ, ಆತ್ಮವನ್ನೇ ತೊರೆದವನಾಗಿ, ನಾಚಿಕೆಗೆಟ್ಟವನಾಗಿ ಅವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಲಿ; ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು ಹೆಂಡತಿ ಸೇವಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ರುಚಿಯಾದುದನ್ನು ತಿನ್ನಲಿ; ತಕ್ಕ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯದೆ, ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದೆ, ಧರ್ಮಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಅವನು ಸಾಯಲಿ; ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯರಲ್ಲಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ತನ್ನ ಸಂತತಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಪೂರ್ಣ ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಸಾಯಲಿ’ ಎಂದು. ಈ ಶಪಥಗಳು ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ — ಅನ್ನ, ಅತಿಥಿ, ಗುರು, ಮಿತ್ರ, ಪತ್ನಿ, ಸಂತತಿ, ಆಯುಸ್ಸು. ‘ಒಬ್ಬನೇ ರುಚಿಯಾದುದನ್ನು ತಿನ್ನಲಿ’ ಎಂಬ ಶಪಥ ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ವಚನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ — ಪರಿವಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಒಬ್ಬನೇ ಸಿಹಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುವವನು ಪಾಪಭಾಗಿ ಎಂದು. ಈ ಶಪಥಗಳಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಕಾಲದ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭರತನ ಆವೇಗವೂ ಇದರಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಿತಭಾಷಿಯೂ ವಿನೀತನೂ ಆದವನು ಈಗ ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಶಾಪಮಾಲೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿವೃಣೋತು’ ಎಂದರೆ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುವುದು; ‘ಅಕರ್ತಾ’ ಎಂದರೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡದವನು, ‘ತ್ಯಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಎಂದರೆ ಆತ್ಮವನ್ನೇ ತೊರೆದವನು, ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದವನು. ‘ಮೃಷ್ಟಮ್’ ಎಂದರೆ ಅತ್ಯಂತ ರುಚಿಯಾದ ಅನ್ನ, ಅದನ್ನು ಒಬ್ಬನೇ ತಿನ್ನಬಾರದು ಎಂಬುದು ಸ್ಮೃತಿವಚನ.

ಮೂರನೆಯ ಗುಚ್ಛ ರಾಜಪುರುಷನ ದೋಷಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಜನ, ಸ್ತ್ರೀಯ, ಬಾಲಕನ, ವೃದ್ಧನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಸೇವಕರನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಾಪವಿದೆಯೋ, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಹೊಂದಲಿ. ಅರಗು, ಜೇನು, ಮಾಂಸ, ಕಬ್ಬಿಣ, ವಿಷ — ಈ ನಿಷಿದ್ಧ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಮಾರಿ ಅವನು ಸದಾ ಸೇವಕರನ್ನು ಸಾಕಲಿ. ಶತ್ರುಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಭಯಂಕರವಾದ ಯುದ್ಧ ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡಲಿ. ಕೈಯಲ್ಲಿ ತಲೆಬುರುಡೆ ಹಿಡಿದು, ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟು, ಹುಚ್ಚನಂತೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡುತ್ತಾ ಅವನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಲೆಯಲಿ. ಅವನು ಸದಾ ಮದ್ಯ, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ದ್ಯೂತಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಕಾಮಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಸೋತವನಾಗಲಿ. ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗದಿರಲಿ, ಅವನು ಅಧರ್ಮವನ್ನೇ ಸೇವಿಸಲಿ, ಅಪಾತ್ರರಿಗೆ ದಾನವನ್ನು ಸುರಿಸುವವನಾಗಲಿ. ಸಾವಿರಾರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಟ್ಟ ಅವನ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಸಂಪತ್ತು ದರೋಡೆಕೋರರಿಂದ ಲೂಟಿಯಾಗಲಿ. ಎರಡೂ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗುವವನಿಗೆ ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೂ ಅವನಿಗೆ ತಟ್ಟಲಿ’ ಎಂದು. ಈ ಶಪಥಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಧರ್ಮದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಕೇತಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ನಿಷಿದ್ಧ ವ್ಯಾಪಾರ, ಯುದ್ಧದಿಂದ ಪಲಾಯನ, ಅಪಾತ್ರದಾನ. ‘ಅರಗು, ಜೇನು, ಮಾಂಸ, ಕಬ್ಬಿಣ, ವಿಷ’ ಈ ಐದು ನಿಷಿದ್ಧ ಸರಕುಗಳು ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವುಗಳಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುವುದು ಪಾಪಮೂಲ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರಮತ. ‘ಪಲಾಯಮಾನೋ ವಧ್ಯೇತ’ (ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡಲಿ) ಎಂಬುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದ ವಿಪರ್ಯಯ — ಬೆನ್ನಿಗೆ ಏಟುಬಿದ್ದು ಸಾಯುವುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ನಿಕೃಷ್ಟ ಗತಿ. ‘ಕಪಾಲಪಾಣಿಃ’ (ಕೈಯಲ್ಲಿ ತಲೆಬುರುಡೆ) ಎಂಬುದು ಮಹಾಪಾತಕಿಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೇಷ, ಅವನು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ಭಿಕ್ಷಾಟನೆಯಿಂದ ಅಲೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಭರತನು ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಎರಡನ್ನೂ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಶಪಥ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಪಾತ್ರವರ್ಷೀ’ ಎಂದರೆ ಮೋಡದಂತೆ ಅಯೋಗ್ಯರಿಗೆ ದಾನವನ್ನು ಸುರಿಸುವವನು; ‘ಉಭೇ ಸಂಧ್ಯೇ ಶಯಾನಃ’ ಎಂದರೆ ಬೆಳಗಿನ ಮತ್ತು ಸಂಜೆಯ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲಗಳನ್ನು ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುವವನು, ಅದರ ದೋಷ ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಕಪಾಲಪಾಣಿಃ’ ಎಂದರೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ತಲೆಬುರುಡೆ ಹಿಡಿದು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಆಚರಿಸುವವನು.

ನಾಲ್ಕನೆಯ ಗುಚ್ಛ ಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬೆಂಕಿಹಚ್ಚುವವನಿಗೆ ಯಾವ ಪಾಪವೋ, ಗುರುಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಸಂಗಮಿಸುವವನಿಗೆ ಯಾವ ಪಾಪವೋ, ಮಿತ್ರದ್ರೋಹದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಾಪವೋ — ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಹೊಂದಲಿ. ದೇವತೆಗಳ, ಪಿತೃಗಳ, ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಶುಶ್ರೂಷೆಯನ್ನು ಅವನು ಮಾಡದಿರಲಿ. ಸಜ್ಜನರ ಲೋಕದಿಂದಲೂ, ಸಜ್ಜನರ ಕೀರ್ತಿಯಿಂದಲೂ, ಸಜ್ಜನರು ಸೇವಿಸುವ ಕರ್ಮದಿಂದಲೂ ಅವನು ಇಂದೇ ಬೇಗನೆ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಲಿ. ತಾಯಿಯ ಶುಶ್ರೂಷೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನು ಅನರ್ಥದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಲಿ. ಬಹಳ ಸೇವಕರುಳ್ಳವನಾಗಿ, ದರಿದ್ರನಾಗಿ, ಜ್ವರರೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ಅವನು ಸದಾ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಿ. ಆಸೆಯಿಂದ ಬೇಡುವ, ದೀನರಾದ, ಮುಖವೆತ್ತಿ ನೋಡುವ ಯಾಚಕರ ಆಸೆಯನ್ನು ಅವನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸಲಿ. ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಚಾಡಿಕೋರನೂ ಅಶುಚಿಯೂ ಅಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ರಾಜನಿಗೆ ಹೆದರುವವನೂ ಆಗಿ ಸದಾ ಮೋಸದಲ್ಲಿ ರಮಿಸಲಿ. ಋತುಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಳಿಬಂದ, ಋತುಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲಿ’ ಎಂದು. ‘ಬೆಂಕಿಹಚ್ಚುವವನು, ಗುರುತಲ್ಪಗಾಮಿ, ಮಿತ್ರದ್ರೋಹಿ’ ಈ ಮೂವರನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾತಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಗುಚ್ಛ ಶಪಥಮಾಲೆಯಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಗುರುವಾದುದು. ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ, ಸುರಾಪಾನ, ಕಳ್ಳತನ, ಗುರುತಲ್ಪಗಮನ, ಮತ್ತು ಅವರೊಡನೆ ಸಂಸರ್ಗ. ಇಲ್ಲಿ ಭರತನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಹಚ್ಚುವುದನ್ನೂ ಮಿತ್ರದ್ರೋಹವನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ಮೂರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವತೆಗಳ, ಪಿತೃಗಳ, ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಶುಶ್ರೂಷೆ’ ಎಂಬುದು ಮೂರು ಬಗೆಯ ಕರ್ತವ್ಯ — ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಯಜ್ಞ, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧ, ತಂದೆತಾಯಿಯರಿಗೆ ಸೇವೆ — ಅದರ ಲೋಪವನ್ನು ಶಾಪರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಜ್ಜನರ ಲೋಕದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಲಿ’ ಎಂಬುದು ಪರಲೋಕದ ಅಪಹಾರವೂ ಹೌದು. ಇದರಿಂದ ಶಪಥಗಳ ತೀವ್ರತೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ವಿತಥಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್’ ಎಂದರೆ ಯಾಚಕರ ಆಸೆಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುವುದು; ‘ಊರ್ಧ್ವಚಕ್ಷುಷಃ’ ಎಂದರೆ ದಾನಿಯ ಮುಖವನ್ನು ಮುಖವೆತ್ತಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವ ದೀನರು. ‘ಅತಿವರ್ತೇತ’ ಎಂದರೆ ಋತುಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಳಿಬಂದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸುವುದು, ಅಂದರೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು.

ಕೊನೆಯ ಗುಚ್ಛದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮತ್ತು ನೀರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಂತತಿ ನಾಶವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಯಾವ ದುಷ್ಕೃತವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಅವನು ಹೊಂದಲಿ. ಕಲುಷಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಲಿ, ಎಳೆಗರುವಿರುವ ಹಸುವಿನ ಹಾಲನ್ನು ಕರೆಯಲಿ — ಯಾವ ಹಸುವಿನ ಕರು ಇನ್ನೂ ಮೊಲೆಹಾಲು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಅದರ ಹಾಲು ಕರೆಯುವುದೇ ಕ್ರೂರತೆ. ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯರನ್ನು ತೊರೆದು, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೊರೆದ ಆ ಮೂಢನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಸೇವಿಸಲಿ. ಕುಡಿಯುವ ನೀರನ್ನು ಕೆಡಿಸುವವನಿಗೂ ವಿಷವುಣಿಸುವವನಿಗೂ ಯಾವ ಪಾಪವೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಪಡೆಯಲಿ. ನೀರಿದ್ದೂ ಬಾಯಾರಿದವನನ್ನು ವಂಚಿಸುವವನು ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವನೋ ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಟ್ಟಲಿ. ಜಗಳವಾಡುತ್ತಿರುವವರ ನಡುವೆ ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ಮೇಲಿನ ಅನುರಾಗದಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೋಡುವವನಿಗೆ ಯಾವ ಪಾಪವೋ ಅದರೊಡನೆ ಅವನು ಕೂಡಲಿ’ ಎಂದು. ಕೊನೆಯ ಶಪಥ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಕಲಹದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ ಸುಮ್ಮನೆ ನೋಡುವವನೂ ದೋಷಿ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಭರತನು ಅತ್ಯಂತ ಲಘುವಿನಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಗುರುವಿನವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನೂ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನೀರನ್ನು ಕೆಡಿಸುವುದೂ ವಿಷವುಣಿಸುವುದೂ ಸಮಾನ ಪಾಪಗಳೆಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಏಕೆಂದರೆ ನೀರು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಜೀವನ. ‘ತೃಷಾರ್ತಂ ವಿಪ್ರಲಂಭೇನ ಯೋಜಯನ್’ (ಬಾಯಾರಿದವನನ್ನು ವಂಚಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಬಾಯಾರಿದವನನ್ನು ವಂಚಿಸುವುದೂ ಹಿಂಸೆಯೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶಪಥವಾದರೋ ಮಾನಸಿಕ ಪಾಪವನ್ನೇ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ — ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪಕ್ಷಪಾತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಪಾಪ ಸಂಚಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಭರತನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಳಗಿನವರೆಗೆ, ಸ್ಥೂಲದಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಪ್ರಲುಪ್ತಪ್ರಜಾತಃ’ ಎಂದರೆ ಸಂತತಿ ನಾಶವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ; ‘ವಿಪ್ರಲಂಭಃ’ ಎಂದರೆ ವಂಚನೆ, ಮೋಸ. ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪಶ್ಯತಃ’ ಎಂದರೆ ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ಮೇಲಿನ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಸುಮ್ಮನೆ ನೋಡುವವನು, ಅವನು ತಾನು ಏನೂ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ದೋಷಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಲೇ ದುಃಖಾರ್ತನಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನು ಪತಿಪುತ್ರರಿಂದ ಅಗಲಿದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮುಂದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳ ಕ್ರಮ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಅದಲುಬದಲಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥ ಮಾತ್ರ ಸಮಾನ. ಅನಂತರ ಕಠಿಣವಾದ ಶಪಥಗಳಿಂದ ಶಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದ, ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಗೂ, ನನ್ನ ಈ ದುಃಖ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ; ಶಪಥಗಳಿಂದ ಶಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂದು. ತಾಯಿಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಶಪಥಗಳು ಅವಳ ಶೋಕವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲಾರವು, ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಸಮರ್ಥ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಂತೆಯೇ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಕದಲಲಿಲ್ಲ; ಮಗೂ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ನೀನು ಸಜ್ಜನರ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ ಎಂದು. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸಂದೇಹ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು, ಭರತನ ನಿರ್ದೋಷತೆ ತಾಯಿಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಯಿತು. ‘ಪ್ರಾಣಾನ್ ಉಪರುಣತ್ಸಿ’ (ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಬಳಸಿದ ಶಪಥವೇ ಅವಳ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿದೆ; ಮಗನ ಆತ್ಮಶಾಪ ತಾಯಿಗೆ ಅಸಹನೀಯ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್) ಎಂಬ ನಿಪಾತದಿಂದ ಅವಳು ದೈವದ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸಹಲಕ್ಷ್ಮಣಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳಿವೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ, ಅಥವಾ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳೊಡನೆ. ‘ಸಜ್ಜನರ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದ ಅದೇ ಶಪಥಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ — ಅವನು ಇತರರಿಗೆ ಆಶಂಸಿಸಿದುದರ ವಿರುದ್ಧವಾದುದನ್ನು ಅವಳು ಅವನಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ಭರತನನ್ನು ಮಡಿಲಿಗೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು, ಆ ಮಹಾಬಾಹುವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಅತ್ತಳು. ಈ ಆಲಿಂಗನವೇ ಸರ್ಗದ ಪರಿಣಾಮ — ನಿಂದೆ ಕ್ಷಮೆಯಾಗಿ, ಸಂದೇಹ ವಿಶ್ವಾಸವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಆದರೆ ಭರತನ ದುಃಖ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದುಃಖಾರ್ತನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಮನಸ್ಸು ಮೋಹದಿಂದಲೂ ಶೋಕದ ಆವೇಗದಿಂದಲೂ ಕಲಕಿಹೋಯಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಲಾಪಿಸುತ್ತಾ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಬುದ್ಧಿ ನಷ್ಟವಾಗಿ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಕಳೆಯಿತು. ‘ಸಾ ರಾತ್ರಿಃ’ (ಆ ರಾತ್ರಿ) ಎಂಬ ನಿರ್ದೇಶನದಿಂದ ಕವಿ ಕಾಲದ ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾತ್ರಿಯನ್ನೇ ಶೋಕದಿಂದ ತುಂಬಿದುದಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಭರತನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ದಶರಥನ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕವನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸುವನು. ‘ಅಂಕಮ್ ಆನೀಯ’ (ಮಡಿಲಿಗೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಭರತನನ್ನು ಮಗುವಿನಂತೆ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಇದರಿಂದ ತಾಯ್ತನದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ದೀರ್ಘಂ ನಿಃಶ್ವಸತಃ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ನಿದ್ರೆಯ ಅಭಾವವೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಶೋಕದ ಕಾಲಮಾನವನ್ನೇ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಮಾತಿಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯೆಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ರಾತ್ರಿ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ കൈകേയിയെ നിന്ദിച്ച് തോമരവും അങ്കുശവുംകൊണ്ടു കുത്തിയ ആനയെപ്പോലെ നിലത്തുവീണു. ഈ സർഗത്തിൽ ഏറെനേരം കഴിഞ്ഞ് അവൻ എഴുന്നേറ്റ് ബോധം വീണ്ടെടുക്കുന്നു. എഴുന്നേറ്റയുടൻ അവൻ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ദീനയായ അമ്മയെ നോക്കുന്നു; പിന്നെ അമാത്യന്മാരുടെ മധ്യത്തിൽവച്ചുതന്നെ അവളെ നിന്ദിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്ക് മൂന്നുവിധമായ ഒരു നിവേദനമാണ്: ‘ഞാൻ ഒരിക്കലും രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, അമ്മയുമായി ഒരു ആലോചനയും നടത്തിയിട്ടില്ല; രാജാവ് ഉദ്ദേശിച്ച അഭിഷേകവും ഞാൻ അറിയുന്നില്ല, കാരണം ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം ഞാൻ ദൂരദേശത്തായിരുന്നു; മഹാത്മാവായ രാമന്റെ വനവാസവും സൗമിത്രിയുടെയും സീതയുടെയും നാടുകടത്തലും എങ്ങനെ സംഭവിച്ചുവെന്നും ഞാൻ അറിയുന്നില്ല.’ അമാത്യന്മാരുടെ മധ്യത്തിൽ ഇതു പറയുന്നത് പ്രധാനമാണ് — ഭരതൻ അമ്മയെ മാത്രമല്ല, മുഴുവൻ രാജമണ്ഡലത്തെയും സാക്ഷിയാക്കുന്നു; അതിലൂടെ ലോകത്തിൽ അവന്റെ നിർദോഷത്വം പ്രകടമാകണം. ഈ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റ്) അവ സർഗത്തിന്റെ പ്രസ്താവനയായി നിൽക്കുന്നു. ‘ഏറെനേരം കഴിഞ്ഞ്’ എന്ന പദത്താൽ മോഹാലസ്യത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സൂചിതമാകുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗാന്ത്യത്തിൽ വീണ അവൻ ഏറെ വൈകിയാണ് എഴുന്നേൽക്കുന്നത്. ‘ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്’ എന്നതിനാൽ ശരീരത്തിന്റെ ചേതന തിരിച്ചുവന്നു, പക്ഷേ മനസ്സിന്റെ ശാന്തി വന്നില്ല. ഇവിടെ ഭരതന്റെ വാക്ക് പ്രലാപമല്ല, ചിട്ടയായ മൂന്നു വാക്യങ്ങളുള്ള പ്രമാണമാണ് — ആഗ്രഹമില്ലായ്മ, അറിവില്ലായ്മ, മറ്റൊരു ദേശത്തായിരുന്നത്. ശത്രുഘ്നൻ കൂടെയുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ പരാമർശവും സാക്ഷ്യമായാണ് ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ കവി വരാനിരിക്കുന്ന ശപഥപർവത്തിന്റെ ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു — സ്വയം നിർദോഷനായവനു മാത്രമേ ശപഥം ചെയ്യാനാകൂ.

അങ്ങനെ നിലവിളിക്കുന്ന മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ ശബ്ദം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് കൗസല്യ സുമിത്രയോടു പറഞ്ഞു: ‘ക്രൂരകർമം ചെയ്ത കൈകേയിയുടെ മകൻ ഭരതൻ വന്നിരിക്കുന്നു; ദീർഘദർശിയായ ആ ഭരതനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ‘ക്രൂരകർമം ചെയ്തവൾ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവളുടെ ഇനിയും ശമിക്കാത്ത രോഷം സൂചിതമാകുന്നു; എങ്കിലും ‘ദീർഘദർശി’ എന്ന പദത്താൽ ഭരതനോടുള്ള അവളുടെ ആദരവും പ്രകാശിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, നിറംകെട്ട മുഖത്തോടെ, കൃശയായി, വിറച്ചുകൊണ്ട്, ബോധം മങ്ങി അവൾ ഭരതനുള്ളിടത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അതേസമയത്തുതന്നെ രാജകുമാരൻ ഭരതൻ ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം അതേ വഴിയിലൂടെ കൗസല്യയുടെ ഭവനത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടിരുന്നു. പിന്നെ ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും കൗസല്യയെ കണ്ട് ദുഃഖിതരായി; വീണുപോയവളും ബോധമറ്റവളും ദുഃഖാർത്തയുമായ അവളെ അവർ ആലിംഗനം ചെയ്തു. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവർ കരയുന്ന അവളെ സമീപിച്ച് കെട്ടിപ്പിടിച്ചു; ആര്യയും മനസ്വിനിയുമായ കൗസല്യ അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി ഭരതനോടു പറഞ്ഞു. ഇരുവരുടെയും സമാഗമം മൗനത്തോടെയാണ് ആരംഭിച്ചത് — കണ്ണീരായിരുന്നു ആദ്യത്തെ വാക്ക്. ‘ശബ്ദം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്’ എന്ന പദത്താൽ കാണിക്കപ്പെടുന്നു — കൗസല്യ ഭരതനെ കാണുന്നില്ല, അവന്റെ നിലവിളി മാത്രം കേൾക്കുന്നു; അതിൽനിന്നുതന്നെ അവൾ അവനെ തിരിച്ചറിയുന്നു. ഇരുവരുടെയും ഗതി പരസ്പരാഭിമുഖമാണ് — അവൾ അവനിലേക്ക്, അവൻ അവളിലേക്ക്; വഴിയിൽത്തന്നെ കണ്ടുമുട്ടി. ഇരുവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ ഒരേ ശോകമാണ് ഉള്ളതെന്ന് കവിയുടെ ഈ സംയോജനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആര്യ, മനസ്വിനി’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ കൗസല്യയുടെ ഗാംഭീര്യവും ധൈര്യവും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൾ വീണുപോയവളും ബോധമറ്റവളുമായിരുന്നെങ്കിലും ആദ്യം സംസാരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൾ അവൾതന്നെയാണ്.

കൗസല്യയുടെ വാക്ക് വ്യംഗ്യം നിറഞ്ഞതാണ്: ‘രാജ്യം കൊതിച്ച നിനക്ക് മുള്ളില്ലാത്ത ഈ രാജ്യം കിട്ടിയല്ലോ; ഖേദം ഇത്രമാത്രം — കൈകേയി ക്രൂരമായ കർമത്താൽ അതു വേഗം നേടിയെടുത്തു.’ പിന്നെ അവൾ ചോദിക്കുന്നു: ‘മരവുരിയുടുപ്പിച്ച് എന്റെ മകനെ വനവാസിയാക്കി അയച്ചിട്ട്, ക്രൂരദർശിനിയായ കൈകേയി അതിൽ എന്തു ഗുണമാണ് കാണുന്നത്?’ തുടർന്ന് അവൾ തനിക്കുള്ള ഗതി യാചിക്കുന്നു: ‘സുമഹായശസ്വിയും ഹിരണ്യനാഭനുമായ എന്റെ മകൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടേക്ക് എന്നെയും കൈകേയി വേഗം അയയ്ക്കേണ്ടതാണ്. അല്ലെങ്കിൽ സുമിത്രയെ അനുചരിയാക്കി, അഗ്നിഹോത്രം മുന്നിൽ വച്ച്, രാഘവനുള്ളിടത്തേക്കു ഞാൻതന്നെ സുഖമായി പുറപ്പെടും. അല്ലെങ്കിൽ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ എന്റെ മകൻ തപസ്സു ചെയ്യുന്നിടത്തേക്ക് ഇന്നു നീതന്നെ എന്നെ കൊണ്ടുപോകണം.’ ഒടുവിൽ അവൾ ഏറ്റവും കടുത്ത വാക്കു പറയുന്നു: ‘ധനധാന്യസമൃദ്ധവും ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞതുമായ ഈ വിസ്തൃതരാജ്യം അവൾ നിനക്കു കൈമാറിയിരിക്കുന്നു.’ ‘നിര്യാതിതം’ — കൈമാറപ്പെട്ടത് — എന്ന പദം ദാനംപോലെ ധ്വനിക്കുന്നു, വാസ്തവത്തിൽ അപഹരണത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഈ വാക്കുകൾ കൗസല്യയുടെ പുത്രശോകത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചവയാണ്, വൈരത്തിൽനിന്നല്ല — എങ്കിലും ഭരതന് അവ വിഷംപോലെ ദുസ്സഹമാണ്. ‘ഹിരണ്യനാഭൻ’ — സ്വർണനാഭിയുള്ളവൻ — എന്നത് രാമന്റെ ശുഭലക്ഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്ന വിശേഷണമാണ്; അതിലൂടെ അവൾ മകന്റെ രാജയോഗ്യത ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘അഗ്നിഹോത്രം മുന്നിൽ വച്ച്’ എന്ന പദത്താൽ അവൾ വാനപ്രസ്ഥവിധിതന്നെ പിന്തുടരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഭർത്താവു മരിച്ചാൽ ധർമപത്നിയുടെ മാർഗം അതുതന്നെ. മൂന്നു വികല്പങ്ങളിലും — കൈകേയി അയയ്ക്കുക, സ്വയം പോകുക, ഭരതൻ കൊണ്ടുപോകുക — ഒരേ ആശയമാണ്: രാമന്റെ സമീപത്തു വസിക്കുക.

ഇത്തരം അനേകം ക്രൂരവാക്കുകളാൽ ശകാരിക്കപ്പെട്ട പാപമില്ലാത്ത ഭരതൻ, മുറിവിൽ സൂചികൊണ്ടു കുത്തിയാലെന്നപോലെ, അത്യന്തം വേദനിച്ചു. ഉപമ അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമാണ് — മുമ്പേ മുറിവേറ്റവന്റെ മുറിവിൽത്തന്നെ സൂചി കുത്തിയിറക്കപ്പെട്ടു; അമ്മയുടെ വാക്കുകൾ അവന്റെ പഴയ ദുഃഖത്തെത്തന്നെ ഇരട്ടിയാക്കുന്നു. ബോധം പതറിയ അവൻ അവളുടെ കാൽക്കൽ വീണു; പലവിധം വിലപിച്ച് ബോധമറ്റു; പിന്നെ വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്തു. ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുന്നവളും അനേകം ശോകങ്ങളാൽ പൊതിഞ്ഞവളുമായ ആ കൗസല്യയോട് കൈകൂപ്പി ഭരതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ആര്യേ, ഒന്നുമറിയാത്തവനും കളങ്കമില്ലാത്തവനുമായ എന്നെ എന്തിനാണ് നിന്ദിക്കുന്നത്? രാഘവനിൽ എനിക്കുള്ള വിപുലമായ സ്നേഹം അങ്ങേക്കറിയാമല്ലോ.’ ഇവിടെ ‘അറിയാമല്ലോ’ എന്ന പദത്താൽ അവൻ അവളുടെ ഹൃദയത്തെത്തന്നെ സാക്ഷിയായി വിളിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആരംഭിക്കുന്നത് മുഴുവൻ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെയും ഒരു വിലക്ഷണമായ അംഗമാണ് — മുപ്പത്തെട്ടു ശപഥങ്ങളുടെ ദീർഘമായ മാല; അതിലൂടെ തന്റെ നിരപരാധിത്വം തെളിയിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘അനഘൻ’ — പാപമില്ലാത്തവൻ — എന്ന വിശേഷണത്താൽ കവി സ്വയം ഭരതന്റെ നിർദോഷത്വം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — വായനക്കാരനു സംശയം ബാക്കിയാകുന്നില്ല. ‘കാൽക്കൽ വീണു’ എന്ന പദത്താൽ ഭരതൻ വാക്കുകൊണ്ടല്ല, ശരീരംകൊണ്ടാണ് ആദ്യം ഉത്തരം നൽകുന്നത്. രണ്ടുതവണ മോഹാലസ്യം — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൈകേയിയുടെ മുന്നിൽ, ഇവിടെ കൗസല്യയുടെ മുന്നിൽ — അവന്റെ ശാരീരികദൗർബല്യമല്ല, മാനസികാഘാതത്തിന്റെ തീവ്രതയാണ് കാണിക്കുന്നത്. ശപഥങ്ങളുടെ ആരംഭത്തിൽ ‘അറിയാമല്ലോ’ എന്ന പദംതന്നെയാണ് അവന്റെ ഏക ശരണം.

ഭരതന്റെ ശപഥങ്ങളുടെ രചന ഏകരൂപമാണ് — ഓരോ ശ്ലോകത്തിന്റെയും ഉത്തരാർധത്തിൽ ‘ആരുടെ അനുമതിയോടെ ആര്യൻ പോയോ’ എന്ന ധ്രുവപദം ആവർത്തിക്കുന്നു; പൂർവാർധത്തിൽ ഏതെങ്കിലും പാപത്തിന്റെ നിർദേശവും. ആശയം: ‘ആരുടെ അനുമതിയോടെ ആര്യനായ രാമൻ വനത്തിലേക്കു പോയോ, അവന് ഈ പാപം ഉണ്ടാകട്ടെ.’ ആദ്യശപഥത്തിൽ അവൻ പറയുന്നു: ‘അവന്റെ ബുദ്ധി പഠിച്ച ശാസ്ത്രങ്ങളെ പിന്തുടരാതിരിക്കട്ടെ; അവൻ സത്യസന്ധനും സജ്ജനശ്രേഷ്ഠനും ആകാതിരിക്കട്ടെ.’ പിന്നെ ക്രമമായി: ‘അവൻ ഏറ്റവും പാപികളുടെ ദാസ്യത്തിലേക്കു പോകട്ടെ, സൂര്യനു നേരെ മൂത്രമൊഴിക്കട്ടെ, ഉറങ്ങുന്ന പശുവിനെ കാലുകൊണ്ടു ചവിട്ടട്ടെ; യജമാനൻ ഭൃത്യനെക്കൊണ്ടു വലിയ ജോലി ചെയ്യിച്ചിട്ട് അവനു പ്രതിഫലം നൽകാതിരുന്നാലുണ്ടാകുന്ന അധർമം അവന് ഉണ്ടാകട്ടെ; ഭൂതങ്ങളെ മക്കളെപ്പോലെ പരിപാലിക്കുന്ന രാജാവിനെ ദ്രോഹിക്കുന്നവർക്കുള്ള പാപം അവന്; വരുമാനത്തിന്റെ ആറിലൊന്ന് കരമായി പിരിച്ചിട്ടും പ്രജകളെ രക്ഷിക്കാത്ത രാജാവിനുള്ള അധർമം അവന്; സത്രയാഗത്തിൽ തപസ്വികൾക്കു യജ്ഞദക്ഷിണ വാഗ്ദാനം ചെയ്തിട്ട് നിഷേധിക്കുന്നവർക്കുള്ള പാപം അവന്; ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും തിങ്ങിനിറഞ്ഞ, ആയുധങ്ങൾ നിറഞ്ഞ യുദ്ധത്തിൽ അവൻ സജ്ജനധർമം പാലിക്കാതിരിക്കട്ടെ; ഗുരു യത്നപൂർവം ഉപദേശിച്ച സൂക്ഷ്മാർഥമുള്ള ശാസ്ത്രം ആ ദുഷ്ടാത്മാവ് നശിപ്പിക്കട്ടെ.’ ഈ ശപഥരീതി പ്രാചീനമാണ് — തന്റെ ശുദ്ധി തെളിയിക്കാൻ പറയുന്നയാൾ മറ്റൊരാൾക്കു മഹാപാപം ആശംസിക്കുന്നു. ഇവിടെ സവിശേഷത ഇതാണ് — ‘എനിക്ക് ഈ പാപം ഉണ്ടാകട്ടെ’ എന്നു ഭരതൻ പറയുന്നില്ല, ‘ആരുടെ അനുമതിയോടെ രാമൻ പോയോ അവന് ഉണ്ടാകട്ടെ’ എന്നാണ് പറയുന്നത്. ഇങ്ങനെ അവൻ തന്നെത്തന്നെ ആ വ്യക്തിയിൽനിന്നു വേർതിരിച്ചു നിർത്തുന്നു. പാപങ്ങളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പും സുചിന്തിതമാണ് — ആദ്യം ബുദ്ധിയുടെ ശാസ്ത്രഭ്രംശം, പിന്നെ ശാരീരികമായ അശൗചം, പിന്നെ രാജദ്രോഹവും രാജാപരാധവും — ലഘുവിൽനിന്നു ഗുരുവിലേക്കുള്ള ക്രമം കാണാം. ‘ദാസ്യത്തിലേക്കു പോകട്ടെ’ എന്നിടത്ത് ‘പ്രൈഷ്യം’ എന്നാൽ ദാസ്യവും നീചസേവയുമാണ്; ‘ബലിയുടെ ആറിലൊന്ന്’ എന്നാൽ പ്രജകളിൽനിന്നു രാജാവു സ്വീകരിക്കേണ്ട വരുമാനത്തിന്റെ ആറിലൊന്ന്; അതു സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ പ്രജാരക്ഷണമാണ് പ്രത്യുപകാരം എന്നതാണ് ശാസ്ത്രമര്യാദ. ‘വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് നിഷേധിക്കൽ’ എന്നാൽ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത ദാനം നൽകാതിരിക്കൽ.

ശപഥങ്ങളുടെ രണ്ടാമത്തെ കൂട്ടം കുലധർമവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ‘വിരിഞ്ഞ കൈകളും ചുമലുകളുമുള്ള, ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരുടെ തേജസ്സുള്ള അവനെ — രാമനെ — രാജ്യത്തിലിരിക്കുന്നവനായി അവൻ കാണാതിരിക്കട്ടെ’ — രാമന്റെ രാജ്യാഭിഷേകം കാണുന്നതുതന്നെ മഹാപുണ്യമാണ്, അതു നഷ്ടപ്പെടുന്നതുതന്നെയാണ് ശാപം. ‘നിർദയനായ അവൻ പായസവും കൃസരവും (എള്ളും അരിയും ചേർത്ത വിഭവം) ആട്ടിറച്ചിയും വൃഥാ — ദേവന്മാർക്കും അതിഥികൾക്കും നൽകാതെ — തിന്നട്ടെ, ഗുരുക്കന്മാരെ അവമതിക്കട്ടെ; പശുക്കളെ കാലുകൊണ്ടു തൊടട്ടെ, ഗുരുക്കന്മാരെ പരദൂഷണം പറയട്ടെ, മിത്രത്തെ അത്യന്തം ദ്രോഹിക്കട്ടെ; വിശ്വാസത്തോടെ സ്വകാര്യമായി പറഞ്ഞ ദോഷകാര്യം ആ ദുഷ്ടാത്മാവ് വെളിപ്പെടുത്തട്ടെ; ഉപകാരം ചെയ്യാത്തവനും കൃതഘ്നനും ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവനും നിർലജ്ജനുമായി അവൻ ലോകത്തിൽ വെറുക്കപ്പെടട്ടെ; സ്വഗൃഹത്തിൽ മക്കളും ഭാര്യമാരും ഭൃത്യന്മാരും ചുറ്റുമിരിക്കെ അവൻ ഒറ്റയ്ക്കു സ്വാദിഷ്ഠമായതു തിന്നട്ടെ; യോഗ്യയായ ഭാര്യയെ ലഭിക്കാതെ, സന്താനമില്ലാതെ, ധർമാനുസൃതമായ ക്രിയകൾ ലഭിക്കാതെ അവൻ മരിക്കട്ടെ; സ്വന്തം ഭാര്യമാരിൽ ദുഃഖിതനായി, തന്റെ സന്താനത്തെ കാണാതെ, മുഴുവൻ ആയുസ്സും ലഭിക്കാതെ അവൻ മരിക്കട്ടെ.’ ഈ ശപഥങ്ങൾ ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളെയും സ്പർശിക്കുന്നു — അന്നം, അതിഥി, ഗുരു, മിത്രം, പത്നി, സന്താനം, ആയുസ്സ്. ‘ഒറ്റയ്ക്കു സ്വാദിഷ്ഠമായതു തിന്നട്ടെ’ എന്ന ശപഥം സ്മൃതികളിലെ പ്രസിദ്ധമായ വചനത്തെ പിന്തുടരുന്നു — കുടുംബത്തെ വിട്ട് ഒറ്റയ്ക്കു മധുരം ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ പാപിയാണ് എന്ന്. ഈ ശപഥങ്ങളിൽ വാല്മീകിയുടെ കാലത്തെ ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിന്റെ സമ്പൂർണചിത്രം കാണാം. ഭരതന്റെ ആവേഗവും അതിലൂടെ പ്രകാശിക്കുന്നു — സാധാരണ മിതഭാഷിയും വിനീതനുമായവൻ ഇപ്പോൾ മുപ്പത്തെട്ടു ശ്ലോകങ്ങളോളം ശാപമാല ഉരുവിടുന്നു. ‘വിവൃണോതു’ — വെളിപ്പെടുത്തട്ടെ — എന്നാൽ വിശ്വാസത്തോടെ പറഞ്ഞ രഹസ്യം പുറത്താക്കൽ; ‘അകർത്താ’ എന്നാൽ ഉപകാരം ചെയ്യാത്തവൻ; ‘ത്യക്താത്മാ’ എന്നാൽ തന്നെത്തന്നെ കൈവിട്ടവൻ, ആത്മസംയമമില്ലാത്തവൻ. ‘മൃഷ്ടം’ എന്നാൽ ഏറ്റവും സ്വാദുള്ള അന്നം; അത് ഒറ്റയ്ക്കു ഭക്ഷിക്കരുതെന്നാണ് സ്മൃതിവചനം.

മൂന്നാമത്തെ കൂട്ടം രാജപുരുഷന്റെ ദോഷങ്ങളെ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു. ‘രാജാവിനെയോ സ്ത്രീയെയോ കുട്ടിയെയോ വൃദ്ധനെയോ വധിച്ചാലുള്ളതായി പറയപ്പെടുന്ന പാപവും, ഭൃത്യനെ ഉപേക്ഷിച്ചാലുള്ള പാപവും — അതെല്ലാം അവനു വന്നുചേരട്ടെ. അരക്ക്, തേൻ, മാംസം, ഇരുമ്പ്, വിഷം — ഈ നിഷിദ്ധമായ ചരക്കുകൾകൊണ്ട് അവൻ എന്നും ഭൃത്യന്മാരെ പോറ്റട്ടെ. ശത്രുപക്ഷത്തിനു ഭയങ്കരമായ യുദ്ധം വന്നെത്തുമ്പോൾ ഓടിപ്പോകുന്ന അവൻ വധിക്കപ്പെടട്ടെ. കൈയിൽ തലയോട്ടിയുമായി, മരവുരി ചുറ്റി, ഭ്രാന്തനെപ്പോലെ ഭിക്ഷയാചിച്ച് അവൻ ഭൂമിയിൽ അലയട്ടെ. അവൻ എന്നും മദ്യത്തിലും സ്ത്രീകളിലും ചൂതിലും ആസക്തനായി കാമക്രോധങ്ങൾക്ക് അടിമയാകട്ടെ. അവന്റെ മനസ്സ് ധർമത്തിൽ നിൽക്കാതിരിക്കട്ടെ, അവൻ അധർമം സേവിക്കട്ടെ, അയോഗ്യർക്കു ദാനം ചൊരിയുന്നവനാകട്ടെ. ആയിരക്കണക്കിനു സമ്പാദിച്ച അവന്റെ പലതരം ധനങ്ങൾ കൊള്ളക്കാർ കവരട്ടെ. രണ്ടു സന്ധ്യകളിലും ഉറങ്ങുന്നവനുള്ളതായി കല്പിക്കപ്പെടുന്ന പാപവും അവന് ഉണ്ടാകട്ടെ.’ ഈ ശപഥങ്ങളിൽ വർണധർമത്തിന്റെയും അർഥശാസ്ത്രത്തിന്റെയും സൂചനകൾ കാണാം — നിഷിദ്ധവ്യാപാരം, യുദ്ധത്തിൽനിന്ന് ഓടിപ്പോകൽ, അയോഗ്യദാനം എന്നിങ്ങനെ. ‘അരക്ക്, തേൻ, മാംസം, ഇരുമ്പ്, വിഷം’ — ഈ അഞ്ചു നിഷിദ്ധചരക്കുകൾ സ്മൃതികളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അവകൊണ്ടുള്ള ഉപജീവനം പാപമൂലമാണെന്നാണ് ശാസ്ത്രമതം. ‘ഓടിപ്പോകുന്നവൻ വധിക്കപ്പെടട്ടെ’ എന്നത് ക്ഷത്രിയധർമത്തിന്റെ വിപര്യയമാണ് — പുറത്ത് അടിയേറ്റുള്ള മരണം ക്ഷത്രിയന്റെ ഏറ്റവും നിന്ദ്യമായ ഗതിയാണ്. ‘കപാലപാണി’ — കൈയിൽ തലയോട്ടിയേന്തിയവൻ — എന്നത് മഹാപാതകിയുടെ പ്രായശ്ചിത്തവേഷമാണ്; അവൻ പന്ത്രണ്ടു വർഷം ഭിക്ഷാടനം ചെയ്തു സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭരതൻ ലൗകികവും ശാസ്ത്രീയവുമായ രണ്ടിനെയും പ്രമാണമാക്കി ശപഥം ചെയ്യുന്നു. ‘അപാത്രവർഷി’ എന്നാൽ മേഘംപോലെ അയോഗ്യരിൽ ദാനം ചൊരിയുന്നവൻ; ‘രണ്ടു സന്ധ്യകളിലും ഉറങ്ങുന്നവൻ’ എന്നാൽ പ്രഭാതസന്ധ്യയിലും സായംസന്ധ്യയിലും ഉറങ്ങി സമയം പാഴാക്കുന്നവൻ, അതിന്റെ ദോഷം സ്മൃതികളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘കപാലപാണി’ എന്നാൽ കൈയിൽ തലയോട്ടി വഹിച്ച് പ്രായശ്ചിത്തം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ.

നാലാമത്തെ കൂട്ടം മഹാപാതകങ്ങളെ സ്പർശിക്കുന്നു. ‘തീവയ്ക്കുന്നവനുള്ള പാപം, ഗുരുപത്നിയെ പ്രാപിക്കുന്നവനുള്ള പാപം, മിത്രദ്രോഹത്തിലുള്ള പാപം — അതെല്ലാം അവനു വന്നുചേരട്ടെ. ദേവന്മാരെയും പിതൃക്കളെയും മാതാപിതാക്കളെയും അവൻ ശുശ്രൂഷിക്കാതിരിക്കട്ടെ. സജ്ജനങ്ങളുടെ ലോകത്തിൽനിന്നും സജ്ജനങ്ങളുടെ കീർത്തിയിൽനിന്നും സജ്ജനങ്ങൾ ആചരിക്കുന്ന കർമത്തിൽനിന്നും അവൻ ഇന്നുതന്നെ വേഗം ഭ്രഷ്ടനാകട്ടെ. മാതൃശുശ്രൂഷ ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ അനർഥത്തിൽ കഴിയട്ടെ. അനേകം ആശ്രിതരുള്ളവനും ദരിദ്രനും ജ്വരരോഗബാധിതനുമായി അവൻ എന്നും ക്ലേശം അനുഭവിക്കട്ടെ. പ്രതീക്ഷയോടെ മുഖമുയർത്തി നോക്കിനിൽക്കുന്ന ദീനരായ യാചകരുടെ പ്രതീക്ഷ അവൻ വിഫലമാക്കട്ടെ. ആ പുരുഷൻ ഏഷണിക്കാരനും അശുചിയും അധർമാത്മാവും രാജാവിനെ ഭയക്കുന്നവനുമായി എന്നും വഞ്ചനയിൽ രമിക്കട്ടെ. ഋതുകാലത്തിനനുസരിച്ച് ഋതുസ്നാനം ചെയ്ത് വന്നുനിൽക്കുന്ന സതിയായ ഭാര്യയെ ആ ദുഷ്ടാത്മാവ് അവഗണിക്കട്ടെ.’ ‘തീവയ്ക്കുന്നവൻ, ഗുരുതല്പഗൻ, മിത്രദ്രോഹി’ — ഈ മൂന്നുപേരും ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ മഹാപാതകികളായി എണ്ണപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഈ കൂട്ടം ശപഥമാലയിലെ ഏറ്റവും ഗുരുതരമാണ്. സ്മൃതികളിൽ അഞ്ചു മഹാപാതകങ്ങൾ എണ്ണപ്പെടുന്നു — ബ്രഹ്മഹത്യ, സുരാപാനം, മോഷണം, ഗുരുതല്പഗമനം, അവ ചെയ്യുന്നവരുമായുള്ള സംസർഗം. ഇവിടെ ഭരതൻ അവയിൽ അഗ്നിദാനവും മിത്രദ്രോഹവും ചേർത്ത് മൂന്നെണ്ണം പറയുന്നു. ‘ദേവന്മാരുടെയും പിതൃക്കളുടെയും മാതാപിതാക്കളുടെയും ശുശ്രൂഷ’ എന്നത് മൂന്നുവിധമായ കർത്തവ്യമാണ് — ദേവന്മാർക്കു യജ്ഞം, പിതൃക്കൾക്കു ശ്രാദ്ധം, മാതാപിതാക്കൾക്കു സേവനം — അതിന്റെ ലോപമാണ് ശാപരൂപത്തിൽ പറയപ്പെട്ടത്. ‘സജ്ജനങ്ങളുടെ ലോകത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനാകട്ടെ’ എന്നത് പരലോകത്തിന്റെയും അപഹരണമാണ്. ഇതിലൂടെ ശപഥങ്ങളുടെ തീവ്രത അതിന്റെ പരമകോടിയിലെത്തുന്നു. ‘വിതഥാം കുര്യാത്’ — വിഫലമാക്കട്ടെ — എന്നത് യാചകരുടെ പ്രതീക്ഷ തകർക്കൽ; ‘ഊർധ്വചക്ഷുസ്സുകൾ’ എന്നാൽ ദാതാവിന്റെ മുഖത്തേക്കു മുഖമുയർത്തി കാത്തുനിൽക്കുന്ന ദീനർ. ‘അതിവർതേത’ എന്നാൽ ഋതുകാലത്തു സമീപിക്കുന്ന പത്നിയെ അതിലംഘിക്കൽ, അവഗണിക്കൽ എന്നർഥം.

അവസാനത്തെ കൂട്ടത്തിൽ ബ്രാഹ്മണരുമായും ജലവുമായും ബന്ധപ്പെട്ട പാപങ്ങൾ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സന്താനം നഷ്ടപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണന്റെ ദുഷ്കൃതം ഏതോ, അത് അവനു വന്നുചേരട്ടെ. കലുഷിതമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുള്ള അവൻ ബ്രാഹ്മണനുവേണ്ടി ഒരുക്കിയ പൂജ മുടക്കട്ടെ; ഇളംകിടാവുള്ള പശുവിനെ കറക്കട്ടെ — കിടാവ് ഇപ്പോഴും മുലകുടിക്കുന്ന പശുവിനെ കറക്കുന്നതുതന്നെ ക്രൂരതയാണ്. ധർമപത്നിയെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ധർമത്തിലുള്ള താത്പര്യം കൈവിട്ട ആ മൂഢൻ പരസ്ത്രീകളെ സേവിക്കട്ടെ. കുടിവെള്ളം മലിനമാക്കുന്നവനും വിഷം കൊടുക്കുന്നവനുമുള്ള പാപം — അതെല്ലാം അവൻ ഒറ്റയ്ക്കു നേടട്ടെ. വെള്ളമുണ്ടായിട്ടും ദാഹിച്ചുവലയുന്നവനെ വഞ്ചിക്കുന്നവന് ഏതു പാപം ലഭിക്കുന്നുവോ അത് അവനുണ്ടാകട്ടെ. തർക്കിക്കുന്നവരെ ഒരുപക്ഷത്തോടുള്ള ഭക്തിയോടെ വഴിയിൽനിന്നു നോക്കിനിൽക്കുന്നവനുള്ള പാപം അവനോടു ചേരട്ടെ.’ അവസാനത്തെ ശപഥം ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമാണ് — കലഹത്തിൽ പക്ഷപാതത്തോടെ മിണ്ടാതെ നോക്കിനിൽക്കുന്നവനും ദോഷഭാക്കാണ്. ഇങ്ങനെ ഭരതൻ ഏറ്റവും ലഘുവായതു മുതൽ ഏറ്റവും ഗുരുതരമായതുവരെ എല്ലാ പാപങ്ങളും ആ വ്യക്തിയിൽ ആരോപിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. ജലം മലിനമാക്കലും വിഷം കൊടുക്കലും തുല്യപാപങ്ങളായി എണ്ണപ്പെടുന്നുവെന്ന് ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — കാരണം ജലം എല്ലാ പ്രാണികളുടെയും ജീവനാണ്. ‘ദാഹിച്ചവനെ വഞ്ചിക്കുന്നവൻ’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ദാഹിച്ചവനെ വഞ്ചിക്കുന്നതും ഹിംസതന്നെയാണെന്നു പറയപ്പെട്ടു. അവസാനശപഥമാകട്ടെ മാനസികമായ പാപത്തെത്തന്നെ ഗ്രഹിക്കുന്നു — ക്രിയയാലല്ല, പക്ഷപാതദൃഷ്ടിയാൽപോലും പാപം കുന്നുകൂടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭരതൻ ബാഹ്യമായതു മുതൽ ആന്തരികമായതുവരെ, സ്ഥൂലമായതു മുതൽ സൂക്ഷ്മമായതുവരെ എല്ലാ പാപങ്ങളും എണ്ണുന്നു. ‘വിപ്രലുപ്തപ്രജാതൻ’ എന്നാൽ സന്താനം നശിച്ചുപോയ ബ്രാഹ്മണൻ; ‘വിപ്രലംഭം’ എന്നാൽ വഞ്ചന, ചതി. ‘ഭക്തിയോടെ നോക്കിനിൽക്കുന്നവൻ’ എന്നാൽ ഒരു പക്ഷത്തോടുള്ള അനുരാഗത്താൽ മിണ്ടാതെ നോക്കിനിൽക്കുന്നവൻ; സ്വയം ഒന്നും ചെയ്യാത്തവനായിട്ടും അവൻ ദോഷഭാക്കാകുന്നു.

ഇങ്ങനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ, ദുഃഖാർത്തനായ രാജകുമാരൻ ഭരതൻ ഭർത്താവും മകനും നഷ്ടപ്പെട്ട കൗസല്യയുടെ മുന്നിൽ നിലത്തുവീണു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ രണ്ട് അർധശ്ലോകങ്ങളുടെ ക്രമം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു മാറിയാണ് നിൽക്കുന്നത്, അർഥം പക്ഷേ സമാനമാണ്. പിന്നെ കഠിനമായ ശപഥങ്ങൾ ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്ന, ബോധമറ്റ, ശോകത്താൽ പൊള്ളിയ ഭരതനോടു കൗസല്യ പറഞ്ഞു: ‘മകനേ, എന്റെ ഈ ദുഃഖം വീണ്ടും വർധിക്കുന്നു; ശപഥങ്ങൾ ചെയ്തുകൊണ്ട് നീ എന്റെ പ്രാണനെ ഞെരുക്കുന്നു.’ അമ്മയുടെ വാത്സല്യം ഇവിടെ പ്രകാശിക്കുന്നു — ശപഥങ്ങൾ അവളുടെ ശോകം ശമിപ്പിക്കാനല്ല, വർധിപ്പിക്കാനാണ് പ്രാപ്തമായത്. പിന്നെ അവൾ അവനെ സമാശ്വസിപ്പിക്കുന്നു: ‘ഭാഗ്യവശാൽ സഹലക്ഷ്മണനായ നിന്റെ മനസ്സ് ധർമത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിച്ചില്ല; കുഞ്ഞേ, സത്യപ്രതിജ്ഞനായ നീ സജ്ജനങ്ങളുടെ ലോകങ്ങൾ പ്രാപിക്കും.’ ഈ വാക്കിനാൽ കൗസല്യയുടെ സംശയം പൂർണമായി നീങ്ങി; ഭരതന്റെ നിർദോഷത്വം അമ്മയുടെ വായിൽനിന്നുതന്നെ തെളിയിക്കപ്പെട്ടു. ‘പ്രാണനെ ഞെരുക്കുന്നു’ എന്ന പദത്താൽ കൗസല്യ കാണിക്കുന്നു — തന്നെ സമാശ്വസിപ്പിക്കാൻ പ്രയോഗിച്ച ശപഥംതന്നെ തന്റെ പ്രാണനെ തടയുന്നു; മകന്റെ ആത്മശാപം അമ്മയ്ക്ക് അസഹ്യമാണ്. ‘ദിഷ്ട്യാ’ — ഭാഗ്യവശാൽ — എന്ന നിപാതത്താൽ അവൾ ദൈവത്തിന്റെ അനുഗ്രഹംതന്നെ ഓർക്കുന്നു. ‘സഹലക്ഷ്മണൻ’ എന്ന പദം രണ്ടുവിധം വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു — ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയവൻ, അല്ലെങ്കിൽ ശുഭലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയവൻ എന്ന്. ‘സജ്ജനങ്ങളുടെ ലോകങ്ങൾ പ്രാപിക്കും’ എന്ന ആശീർവചനം ആ ശപഥങ്ങൾക്കുള്ള മറുപടിതന്നെയാണ് — അവൻ മറ്റൊരാൾക്ക് ആശംസിച്ചതിന്റെ വിപരീതമാണ് അവൾ അവനു നൽകുന്നത്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കൗസല്യ ഭ്രാതൃവത്സലനായ ഭരതനെ മടിയിലേക്കു ചേർത്ത്, ആ മഹാബാഹുവിനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി കരഞ്ഞു. ഈ ആലിംഗനമാണ് സർഗത്തിന്റെ പരിണാമം — നിന്ദ ക്ഷമയായും സംശയം വിശ്വാസമായും മാറി. എന്നാൽ ഭരതന്റെ ദുഃഖം ശമിക്കുന്നില്ല — ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുന്ന, ദുഃഖാർത്തനായ ആ മഹാത്മാവിന്റെ മനസ്സ് മോഹത്താലും ശോകാവേഗത്താലും കലങ്ങി. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് — വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിക്കുന്ന, ബോധമറ്റ, ബുദ്ധി നഷ്ടപ്പെട്ട, നിലത്തുവീണുകിടക്കുന്ന, ഇടയ്ക്കിടെ ദീർഘമായി നെടുവീർപ്പിടുന്ന അവന് ആ രാത്രി ശോകത്തിൽത്തന്നെ കടന്നുപോയി. ‘ആ രാത്രി’ എന്ന നിർദേശത്താൽ കവി ഒരു മുഴുവൻ രാത്രിയെ ശോകംകൊണ്ടുമാത്രം നിറഞ്ഞതായി കാണിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ ഭരതനെ എഴുന്നേല്പിച്ച് ദശരഥന്റെ ഔർധ്വദേഹികം — മരണാനന്തരക്രിയകൾ — ചെയ്യാൻ ആജ്ഞാപിക്കും. ‘മടിയിലേക്കു ചേർത്ത്’ എന്ന പദത്താൽ കൗസല്യ ഭരതനെ ഒരു ശിശുവിനെയെന്നപോലെ സ്വീകരിക്കുന്നു — അതിലൂടെ മാതൃത്വത്തിന്റെ പുനഃസ്ഥാപനം സൂചിതമാകുന്നു. ‘ഇടയ്ക്കിടെ ദീർഘമായി നെടുവീർപ്പിടുന്ന’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ഉറക്കമില്ലായ്മ സൂചിതമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ശോകത്തിന്റെ കാലദൈർഘ്യത്തെത്തന്നെ അന്തിമചിത്രമാക്കുന്നു — വാക്കില്ല, ക്രിയയില്ല, രാത്രി മാത്രം.

In the previous sarga Bharata, having denounced Kaikeyī, had fallen to the ground like an elephant goaded with lance and hook. Now, after a long while, the valiant prince rose, and when his senses returned he looked up with tear-filled eyes at his mother in her misery. There, in the presence of the ministers, he reproached her. His words made a threefold declaration: “I have never wanted the kingdom, and I never took counsel with my mother about it. I knew nothing of the consecration the king had decided on, for I was far away in a distant land, and Śatrughna was with me. I did not know of great-souled Rāma's exile to the forest, nor of the banishment of Sumitrā's son and Sītā, nor how it came about.” That he said this among the ministers matters: Bharata makes not only his mother but the whole royal council his witnesses, so that his innocence should be known to the world. The long swoon shows how hard he had fallen at the end of the last sarga, and though his body's senses returned, his mind found no peace. His speech is no raving but an ordered threefold proof — he had no desire, he had no knowledge, he was in another country — and he names Śatrughna's company as a witness. So the poet prepares the ground for the oaths to come, for only a man who is truly innocent can swear such oaths.

As great-souled Bharata cried out, Kausalyā recognised his voice and said to Sumitrā, “Bharata has come, the son of Kaikeyī whose deeds are cruel. I want to see Bharata, who looks far ahead.” In calling Kaikeyī cruel her anger shows, still unappeased, yet in calling Bharata far-sighted she shows her regard for him. She did not see him; she only heard his cries and knew him by them. Saying this, pale, wasted, trembling and half-conscious, she set out for where Bharata was. At that very moment the prince, with Śatrughna, had set out along the same road for Kausalyā's house. So they moved toward each other and met on the way, and by this meeting the poet hints that one grief lived in both their hearts. When Śatrughna and Bharata saw Kausalyā they were stricken; she had fallen senseless in her sorrow, and they embraced her. Weeping, they came to her as she wept, and held her. Their meeting began in silence, tears their first words. Then the noble, high-minded Kausalyā, deeply grieved, answered Bharata; though she had fallen senseless, her depth and steadiness showed in that she was the first able to speak.

Her words were full of bitter irony. “Here is the kingdom you wanted, and it has come to you without a thorn in it — got quickly, alas, by Kaikeyī through a cruel deed. What good does Kaikeyī, with her cruel eyes, see in sending my son off to live in the forest in bark? Let Kaikeyī send me away too, and quickly, to wherever my famous son of the golden navel now lives.” The golden navel is an auspicious mark, and by it she recalls her son's fitness to be king. “Or I will go myself, gladly, with Sumitrā to attend me and the sacred fire carried before us, to where Rāghava is.” To go with the sacred fire is to take the path of forest retirement, the way of a righteous wife whose husband has died. “Or else, if you like, you can take me there yourself this very day, to where that tiger among men, my son, is practising austerities. For this broad kingdom, heaped with wealth and grain and full of elephants, horses and chariots, has been handed over to you by her.” “Handed over” sounds like a gift but means a seizure. Her three choices — to be sent by Kaikeyī, to go herself, to be taken by Bharata — all come to one wish, to live near Rāma. Her words sprang from grief for her son, not from enmity, yet to Bharata they were as hard to bear as poison.

Rebuked with many such harsh words, the blameless Bharata was pierced to the quick, as a wound is probed by a needle. The image is finely chosen: the needle goes into a wound already open, and his mother's words doubled the pain he already bore. By calling him blameless the poet himself declares his innocence, leaving the reader no doubt. His mind in turmoil, he fell at her feet — he answered first with his body, not his words — and after lamenting again and again he lost consciousness and only later came to. He had fainted twice now, once before Kaikeyī and once before Kausalyā, and this shows not bodily weakness but the violence of the blow to his mind. Then, with folded hands, Bharata spoke to Kausalyā, who was lamenting, wrapped in many sorrows: “Noble lady, why do you blame me? I knew nothing and I have done no wrong. You know how great and how steadfast my love for Rāghava is.” In saying “you know”, he calls her own heart as his witness, and at the start of his oaths that is his only refuge. What follows is one of the most remarkable passages in the whole Ayodhyā Kāṇḍa: a long garland of oaths by which he means to prove his innocence.

The oaths all take one shape. The first half of each names some sin, and the second half repeats a refrain: “whoever it was by whose consent my noble brother went to the forest” — let that sin fall on him. In the first he said, “May his mind never follow the teaching of the scriptures, and may he never be true to his word or the best of the good.” Then one after another: may he become the drudge of the basest men, urinate facing the sun, kick a sleeping cow; may the guilt be his of a master who makes his servant do great work and leaves him unpaid; the guilt of those who betray a king who guards his people like his own children; the guilt of a king who takes a sixth of the harvest as his due and yet does not protect his subjects — for the scriptures hold that protection is the king's return for that share; the guilt of those who promise priests their fee at a sacrifice and then cheat them of it; may he not keep the code of honourable men in a battle thronged with elephants, horses and chariots and thick with weapons; and may that wicked soul lose the subtle teaching his master carefully gave him. This way of swearing is ancient: to prove his own purity a man calls a great sin down on another. But notice that Bharata never says “may this sin be mine”; he says “may it fall on the one who consented to Rāma's going”, and so sets himself apart from that person. The sins are chosen with care, too, rising from lighter to heavier: first the mind's straying from scripture, then bodily impurity, then treason and a king's own crimes.

The second cluster turns to the duties of family life. “May he never see that broad-shouldered one, splendid as sun and moon, seated on the throne” — to see Rāma consecrated is itself a great blessing, and to be cheated of it is a curse. “May that pitiless man eat milk-rice, gruel and goat's flesh without offering them first, and may he despise his elders. May he touch cows with his foot, speak ill of his teachers and utterly betray his friend. May that wicked soul spread abroad the slander told him privately in trust. May he do no one any service and acknowledge none done him, lose all self-control and all shame, and be hated in the world. Surrounded at home by sons, wives and servants, may he eat the choicest food alone. May he die childless, never having found a wife worthy of him and never having performed the rites that righteousness requires. May he never see children of his own, but be wretched among his own wives and die before his time.” These oaths touch every part of a householder's dharma — food, guests, elders, friends, wife, children, long life. The curse of eating the best food alone follows the well-known teaching of the law-books that one who feasts by himself, leaving out his household, incurs sin. In these oaths a whole picture of the householder's life of Vālmīki's time can be seen. And Bharata's passion shows in them: a man usually sparing of speech and humble now pours out curse after curse.

The third cluster names the faults of a man of power. “Whatever guilt is said to lie in killing a king, a woman, a child or an old man, and in abandoning one's servants, may all of it be his. May he always feed his dependants by trading in lac, honey, meat, iron and poison.” These five are wares the law-books forbid, and to live by them is a sinful livelihood. “When battle is joined and terror strikes the enemy's ranks, may he be cut down as he runs away” — the reverse of a warrior's dharma, for to die struck from behind is the lowest end a warrior can meet. “May he wander the earth begging like a madman, dressed in rags, a skull-bowl in his hand” — the garb of penance of one guilty of the gravest sin, who must live on alms for twelve years. “May he always be given over to drink, women and dice, mastered by lust and anger. May his mind never turn to righteousness; may he practise wrong and pour his gifts like rain on the unworthy. May the wealth he has piled up in a thousand forms be plundered by robbers. And whatever guilt falls on one who sleeps through both twilights, may that be his” — wasting the hours of morning and evening prayer in sleep is a fault the law-books condemn. In these oaths there are echoes of the duties of the classes and of statecraft — forbidden trade, flight from battle, gifts to the unworthy — and so Bharata swears by the authority of both custom and scripture.

The fourth cluster reaches the great sins. “Whatever guilt belongs to one who sets a house on fire, one who violates his teacher's bed, and one who betrays a friend, may all of it be his.” These three are counted in the scriptures among the gravest sins, which makes this the heaviest part of the whole garland; the law-books list five great sins, among them the violation of the teacher's bed, and to that Bharata joins arson and treachery to a friend. “May he never serve the gods, the ancestors, or his mother and father” — failing in what one owes to these is itself spoken of as a curse. “May he fall this very day from the world of the good, from the good name of the good and from the deeds good men cherish” — even the world beyond is taken from him, and here the oaths reach their height. “Casting aside service to his mother, may he stand fast in ruin. May he be poor with many mouths to feed, sick with fever, in endless distress. May he dash the hopes of the wretched who look up with longing eyes, begging. May he be a slanderer, unclean, unrighteous, afraid of the king, always taking pleasure in deceit. And may that wicked soul pass over his own virtuous wife when she has bathed after her season and comes to him at her fertile time.”

The last cluster names sins concerning brahmins and water. “Whatever evil belongs to a brahmin whose children have been destroyed, may that be his. May he, with his foul senses, disrupt the worship being offered to a brahmin, and milk a cow whose calf is still young” — to milk a cow whose calf is still suckling is cruelty itself. “Abandoning his lawful wife, may he, a fool who has lost all delight in righteousness, go after other men's wives. Whatever guilt belongs to one who fouls drinking water and one who gives poison, may he alone receive it all.” Fouling water and giving poison are counted as equal sins, for water is the life of every creature. “Whatever guilt a man incurs who cheats someone parched with thirst when water is at hand, may that be his” — to deceive the thirsty is itself a kind of violence. “And may he incur the guilt of one who stands by the road and watches men quarrel, taking sides.” This last oath is the subtlest of all: even the silent onlooker who favours one side in a quarrel shares the guilt, so that sin is gathered not only by deeds but by a partial eye. So Bharata counts every kind of sin, from outer to inner and from gross to subtle, and stands ready to call it all down on whoever consented to Rāma's exile.

Even as he was comforting Kausalyā, bereft of husband and son, the grief-stricken prince fell to the ground. Kausalyā spoke to Bharata as he lay senseless and burning with grief after swearing those terrible oaths: “My son, this sorrow of mine only grows. By swearing these oaths you are choking the life out of me.” Here a mother's tenderness shows: the oaths could not soothe her grief, only deepen it; the very oaths meant to comfort her were stifling her, for a son cursing himself is more than a mother can bear. Then she comforted him: “Thank heaven your heart has not swerved from righteousness, nor Lakṣmaṇa's. You keep your word, my child, and you will win the worlds of the good.” With these words Kausalyā's doubt was wholly gone, and Bharata's innocence was proved from a mother's own lips. She sees in it the grace of fortune, and her blessing — that he will win the worlds of the good — answers his oaths exactly: what he had wished on another, she gives him in reverse.

So saying, Kausalyā drew Bharata, who so loved his brother, into her lap, embraced the long-armed prince and wept in bitter grief. She took him onto her lap like a child, and in that her motherhood was restored. This embrace is the outcome of the sarga: reproach has turned into forgiveness, suspicion into trust. Yet Bharata's grief did not abate. As the great-souled prince lamented, his mind was thrown into confusion by his swooning and the violence of his sorrow. Babbling, senseless, his understanding gone, lying on the ground, sighing long again and again — so he passed that night in grief, without sleep. With “that night” the poet shows one whole span of time filled with nothing but sorrow, and makes his last picture not a word or a deed but simply the night itself. In the next sarga Vasiṣṭha will raise Bharata up and direct him to perform Daśaratha's funeral rites.