पूर्वसर्गे भरतः कैकेयीं गर्हित्वा रामनिवर्तनस्य प्रतिज्ञाम् अकरोत्। अस्मिन् सर्गे तस्य रोषः पूर्वापेक्षया तीव्रतरः भवति। तां तथा गर्हयित्वा अपि महता रोषेण आविष्टः सः पुनः एव वचः ब्रवीति। प्रथमम् एव सः शापम् इव वदति — ‘कैकेयि, नृशंसे, दुष्टचारिणि, राज्यात् भ्रंशस्व; धर्मेण त्वं परित्यक्ता असि; मृतं मां रुदती मा भव’ इति। अनन्तरं सः प्रश्नं करोति — ‘भृशधार्मिकः राजा रामः वा तव किम् अदूषयत्, ययोः मृत्युः विवासः च त्वत्कृते तुल्यं युगपत् आगतौ?’ इति। ततः सः तां भ्रूणहत्यापातकेन युक्तां कथयति — ‘अस्य कुलस्य विनाशात् त्वं भ्रूणहत्यां प्राप्ता; नरकं गच्छ, तातस्य सलोकतां च मा प्राप्नुहि’ इति। ‘मा मृतं रुदती भव’ इति वाक्यं द्व्यर्थम् — अथवा मां मृतम् इव गणयित्वा जन्मभरं रोदिहि इति। ‘तां तथा गर्हयित्वा तु’ इति पदैः कविः सूचयति — पूर्वा गर्हा समाप्ता न आसीत्, किन्तु रोषस्य पुनः उच्छ्वासः एव अयम्। ‘तुल्यम् आगतौ’ इति पदेन मृत्युः विवासः च द्वौ अपि एकस्मात् एव मूलात् जातौ इति दर्शितम्। ‘नरकं गच्छ’ इति च पुत्रस्य मातरं प्रति उक्तम् अत्यन्तं विरलं वचनम्, तेन तस्य आवेगस्य गाम्भीर्यं ज्ञायते।

भरतः वदति — ‘यत् त्वया घोरेण कर्मणा ईदृशं पापं कृतम्, सर्वलोकप्रियं रामं हित्वा मम अपि भयम् आपादितम्’ इति। तस्य भयस्य मूलम् एतत् — लोकाः तं राज्यलोभिनम् एव मन्येरन्। ‘त्वत्कृते मे पिता वृत्तः, रामः च अरण्यम् आश्रितः; त्वया अहं जीवलोके अयशसः भागी कृतः’ इति सः खिद्यते। ततः सः तीव्रतमं वाक्यं वदति — ‘मातृरूपे मम अमित्रे, नृशंसे, राज्यकामुके, दुर्वृत्ते, पतिघातिनि, अहं तव अभिभाष्यः अपि न अस्मि’ इति — मातृत्वं नाममात्रम्, वस्तुतः सा शत्रुः एव इति भावः। अन्ते सः मातॄणां दशां स्मरति — ‘कौसल्या सुमित्रा याः च अन्याः मम मातरः, ताः सर्वाः कुलदूषिणीं त्वां प्राप्य महता दुःखेन आविष्टाः’ इति। ‘ममाप्यापादितं भयम्’ इति पदेन भरतः स्वस्य अपकीर्तिभयम् एव सूचयति — लोके सः एव प्रेरकः इति शङ्का स्यात्। ‘अभिभाष्योऽस्मि न’ इति वचनं सम्बन्धस्य समूलच्छेदम् एव घोषयति। ‘याश्चान्या मम मातरः’ इति पदेन दशरथस्य सर्वाः राज्ञ्यः भरतेन मातृत्वेन एव गृहीताः इति स्पष्टम्।

अनन्तरं भरतः तस्याः जन्म एव निराकरोति — ‘त्वं धीमतः धर्मराजस्य अश्वपतेः कन्या न असि; पितुः कुलस्य प्रध्वंसिनी काचित् राक्षसी तत्र जाता असि’ इति। अयं तीव्रतमः आक्षेपः — यतः कुलीनायाः कन्यायाः ईदृशं कर्म असम्भवम्। ‘नित्यं सत्यपरायणः धार्मिकः वीरः रामः त्वया वनं प्रस्थापितः, पिता च त्रिदिवं गतः’ इति सः कारणम् उपन्यस्यति। ‘मयि पित्रा विना कृते, भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते, सर्वलोकस्य च अप्रिये जाते — यत् त्वं प्रधाना असि, तत् सर्वं पापं तव एव’ इति सः निर्णयति। अन्ते सः पृच्छति — ‘पापनिश्चये, धर्मसंयुक्तां कौसल्यां पतिपुत्राभ्यां वियुक्तां कृत्वा, निरयगामिनि, त्वम् अद्य कं लोकं प्राप्स्यसि?’ इति। ‘तत्र जातासि’ इति पदेन राजकुले जन्म अपि स्वभावं न परिवर्तयति इति सूचितम्। ‘यत् प्रधानासि’ इति पदेन बहूनां दोषाणां मध्ये सा एव मुख्या कारणम् इति निर्धार्यते। अन्तिमः प्रश्नः — ‘कं लोकं प्राप्स्यसे’ इति — परलोकभयम् उत्थापयति, यत् एव तस्याः एकं शेषं भयस्थानम्।

ततः भरतः कौसल्यायाः दुःखस्य गभीरतां बोधयितुम् एकं सामान्यं सत्यम् उपस्थापयति। प्रथमं सः पृच्छति — ‘क्रूरे, नियतं बन्धूनां संश्रयभूतं, ज्येष्ठं पितृसमं, कौसल्यायाः आत्मसम्भवं रामं त्वं किं न अवबुध्यसे?’ इति। तदनन्तरं सः लोकसिद्धं वचनं वदति — ‘पुत्रः मातुः अङ्गप्रत्यङ्गेभ्यः हृदयात् च जायते; तस्मात् सः मातुः प्रियतरः भवति; अन्ये बान्धवाः तु प्रियाः एव, न तु प्रियतराः’ इति। अनेन सः कौसल्यायाः शोकस्य असह्यत्वं स्थापयति। एतत् एव वचनं सुरभ्याख्यानस्य भूमिकां रचयति — यत् अग्रिमेषु श्लोकेषु दृष्टान्तरूपेण विस्तार्यते। ‘अङ्गप्रत्यङ्गजः’ इति पदेन पुत्रस्य मातृशरीरसम्भवत्वम् एव हेतुत्वेन उक्तम्। ‘नियतं बन्धुसंश्रयम्’ इति पदेन रामः सर्वेषां बन्धूनां ध्रुवः आश्रयः इति उच्यते। ‘हृदयाच्चाभिजायते’ इति पदे केवलं शरीरसम्बन्धः न, अपि तु स्नेहसम्बन्धः अपि निर्दिष्टः। तेन कौसल्यायाः एकपुत्रत्वं च शोकस्य असीमत्वम् इति उभयम् एकत्र स्थाप्यते।

अत्र कविः पुरावृत्तम् आख्यानम् उपन्यस्यति। कदाचित् धर्मज्ञा सुरसम्मता सुरभिः पृथिव्यां विगतचेतसौ भारं वहमानौ स्वपुत्रौ अपश्यत्। अर्धदिवसपर्यन्तं श्रान्तौ तौ महीतले दृष्ट्वा सा पुत्रशोकेन रुरोद, तस्याः च ईक्षणं बाष्पेण पर्याकुलम् आसीत्। तस्याः अधस्तात् व्रजतः महात्मनः सुरराजस्य गात्रे सुरभिगन्धिनः सूक्ष्माः बिन्दवः पतिताः। निरीक्षमाणः शक्रः ताम् आकाशे स्थितां विष्ठितां दीनां रुदतीं भृशदुःखितां च ददर्श। शोकसंतप्तां यशस्विनीं तां दृष्ट्वा वज्रपाणिः सुरराजः इन्द्रः उद्विग्नः सन् प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘सर्वहितैषिणि, अस्मासु कुतश्चित् किं महत् भयं विद्यते? किन्निमित्तः तव अयं शोकः? ब्रूहि’ इति। देवराजस्य अयं विनयः सुरभेः माहात्म्यं सूचयति। ‘अन्यदा किल’ इति पदेन आख्यानस्य पुरावृत्तत्वं सूच्यते। सुरभिः देवानाम् अपि पूज्या, तथापि मातृत्वेन सा सामान्या माता इव रोदिति — एतत् एव आख्यानस्य हृदयम्। तस्याः अश्रूणि इन्द्रस्य शरीरे पतितानि इति वर्णनेन कविः शोकस्य ऊर्ध्वगामित्वं दर्शयति; देवराजः अपि तेन स्पृष्टः।

बुद्धिमता सुरराजेन एवम् उक्ता धीरा वाक्यविशारदा सुरभिः प्रत्युवाच — ‘अमराधिप, शान्तं पापम्; युष्मासु कुतश्चित् किंचित् अपि भयं नास्ति। अहं तु विषमे स्थितौ मग्नौ स्वपुत्रौ शोचामि। एतौ कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ बलीवर्दौ दुरात्मना कर्षकेण वध्यमानौ पश्य। मम कायात् प्रसूतौ, दुःखितौ, भारपीडितौ — यौ दृष्ट्वा अहं परितप्ये; पुत्रसमः प्रियः न कोऽपि अस्ति’ इति। यस्याः पुत्रसहस्रैः कृत्स्नं जगत् व्याप्तम्, तां रुदतीं दृष्ट्वा शक्रः पुत्रात् परं किमपि न अमन्यत। स्वगात्रे पतितं पुण्यगन्धिनम् अश्रुनिपातं दृष्ट्वा ईश्वरः इन्द्रः तां सुरभिम् इह सर्वेभ्यः भूयसीं मन्यते। समाप्रतिमवृत्ता, लोकधारणकाम्यया स्वभावपरिचेष्टया युक्ता, श्रीमती गुणमुख्या, पुत्रसहस्रवती सा कामधुक् अपि यदा शोचति, तदा एकपुत्रा कौसल्या रामं विना कथं वर्तिष्यते इति भरतः निगमयति। ‘शान्तं पापम्’ इति मङ्गलवचनेन सा प्रथमं देवानां क्षेमम् एव आशंसते, ततः स्वदुःखं कथयति — एतेन तस्याः औदार्यं प्रकाशते। ‘नास्ति पुत्रसमः प्रियः’ इति वाक्यम् अस्य सर्गस्य केन्द्रं सूत्रम्। शक्रस्य मतिपरिवर्तनं च तस्य प्रमाणम् — सहस्रशः पुत्रवत्यपि एकैकस्मिन् पुत्रे समानं स्नेहं धारयति इति।

‘एकपुत्रा साध्वी च इयं त्वया विवत्सा कृता; तस्मात् त्वम् इह परत्र च सततं दुःखं लप्स्यसे’ इति भरतः शापम् इव वदति। ततः सः स्वकर्तव्यं घोषयति — ‘अहं तु भ्रातुः पितुः च इमां सकलाम् अपचितिं यशसः वर्धनं च करिष्यामि, न संशयः। महाबाहुं महाबलं कोसलेन्द्रम् आनाय्य अहं स्वयम् एव मुनिनिषेवितं वनं प्रवेक्ष्यामि’ इति। ‘पापसंकल्पे पापे, त्वया कृतं पापम् अश्रुकण्ठैः पौरैः निरीक्ष्यमाणः अहं धारयितुं न शक्तः’ इति सः स्पष्टं वदति — लज्जा एव तस्य असह्या। अन्ते सः तस्याः गतिं निर्दिशति — ‘अग्निं प्रविश, स्वयं वा दण्डकान् विश, अथवा कण्ठे रज्जुं बध्नीहि; तव अन्यत् परायणं नास्ति। सत्यपराक्रमे रामे अवनीं प्राप्ते अहम् एव विप्रवासितकल्मषः कृतकृत्यः भविष्यामि’ इति। ‘अपचितिं करिष्यामि’ इति पदेन भरतः ऋणापाकरणम् एव स्वकर्तव्यं मन्यते। ‘पौरैरश्रुकण्ठैर्निरीक्षितः’ इति पदैः नगरस्य जनमतम् अपि तस्य दुःखस्य हेतुः इति दर्शितम्। कैकेय्यै त्रयः मार्गाः निर्दिष्टाः — अग्निः, दण्डकारण्यम्, उद्बन्धनम् — एते त्रयः अपि मरणस्य एव पर्यायाः, तेन तस्याः प्रायश्चित्ताभावः सूच्यते।

एवम् उक्त्वा भरतः अरण्ये तोमराङ्कुशाभ्यां तोदितः नागः इव संक्रुद्धः सन् भुवि पपात, निःश्वसन् पन्नगः इव च अभवत्। उपमाद्वयम् अत्र मिलितम् — गजस्य पतनं देहस्य गुरुत्वं दर्शयति, सर्पस्य निःश्वासः च अन्तर्गतं रोषम्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन रचितः — संरक्तनेत्रः, शिथिलाम्बरः, विधूतसर्वाभरणः परंतपः नृपात्मजः भूमौ पतितः बभूव, उत्सवक्षये पातितः शचीपतेः केतुः इव। इन्द्रध्वजस्य उपमा अतीव सार्थका — यः उत्सवे उच्छ्रितः सन् शोभते, सः उत्सवान्ते भूमौ शाय्यते; तथैव अभिषेकाय उद्युक्तः राजपुत्रः अधुना पतितः। अनेन दृश्येन सर्गः समाप्यते। ‘विधूतसर्वाभरणः’ इति पदेन अभिषेकयोग्यस्य राजपुत्रस्य सर्वा राजचिह्नानि स्वयम् एव त्यक्तानि इति ध्वन्यते। सर्गान्ते भरतः न विजयी, न च राजा — केवलं पुत्रः भ्राता च शोकेन पतितः। अग्रिमे सर्गे कौसल्या तम् एव पतितं द्रष्टुम् आगमिष्यति।

మునుపటి సర్గలో భరతుడు కైకేయిని నిందించి రాముణ్ణి వెనక్కి తీసుకువస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఈ సర్గలో అతని రోషం మునుపటి కంటే మరింత తీవ్రమవుతుంది. ఆమెను అలా నిందించినా, గొప్ప రోషంతో ఆవేశించబడిన అతడు మళ్ళీ మాట్లాడుతున్నాడు. మొదట్లోనే అతడు శాపం పెడుతున్నట్లు అంటున్నాడు — ‘కైకేయీ, క్రూరురాలా, దుష్టవర్తనురాలా, రాజ్యం నుండి భ్రష్టురాలవు కా; ధర్మం నిన్ను విడిచిపెట్టింది; చనిపోయిన నా కోసం ఏడవకు’ అని. ఆ తరువాత అతడు ప్రశ్నిస్తున్నాడు — ‘ఎంతో ధర్మాత్ముడైన రాజు గాని, రాముడు గాని నీకు ఏమి అపకారం చేశారు, నీ కారణంగా ఒకరికి మృత్యువూ మరొకరికి ప్రవాసమూ ఏకకాలంలో వచ్చిపడ్డాయి?’ అని. తరువాత అతడు ఆమెకు భ్రూణహత్యాపాతకం అంటిందని చెబుతున్నాడు — ‘ఈ కులాన్ని నాశనం చేయడం వల్ల నువ్వు భ్రూణహత్య పాపాన్ని పొందావు; నరకానికి వెళ్ళు, తండ్రిగారి లోకాన్ని పొందకు’ అని. ‘మా మృతం రుదతీ భవ’ అనే వాక్యం ద్వ్యర్థకమైనది — లేదా నన్ను చనిపోయినవానిగా భావించి జీవితాంతం ఏడువు అని. ‘తాం తథా గర్హయిత్వా తు’ (ఆమెను అలా నిందించినా) అనే పదాలతో కవి సూచిస్తున్నాడు — మునుపటి నింద ముగియలేదు, ఇది రోషపు మరొక ఉప్పెన మాత్రమే. ‘తుల్యమ్ ఆగతౌ’ (ఏకకాలంలో వచ్చాయి) అనే పదంతో మృత్యువూ ప్రవాసమూ రెండూ ఒకే మూలం నుండి పుట్టాయని చూపబడింది. ‘నరకానికి వెళ్ళు’ అనేది కొడుకు తల్లితో అన్న అత్యంత అరుదైన మాట, దానితో అతని ఆవేగపు గాంభీర్యం తెలుస్తుంది.

భరతుడు అంటున్నాడు — ‘ఘోరమైన కర్మతో నువ్వు ఇటువంటి పాపం చేశావు, సర్వలోకప్రియుడైన రాముణ్ణి విడిచిపెట్టి నాకు కూడా భయాన్ని తెచ్చిపెట్టావు’ అని. అతని భయానికి మూలం ఇది — లోకులు అతన్ని రాజ్యలోభిగానే భావించవచ్చు. ‘నీ కారణంగా నా తండ్రి మరణించాడు, రాముడు అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించాడు; నువ్వు నన్ను జీవలోకంలో అపకీర్తికి భాగస్వామిని చేశావు’ అని అతడు ఖేదపడుతున్నాడు. తరువాత అతడు అత్యంత తీవ్రమైన మాట అంటున్నాడు — ‘తల్లి రూపంలో ఉన్న నా శత్రువా, క్రూరురాలా, రాజ్యకాముకురాలా, దుర్వర్తనురాలా, భర్తను చంపినదానా, నేను నీతో మాట్లాడదగినవాణ్ణి కూడా కాను’ అని — తల్లితనం పేరుకు మాత్రమే, నిజానికి ఆమె శత్రువే అని భావం. చివరకు అతడు తల్లుల దశను తలచుకుంటున్నాడు — ‘కౌసల్య, సుమిత్ర, ఇంకా ఇతర నా తల్లులు — వారందరూ కులాన్ని కళంకితం చేసిన నిన్ను పొంది గొప్ప దుఃఖంలో మునిగిపోయారు’ అని. ‘మమాప్యాపాదితం భయమ్’ (నాకు కూడా భయం తెచ్చిపెట్టావు) అనే పదంతో భరతుడు తనకు అపకీర్తి వస్తుందనే భయాన్నే సూచిస్తున్నాడు — లోకంలో ప్రేరేపించినవాడు అతడేనని శంక రావచ్చు. ‘అభిభాష్యోఽస్మి న’ (నీతో మాట్లాడదగినవాణ్ణి కాను) అనే మాట సంబంధాన్ని సమూలంగా తెంచివేయడాన్నే ప్రకటిస్తున్నది. ‘యాశ్చాన్యా మమ మాతరః’ (ఇంకా ఇతర నా తల్లులు) అనే పదంతో దశరథుని రాణులందరినీ భరతుడు తల్లులుగానే స్వీకరించాడని స్పష్టమవుతున్నది.

ఆ తరువాత భరతుడు ఆమె జన్మనే తిరస్కరిస్తున్నాడు — ‘నువ్వు ధీమంతుడూ ధర్మరాజూ అయిన అశ్వపతి కుమార్తెవు కావు; తండ్రి కులాన్ని ధ్వంసం చేసే ఏదో రాక్షసివై అక్కడ పుట్టావు’ అని. ఇదే అత్యంత తీవ్రమైన ఆక్షేపం — ఎందుకంటే కులీనురాలైన కన్యకు ఇటువంటి కర్మ అసంభవం. ‘నిత్యం సత్యపరాయణుడూ, ధార్మికుడూ, వీరుడూ అయిన రాముణ్ణి నువ్వు అడవికి పంపావు, తండ్రి త్రిదివానికి వెళ్ళాడు’ అని అతడు కారణాన్ని చెబుతున్నాడు. ‘తండ్రి లేనివాణ్ణి చేయబడి, అన్నదమ్ముల చేత విడిచిపెట్టబడి, సర్వలోకానికీ అప్రియుణ్ణి అయిన నా విషయంలో — దీనికంతటికీ నువ్వే ప్రధాన కారణం కాబట్టి, ఆ పాపమంతా నీదే’ అని అతడు తీర్మానిస్తున్నాడు. చివరకు అతడు అడుగుతున్నాడు — ‘పాపనిశ్చయం గలదానా, నరకానికి వెళ్ళేదానా, ధర్మపరాయణురాలైన కౌసల్యను భర్తా కొడుకూ లేనిదానిగా చేసి, నువ్వు ఈ రోజు ఏ లోకాన్ని పొందుతావు?’ అని. ‘తత్ర జాతాసి’ (అక్కడ పుట్టావు) అనే పదంతో రాజకులంలో పుట్టడం కూడా స్వభావాన్ని మార్చదని సూచించబడింది. ‘యత్ ప్రధానాసి’ (నువ్వే ప్రధానం కాబట్టి) అనే పదంతో ఎన్నో దోషాల మధ్య ఆమే ముఖ్యకారణమని నిర్ధారించబడుతున్నది. చివరి ప్రశ్న — ‘ఏ లోకాన్ని పొందుతావు’ అనేది — పరలోకభయాన్ని రేకెత్తిస్తున్నది, ఆమెకు మిగిలిన ఏకైక భయస్థానం అదే.

తరువాత భరతుడు కౌసల్య దుఃఖపు లోతును తెలియజేయడానికి ఒక సామాన్య సత్యాన్ని ముందుంచుతున్నాడు. మొదట అతడు అడుగుతున్నాడు — ‘క్రూరురాలా, బంధువులకు నిశ్చితమైన ఆశ్రయమూ, పెద్దవాడూ, తండ్రితో సమానుడూ, కౌసల్యకు కడుపున పుట్టినవాడూ అయిన రాముణ్ణి నువ్వు ఎందుకు గుర్తించడం లేదు?’ అని. ఆ తరువాత అతడు లోకప్రసిద్ధమైన మాట చెబుతున్నాడు — ‘కొడుకు తల్లి అంగప్రత్యంగాల నుండీ హృదయం నుండీ పుడతాడు; అందువల్ల అతడు తల్లికి అత్యంత ప్రియుడవుతాడు; ఇతర బంధువులు ప్రియులు మాత్రమే, అత్యంత ప్రియులు కారు’ అని. దీనితో అతడు కౌసల్య శోకం సహించరానిదని స్థాపిస్తున్నాడు. ఈ మాటే సురభి ఆఖ్యానానికి భూమికను రచిస్తున్నది — దానిని తరువాతి శ్లోకాలలో దృష్టాంతరూపంగా విస్తరిస్తాడు. ‘అంగప్రత్యంగజః’ (అంగప్రత్యంగాల నుండి పుట్టినవాడు) అనే పదంతో కొడుకు తల్లి శరీరం నుండి పుట్టడమే కారణంగా చెప్పబడింది. ‘నియతం బంధుసంశ్రయమ్’ (బంధువులకు నిశ్చితమైన ఆశ్రయం) అనే పదంతో రాముడు బంధువులందరికీ స్థిరమైన ఆశ్రయమని చెప్పబడుతున్నది. ‘హృదయాచ్చాభిజాయతే’ (హృదయం నుండి పుడతాడు) అనే పదంలో కేవలం శరీరసంబంధమే కాదు, స్నేహసంబంధం కూడా నిర్దేశించబడింది. దానితో కౌసల్యకు ఒక్కడే కొడుకు అనేదీ, ఆమె శోకం అపారమైనదనేదీ రెండూ ఒకచోట స్థాపించబడుతున్నాయి.

ఇక్కడ కవి ఒక పురాతన ఆఖ్యానాన్ని ముందుంచుతున్నాడు. ఒకప్పుడు ధర్మజ్ఞురాలూ దేవతలు గౌరవించేదీ అయిన సురభి భూమిపై స్పృహ కోల్పోయినట్లుగా భారం మోస్తున్న తన ఇద్దరు కొడుకులను (ఎద్దులను) చూసింది. మధ్యాహ్నం వరకు శ్రమించి అలసి నేలపై ఉన్న వారిని చూసి ఆమె పుత్రశోకంతో ఏడ్చింది, ఆమె కళ్ళు కన్నీళ్ళతో నిండిపోయాయి. ఆమె కింది నుండి వెళ్తున్న మహాత్ముడైన దేవరాజు శరీరంపై సుగంధం గల సూక్ష్మమైన కన్నీటి బిందువులు పడ్డాయి. పైకి చూసిన ఇంద్రుడు ఆకాశంలో నిలిచి, దీనంగా ఏడుస్తున్న, తీవ్రంగా దుఃఖిస్తున్న ఆమెను చూశాడు. శోకంతో తపిస్తున్న ఆ యశస్విని చూసి, వజ్రపాణి అయిన దేవరాజు ఇంద్రుడు కలవరపడి చేతులు జోడించి అన్నాడు — ‘సర్వహితైషిణీ, మాకు ఎక్కడి నుండైనా గొప్ప భయం ఏమైనా ఉందా? నీ ఈ శోకానికి కారణం ఏమిటి? చెప్పు’ అని. దేవరాజు చూపిన ఈ వినయం సురభి మాహాత్మ్యాన్ని సూచిస్తున్నది. ‘అన్యదా కిల’ (ఒకప్పుడు) అనే పదంతో ఆఖ్యానం పురాతనమైనదని సూచించబడుతున్నది. సురభి దేవతలకు కూడా పూజనీయురాలు, అయినా తల్లిగా ఆమె సామాన్యమైన తల్లిలాగే ఏడుస్తున్నది — ఇదే ఆఖ్యానపు హృదయం. ఆమె కన్నీళ్ళు ఇంద్రుని శరీరంపై పడ్డాయనే వర్ణనతో కవి శోకం పైకి వ్యాపించడాన్ని చూపిస్తున్నాడు; దేవరాజు కూడా దానితో స్పృశించబడ్డాడు.

బుద్ధిమంతుడైన దేవరాజు ఇలా అనగా, ధీరురాలూ మాటలలో నేర్పరీ అయిన సురభి బదులిచ్చింది — ‘అమరాధిపా, పాపం శాంతించుగాక; మీకు ఎక్కడి నుండీ ఏ భయమూ లేదు. నేను మాత్రం కష్టంలో చిక్కుకొని మునిగిపోయిన నా ఇద్దరు కొడుకుల కోసం శోకిస్తున్నాను. కృశించి, దీనంగా, సూర్యకిరణాలతో తపిస్తూ, దుర్మార్గుడైన రైతు చేత కొట్టబడుతున్న ఈ రెండు ఎద్దులను చూడు. నా శరీరం నుండి పుట్టినవారు, దుఃఖిస్తున్నారు, భారంతో పీడించబడుతున్నారు — వారిని చూసి నేను పరితపిస్తున్నాను; కొడుకుతో సమానమైన ప్రియమైనది ఏదీ లేదు’ అని. వేలాది కొడుకులతో జగత్తంతా వ్యాపించి ఉన్న ఆమె ఏడుస్తుండటం చూసి, ఇంద్రుడు కొడుకు కంటే మించినది ఏదీ లేదని భావించాడు. తన శరీరంపై పడిన పుణ్యసుగంధం గల కన్నీటి బిందువులను చూసి, ప్రభువైన ఇంద్రుడు ఈ లోకంలో ఆ సురభిని అందరికంటే గొప్పదానిగా భావించాడు. అందరి పట్లా సమానమైన, సాటిలేని నడవడి గల, లోకాలను భరించాలనే కోరికతో తన స్వభావసిద్ధమైన కార్యంలో నిమగ్నమైన, శ్రీమతీ గుణాలలో ముఖ్యురాలూ అయిన కామధేనువే శోకిస్తున్నప్పుడు, ఒక్కడే కొడుకు గల కౌసల్య రాముడు లేకుండా ఎలా బ్రతుకుతుంది అని భరతుడు ముగిస్తున్నాడు. ‘శాంతం పాపమ్’ (పాపం శాంతించుగాక) అనే మంగళవచనంతో ఆమె మొదట దేవతల క్షేమాన్నే ఆశిస్తున్నది, తరువాత తన దుఃఖాన్ని చెబుతున్నది — దీనితో ఆమె ఔదార్యం ప్రకాశిస్తున్నది. ‘నాస్తి పుత్రసమః ప్రియః’ (కొడుకుతో సమానమైన ప్రియమైనది లేదు) అనే వాక్యం ఈ సర్గకు కేంద్రసూత్రం. ఇంద్రుని ఆలోచనలో వచ్చిన మార్పే దానికి ప్రమాణం — వేలాది కొడుకులు గలదైనా ఒక్కొక్క కొడుకు పట్ల సమానమైన ప్రేమను కలిగి ఉంటుంది అని.

‘ఒక్కడే కొడుకు గల ఈ సాధ్విని నువ్వు బిడ్డ లేనిదానిగా చేశావు; అందువల్ల నువ్వు ఇహంలోనూ పరంలోనూ ఎల్లప్పుడూ దుఃఖాన్నే పొందుతావు’ అని భరతుడు శాపం పెడుతున్నట్లు అంటున్నాడు. తరువాత అతడు తన కర్తవ్యాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — ‘నేను మాత్రం అన్నకూ తండ్రికీ ఈ సంపూర్ణమైన ఋణప్రతీకారాన్ని (పూజను) చేస్తాను, వారి యశస్సును వర్ధిల్లజేస్తాను, సందేహం లేదు. మహాబాహువూ మహాబలుడూ అయిన కోసలేంద్రుణ్ణి (రాముణ్ణి) వెనక్కి తీసుకువచ్చి, నేనే స్వయంగా మునులు సేవించే వనంలో ప్రవేశిస్తాను’ అని. ‘పాపసంకల్పం గల పాపాత్మురాలా, కన్నీళ్ళతో గొంతు పూడుకుపోయిన పౌరులు నన్ను చూస్తుండగా, నువ్వు చేసిన పాపాన్ని నేను మోయలేను’ అని అతడు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — సిగ్గే అతనికి సహించరానిది. చివరకు అతడు ఆమె గతిని నిర్దేశిస్తున్నాడు — ‘అగ్నిలో ప్రవేశించు, లేదా నువ్వే దండకారణ్యానికి వెళ్ళు, లేదా మెడకు తాడు బిగించుకో; నీకు వేరే గతి లేదు. సత్యపరాక్రముడైన రాముడు భూమిని (రాజ్యాన్ని) పొందినప్పుడే నేను కళంకం తొలగినవాడనై కృతకృత్యుణ్ణి అవుతాను’ అని. ‘అపచితిం కరిష్యామి’ (ఋణం తీర్చుకుంటాను) అనే పదంతో భరతుడు ఋణం తీర్చుకోవడమే తన కర్తవ్యంగా భావిస్తున్నాడు. ‘పౌరైరశ్రుకంఠైర్నిరీక్షితః’ (కన్నీళ్ళతో గొంతు పూడుకుపోయిన పౌరులు చూస్తుండగా) అనే పదాలతో నగరపు జనాభిప్రాయం కూడా అతని దుఃఖానికి కారణమని చూపబడింది. కైకేయికి మూడు మార్గాలు నిర్దేశించబడ్డాయి — అగ్ని, దండకారణ్యం, ఉరి — మూడూ మరణానికే పర్యాయాలు, దానితో ఆమెకు ప్రాయశ్చిత్తం లేదని సూచించబడుతున్నది.

ఇలా చెప్పి భరతుడు, అడవిలో తోమరాలతో అంకుశాలతో పొడవబడిన ఏనుగులా తీవ్రంగా కోపించి నేలపై పడిపోయాడు, బుసకొట్టే పాములా నిట్టూర్చాడు. ఇక్కడ రెండు ఉపమానాలు కలిశాయి — ఏనుగు పతనం శరీరపు బరువును చూపిస్తుంది, పాము బుసకొట్టడం లోపలి రోషాన్ని. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది — ఎర్రబడిన కళ్ళతో, జారిన వస్త్రంతో, ఆభరణాలన్నీ విదిలించివేసి, శత్రుతాపకుడైన ఆ రాజకుమారుడు ఉత్సవం ముగిసిన తరువాత పడవేయబడిన శచీపతి (ఇంద్రుని) ధ్వజంలా నేలపై పడి ఉన్నాడు. ఇంద్రధ్వజపు ఉపమానం ఎంతో సార్థకమైనది — ఉత్సవంలో ఎత్తుగా నిలిపి శోభించేది, ఉత్సవం ముగిశాక నేలపై పడుకోబెట్టబడుతుంది; అలాగే అభిషేకానికి సిద్ధమైన రాజకుమారుడు ఇప్పుడు కూలిపోయాడు. ఈ దృశ్యంతో సర్గ ముగుస్తున్నది. ‘విధూతసర్వాభరణః’ (ఆభరణాలన్నీ విదిలించివేసినవాడు) అనే పదంతో అభిషేకానికి తగిన రాజకుమారుడు రాజచిహ్నాలన్నిటినీ తానే విడిచిపెట్టాడని ధ్వనిస్తున్నది. సర్గ చివరలో భరతుడు విజేతా కాడు, రాజూ కాడు — కేవలం శోకంతో కూలిపోయిన కొడుకూ తమ్ముడూ. తరువాతి సర్గలో కౌసల్య కూలిపోయిన అతన్నే చూడటానికి వస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் கைகேயியைக் கண்டித்து, ராமனைத் திரும்ப அழைத்துவருவதாக உறுதிமொழி எடுத்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவனுடைய சினம் முன்னதைவிடக் கடுமையாகிறது. அவளை அவ்வாறு கண்டித்த பின்னரும் பெருஞ்சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டு அவன் மீண்டும் பேசுகிறான். முதலிலேயே அவன் சாபமிடுவது போலச் சொல்கிறான்: ‘கைகேயி, கொடியவளே, தீயொழுக்கம் உடையவளே, அரசிலிருந்து வீழ்வாயாக; தர்மம் உன்னைக் கைவிட்டுவிட்டது; இறந்த என்னைப் பற்றி அழுபவளாக ஆகாதே.’ பின்னர் அவன் கேட்கிறான்: ‘மிகுந்த தர்மசீலரான அரசரோ ராமனோ உனக்கு என்ன தீங்கு செய்தார்கள்? உன்னால் ஒருவருக்கு மரணமும் மற்றவருக்கு நாடு கடத்தலும் ஒருசேர வந்துவிட்டனவே.’ பின்னர் அவளைக் கருக்கொலைப் பாவம் உடையவள் என்று சொல்கிறான்: ‘இந்தக் குலத்தை அழித்ததால் நீ கருக்கொலைப் பாவத்தை அடைந்தாய்; நரகத்துக்குப் போ; தந்தை சென்ற உலகத்தை அடையாதே.’ ‘இறந்த என்னைப் பற்றி அழுபவளாக ஆகாதே’ என்ற வாக்கியம் இருபொருள் கொண்டது — அல்லது என்னை இறந்தவனாகக் கருதி வாழ்நாள் முழுவதும் அழு என்றும் பொருள்படும். ‘அவளை அவ்வாறு கண்டித்த பின்னரும்’ என்ற சொற்களால் கவிஞர் குறிக்கிறார் — முந்தைய கண்டனம் முடிந்துவிடவில்லை; இது சினத்தின் மறு எழுச்சியே. ‘ஒருசேர வந்தன’ என்ற சொல்லால் மரணமும் நாடு கடத்தலும் இரண்டும் ஒரே வேரிலிருந்து பிறந்தவை என்று காட்டப்படுகிறது. ‘நரகத்துக்குப் போ’ என்பது மகன் தாயிடம் சொல்லும் மிக அரிதான சொல்; அதனால் அவனுடைய உணர்ச்சிவேகத்தின் ஆழம் புலனாகிறது.

பரதன் சொல்கிறான்: ‘கொடிய செயலால் நீ இத்தகைய பாவத்தைச் செய்தாய்; உலகுக்கெல்லாம் இனியவனான ராமனைத் துறந்து எனக்கும் அச்சத்தை உண்டாக்கினாய்.’ அவனுடைய அச்சத்தின் வேர் இதுவே — மக்கள் அவனை அரசுப் பேராசைக்காரனாகவே கருதுவார்கள். ‘உன்னால் என் தந்தை மாண்டார், ராமன் காட்டைச் சேர்ந்தான்; உயிருலகில் நீ என்னை அவப்பெயருக்கு உரியவனாக்கினாய்’ என்று அவன் வருந்துகிறான். பின்னர் மிகக் கடுமையான சொல்லைச் சொல்கிறான்: ‘தாயின் வடிவில் இருக்கும் என் பகைவியே, கொடியவளே, அரசை விரும்புபவளே, தீயொழுக்கம் உடையவளே, கணவனைக் கொன்றவளே, நான் உன்னோடு பேசவும் தகாதவன்’ — தாய்மை பெயரளவில் மட்டுமே, உண்மையில் அவள் பகைவியே என்பது கருத்து. இறுதியில் அவன் தாய்மார்களின் நிலையை நினைக்கிறான்: ‘கௌசல்யையும் சுமித்திரையும், என் மற்ற தாய்மார்களும், குலத்தைக் கெடுத்த உன்னை அடைந்து பெருந்துயரத்தில் ஆழ்ந்திருக்கிறார்கள்.’ ‘எனக்கும் அச்சத்தை உண்டாக்கினாய்’ என்ற சொல்லால் பரதன் தனக்கு வரக்கூடிய அவப்பெயர் பற்றிய அச்சத்தையே குறிக்கிறான் — உலகில் அவனே தூண்டியவன் என்ற ஐயம் எழலாம். ‘நான் உன்னோடு பேசவும் தகாதவன்’ என்ற சொல் உறவை வேரோடு அறுப்பதையே அறிவிக்கிறது. ‘என் மற்ற தாய்மார்களும்’ என்ற சொல்லால் தசரதனின் அரசியர் அனைவரையும் பரதன் தாய்மார்களாகவே ஏற்றுக்கொண்டான் என்பது தெளிவாகிறது.

அதன் பின் பரதன் அவளுடைய பிறப்பையே மறுக்கிறான்: ‘அறிவுடைய தர்மராஜரான அசுவபதியின் மகள் அல்லள் நீ; தந்தையின் குலத்தை அழிக்கும் ஓர் அரக்கியாக அங்கே பிறந்திருக்கிறாய்.’ இது மிகக் கடுமையான குற்றச்சாட்டு — ஏனெனில் நற்குடியில் பிறந்த மகளால் இத்தகைய செயல் இயலாது. ‘எப்போதும் சத்தியத்தில் நிலைத்த, தர்மசீலனான வீரன் ராமன் உன்னால் காட்டுக்கு அனுப்பப்பட்டான், தந்தையும் விண்ணுலகம் சென்றார்’ என்று அவன் காரணத்தை முன்வைக்கிறான். ‘தந்தையை இழந்து, சகோதரர்கள் இருவராலும் கைவிடப்பட்டு, உலகம் முழுவதற்கும் வெறுப்புக்குரியவனாக நான் ஆகிவிட்டேன் — இதற்கெல்லாம் நீயே முதன்மைக் காரணம் என்பதால், அந்தப் பாவம் முழுவதும் உன்னுடையதே’ என்று அவன் தீர்ப்புச் சொல்கிறான். இறுதியில் அவன் கேட்கிறான்: ‘பாவ நோக்கமுடையவளே, தர்மம் நிறைந்த கௌசல்யையைக் கணவனையும் மகனையும் இழக்கச் செய்து, நரகம் செல்பவளே, நீ இன்று எந்த உலகத்தை அடைவாய்?’ ‘அங்கே பிறந்திருக்கிறாய்’ என்ற சொல்லால் அரச குலத்தில் பிறப்பதும் இயல்பை மாற்றுவதில்லை என்று குறிக்கப்படுகிறது. ‘நீயே முதன்மையானவள்’ என்ற சொல்லால் பல குற்றங்களுக்கிடையே அவளே முதன்மைக் காரணம் என்று நிறுவப்படுகிறது. கடைசிக் கேள்வி — ‘எந்த உலகத்தை அடைவாய்’ — மறுமை பற்றிய அச்சத்தை எழுப்புகிறது; அதுவே அவளுக்கு எஞ்சியிருக்கும் ஒரே அச்சத்துக்குரிய இடம்.

பின்னர் கௌசல்யையின் துயரத்தின் ஆழத்தைப் புரியவைக்கப் பரதன் ஒரு பொது உண்மையை முன்வைக்கிறான். முதலில் அவன் கேட்கிறான்: ‘கொடியவளே, உறவினர்கள் அனைவருக்கும் நிலையான புகலிடமும், மூத்தவனும், தந்தைக்கு நிகரானவனும், கௌசல்யையின் வயிற்றில் பிறந்தவனுமான ராமனை நீ ஏன் அறியவில்லை?’ அதன் பின் உலகம் அறிந்த ஒரு சொல்லைச் சொல்கிறான்: ‘மகன் தாயின் ஒவ்வோர் அங்கத்திலிருந்தும் இதயத்திலிருந்தும் பிறக்கிறான்; ஆகையால் அவன் தாய்க்கு மிகவும் இனியவன்; மற்ற உறவினர்கள் இனியவர்களே, ஆனால் அதைவிட இனியவர்கள் அல்லர்.’ இதனால் அவன் கௌசல்யையின் துயரம் பொறுக்க இயலாதது என்று நிறுவுகிறான். இந்தச் சொல்லே சுரபியின் கதைக்கான பின்னணியை அமைக்கிறது — அது அடுத்த சுலோகங்களில் எடுத்துக்காட்டாக விரிக்கப்படுகிறது. ‘ஒவ்வோர் அங்கத்திலிருந்தும் பிறந்தவன்’ என்ற சொல்லால் மகன் தாயின் உடலிலிருந்து தோன்றியவன் என்பதே காரணமாகச் சொல்லப்படுகிறது. ‘உறவினர்களின் நிலையான புகலிடம்’ என்ற சொல்லால் ராமன் உறவினர் அனைவருக்கும் உறுதியான ஆதாரம் என்று சொல்லப்படுகிறது. ‘இதயத்திலிருந்தும் பிறக்கிறான்’ என்ற சொல்லில் உடல் உறவு மட்டுமல்ல, அன்பு உறவும் சுட்டப்படுகிறது. அதனால் கௌசல்யைக்கு ஒரே மகன் என்பதும், அவளுடைய துயரம் எல்லையற்றது என்பதும் ஆகிய இரண்டும் ஒருசேர நிறுவப்படுகின்றன.

இங்கே கவிஞர் ஒரு பழங்கதையை முன்வைக்கிறார். ஒருமுறை தர்மம் அறிந்தவளும் தேவர்களால் மதிக்கப்பட்டவளுமான சுரபி, பூமியில் சுமையைச் சுமந்து உணர்விழந்த தன் மகன்கள் இருவரைக் கண்டாள். நண்பகல் வரை உழைத்துக் களைத்து நிலத்தில் கிடந்த அவர்களைக் கண்டு அவள் மகன்களைப் பற்றிய துயரத்தால் அழுதாள்; அவளுடைய கண்கள் கண்ணீரால் கலங்கியிருந்தன. அவளுக்குக் கீழே சென்றுகொண்டிருந்த மகாத்மாவான தேவராஜனின் உடலில் நறுமணம் வீசும் நுண்ணிய துளிகள் விழுந்தன. மேலே நோக்கிய இந்திரன் வானில் நின்றுகொண்டிருந்த, வாடிய, அழுகின்ற, கடுந்துயருற்ற அவளைக் கண்டான். துயரத்தால் வெந்த புகழ்மிக்க அவளைக் கண்டு, வஜ்ரத்தைக் கையில் ஏந்திய தேவராஜன் இந்திரன் கலக்கமுற்றுக் கைகூப்பிச் சொன்னான்: ‘அனைவர் நலத்தையும் விரும்புபவளே, எங்களுக்கு எங்கிருந்தேனும் பெரும் அச்சம் ஏதேனும் இருக்கிறதா? உன்னுடைய இந்தத் துயரத்துக்குக் காரணம் என்ன? சொல்.’ தேவராஜனின் இந்தப் பணிவு சுரபியின் மேன்மையைக் குறிக்கிறது. ‘ஒருமுறை’ என்ற சொல்லால் கதை பழங்காலத்தில் நிகழ்ந்தது என்று குறிக்கப்படுகிறது. சுரபி தேவர்களுக்கும் வணக்கத்துக்குரியவள்; ஆயினும் தாய் என்ற நிலையில் அவள் ஒரு சாதாரணத் தாயைப் போல அழுகிறாள் — இதுவே கதையின் இதயம். அவளுடைய கண்ணீர் இந்திரனின் உடலில் விழுந்தது என்று வருணிப்பதன் மூலம் கவிஞர் துயரம் மேலுலகம் வரை செல்வதைக் காட்டுகிறார்; தேவராஜனும் அதனால் தொடப்படுகிறான்.

அறிவுடைய தேவராஜன் இவ்வாறு கேட்டதும், மன உறுதியும் சொல்வன்மையும் உடைய சுரபி மறுமொழி சொன்னாள்: ‘அமரர் தலைவனே, பாவம் தணியட்டும்; உங்களுக்கு எங்கிருந்தும் எந்த அச்சமும் இல்லை. நானோ இடர்நிலையில் மூழ்கியிருக்கும் என் மகன்கள் இருவரைப் பற்றியே வருந்துகிறேன். மெலிந்து, வாடி, சூரியக் கதிர்களால் வெந்து, தீய மனமுடைய உழவனால் அடிக்கப்படும் இந்த இரண்டு எருதுகளையும் பார். என் உடலிலிருந்து பிறந்தவர்கள், துயருற்றவர்கள், சுமையால் வாட்டப்பட்டவர்கள் — இவர்களைக் கண்டு நான் வருந்துகிறேன்; மகனுக்கு நிகரான இனியது வேறு இல்லை.’ ஆயிரக்கணக்கான மகன்களால் உலகம் முழுவதும் நிறைந்திருக்கும் அவள் அழுவதைக் கண்டு, மகனைவிட மேலானது எதுவும் இல்லை என்று இந்திரன் கருதினான். தன் உடலில் விழுந்த புனித மணம் வீசும் கண்ணீர்த் துளிகளைக் கண்டு அந்தத் தலைவன் சுரபியை இவ்வுலகில் மிக மேலானவளாகக் கருதுகிறான். எல்லோரிடத்திலும் சமமான ஒப்பற்ற நடத்தை உடையவளும், உலகைத் தாங்கும் விருப்பத்தால் இயல்பான முயற்சியுடையவளும், திருவுடையவளும், நற்குணங்களில் முதன்மையானவளுமான, விரும்பியதைக் கறக்கும் காமதேனுவே வருந்துகிறாள் என்றால், ஒரே மகனுடைய கௌசல்யை ராமன் இல்லாமல் எப்படி வாழ்வாள் என்று பரதன் முடிக்கிறான். ‘பாவம் தணியட்டும்’ என்ற மங்கலச் சொல்லால் அவள் முதலில் தேவர்களின் நலத்தையே வாழ்த்துகிறாள், பின்னர் தன் துயரத்தைச் சொல்கிறாள் — இதனால் அவளுடைய பெருந்தன்மை ஒளிர்கிறது. ‘மகனுக்கு நிகரான இனியது இல்லை’ என்ற வாக்கியமே இந்தச் சர்க்கத்தின் மைய இழை. இந்திரனின் மனமாற்றமே அதற்குச் சான்று — ஆயிரக்கணக்கான மகன்களை உடையவளும் ஒவ்வொரு மகனிடமும் சமமான அன்பைக் கொண்டிருக்கிறாள்.

‘ஒரே மகனுடைய இந்த உத்தமியை நீ கன்றை இழந்த பசுவாக்கிவிட்டாய்; ஆகையால் நீ இம்மையிலும் மறுமையிலும் எப்போதும் துயரத்தையே அடைவாய்’ என்று பரதன் சாபமிடுவது போலச் சொல்கிறான். பின்னர் அவன் தன் கடமையை அறிவிக்கிறான்: ‘நானோ சகோதரனுக்கும் தந்தைக்கும் செய்ய வேண்டிய இந்த முழுக் கைம்மாற்றையும் செய்வேன், அவர்களுடைய புகழையும் வளர்ப்பேன்; இதில் ஐயமில்லை. நீண்ட கைகளுடைய, பெரும் வலிமையுடைய கோசல மன்னனை அழைத்துவரச் செய்து, நானே முனிவர்கள் வாழும் காட்டுக்குள் புகுவேன்.’ ‘பாவ எண்ணம் கொண்ட பாவியே, நீ செய்த பாவத்தைக் கண்ணீரால் தொண்டை அடைத்த நகர மக்கள் பார்த்துக்கொண்டிருக்க, நான் தாங்கிக்கொண்டிருக்க இயலாது’ என்று அவன் தெளிவாகச் சொல்கிறான் — வெட்கமே அவனுக்குப் பொறுக்க இயலாதது. இறுதியில் அவன் அவளுக்குரிய வழியைச் சுட்டுகிறான்: ‘நெருப்பில் புகு, அல்லது நீயே தண்டகக் காட்டுக்குப் போ, அல்லது கழுத்தில் கயிற்றைக் கட்டிக்கொள்; உனக்கு வேறு புகலிடம் இல்லை. சத்தியமே வீரமாகக் கொண்ட ராமன் பூமியை அடைந்தால், நானே களங்கம் நீங்கியவனாகக் கடமை நிறைவேறியவனாவேன்.’ ‘கைம்மாற்றைச் செய்வேன்’ என்ற சொல்லால் பரதன் கடனைத் தீர்ப்பதையே தன் கடமையாகக் கருதுகிறான். ‘கண்ணீரால் தொண்டை அடைத்த நகர மக்கள் பார்த்துக்கொண்டிருக்க’ என்ற சொற்களால் நகர மக்களின் கருத்தும் அவனுடைய துயரத்துக்குக் காரணம் என்று காட்டப்படுகிறது. கைகேயிக்கு மூன்று வழிகள் சுட்டப்படுகின்றன — நெருப்பு, தண்டகாரண்யம், தூக்கு; மூன்றும் மரணத்தின் மாற்றுப் பெயர்களே; அதனால் அவளுக்குப் பிராயச்சித்தம் இல்லை என்று குறிக்கப்படுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுப் பரதன், காட்டில் ஈட்டியாலும் அங்குசத்தாலும் குத்தப்பட்ட யானை போலக் கடுஞ்சினம் கொண்டு தரையில் விழுந்தான்; பெருமூச்சுவிடும் பாம்பு போல ஆனான். இங்கே இரண்டு உவமைகள் இணைகின்றன — யானையின் வீழ்ச்சி உடலின் கனத்தைக் காட்டுகிறது, பாம்பின் பெருமூச்சு உள்ளடங்கிய சினத்தைக் காட்டுகிறது. கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த சந்தத்தில் இயற்றப்பட்டுள்ளது — சிவந்த கண்களுடன், நெகிழ்ந்த ஆடையுடன், அணிகலன்கள் அனைத்தையும் உதறியவனாக, பகைவரை வாட்டும் அந்த அரசகுமாரன், விழா முடிந்ததும் வீழ்த்தப்படும் இந்திரனின் கொடிமரம் போலத் தரையில் விழுந்து கிடந்தான். இந்திரக் கொடியின் உவமை மிகப் பொருள் பொதிந்தது — விழாவில் உயர்த்தப்பட்டுப் பொலியும் அது, விழா முடிந்ததும் தரையில் கிடத்தப்படுகிறது; அதுபோலவே முடிசூட்டலுக்கு ஆயத்தமாக்கப்பட்ட அரசகுமாரன் இப்போது வீழ்ந்து கிடக்கிறான். இந்தக் காட்சியுடன் சர்க்கம் முடிகிறது. ‘அணிகலன்கள் அனைத்தையும் உதறியவன்’ என்ற சொல்லால், முடிசூடத் தகுந்த அரசகுமாரன் அரச அடையாளங்கள் அனைத்தையும் தானே துறந்தான் என்பது ஒலிக்கிறது. சர்க்கத்தின் முடிவில் பரதன் வெற்றியாளனும் அல்லன், அரசனும் அல்லன் — துயரத்தால் வீழ்ந்த ஒரு மகனும் சகோதரனும் மட்டுமே. அடுத்த சர்க்கத்தில் வீழ்ந்து கிடக்கும் அவனைக் காணக் கௌசல்யை வருவாள்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ರೋಷ ಹಿಂದಿಗಿಂತಲೂ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳನ್ನು ಹಾಗೆ ನಿಂದಿಸಿದ ಮೇಲೂ ಮಹಾರೋಷದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೇ ಅವನು ಶಾಪದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೈಕೇಯಿ, ಕ್ರೂರಿಯೇ, ದುರಾಚಾರಿಣಿಯೇ, ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಳಾಗು; ಧರ್ಮ ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದೆ; ಸತ್ತ ನನಗಾಗಿ ಅಳಬೇಡ’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅತ್ಯಂತ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಜನಾಗಲಿ ರಾಮನಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಏನು ಕೆಡುಕು ಮಾಡಿದ್ದರು, ಅವರಿಬ್ಬರ ಮರಣವೂ ವನವಾಸವೂ ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂದೊದಗಿದವು?’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಅವಳಿಗೆ ಭ್ರೂಣಹತ್ಯೆಯ ಪಾತಕ ತಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಕುಲದ ವಿನಾಶದಿಂದ ನೀನು ಭ್ರೂಣಹತ್ಯೆಯ ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ; ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗು, ತಂದೆಯ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಡ’ ಎಂದು. ‘ಮಾ ಮೃತಂ ರುದತೀ ಭವ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ದ್ವ್ಯರ್ಥವಾದುದು — ಅಥವಾ ನನ್ನನ್ನು ಸತ್ತವನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿ ಜೀವನವಿಡೀ ಅಳು ಎಂದು. ‘ತಾಂ ತಥಾ ಗರ್ಹಯಿತ್ವಾ ತು’ (ಅವಳನ್ನು ಹಾಗೆ ನಿಂದಿಸಿದ ಮೇಲೂ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ನಿಂದೆ ಮುಗಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ಇದು ರೋಷದ ಮರು ಉಕ್ಕು. ‘ತುಲ್ಯಮ್ ಆಗತೌ’ (ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂದೊದಗಿದವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮರಣ ವನವಾಸ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಮೂಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗು’ ಎಂಬುದು ಮಗನು ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಅತ್ಯಂತ ವಿರಳವಾದ ಮಾತು, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಆವೇಗದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಘೋರವಾದ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ನೀನು ಇಂತಹ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ, ಸರ್ವಲೋಕಪ್ರಿಯನಾದ ರಾಮನನ್ನು ತೊಲಗಿಸಿ ನನಗೂ ಭಯವನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟೆ’ ಎಂದು. ಅವನ ಭಯದ ಮೂಲ ಇದು — ಜನರು ಅವನನ್ನು ರಾಜ್ಯಲೋಭಿಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸಬಹುದು. ‘ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ತಂದೆ ಮೃತನಾದನು, ರಾಮನು ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು; ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಜೀವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಪಕೀರ್ತಿಯ ಪಾಲುದಾರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಖೇದಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತಾಯಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನ ಶತ್ರುವೇ, ಕ್ರೂರಿಯೇ, ರಾಜ್ಯಕಾಮುಕಿಯೇ, ದುರ್ನಡತೆಯವಳೇ, ಪತಿಘಾತಿನಿಯೇ, ನಾನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲೂ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ’ ಎಂದು — ತಾಯ್ತನ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವಳು ಶತ್ರುವೇ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತಾಯಂದಿರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಮತ್ತು ನನ್ನ ಇತರ ತಾಯಂದಿರು ಯಾರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕುಲವನ್ನು ಕೆಡಿಸುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ಮಹಾದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು. ‘ಮಮಾಪ್ಯಾಪಾದಿತಂ ಭಯಮ್’ (ನನಗೂ ಭಯವನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ತನ್ನ ಅಪಕೀರ್ತಿಯ ಭಯವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಪ್ರೇರಕನೆಂಬ ಶಂಕೆ ಬರಬಹುದು. ‘ಅಭಿಭಾಷ್ಯೋಽಸ್ಮಿ ನ’ (ಮಾತನಾಡಲೂ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಸಂಬಂಧದ ಸಮೂಲ ಛೇದವನ್ನೇ ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯಾಶ್ಚಾನ್ಯಾ ಮಮ ಮಾತರಃ’ (ನನ್ನ ಇತರ ತಾಯಂದಿರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಶರಥನ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರನ್ನೂ ಭರತನು ತಾಯಂದಿರೆಂದೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ಅವಳ ಜನ್ಮವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಧೀಮಂತನಾದ ಧರ್ಮರಾಜ ಅಶ್ವಪತಿಯ ಮಗಳಲ್ಲ; ತಂದೆಯ ಕುಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಯಾವಳೋ ರಾಕ್ಷಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವೆ’ ಎಂದು. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದ ಆಕ್ಷೇಪ — ಏಕೆಂದರೆ ಕುಲೀನಳಾದ ಕನ್ಯೆಗೆ ಇಂತಹ ಕೃತ್ಯ ಅಸಂಭವ. ‘ಸದಾ ಸತ್ಯಪರಾಯಣನೂ ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ವೀರನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದೆ, ತಂದೆಯೂ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು’ ಎಂದು ಅವನು ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ತಂದೆಯಿಲ್ಲದವನಾಗಿ, ಸಹೋದರರಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತನಾಗಿ, ಸರ್ವಲೋಕಕ್ಕೂ ಅಪ್ರಿಯನಾದ ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ — ನೀನೇ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣಳಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಆ ಪಾಪವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನದೇ’ ಎಂದು ಅವನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವಳೇ, ಧರ್ಮಸಂಯುಕ್ತಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಪತಿಪುತ್ರರಿಂದ ಅಗಲಿಸಿ, ನರಕಗಾಮಿನಿಯೇ, ನೀನು ಇಂದು ಯಾವ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ?’ ಎಂದು. ‘ತತ್ರ ಜಾತಾಸಿ’ (ಅಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಸ್ವಭಾವ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಯತ್ ಪ್ರಧಾನಾಸಿ’ (ನೀನೇ ಪ್ರಧಾನಳಾಗಿರುವುದರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅನೇಕ ದೋಷಗಳ ನಡುವೆ ಅವಳೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ಯಾವ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ — ಪರಲೋಕಭಯವನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತದೆ, ಅವಳಿಗೆ ಉಳಿದಿರುವ ಏಕೈಕ ಭಯಸ್ಥಾನ ಅದೇ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದುಃಖದ ಆಳವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಲು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕ್ರೂರಿಯೇ, ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಸದಾ ಆಶ್ರಯನಾದ, ಹಿರಿಯನಾದ, ತಂದೆಗೆ ಸಮನಾದ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಒಡಲಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನೇಕೆ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ?’ ಎಂದು. ಅದರ ನಂತರ ಅವನು ಲೋಕಸಿದ್ಧವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಗನು ತಾಯಿಯ ಅಂಗಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳಿಂದಲೂ ಹೃದಯದಿಂದಲೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತಾಯಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ; ಇತರ ಬಂಧುಗಳು ಪ್ರಿಯರು ಮಾತ್ರ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರಲ್ಲ’ ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಶೋಕದ ಅಸಹನೀಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತು ಸುರಭಿಯ ಆಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಾಂತರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಂಗಪ್ರತ್ಯಂಗಜಃ’ (ಅಂಗಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಗನು ತಾಯಿಯ ಶರೀರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಎಂಬುದನ್ನೇ ಕಾರಣವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿಯತಂ ಬಂಧುಸಂಶ್ರಯಮ್’ (ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಸದಾ ಆಶ್ರಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ಬಂಧುಗಳಿಗೂ ಸ್ಥಿರವಾದ ಆಶ್ರಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಹೃದಯಾಚ್ಚಾಭಿಜಾಯತೇ’ (ಹೃದಯದಿಂದಲೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶರೀರಸಂಬಂಧವಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನೆಂಬುದನ್ನೂ ಶೋಕದ ಅಪರಿಮಿತತೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ಪುರಾತನ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಒಮ್ಮೆ ಧರ್ಮಜ್ಞಳೂ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಮಾನ್ಯಳೂ ಆದ ಸುರಭಿ (ಕಾಮಧೇನು) ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಾ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದಂತಿದ್ದ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಂಡಳು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದವರೆಗೂ ದುಡಿದು ದಣಿದು ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಅತ್ತಳು, ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಅವಳ ಕೆಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುರರಾಜನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ ಸಣ್ಣ ಹನಿಗಳು ಬಿದ್ದವು. ಮೇಲೆ ನೋಡಿದ ಇಂದ್ರನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ದೀನಳಾಗಿ, ಅಳುತ್ತಿದ್ದ, ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತಳಾದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡನು. ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾದ ಆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯನ್ನು ಕಂಡು ವಜ್ರಪಾಣಿಯಾದ ಸುರರಾಜ ಇಂದ್ರನು ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವಳೇ, ನಮಗೆ ಎಲ್ಲಿಂದಲಾದರೂ ಮಹಾಭಯ ಬಂದಿದೆಯೇ? ನಿನ್ನ ಈ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ಹೇಳು’ ಎಂದು. ದೇವರಾಜನ ಈ ವಿನಯ ಸುರಭಿಯ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನ್ಯದಾ ಕಿಲ’ (ಒಮ್ಮೆ ಹಿಂದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಖ್ಯಾನದ ಪುರಾತನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುರಭಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪೂಜ್ಯಳು, ಆದರೂ ತಾಯ್ತನದಿಂದಾಗಿ ಅವಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ತಾಯಿಯಂತೆ ಅಳುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಆಖ್ಯಾನದ ಹೃದಯ. ಅವಳ ಕಣ್ಣೀರು ಇಂದ್ರನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಶೋಕದ ಊರ್ಧ್ವಗಾಮಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇವರಾಜನೂ ಅದರಿಂದ ಸ್ಪೃಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಸುರರಾಜನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಧೀರಳೂ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣಳೂ ಆದ ಸುರಭಿ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ಅಮರಾಧಿಪನೇ, ಪಾಪ ಶಾಂತವಾಗಲಿ; ನಿಮಗೆ ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಭಯವಿಲ್ಲ. ನಾನಾದರೋ ವಿಷಮಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ನನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಬಡಕಲಾದ, ದೀನವಾದ, ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬೆಂದ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ರೈತನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಈ ಎರಡು ಎತ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡು. ನನ್ನ ದೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ, ದುಃಖಿತವಾದ, ಭಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಮಗನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಪ್ರಿಯ ಬೇರೊಂದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು. ಯಾರ ಸಾವಿರಾರು ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆಯೋ ಅಂತಹವಳು ಅಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಇಂದ್ರನು ಮಗನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ತನ್ನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಪುಣ್ಯಗಂಧದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಹನಿಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಒಡೆಯನು ಸುರಭಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲರ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಸಮಾನವಾದ ಅಪ್ರತಿಮ ನಡವಳಿಕೆಯುಳ್ಳ, ಲೋಕಧಾರಣೆಯ ಬಯಕೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯುಳ್ಳ, ಶ್ರೀಮತಿಯಾದ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಳಾದ ಕಾಮಧೇನುವೇ ಶೋಕಿಸುವಾಗ, ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ ಬಾಳುವಳು ಎಂದು ಭರತನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಾಂತಂ ಪಾಪಮ್’ (ಪಾಪ ಶಾಂತವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಮಂಗಳವಚನದಿಂದ ಅವಳು ಮೊದಲು ದೇವತೆಗಳ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೇ ಹಾರೈಸುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಔದಾರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಾಸ್ತಿ ಪುತ್ರಸಮಃ ಪ್ರಿಯಃ’ (ಮಗನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಪ್ರಿಯ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಸೂತ್ರ. ಇಂದ್ರನ ಮನಃಪರಿವರ್ತನೆಯೇ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ — ಸಾವಿರಾರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದವಳೂ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಗನಲ್ಲೂ ಸಮಾನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು.

‘ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನಿರುವ ಈ ಸಾಧ್ವಿಯನ್ನು ನೀನು ಕರುವಿಲ್ಲದ ಹಸುವಿನಂತೆ ಮಾಡಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇಹದಲ್ಲೂ ಪರದಲ್ಲೂ ಸದಾ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ ಎಂದು ಭರತನು ಶಾಪದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನಾದರೋ ಅಣ್ಣನಿಗೂ ತಂದೆಗೂ ಸಲ್ಲಬೇಕಾದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗೌರವವನ್ನೂ ಯಶೋವೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಕೋಸಲೇಂದ್ರನನ್ನು ಕರೆಸಿ, ನಾನೇ ಮುನಿಗಳು ಸೇವಿಸುವ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು. ‘ಪಾಪಸಂಕಲ್ಪವುಳ್ಳ ಪಾಪಿಯೇ, ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಕಟ್ಟಿದ ಪುರಜನರು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನೀನು ಮಾಡಿದ ಪಾಪವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಲಜ್ಜೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಅಸಹನೀಯ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅವಳ ಗತಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು, ಅಥವಾ ನೀನೇ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗು, ಅಥವಾ ಕೊರಳಿಗೆ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊ; ನಿನಗೆ ಬೇರೆ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲ. ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ನಾನೇ ಕಳಂಕವನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು. ‘ಅಪಚಿತಿಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಗೌರವವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸುವುದನ್ನೇ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೌರೈರಶ್ರುಕಂಠೈರ್ನಿರೀಕ್ಷಿತಃ’ (ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಕಟ್ಟಿದ ಪುರಜನರಿಂದ ನೋಡಲ್ಪಡುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ನಗರದ ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಅವನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಗ್ನಿ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯ, ನೇಣು — ಈ ಮೂರೂ ಮರಣದ ಪರ್ಯಾಯಗಳೇ, ಇದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭರತನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತೋಮರ ಮತ್ತು ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ತಿವಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು, ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪದಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಸೇರಿವೆ — ಆನೆಯ ಪತನ ದೇಹದ ಭಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಸರ್ಪದ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಒಳಗಿನ ರೋಷವನ್ನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಸಡಿಲವಾದ ವಸ್ತ್ರದ, ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕಿತ್ತೆಸೆದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಉತ್ಸವ ಮುಗಿದಾಗ ಕೆಳಗಿಳಿಸಿದ ಶಚೀಪತಿಯ (ಇಂದ್ರನ) ಧ್ವಜದಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಇಂದ್ರಧ್ವಜದ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿ ಶೋಭಿಸುವುದನ್ನು ಉತ್ಸವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಮಲಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜಕುಮಾರನು ಈಗ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಈ ದೃಶ್ಯದೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ವಿಧೂತಸರ್ವಾಭರಣಃ’ (ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕಿತ್ತೆಸೆದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಯೋಗ್ಯನಾದ ರಾಜಕುಮಾರನು ಎಲ್ಲ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನೂ ತಾನೇ ತ್ಯಜಿಸಿದನು ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ವಿಜಯಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ರಾಜನೂ ಅಲ್ಲ — ಶೋಕದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಮಗನೂ ತಮ್ಮನೂ ಮಾತ್ರ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೀಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಅವನನ್ನೇ ನೋಡಲು ಬರುವಳು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ കൈകേയിയെ നിന്ദിച്ച് രാമനെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ അവന്റെ രോഷം മുമ്പത്തെക്കാൾ തീവ്രമാകുന്നു. അവളെ അങ്ങനെ നിന്ദിച്ചിട്ടും വലിയ രോഷത്താൽ ആവിഷ്ടനായ അവൻ വീണ്ടും സംസാരിക്കുന്നു. ആദ്യംതന്നെ അവൻ ശാപംപോലെ പറയുന്നു: ‘കൈകേയീ, ക്രൂരേ, ദുഷ്ടചാരിണീ, രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടയാകൂ; ധർമം നിന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; മരിച്ച എന്നെച്ചൊല്ലി നീ കരയരുത്.’ തുടർന്ന് അവൻ ചോദിക്കുന്നു: ‘അത്യന്തം ധാർമികനായ രാജാവോ രാമനോ നിന്നോട് എന്തു ദോഷമാണ് ചെയ്തത്, നീ കാരണം ഒരാൾക്കു മരണവും മറ്റേയാൾക്കു നാടുകടത്തലും ഒരുമിച്ചു വന്നുചേരാൻ?’ പിന്നെ അവൻ അവളെ ഭ്രൂണഹത്യാപാതകം ചെയ്തവളായി പറയുന്നു: ‘ഈ കുലത്തെ നശിപ്പിച്ചതിനാൽ നീ ഭ്രൂണഹത്യാപാപം പ്രാപിച്ചു; നരകത്തിലേക്കു പോകൂ, പിതാവിന്റെ ലോകം നിനക്കു ലഭിക്കാതിരിക്കട്ടെ.’ ‘മരിച്ച എന്നെച്ചൊല്ലി കരയരുത്’ എന്ന വാക്യത്തിനു രണ്ടർഥമുണ്ട് — അല്ലെങ്കിൽ, എന്നെ മരിച്ചവനായി കണക്കാക്കി ആയുഷ്കാലം മുഴുവൻ കരയുക എന്നും. ‘അവളെ അങ്ങനെ നിന്ദിച്ചിട്ടും’ എന്ന പദങ്ങളാൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുമ്പത്തെ നിന്ദ അവസാനിച്ചിരുന്നില്ല, രോഷത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ ഉച്ഛ്വാസമാണിത്. ‘ഒരുമിച്ചു വന്നുചേർന്നു’ എന്ന പദത്താൽ മരണവും നാടുകടത്തലും ഒരേ മൂലത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതാണെന്നു കാണിക്കപ്പെട്ടു. ‘നരകത്തിലേക്കു പോകൂ’ എന്നത് മകൻ അമ്മയോടു പറയുന്ന അത്യന്തം വിരളമായ വാക്കാണ്; അതിൽനിന്ന് അവന്റെ ആവേഗത്തിന്റെ ആഴം അറിയാം.

ഭരതൻ പറയുന്നു: ‘ഘോരമായ കർമത്താൽ നീ ഇത്തരമൊരു പാപം ചെയ്തു; സർവലോകപ്രിയനായ രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ച് എനിക്കും ഭയം വരുത്തിവച്ചു.’ അവന്റെ ഭയത്തിന്റെ മൂലം ഇതാണ് — ലോകർ അവനെ രാജ്യലോഭിയായി കരുതിയേക്കും. ‘നീ കാരണം എന്റെ പിതാവു മരിച്ചു, രാമൻ വനം പൂകി; ജീവലോകത്തിൽ നീ എന്നെ അപകീർത്തിയുടെ പങ്കാളിയാക്കി’ എന്ന് അവൻ ഖേദിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ ഏറ്റവും തീവ്രമായ വാക്കു പറയുന്നു: ‘അമ്മയുടെ രൂപമെടുത്ത എന്റെ ശത്രുവേ, ക്രൂരേ, രാജ്യമോഹിനീ, ദുർവൃത്തേ, പതിഘാതിനീ, നിനക്ക് എന്നോടു സംസാരിക്കാൻപോലും അർഹതയില്ല’ — മാതൃത്വം പേരിനു മാത്രം, വാസ്തവത്തിൽ അവൾ ശത്രുതന്നെ എന്നാണ് ഭാവം. ഒടുവിൽ അവൻ അമ്മമാരുടെ അവസ്ഥ ഓർക്കുന്നു: ‘കൗസല്യയും സുമിത്രയും എന്റെ മറ്റ് അമ്മമാരും — കുലത്തെ ദുഷിപ്പിക്കുന്ന നിന്നെ പ്രാപിച്ച് അവരെല്ലാവരും വലിയ ദുഃഖത്തിൽ ആണ്ടിരിക്കുന്നു.’ ‘എനിക്കും ഭയം വരുത്തിവച്ചു’ എന്ന പദത്താൽ ഭരതൻ തന്റെ അപകീർത്തിഭയമാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ലോകത്തിൽ അവൻതന്നെയാണ് പ്രേരകൻ എന്ന സംശയം ഉണ്ടായേക്കാം. ‘നിനക്ക് എന്നോടു സംസാരിക്കാൻപോലും അർഹതയില്ല’ എന്ന വാക്ക് ബന്ധത്തിന്റെ സമൂലച്ഛേദംതന്നെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ‘എന്റെ മറ്റ് അമ്മമാരും’ എന്ന പദത്താൽ ദശരഥന്റെ എല്ലാ രാജ്ഞിമാരെയും ഭരതൻ അമ്മമാരായിത്തന്നെ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു വ്യക്തമാണ്.

തുടർന്ന് ഭരതൻ അവളുടെ ജന്മംതന്നെ നിഷേധിക്കുന്നു: ‘ബുദ്ധിമാനും ധർമരാജനുമായ അശ്വപതിയുടെ മകളല്ല നീ; പിതൃകുലത്തെ നശിപ്പിക്കുന്ന ഏതോ രാക്ഷസിയാണ് അവിടെ ജനിച്ചത്.’ ഇതാണ് ഏറ്റവും തീവ്രമായ ആക്ഷേപം — കുലീനയായ കന്യകയ്ക്ക് ഇത്തരമൊരു പ്രവൃത്തി അസാധ്യമാണല്ലോ. ‘നിത്യം സത്യപരായണനും ധാർമികനും വീരനുമായ രാമനെ നീ വനത്തിലേക്കയച്ചു, പിതാവ് സ്വർഗം പൂകി’ എന്ന് അവൻ കാരണം നിരത്തുന്നു. ‘ഞാൻ പിതാവില്ലാത്തവനായി, സഹോദരന്മാരാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവനായി, സർവലോകത്തിനും അപ്രിയനായി — ഇതിലെല്ലാം നീയാണ് പ്രധാനകാരണം എന്നതിനാൽ ആ പാപമെല്ലാം നിന്റേതുതന്നെ’ എന്ന് അവൻ നിർണയിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൻ ചോദിക്കുന്നു: ‘പാപനിശ്ചയേ, ധർമനിഷ്ഠയായ കൗസല്യയെ ഭർത്താവിൽനിന്നും മകനിൽനിന്നും വേർപെടുത്തിയിട്ട്, നരകഗാമിനീ, നീ ഇനി ഏതു ലോകം പ്രാപിക്കും?’ ‘അവിടെ ജനിച്ചവളാണ് നീ’ എന്ന പദത്താൽ രാജകുലത്തിലെ ജനനംപോലും സ്വഭാവത്തെ മാറ്റുന്നില്ലെന്നു സൂചിതമാണ്. ‘നീയാണ് പ്രധാനം’ എന്ന പദത്താൽ പല ദോഷങ്ങൾക്കിടയിൽ മുഖ്യകാരണം അവൾതന്നെയെന്നു നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനത്തെ ചോദ്യം — ‘ഏതു ലോകം പ്രാപിക്കും’ — പരലോകഭയം ഉയർത്തുന്നു; അതുമാത്രമാണ് അവൾക്കു ബാക്കിയുള്ള ഒരേയൊരു ഭയസ്ഥാനം.

പിന്നെ ഭരതൻ കൗസല്യയുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ ആഴം മനസ്സിലാക്കിക്കൊടുക്കാൻ ഒരു പൊതുസത്യം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യം അവൻ ചോദിക്കുന്നു: ‘ക്രൂരേ, ബന്ധുക്കൾക്ക് എന്നും ആശ്രയമായവനും ജ്യേഷ്ഠനും പിതൃതുല്യനും കൗസല്യയുടെ സ്വന്തം ഗർഭത്തിൽ ജനിച്ചവനുമായ രാമനെ നീ എന്തേ മനസ്സിലാക്കാത്തത്?’ തുടർന്ന് അവൻ ലോകസിദ്ധമായ ഒരു വചനം പറയുന്നു: ‘മകൻ അമ്മയുടെ അംഗപ്രത്യംഗങ്ങളിൽനിന്നും ഹൃദയത്തിൽനിന്നും ജനിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവൻ അമ്മയ്ക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനാണ്; മറ്റു ബന്ധുക്കൾ പ്രിയരാണ്, പക്ഷേ അത്ര പ്രിയരല്ല.’ ഇതിലൂടെ അവൻ കൗസല്യയുടെ ശോകത്തിന്റെ അസഹ്യത സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഈ വാക്കുതന്നെ സുരഭ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ ഭൂമിക രചിക്കുന്നു — തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ ദൃഷ്ടാന്തരൂപത്തിൽ അതു വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അംഗപ്രത്യംഗജൻ’ എന്ന പദത്താൽ മകൻ അമ്മയുടെ ശരീരത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചവനാണെന്നതുതന്നെ കാരണമായി പറയപ്പെട്ടു. ‘ബന്ധുക്കൾക്ക് എന്നും ആശ്രയം’ എന്ന പദത്താൽ രാമൻ എല്ലാ ബന്ധുക്കൾക്കും ധ്രുവമായ ആശ്രയമാണെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ‘ഹൃദയത്തിൽനിന്നു ജനിക്കുന്നു’ എന്ന പദത്തിൽ ശരീരബന്ധം മാത്രമല്ല, സ്നേഹബന്ധവും നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിലൂടെ കൗസല്യയുടെ ഏകപുത്രത്വവും ശോകത്തിന്റെ അസീമതയും — രണ്ടും ഒരിടത്തു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ കവി ഒരു പുരാവൃത്താഖ്യാനം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഒരിക്കൽ ധർമജ്ഞയും ദേവന്മാർ ആദരിക്കുന്നവളുമായ സുരഭി ഭൂമിയിൽ ഭാരം വലിച്ച് ബോധംകെട്ട തന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരെ കണ്ടു. പകൽ പകുതിവരെ അധ്വാനിച്ചു തളർന്ന് നിലത്തുകിടക്കുന്ന അവരെ കണ്ട് അവൾ പുത്രശോകത്താൽ കരഞ്ഞു; അവളുടെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിൽ കലങ്ങിയിരുന്നു. അവളുടെ താഴെക്കൂടി പോകുകയായിരുന്ന മഹാത്മാവായ ദേവരാജന്റെ ദേഹത്ത് സുഗന്ധമുള്ള ചെറിയ തുള്ളികൾ വീണു. മുകളിലേക്കു നോക്കിയ ശക്രൻ ആകാശത്തു നിൽക്കുന്ന, ദീനയായി കരയുന്ന, അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ അവളെ കണ്ടു. ശോകത്താൽ പൊള്ളുന്ന യശസ്വിനിയായ അവളെ കണ്ട് വജ്രപാണിയായ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ ഉദ്വിഗ്നനായി കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘സർവർക്കും ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവളേ, ഞങ്ങൾക്ക് എവിടെനിന്നെങ്കിലും വലിയ ഭയം വരാനുണ്ടോ? എന്താണ് നിന്റെ ഈ ശോകത്തിന്റെ കാരണം? പറയൂ.’ ദേവരാജന്റെ ഈ വിനയം സുരഭിയുടെ മാഹാത്മ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഒരിക്കൽ’ എന്ന പദത്താൽ ആഖ്യാനത്തിന്റെ പുരാവൃത്തസ്വഭാവം സൂചിതമാകുന്നു. സുരഭി ദേവന്മാർക്കുപോലും പൂജ്യയാണ്, എങ്കിലും മാതൃത്വത്താൽ അവൾ ഒരു സാധാരണ അമ്മയെപ്പോലെ കരയുന്നു — ഇതാണ് ആഖ്യാനത്തിന്റെ ഹൃദയം. അവളുടെ കണ്ണീർ ഇന്ദ്രന്റെ ദേഹത്തു വീണു എന്ന വർണനയാൽ കവി ശോകത്തിന്റെ ഊർധ്വഗാമിത്വം കാണിക്കുന്നു; ദേവരാജൻപോലും അതിനാൽ സ്പർശിക്കപ്പെടുന്നു.

ബുദ്ധിമാനായ ദേവരാജൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ധീരയും വാക്ചതുരയുമായ സുരഭി മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘അമരാധിപാ, പാപം ശമിക്കട്ടെ; നിങ്ങൾക്ക് എവിടെനിന്നും ഒരു ഭയവുമില്ല. ഞാനോ, വിഷമാവസ്ഥയിൽ മുങ്ങിയ എന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരെച്ചൊല്ലി ദുഃഖിക്കുന്നു. കൃശരും ദീനരും സൂര്യരശ്മികളാൽ പൊള്ളിയവരുമായ ഈ രണ്ടു കാളകളെ ദുരാത്മാവായ കർഷകൻ അടിക്കുന്നതു നോക്കൂ. എന്റെ ദേഹത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചവർ, ദുഃഖിതർ, ഭാരത്താൽ പീഡിതർ — അവരെ കണ്ടാണ് ഞാൻ പരിതപിക്കുന്നത്; പുത്രനു തുല്യമായ പ്രിയം മറ്റൊന്നില്ല.’ ആയിരക്കണക്കിനു പുത്രന്മാരാൽ ലോകം മുഴുവൻ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന അവൾ കരയുന്നതു കണ്ട് ശക്രൻ പുത്രനെക്കാൾ മേലെ മറ്റൊന്നുമില്ലെന്നു കരുതി. തന്റെ ദേഹത്തു വീണ പുണ്യഗന്ധമുള്ള കണ്ണീർത്തുള്ളികൾ കണ്ട് ആ ഈശ്വരൻ ഇവിടെ സുരഭിയെ അത്യന്തം മഹതിയായി കരുതുന്നു. എല്ലാവരോടും തുല്യവും അനുപമവുമായ ചര്യയുള്ളവളും, ലോകത്തെ താങ്ങാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ സ്വഭാവപ്രവൃത്തിയിൽ ഏർപ്പെട്ടവളും, ശ്രീമതിയും ഗുണങ്ങളിൽ മുഖ്യയുമായ കാമധേനുപോലും ദുഃഖിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഏകപുത്രയായ കൗസല്യ രാമനില്ലാതെ എങ്ങനെ ജീവിക്കും എന്ന് ഭരതൻ നിഗമനം ചെയ്യുന്നു. ‘പാപം ശമിക്കട്ടെ’ എന്ന മംഗളവചനത്താൽ അവൾ ആദ്യം ദേവന്മാരുടെ ക്ഷേമംതന്നെ ആശംസിക്കുന്നു, പിന്നെയാണ് സ്വന്തം ദുഃഖം പറയുന്നത് — ഇതിലൂടെ അവളുടെ ഔദാര്യം പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘പുത്രനു തുല്യമായ പ്രിയമില്ല’ എന്ന വാക്യമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രസൂത്രം. ശക്രന്റെ മനംമാറ്റം അതിനു പ്രമാണമാണ് — ആയിരക്കണക്കിനു പുത്രന്മാരുള്ളവളും ഓരോ പുത്രനിലും തുല്യമായ സ്നേഹം പുലർത്തുന്നു.

‘ഏകപുത്രയും സാധ്വിയുമായ ഇവളെ നീ കുഞ്ഞില്ലാത്തവളാക്കി; അതിനാൽ ഇവിടെയും പരലോകത്തും നിനക്ക് എന്നും ദുഃഖം ലഭിക്കും’ എന്ന് ഭരതൻ ശാപംപോലെ പറയുന്നു. പിന്നെ അവൻ തന്റെ കർത്തവ്യം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു: ‘ഞാനാകട്ടെ, സഹോദരനോടും പിതാവിനോടുമുള്ള ഈ കടപ്പാടു മുഴുവൻ വീട്ടുകയും അവരുടെ യശസ്സു വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും, സംശയമില്ല. മഹാബാഹുവും മഹാബലനുമായ കോസലേന്ദ്രനെ കൊണ്ടുവരുത്തിയിട്ട് ഞാൻതന്നെ മുനികൾ വസിക്കുന്ന വനത്തിൽ പ്രവേശിക്കും.’ ‘പാപസങ്കല്പമുള്ള പാപിനീ, നീ ചെയ്ത പാപം, കണ്ണീരിൽ തൊണ്ടയിടറുന്ന പൗരന്മാർ നോക്കിനിൽക്കെ, താങ്ങാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല’ എന്ന് അവൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ലജ്ജയാണ് അവന് അസഹ്യം. ഒടുവിൽ അവൻ അവളുടെ ഗതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു: ‘അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കൂ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വയം ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു പോകൂ, അല്ലെങ്കിൽ കഴുത്തിൽ കയറു മുറുക്കൂ; നിനക്കു മറ്റൊരു ശരണമില്ല. സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ ഭൂമിയുടെ അധിപത്യം പ്രാപിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ കളങ്കമകന്നവനായി കൃതകൃത്യനാകും.’ ‘കടപ്പാടു വീട്ടും’ എന്ന പദത്താൽ ഭരതൻ ഋണമോചനമാണ് തന്റെ കർത്തവ്യമായി കരുതുന്നത്. ‘കണ്ണീരിൽ തൊണ്ടയിടറുന്ന പൗരന്മാർ നോക്കിനിൽക്കെ’ എന്ന പദങ്ങളാൽ നഗരത്തിന്റെ ജനാഭിപ്രായവും അവന്റെ ദുഃഖത്തിനു കാരണമാണെന്നു കാണിക്കപ്പെട്ടു. കൈകേയിക്കു മൂന്നു വഴികൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടപ്പെടുന്നു — അഗ്നി, ദണ്ഡകാരണ്യം, കെട്ടിത്തൂങ്ങൽ — മൂന്നും മരണത്തിന്റെതന്നെ പര്യായങ്ങൾ; അതിലൂടെ അവൾക്കു പ്രായശ്ചിത്തമില്ലെന്നു സൂചിതമാകുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കാട്ടിൽ തോമരവും അങ്കുശവുംകൊണ്ടു കുത്തിനോവിക്കപ്പെട്ട ആനയെപ്പോലെ കോപാകുലനായി ഭരതൻ നിലത്തുവീണു; ചീറ്റുന്ന സർപ്പത്തെപ്പോലെയായി. രണ്ട് ഉപമകൾ ഇവിടെ ചേർന്നിരിക്കുന്നു — ആനയുടെ വീഴ്ച ദേഹത്തിന്റെ ഭാരവും, സർപ്പത്തിന്റെ ചീറ്റൽ ഉള്ളിലെ രോഷവും കാണിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ് — ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, ഉടയാടകൾ അയഞ്ഞ്, എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ്, ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന രാജകുമാരൻ നിലത്തുവീണു — ഉത്സവം കഴിയുമ്പോൾ താഴെയിറക്കപ്പെടുന്ന ശചീപതിയുടെ — ഇന്ദ്രന്റെ — കൊടിമരംപോലെ. ഇന്ദ്രധ്വജത്തിന്റെ ഉപമ അത്യന്തം അർഥവത്താണ് — ഉത്സവത്തിൽ ഉയർത്തിനിർത്തി ശോഭിക്കുന്നത് ഉത്സവാന്ത്യത്തിൽ നിലത്തു കിടത്തപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ അഭിഷേകത്തിനു തയ്യാറാക്കപ്പെട്ട രാജകുമാരൻ ഇപ്പോൾ വീണുകിടക്കുന്നു. ഈ ദൃശ്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ‘എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ്’ എന്ന പദത്താൽ, അഭിഷേകത്തിന് അർഹനായ രാജകുമാരൻ എല്ലാ രാജചിഹ്നങ്ങളും സ്വയം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു. സർഗാന്ത്യത്തിൽ ഭരതൻ വിജയിയല്ല, രാജാവുമല്ല — ശോകത്താൽ വീണുപോയ ഒരു മകനും സഹോദരനും മാത്രം. അടുത്ത സർഗത്തിൽ കൗസല്യ വീണുകിടക്കുന്ന അവനെ കാണാൻ വരും.

In the previous sarga Bharata had reproached Kaikeyī and vowed to bring Rāma back. In this one his anger burns hotter still. Having rebuked her so, he was seized again by a great fury and spoke once more, and the poet makes clear that the earlier reproach had not ended; this is a fresh surge of rage. First he spoke almost as if pronouncing a curse: “Fall from the kingship, Kaikeyī, cruel woman of evil ways! Righteousness has abandoned you. Do not weep for me as one dead” — or, as the words may also mean, count me as dead and weep for me all your life. Then he asked: “What harm did the king ever do you, or Rāma, so devoted to righteousness, that through you death and exile should fall on the two of them together?” Death and exile, he implies, sprang from one and the same root. Then he charged her with a sin as grave as killing an unborn child: “By destroying this house you have incurred that guilt. Go to hell, and never share my father's world!” That a son should say “go to hell” to his mother is almost unheard of, and it shows how violent his feeling was.

“By this dreadful deed you have done such evil, casting out Rāma, whom the whole world loves, that you have brought danger on me as well.” The danger he meant was that people would take him for a man greedy for the kingdom, the one who had set it all in motion. “Because of you my father is dead and Rāma has taken to the forest, and you have made me a byword for dishonour among the living.” Then he said the harshest thing of all: “You wear a mother's shape but you are my enemy — cruel, lusting for the kingdom, wicked, the killer of your husband. You ought not even to speak to me.” She was a mother in name only and in truth an enemy, and with these words he declared the bond between them cut at the root. Last he thought of his mothers: “Kausalyā and Sumitrā and all my other mothers are overwhelmed with grief at having you, the disgrace of this house, among them.” In calling them all his mothers, Bharata plainly takes every one of Daśaratha's queens as a mother.

Then Bharata disowned her very birth: “You are no daughter of wise Aśvapati, that righteous king. Some demoness was born there to ruin your father's line.” This was the fiercest charge of all, for no daughter of a noble house could do such a thing; birth in a royal family, he implies, had not changed her nature. He set out the reason: “You sent the righteous, ever-truthful, heroic Rāma into the forest, and my father has gone to heaven. I have been left fatherless, forsaken by my two brothers and made hateful to the whole world, and all the guilt of it is yours, for you were the prime mover” — among all the causes she was the chief. Last he asked: “You have torn Kausalyā, who is joined to righteousness, from husband and son. What world will you reach now, woman of wicked resolve, bound as you are for hell?” That final question raises the fear of the world to come, the one fear left to her.

Then, to make her feel the depth of Kausalyā's grief, Bharata set out a truth everyone knows. First he asked: “Cruel woman, do you not understand that Rāma is the sure refuge of all his kin, the eldest, the equal of a father, Kausalyā's own son?” Then came the common truth: “A son is born of his mother's limbs and of her very heart; so he is dearer to her than anyone. Other kin are dear, but not so dear as that.” He gives the son's birth from his mother's body as the reason, and in speaking of her heart he means not only the bond of flesh but the bond of love. In this way he establishes both that Kausalyā had only one son and that her grief had no limit, and the saying prepares the story of Surabhī, which follows as an illustration.

Here the poet brings in an old tale. Once, it is said, Surabhī, the divine cow who knows what is right and is honoured by the gods, saw two of her sons on the earth below, hauling a load and fainting under it. Seeing them on the ground, worn out by half a day's labour, she wept in grief for them, her eyes brimming with tears. Fine drops, fragrant with her scent, fell on the body of the great-souled king of the gods as he passed beneath her. Looking up, Śakra saw her standing in the sky, wretched, weeping, utterly stricken. Seeing that glorious one consumed with grief, Indra, the wielder of the thunderbolt, was alarmed, and with folded hands he said, “Is some great danger threatening us from somewhere? What is the cause of your grief? Tell me, you who wish all beings well.” The humility of the king of the gods shows how great Surabhī is. And here is the heart of the tale: though even the gods revere her, as a mother she weeps like any ordinary mother. By telling how her tears fell on Indra's body, the poet shows grief rising upward until it touches even the king of the gods.

Thus addressed by the wise king of the gods, Surabhī, steady and skilled in speech, replied: “May evil be averted! There is nothing at all for you to fear from anywhere, lord of the immortals. I grieve for my own two sons, sunk in hardship. Look at them, two bullocks, thin and wretched, scorched by the sun, being beaten by a cruel ploughman. They were born of my body, they are suffering, crushed by their load, and seeing them I burn with pain. There is nothing so dear as a son.” She first spoke a word of blessing for the gods' welfare and only then told her own sorrow, and that shows her generosity. “There is nothing so dear as a son” is the thread at the centre of this sarga. Seeing her weep — she whose thousands of sons fill the whole world — Śakra understood that nothing is dearer than one's children, and seeing her holy-scented tears fallen on his own body, the lord held Surabhī greater than all. His change of mind is itself the proof that a mother of thousands still loves each son alike. Bharata drew the conclusion: “She whose conduct is the same to all and beyond compare, glorious and first among her kind, whose every act is meant to sustain the world, the cow of plenty with thousands of sons — even she grieves. How then will Kausalyā, who has only one, live on without Rāma?”

“She had one son and she was a faithful wife, and you have made her childless. For that you will find sorrow without end, in this world and the next,” Bharata said, almost as a curse. Then he declared his own duty. “But I will repay in full what I owe my brother and my father, and add to their glory; of that there is no doubt.” He saw his task as paying off a debt. “I will bring back the mighty, long-armed lord of Kosala, and then I myself will go into the forest where the sages live. Wicked woman of wicked designs, I cannot bear the burden of what you have done, with the townspeople watching me, tears choking their throats.” It was the shame he could not bear, and the feeling of the city itself added to his grief. Last he pointed her to her end: “So walk into the fire, or go yourself to the Daṇḍaka forest, or tie a rope round your neck; there is no other refuge for you. As for me, when Rāma of true valour sets foot on this earth again, I will have done what I had to do, and my stain will be washed away.” Fire, the Daṇḍaka forest, the noose — all three are ways of dying, which says that for her there is no atonement.

With these words Bharata fell to the ground in fury, like an elephant in the forest goaded with lance and hook, and lay hissing like a snake. The two images join: the falling elephant shows the weight of his body, the hissing snake the anger within. His eyes red, his clothes loosened, all his ornaments shaken off, that scourge of his enemies, that son of a king, lay fallen on the earth like Indra's banner lowered when the festival is over. The image is very apt: the banner stands tall and splendid during the festival and is laid on the ground when it ends; so the prince who had been summoned for consecration now lay fallen. In shaking off all his ornaments he has, without meaning to, cast away every sign of royalty that a prince to be crowned would wear. With this scene the sarga ends. At its close Bharata is neither victor nor king, only a son and a brother struck down by grief; and in the next sarga Kausalyā will come to see him lying there.