पूर्वस्मिन् सर्गे कैकेयी भरताय सर्वं वृत्तान्तम् अकथयत् — दशरथस्य मरणम्, रामस्य लक्ष्मणस्य सीतायाश्च वनगमनम्, स्वस्याः च वरद्वययाचनम्। अस्मिन् सर्गे तस्य श्रवणस्य फलं प्रकटीभवति। पितुः वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ इति श्रुत्वा दुःखसंतप्तः भरतः वक्तुम् आरभते। सः प्रथमं स्वस्य हतत्वम् एव कथयति — ‘पित्रा भ्रात्रा च पितृसमेन हीनस्य शोचतः मम राज्येन किं प्रयोजनम्?’ इति। ततः मातरं प्रति तीव्रम् उपालम्भं वदति — ‘दुःखे मे दुःखम् अकरोः, व्रणे क्षारम् इव अददाः; राजानं प्रेतभावस्थं रामं च तापसं कृत्वा त्वया एतत् साधितम्’ इति। अनन्तरं सः तां कालरात्रिम् इव कुलस्य अभावाय आगतां वर्णयति — पिता च अङ्गारम् इव तां परिगृह्य न अवबुद्धवान् इति। अत्र ‘हतस्य’ इति पदेन भरतः स्वम् एव मृतप्रायं मन्यते। कविः सर्गस्य आरम्भे एव सूचयति यत् तस्य शोकः केवलं पितृवियोगजन्यः न, अपि तु स्वस्य नाम्नि कृतस्य अधर्मस्य लज्जया अपि जनितः।

अनन्तरं भरतः कैकेयीं साक्षात् पापदर्शिनीं कुलपांसनीं च संबोध्य वदति — ‘त्वया मम पिता मृत्युम् आपादितः, मोहात् च अस्मिन् कुले सुखं परिहृतम्’ इति। सत्यसंधः महायशाः दशरथः त्वाम् एव भार्यां प्राप्य तीव्रदुःखेन अभिसंतप्तः सन् वृत्तः इति सः कथयति — अत्र ‘त्वां प्राप्य’ इति पदेन कविः सूचयति यत् राज्ञः विनाशः विवाहात् एव आरब्धः। ततः सः द्वौ प्रश्नौ पृच्छति — ‘धर्मवत्सलः महाराजः कस्मात् विनाशितः? रामः कस्मात् प्रव्राजितः, कस्मात् च वनं गतः?’ इति। एते त्रयः श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न विद्यन्ते; वुल्गेटे तु ते भरतस्य आवेगं द्विगुणयन्ति। अत्र ‘मोहात्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — कैकेय्याः कर्म बुद्धिपूर्वकम् अपि मोहमूलम् एव इति भरतस्य मतम्। ‘कस्मात्’ इति द्विरुक्तेन प्रश्नेन तस्य विस्मयः आवेगश्च सूच्येते।

ततः भरतः मातॄणां दशां स्मरति — ‘पुत्रशोकेन अभिपीडिते कौसल्या सुमित्रा च त्वां जननीं प्राप्य यदि जीवेताम् इति एतत् एव दुष्करम्’ इति। अनन्तरं सः रामस्य कैकेय्याः प्रति वृत्तिम् उद्धरति — आर्यः धर्मात्मा गुरुवृत्तिज्ञः रामः त्वयि तथा एव अनुत्तमां वृत्तिं वर्तते यथा स्वस्यां मातरि वर्तते। तथैव ज्येष्ठा माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी धर्मम् एव समाश्रित्य त्वयि भगिन्याम् इव वर्तते। एतेन भरतः दर्शयति — कैकेय्याः प्रति सर्वैः सौहार्दम् एव आचरितम्, तस्याः तु प्रत्युपकारः विषम् एव आसीत्। एषा एव तस्य गर्हायाः मूलभूमिका। ‘भगिन्याम् इव’ इति उपमया कविः कौसल्यायाः औदार्यं दर्शयति — ज्येष्ठा राज्ञी अपि कनीयसीं सपत्नीं स्वसारम् इव अमन्यत। ‘ननु’ इति निपातेन भरतः कैकेयीम् एव साक्षिणीं करोति।

कौसल्यायाः महात्मानं पुत्रं चीरवल्कलवाससं कृत्वा वनवासाय प्रस्थाप्य अपि त्वं पापे न शोचसे इति भरतः विस्मयेन पृच्छति। ‘अपापदर्शिनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनं तं चीरवसनं प्रव्राज्य त्वं किं कारणं पश्यसि?’ इति द्वितीयः प्रश्नः — अत्र ‘किं नु कारणम्’ इति पदेन सः दर्शयति यत् रामे दोषः कोऽपि न अस्ति, अतः निर्वासनस्य हेतुः लोभः एव। ततः सः निर्णयति — ‘लुब्धायाः तव मम रामे यः भावः सः अविदितः; तेन एव राज्यार्थं त्वया अयं महान् अनर्थः आनीतः’ इति। कैकेय्याः लोभः एव सर्वस्य मूलम् इति अत्र स्पष्टीक्रियते। ‘चीरवसनं प्रव्राज्य’ इति पदाभ्यां तपस्विवेषस्य कारुण्यं पुनः पुनः स्मार्यते। ‘कथं पापे न शोचसे’ इति प्रश्नः तस्याः निर्दयतायाः एव उद्घाटनम्।

अनन्तरं भरतः स्वस्य असामर्थ्यं प्रकटयति — ‘पुरुषव्याघ्रौ रामलक्ष्मणौ अपश्यन् अहं केन शक्तिप्रभावेण राज्यं रक्षितुम् उत्सहे?’ इति। महाराजः अपि तं बलवन्तं महौजसं नित्यम् उपाश्रितः आसीत्, यथा मेरुः स्वस्य मेरुवनम् उपाश्रयते — एषा उपमा दर्शयति यत् राज्ञः अपि आधारः रामः एव आसीत्। ‘महाधुर्येण समुद्यतम् इमं भारं दम्यः वत्सः धुरम् इव प्राप्य अहं केन ओजसा सहेयम्?’ इति सः वदति। अन्ते तु सः प्रतिज्ञां करोति — ‘यदि योगैः बुद्धिबलेन वा मे शक्तिः भवेत् अपि, तथापि पुत्रगर्धिनीं त्वां सकामां न करिष्यामि’ इति। ‘दम्यः’ इति अशिक्षितः तरुणः वृषभः; सः महतीं धुरं वोढुं न शक्नोति इति उपमायाः आशयः। एवं भरतः स्वस्य लघुत्वं रामस्य च गुरुत्वं युगपत् प्रकटयति।

भरतः वदति — ‘यदि रामः त्वयि मातृवत् सदा न अपेक्षेत, तर्हि पापनिश्चयां त्वां त्यक्तुं मम विकांक्षा अपि न जायेत’ — रामस्य गौरवेण एव सा अद्यापि माता इति अर्थः। ‘साधुचारित्रात् विभ्रष्टे, पूर्वैः निन्दिता इयं पापदर्शिनी बुद्धिः तव कथम् उत्पन्ना?’ इति सः पृच्छति। ततः सः राजधर्मं स्मारयति — अस्मिन् कुले सर्वेषां ज्येष्ठः एव राज्ये अभिषिच्यते, अपरे भ्रातरः समाहिताः सन्तः तस्मिन् प्रवर्तन्ते। ‘नृशंसे, मन्ये त्वं राजधर्मं न अवेक्षसे, राजवृत्तस्य शाश्वतीं गतिं च न विजानासि। राजपुत्रेषु सततं ज्येष्ठः एव अभिषिच्यते; सर्वेषां राज्ञाम् एतत् समानम्, इक्ष्वाकूणां तु विशेषतः’ इति। अनेन सः दर्शयति — यत् कैकेय्या कृतं तत् न केवलं कुटुम्बस्य अपकारः, अपि तु राजधर्मस्य एव उल्लङ्घनम्। ‘शाश्वतीं गतिम्’ इति पदेन परम्परायाः नित्यत्वम् उच्यते।

धर्मेण एव रक्षितानां कुलचारित्रेण च शोभमानानाम् इक्ष्वाकूणां यत् चारित्रशौटीर्यम् आसीत्, तत् त्वां प्राप्य अद्य विनिवर्तितम् इति भरतः खेदेन वदति — एकया स्त्रिया समग्रस्य वंशस्य कीर्तिः नष्टा इति भावः। ‘सुमहाभागे, तव जन्म अपि जनेन्द्रकुलपूर्वकम् एव; तथापि अयं गर्हितः बुद्धिमोहः त्वयि कथं सम्भूतः?’ इति सः विस्मयते। अनन्तरं सः दृढं वदति — ‘पापनिश्चये, तव कामं न करिष्यामि; यया मम जीवितान्तकरं व्यसनम् आरब्धम्’ इति। एतेन भरतः राज्यं प्रत्याख्याति — मातुः सर्वः प्रयासः निष्फलः एव इति सः घोषयति। ‘सुमहाभागे’ इति सम्बोधनं व्यङ्ग्यगर्भम् — महाभाग्यवत्याः तादृशी दुर्बुद्धिः न उचिता इति भावः। ‘व्यसनम्’ इति पदेन सः तत् कर्म आपत्तिरूपेण एव गणयति।

अन्ते भरतः स्वस्य निश्चयं प्रकटयति — ‘एषः अहम् इदानीम् एव तव अप्रियार्थम् अनघं स्वजनप्रियं भ्रातरं वनात् निवर्तयिष्यामि’ इति। ‘रामं निवर्त्य तस्य दीप्ततेजसः दासभूतः भूत्वा सुस्थितेन अन्तरात्मना स्थास्यामि’ इति च — राज्यं न, किन्तु रामस्य दास्यम् एव तस्य अभीष्टम्। एवम् उक्त्वा महात्मा भरतः प्रियेतरैः वाक्यगणैः तां तुदन् शोकार्दितः सन् पुनः ननाद, मन्दरगुहायां स्थितः सिंहः इव। अनेन वंशस्थवृत्तेन श्लोकेन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे सा एव गर्हा अधिकतीव्रा भवति। ‘दासभूतो भविष्यामि’ इति वचनेन भरतस्य चरित्रं प्रकाशते — यः दत्तम् अपि राज्यं न इच्छति, सः एव अग्रे रामस्य पादुके शिरसा धारयिष्यति। सिंहोपमया तस्य रोषः न तु दौर्बल्यं सूच्यते।

మునుపటి సర్గలో కైకేయి భరతునికి వృత్తాంతమంతా చెప్పింది — దశరథుని మరణం, రామలక్ష్మణసీతల వనగమనం, తాను రెండు వరాలు కోరడం. ఈ సర్గలో ఆ వినడపు ఫలితం బయటపడుతున్నది. తండ్రికి జరిగినదీ, అన్నదమ్ములిద్దరూ ప్రవాసానికి పంపబడ్డారనీ విని దుఃఖంతో తపిస్తూ భరతుడు మాట్లాడటం మొదలుపెడుతున్నాడు. అతడు మొదట తాను చచ్చినవానితో సమానమని చెబుతున్నాడు — ‘తండ్రినీ, తండ్రితో సమానుడైన అన్ననూ కోల్పోయి శోకిస్తున్న నాకు రాజ్యంతో ఏమి ప్రయోజనం?’ అని. తరువాత తల్లిని తీవ్రంగా నిందిస్తున్నాడు — ‘దుఃఖంలో ఉన్న నాకు మరింత దుఃఖం కలిగించావు, గాయంపై ఉప్పు చల్లినట్లు; రాజును ప్రేతస్థితికీ, రాముణ్ణి తాపసునిగానూ చేసి నువ్వు దీనిని సాధించావు’ అని. ఆ తరువాత అతడు ఆమెను కులవినాశనం కోసం వచ్చిన కాళరాత్రిలా వర్ణిస్తున్నాడు — తండ్రి ఆమెను నిప్పుకణికలా చేపట్టినా గ్రహించలేకపోయాడని. ఇక్కడ ‘హతస్య’ (చచ్చినవాని) అనే పదంతో భరతుడు తనను తాను చచ్చినవానితో సమానంగా భావిస్తున్నాడు. అతని శోకం కేవలం తండ్రి వియోగం వల్ల కలిగినది కాదు, తన పేరుతో జరిగిన అధర్మం వల్ల కలిగిన సిగ్గుతో కూడా పుట్టినదని కవి సర్గ ప్రారంభంలోనే సూచిస్తున్నాడు.

తరువాత భరతుడు కైకేయిని ప్రత్యక్షంగా పాపదర్శిని, కులకళంకిని అని సంబోధించి అంటున్నాడు — ‘నువ్వు నా తండ్రిని మృత్యువుకు గురిచేశావు, మోహంతో ఈ కులంలోని సుఖాన్ని తొలగించావు’ అని. సత్యసంధుడూ మహాయశస్వీ అయిన దశరథుడు నిన్నే భార్యగా పొంది తీవ్రమైన దుఃఖంతో తపించి మరణించాడని అతడు చెబుతున్నాడు — ఇక్కడ ‘త్వాం ప్రాప్య’ (నిన్ను పొంది) అనే పదంతో రాజు వినాశనం వివాహం నుండే మొదలైందని కవి సూచిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు రెండు ప్రశ్నలు అడుగుతున్నాడు — ‘ధర్మవత్సలుడైన మహారాజు ఎందుకు నాశనం చేయబడ్డాడు? రాముడు ఎందుకు ప్రవాసానికి పంపబడ్డాడు, ఎందుకు అడవికి వెళ్ళాడు?’ అని. ఈ మూడు శ్లోకాలూ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్‌లో) మాత్రం అవి భరతుని ఆవేగాన్ని రెట్టింపు చేస్తాయి. ఇక్కడ ‘మోహాత్’ (మోహంతో) అనే పదం ముఖ్యమైనది — కైకేయి కర్మ బుద్ధిపూర్వకమైనదైనా మోహమూలకమైనదే అని భరతుని అభిప్రాయం. ‘కస్మాత్’ (ఎందుకు) అని రెండుసార్లు అడిగిన ప్రశ్నతో అతని విస్మయమూ ఆవేగమూ సూచించబడుతున్నాయి.

తరువాత భరతుడు తల్లుల దశను తలచుకుంటున్నాడు — ‘పుత్రశోకంతో పీడించబడుతున్న కౌసల్యా సుమిత్రా నిన్ను తల్లిగా (సవతిగా) పొందిన తరువాత బ్రతికి ఉండటమే కష్టం’ అని. ఆ తరువాత అతడు కైకేయి పట్ల రాముని ప్రవర్తనను ఉదహరిస్తున్నాడు — పూజ్యుడూ, ధర్మాత్ముడూ, పెద్దల పట్ల ఎలా ప్రవర్తించాలో తెలిసినవాడూ అయిన రాముడు తన తల్లి పట్ల ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో నీ పట్ల కూడా అంతే ఉత్తమంగా ప్రవర్తిస్తాడు. అలాగే దీర్ఘదర్శిని అయిన పెద్ద తల్లి కౌసల్య ధర్మాన్నే ఆశ్రయించి నీ పట్ల సోదరి పట్ల లాగా ప్రవర్తిస్తుంది. దీనితో భరతుడు చూపిస్తున్నాడు — కైకేయి పట్ల అందరూ సౌహార్దాన్నే ఆచరించారు, ఆమె ప్రత్యుపకారం మాత్రం విషమే. ఇదే అతని నిందకు మూలభూమిక. ‘భగిన్యామ్ ఇవ’ (సోదరి పట్ల లాగా) అనే ఉపమానంతో కవి కౌసల్య ఔదార్యాన్ని చూపిస్తున్నాడు — పెద్ద రాణి అయినా చిన్న సవతిని చెల్లెలిలా భావించింది. ‘నను’ అనే నిపాతంతో భరతుడు కైకేయినే సాక్షిగా నిలబెడుతున్నాడు.

కౌసల్య మహాత్ముడైన కొడుకుకు నారచీరలూ వల్కలాలూ కట్టించి వనవాసానికి పంపి కూడా, పాపాత్మురాలా, నువ్వు ఎందుకు శోకించడం లేదు అని భరతుడు విస్మయంతో అడుగుతున్నాడు. ‘పాపాన్ని చూడని, శూరుడూ, ఆత్మనిగ్రహం గలవాడూ, యశస్వీ అయిన అతన్ని నారచీరలతో ప్రవాసానికి పంపడంలో నువ్వు ఏ కారణాన్ని చూస్తున్నావు?’ అనేది రెండవ ప్రశ్న — ఇక్కడ ‘కిం ను కారణమ్’ (ఏమి కారణం) అనే పదంతో రామునిలో ఏ దోషమూ లేదని, అందువల్ల ప్రవాసానికి కారణం లోభమేనని అతడు చూపిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు తీర్పు చెబుతున్నాడు — ‘లోభివైన నీకు రాముని పట్ల నాకున్న భావం తెలియదు; అందువల్లనే రాజ్యం కోసం నువ్వు ఈ మహానర్థాన్ని తెచ్చిపెట్టావు’ అని. కైకేయి లోభమే అంతటికీ మూలమని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడుతున్నది. ‘చీరవసనం ప్రవ్రాజ్య’ (నారచీరలతో ప్రవాసానికి పంపి) అనే పదాలతో తపస్విరూపపు కారుణ్యం మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతున్నది. ‘కథం పాపే న శోచసే’ (పాపాత్మురాలా, ఎందుకు శోకించవు) అనే ప్రశ్న ఆమె నిర్దయత్వాన్నే బట్టబయలు చేస్తున్నది.

తరువాత భరతుడు తన అసమర్థతను ప్రకటిస్తున్నాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రులైన రామలక్ష్మణులు కనిపించకపోతే, నేను ఏ శక్తిప్రభావంతో రాజ్యాన్ని రక్షించగలను?’ అని. మేరుపర్వతం తన మేరువనాన్ని ఆశ్రయించినట్లు, మహారాజు కూడా బలవంతుడూ మహాతేజస్వీ అయిన అతన్నే నిత్యం ఆశ్రయించి ఉండేవాడు — ఈ ఉపమానం రాజుకు కూడా ఆధారం రాముడేనని చూపిస్తున్నది. ‘గొప్ప కాడెద్దు మోసే ఈ భారాన్ని, శిక్షణ పొందని లేగదూడ కాడిని పొందినట్లు పొంది, నేను ఏ బలంతో భరించగలను?’ అని అతడు అంటున్నాడు. చివరకు అతడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు — ‘యోగాల వల్ల గాని బుద్ధిబలం వల్ల గాని నాకు శక్తి ఉన్నా సరే, కొడుకు కోసం తపించే నీ కోరికను నేను తీర్చను’ అని. ‘దమ్యః’ అంటే శిక్షణ పొందని యువ వృషభం; అది పెద్ద కాడిని మోయలేదు అని ఉపమాన ఆశయం. ఈ విధంగా భరతుడు తన లఘుత్వాన్నీ రాముని గురుత్వాన్నీ ఏకకాలంలో ప్రకటిస్తున్నాడు.

భరతుడు అంటున్నాడు — ‘రాముడు నిన్ను ఎల్లప్పుడూ తల్లిలా గౌరవించకపోయి ఉంటే, పాపనిశ్చయం గల నిన్ను విడిచిపెట్టడానికి నేను సంకోచించేవాణ్ణి కాదు’ — రాముని గౌరవం వల్లనే ఆమె ఇంకా తల్లిగా ఉన్నదని అర్థం. ‘సాధుచారిత్రం నుండి భ్రష్టురాలా, పూర్వులు నిందించిన ఈ పాపదర్శిని బుద్ధి నీకు ఎలా పుట్టింది?’ అని అతడు అడుగుతున్నాడు. తరువాత అతడు రాజధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — ఈ కులంలో అందరిలో పెద్దవాడే రాజ్యానికి అభిషేకించబడతాడు, మిగిలిన సోదరులు శ్రద్ధగా అతనికి విధేయులై ఉంటారు. ‘క్రూరురాలా, నువ్వు రాజధర్మాన్ని చూడటం లేదనుకుంటాను, రాజవృత్తపు శాశ్వతమైన మార్గాన్ని కూడా నువ్వు ఎరుగవు. రాజకుమారులలో ఎల్లప్పుడూ పెద్దవాడే అభిషేకించబడతాడు; రాజులందరికీ ఇది సమానమే, ఇక్ష్వాకులకు మరీ విశేషంగా’ అని. దీనితో అతడు చూపిస్తున్నాడు — కైకేయి చేసినది కుటుంబానికి చేసిన అపకారం మాత్రమే కాదు, రాజధర్మాన్నే ఉల్లంఘించడం. ‘శాశ్వతీం గతిమ్’ (శాశ్వతమైన మార్గం) అనే పదంతో సంప్రదాయపు నిత్యత్వం చెప్పబడుతున్నది.

ధర్మంతోనే రక్షించబడిన, కులాచారంతో శోభిల్లే ఇక్ష్వాకుల చారిత్రశౌర్యం (నడవడిలోని గొప్పతనం) నిన్ను పొందడంతో ఈ రోజు తొలగిపోయిందని భరతుడు ఖేదంతో అంటున్నాడు — ఒక్క స్త్రీ వల్ల మొత్తం వంశపు కీర్తి నశించిందని భావం. ‘మహాభాగ్యవతీ, నీ జన్మ కూడా రాజవంశంలోనే; అయినా ఈ నిందనీయమైన బుద్ధిమోహం నీలో ఎలా పుట్టింది?’ అని అతడు విస్మయిస్తున్నాడు. ఆ తరువాత అతడు దృఢంగా చెబుతున్నాడు — ‘పాపనిశ్చయం గలదానా, నా ప్రాణాలకే అంతం తెచ్చే ఈ విపత్తును ఎవరు మొదలుపెట్టారో ఆ నీ కోరికను నేను తీర్చను’ అని. దీనితో భరతుడు రాజ్యాన్ని తిరస్కరిస్తున్నాడు — తల్లి ప్రయత్నమంతా నిష్ఫలమేనని అతడు ప్రకటిస్తున్నాడు. ‘సుమహాభాగే’ (మహాభాగ్యవతీ) అనే సంబోధన వ్యంగ్యగర్భితమైనది — మహాభాగ్యవతికి అటువంటి దుర్బుద్ధి తగదని భావం. ‘వ్యసనమ్’ (విపత్తు) అనే పదంతో అతడు ఆ కర్మను ఆపదగానే పరిగణిస్తున్నాడు.

చివరకు భరతుడు తన నిశ్చయాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — ‘ఇదిగో, నేను ఇప్పుడే నీకు అప్రియం చేయడానికి, పాపరహితుడూ స్వజనులకు ప్రియుడూ అయిన అన్నను అడవి నుండి వెనక్కి తీసుకువస్తాను’ అని. ‘రాముణ్ణి వెనక్కి తీసుకువచ్చి, దీప్తమైన తేజస్సు గల అతనికి దాసుడనై, నిశ్చలమైన అంతరాత్మతో ఉంటాను’ అని కూడా — రాజ్యం కాదు, రాముని దాస్యమే అతని అభీష్టం. ఇలా చెప్పి, మహాత్ముడైన భరతుడు అప్రియమైన మాటల గుంపులతో ఆమెను బాధిస్తూ, శోకంతో పీడితుడై, మందరపర్వత గుహలో ఉన్న సింహంలా మళ్ళీ గర్జించాడు. ఈ వంశస్థవృత్తపు శ్లోకంతో సర్గ ముగుస్తున్నది; తరువాతి సర్గలో అదే నింద మరింత తీవ్రమవుతుంది. ‘దాసభూతో భవిష్యామి’ (దాసుణ్ణి అవుతాను) అనే మాటతో భరతుని చరిత్ర ప్రకాశిస్తున్నది — ఇచ్చిన రాజ్యాన్ని కూడా కోరనివాడే ముందు రాముని పాదుకలను శిరస్సుపై ధరిస్తాడు. సింహపు ఉపమానంతో అతని రోషం సూచించబడుతున్నది, దౌర్బల్యం కాదు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கைகேயி பரதனிடம் நடந்த அனைத்தையும் சொன்னாள் — தசரதனின் மரணம், ராமன், லக்ஷ்மணன், சீதை ஆகியோரின் வனவாசம், தான் இரண்டு வரங்களைக் கேட்டது. இந்தச் சர்க்கத்தில் அதைக் கேட்டதன் விளைவு வெளிப்படுகிறது. தந்தை இறந்ததையும் சகோதரர்கள் இருவரும் நாடு கடத்தப்பட்டதையும் கேட்டு, துயரத்தால் வெந்த பரதன் பேசத் தொடங்குகிறான். முதலில் அவன் தான் அழிந்துவிட்டதையே சொல்கிறான்: ‘தந்தையையும், தந்தைக்கு நிகரான சகோதரனையும் இழந்து வருந்தும் எனக்கு அரசால் என்ன பயன்?’ பின்னர் தாயிடம் கடுமையாகக் குறை கூறுகிறான்: ‘துயரத்தின் மேல் துயரத்தைச் செய்தாய், புண்ணில் உப்பைத் தடவுவது போல; அரசரை இறந்தவராக்கி, ராமனைத் தவசியாக்கி, நீ இதைச் சாதித்திருக்கிறாய்.’ அதன் பின் அவன் அவளைக் குலத்தின் அழிவுக்காக வந்த காளராத்திரி போல என்று வருணிக்கிறான் — தந்தையும் அவளைத் தீக்கங்கு என்று அறியாமல் ஏற்றுக்கொண்டார் என்கிறான். இங்கே ‘அழிந்தவன்’ என்ற சொல்லால் பரதன் தன்னையே இறந்தவனுக்கு நிகராகக் கருதுகிறான். அவனுடைய துயரம் தந்தையின் பிரிவால் மட்டும் பிறந்தது அல்ல, தன் பெயரால் செய்யப்பட்ட அதர்மம் பற்றிய வெட்கத்தாலும் பிறந்தது என்று கவிஞர் சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலேயே குறிக்கிறார்.

பின்னர் பரதன் கைகேயியைப் ‘பாவத்தையே காண்பவளே, குலத்தைக் கெடுத்தவளே’ என்று நேரடியாக விளித்துச் சொல்கிறான்: ‘உன்னால் என் தந்தை மரணத்துக்குத் தள்ளப்பட்டார்; மயக்கத்தால் நீ இந்தக் குலத்தின் இன்பத்தை அகற்றிவிட்டாய்.’ சத்தியத்தில் உறுதியானவரும் பெரும்புகழுடையவருமான தசரதர் உன்னையே மனைவியாக அடைந்து கடுந்துயரால் வெந்து மாண்டார் என்று அவன் சொல்கிறான் — இங்கே ‘உன்னை அடைந்து’ என்ற சொல்லால், அரசனின் அழிவு திருமணத்திலிருந்தே தொடங்கியது என்று கவிஞர் குறிக்கிறார். பின்னர் அவன் இரண்டு கேள்விகள் கேட்கிறான்: ‘தர்மத்தில் பற்றுடைய மகாராஜா எதற்காக அழிக்கப்பட்டார்? ராமன் எதற்காக நாடு கடத்தப்பட்டார், எதற்காகக் காட்டுக்குச் சென்றார்?’ இந்த மூன்று சுலோகங்களும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வழக்கிலுள்ள பாடத்தில் அவை பரதனின் உணர்ச்சிவேகத்தை இரட்டிப்பாக்குகின்றன. இங்கே ‘மயக்கத்தால்’ என்ற சொல் முக்கியமானது — கைகேயியின் செயல் திட்டமிட்டதாக இருந்தாலும் அதன் வேர் மயக்கமே என்பது பரதனின் கருத்து. ‘எதற்காக’ என்று இருமுறை கேட்கும் கேள்வியால் அவனுடைய வியப்பும் உணர்ச்சிவேகமும் குறிக்கப்படுகின்றன.

பின்னர் பரதன் தாய்மார்களின் நிலையை நினைக்கிறான்: ‘மகனைப் பற்றிய துயரத்தால் வாடும் கௌசல்யையும் சுமித்திரையும் உன்னைப் போன்ற தாயை அடைந்த பின் உயிரோடிருப்பதே அரிது.’ அதன் பின் அவன் கைகேயியிடம் ராமன் நடந்துகொண்ட விதத்தை எடுத்துரைக்கிறான் — ஆர்யனும், தர்மாத்மாவும், பெரியோரிடம் நடக்கும் முறை அறிந்தவனுமான ராமன், தன் தாயிடம் நடப்பது போலவே உன்னிடமும் ஒப்பற்ற முறையில் நடந்துகொண்டான். அதுபோலவே தொலைநோக்குடைய மூத்த தாய் கௌசல்யையும் தர்மத்தையே பற்றி நின்று உன்னிடம் சகோதரியிடம் போல நடந்துகொண்டாள். இதனால் பரதன் காட்டுகிறான் — கைகேயியிடம் அனைவரும் அன்புடனேயே நடந்துகொண்டனர்; அவளோ பதிலுக்கு நஞ்சையே அளித்தாள். இதுவே அவனுடைய கண்டனத்தின் அடிப்படைப் பின்னணி. ‘சகோதரியிடம் போல’ என்ற உவமையால் கவிஞர் கௌசல்யையின் பெருந்தன்மையைக் காட்டுகிறார் — மூத்த அரசியாக இருந்தும் இளைய சக்களத்தியைத் தன் சகோதரியாகவே கருதினாள். ‘அல்லவா’ (நனு) என்ற இடைச்சொல்லால் பரதன் கைகேயியையே சாட்சியாக்குகிறான்.

கௌசல்யையின் மகாத்மாவான மகனை மரவுரியும் மரப்பட்டையும் அணியச் செய்து வனவாசத்துக்கு அனுப்பிய பின்பும், பாவியே, நீ வருந்தவில்லையா என்று பரதன் வியப்புடன் கேட்கிறான். ‘பாவத்தைக் காணாதவனும், வீரனும், தன்னை வென்றவனும், புகழ்மிக்கவனுமான அவனை மரவுரி உடுத்தி நாடு கடத்தியதில் நீ என்ன காரணத்தைக் காண்கிறாய்?’ என்பது இரண்டாம் கேள்வி — இங்கே ‘என்ன காரணம்’ என்ற சொல்லால் ராமனிடம் எந்தக் குற்றமும் இல்லை, ஆகையால் நாடு கடத்தலுக்குக் காரணம் பேராசையே என்று அவன் காட்டுகிறான். பின்னர் அவன் தீர்ப்புச் சொல்கிறான்: ‘பேராசைக்காரியான உனக்கு ராமனிடம் எனக்குள்ள உணர்வு தெரியவில்லை; அதனாலேயே அரசுக்காக நீ இந்தப் பெருங்கேட்டைக் கொண்டுவந்தாய்.’ கைகேயியின் பேராசையே அனைத்துக்கும் வேர் என்பது இங்கே தெளிவாக்கப்படுகிறது. ‘மரவுரி உடுத்தி நாடு கடத்தி’ என்ற சொற்களால் தவக்கோலத்தின் இரக்கநிலை மீண்டும் மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது. ‘பாவியே, ஏன் வருந்தவில்லை’ என்ற கேள்வி அவளுடைய இரக்கமின்மையையே வெளிச்சத்துக்குக் கொண்டுவருகிறது.

பின்னர் பரதன் தன் இயலாமையை வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘மனிதருள் புலிகளான ராமனையும் லக்ஷ்மணனையும் காணாமல், எந்த ஆற்றலின் வலிமையால் நான் அரசைக் காக்க முற்படுவேன்?’ மேரு மலை தன்னைச் சூழ்ந்த காட்டைச் சார்ந்திருப்பது போல, மகாராஜாவும் வலிமையும் பெரும் ஆற்றலும் உடைய அவனையே எப்போதும் சார்ந்திருந்தார் — அரசனுக்கும் ஆதாரம் ராமனே என்பதை இந்த உவமை காட்டுகிறது. ‘பெரும் சுமை தாங்கும் எருது ஏற்றுக்கொண்ட நுகத்தை, பழக்கப்படாத இளங்கன்று பெற்றது போல, இந்தச் சுமையை நான் எந்த வலிமையால் தாங்குவேன்?’ என்று அவன் சொல்கிறான். இறுதியில் அவன் உறுதிமொழி எடுக்கிறான்: ‘உபாயங்களாலோ அறிவின் வலிமையாலோ எனக்கு ஆற்றல் இருந்தாலும், மகனுக்காக ஏங்கும் உன் விருப்பத்தை நிறைவேற்றமாட்டேன்.’ ‘தம்யம்’ என்பது பழக்கப்படாத இளம் காளை; அது பெரிய நுகத்தைச் சுமக்க இயலாது என்பதே உவமையின் கருத்து. இவ்வாறு பரதன் தன் சிறுமையையும் ராமனின் பெருமையையும் ஒருசேர வெளிப்படுத்துகிறான்.

பரதன் சொல்கிறான்: ‘ராமன் உன்னை எப்போதும் தாயாகக் கருதாதிருந்தால், பாவ நோக்கமுடைய உன்னைத் துறப்பதில் எனக்குத் தயக்கமே இருந்திருக்காது’ — ராமனின் மதிப்பால் மட்டுமே அவள் இன்னும் தாய் என்பது பொருள். ‘நல்லொழுக்கத்திலிருந்து வழுவியவளே, முன்னோரால் பழிக்கப்பட்ட இந்தப் பாவ எண்ணம் உனக்கு எப்படி உண்டானது?’ என்று அவன் கேட்கிறான். பின்னர் அவன் அரச தர்மத்தை நினைவூட்டுகிறான் — இந்தக் குலத்தில் அனைவரிலும் மூத்தவனே அரசனாக முடிசூட்டப்படுகிறான்; மற்ற சகோதரர்கள் மனவொருமையுடன் அவனைப் பின்பற்றி நடக்கிறார்கள். ‘கொடியவளே, நீ அரச தர்மத்தைக் கருத்தில் கொள்ளவில்லை என்று நினைக்கிறேன்; அரச நடைமுறையின் நிலையான போக்கையும் நீ அறியவில்லை. அரசகுமாரர்களில் எப்போதும் மூத்தவனே முடிசூட்டப்படுகிறான்; எல்லா அரசர்களுக்கும் இது பொதுவானது, இக்ஷ்வாகுக்களுக்கோ குறிப்பாக.’ இதனால் அவன் காட்டுகிறான் — கைகேயி செய்தது குடும்பத்துக்குச் செய்த தீங்கு மட்டுமல்ல, அரச தர்மத்தையே மீறியது. ‘நிலையான போக்கு’ என்ற சொல்லால் மரபின் நிலைபேறு சொல்லப்படுகிறது.

தர்மத்தாலேயே காக்கப்பட்டு, குல ஒழுக்கத்தால் பொலிந்த இக்ஷ்வாகுக்களுக்கு இருந்த ஒழுக்கப் பெருமிதம் உன்னை அடைந்து இன்று விலகிப்போனது என்று பரதன் வேதனையுடன் சொல்கிறான் — ஒரு பெண்ணால் வம்சம் முழுவதின் புகழும் அழிந்தது என்பது கருத்து. ‘பெரும் பேறுடையவளே, உன் பிறப்பும் மன்னர் குலத்திலேயே; ஆயினும் பழிக்கத்தக்க இந்த அறிவு மயக்கம் உன்னிடம் எப்படித் தோன்றியது?’ என்று அவன் வியக்கிறான். பின்னர் உறுதியாகச் சொல்கிறான்: ‘பாவ நோக்கமுடையவளே, என் உயிரையே முடிக்கும் பேரிடரைத் தொடங்கிய உன் விருப்பத்தை நான் நிறைவேற்றமாட்டேன்.’ இதனால் பரதன் அரசை மறுக்கிறான் — தாயின் முயற்சி அனைத்தும் பயனற்றதே என்று அறிவிக்கிறான். ‘பெரும் பேறுடையவளே’ என்ற விளி குத்தல் பொருள் பொதிந்தது — பெரும் பேறுடையவளுக்கு இத்தகைய தீய எண்ணம் தகாது என்பது கருத்து. ‘பேரிடர்’ என்ற சொல்லால் அவன் அந்தச் செயலைப் பேராபத்தாகவே கணக்கிடுகிறான்.

இறுதியில் பரதன் தன் தீர்மானத்தை வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘இதோ, இப்போதே உனக்கு விருப்பமில்லாததைச் செய்ய, குற்றமற்றவனும் உறவினர்களுக்கு இனியவனுமான சகோதரனைக் காட்டிலிருந்து திரும்ப அழைத்து வருவேன்.’ ‘ராமனைத் திரும்ப அழைத்து வந்து, ஒளிமிக்க அவனுக்கு அடியானாகி, அமைதியான உள்ளத்துடன் இருப்பேன்’ என்றும் சொல்கிறான் — அரசு அல்ல, ராமனுக்கு அடிமை செய்வதே அவனுடைய விருப்பம். இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, மகாத்மாவான பரதன் விரும்பத்தகாத சொற்கூட்டங்களால் அவளைக் குத்தியபடி, துயரத்தால் வாடி, மந்தர மலைக் குகையிலிருக்கும் சிங்கம் போல மீண்டும் முழங்கினான். இந்த வம்சஸ்த சந்தச் சுலோகத்துடன் சர்க்கம் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அதே கண்டனம் இன்னும் கடுமையாகிறது. ‘அடியானாவேன்’ என்ற சொல்லால் பரதனின் பண்பு ஒளிர்கிறது — அளிக்கப்பட்ட அரசையும் விரும்பாதவனே பின்னர் ராமனின் பாதுகைகளைத் தலைமேல் தாங்குவான். சிங்க உவமையால் அவனுடைய சினமே குறிக்கப்படுகிறது, தளர்ச்சி அல்ல.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ಭರತನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಹೇಳಿದಳು — ದಶರಥನ ಮರಣ, ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೀತೆಯರ ವನಗಮನ, ತಾನು ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದ್ದು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ಶ್ರವಣದ ಫಲ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ತಂದೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನೂ ಕೇಳಿ ದುಃಖಸಂತಪ್ತನಾದ ಭರತನು ಮಾತನಾಡಲಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮೊದಲು ತಾನು ಹತನಾದುದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತಂದೆಯನ್ನೂ ತಂದೆಗೆ ಸಮನಾದ ಅಣ್ಣನನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ತಾಯಿಗೆ ತೀವ್ರವಾದ ಉಪಾಲಂಭವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ದುಃಖದ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ದುಃಖವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದೆ, ಗಾಯದ ಮೇಲೆ ಉಪ್ಪು ಸುರಿದಂತೆ ಮಾಡಿದೆ; ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರೇತಸ್ಥಿತಿಗೂ ರಾಮನನ್ನು ತಪಸ್ವಿಯ ಸ್ಥಿತಿಗೂ ತಳ್ಳಿ ನೀನು ಇದನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಕುಲದ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದ ಕಾಳರಾತ್ರಿಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯೂ ಅವಳನ್ನು ಉರಿಯುವ ಕೆಂಡವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅದನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಹತಸ್ಯ’ (ಹತನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ತನ್ನನ್ನು ಸತ್ತವನಂತೆಯೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಶೋಕ ಕೇವಲ ಪಿತೃವಿಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಅಧರ್ಮದ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದಲೂ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಎಂದು ಕವಿ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಪಾಪದೃಷ್ಟಿಯವಳೆಂದೂ ಕುಲಕಳಂಕಿನಿಯೆಂದೂ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನಿಂದ ನನ್ನ ತಂದೆ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟನು, ಮೋಹದಿಂದ ಈ ಕುಲದ ಸುಖವನ್ನು ನೀನು ಕಸಿದುಕೊಂಡೆ’ ಎಂದು. ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ದಶರಥನು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿ ಪಡೆದು ತೀವ್ರ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಮರಣಹೊಂದಿದನು ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ವಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನ ವಿನಾಶ ವಿವಾಹದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಧರ್ಮವತ್ಸಲನಾದ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಏಕೆ ನಾಶಮಾಡಿದೆ? ರಾಮನನ್ನು ಏಕೆ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದೆ, ಅವನು ಏಕೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನು?’ ಎಂದು. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಅವು ಭರತನ ಆವೇಗವನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೋಹಾತ್’ (ಮೋಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೃತ್ಯ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾದರೂ ಮೋಹಮೂಲವೇ ಎಂಬುದು ಭರತನ ಮತ. ‘ಕಸ್ಮಾತ್’ (ಏಕೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವನ ವಿಸ್ಮಯವೂ ಆವೇಗವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ತಾಯಂದಿರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ನಿನ್ನಂತಹ ತಾಯಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಬದುಕಿ ಉಳಿದರೆ ಅದೇ ದುಷ್ಕರ’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆರ್ಯನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಹಿರಿಯರೊಡನೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ರೀತಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ ಆದ ರಾಮನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯೊಡನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಿಯಾದ ಹಿರಿಯ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ತಂಗಿಯೊಡನೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ಭರತನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿಯೊಡನೆ ಎಲ್ಲರೂ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನೇ ತೋರಿದರು, ಅವಳ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾತ್ರ ವಿಷವೇ ಆಗಿತ್ತು. ಇದೇ ಅವನ ನಿಂದೆಯ ಮೂಲಭೂಮಿಕೆ. ‘ಭಗಿನ್ಯಾಮ್ ಇವ’ (ತಂಗಿಯೊಡನೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿರಿಯ ರಾಣಿಯೂ ಕಿರಿಯ ಸವತಿಯನ್ನು ತಂಗಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸಿದಳು. ‘ನನು’ (ಅಲ್ಲವೇ) ಎಂಬ ನಿಪಾತದಿಂದ ಭರತನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮಗನನ್ನು ನಾರುಮಡಿ ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಉಡಿಸಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿಯೂ, ಪಾಪಿಯೇ, ನೀನು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಭರತನು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಾಪವನ್ನು ಕಾಣದ, ಶೂರನಾದ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನನ್ನು ನಾರುಮಡಿಯುಡಿಸಿ ಕಾಡಿಗಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ?’ ಎಂಬುದು ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಿಂ ನು ಕಾರಣಮ್’ (ಯಾವ ಕಾರಣ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೋಷವೂ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ವನವಾಸದ ಕಾರಣ ಲೋಭವೇ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲೋಭಿಯಾದ ನಿನಗೆ ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ನನಗಿರುವ ಭಾವ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಈ ಮಹಾ ಅನರ್ಥವನ್ನು ತಂದೆ’ ಎಂದು. ಕೈಕೇಯಿಯ ಲೋಭವೇ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಚೀರವಸನಂ ಪ್ರವ್ರಾಜ್ಯ’ (ನಾರುಮಡಿಯುಡಿಸಿ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ತಪಸ್ವಿವೇಷದ ಕಾರುಣ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಥಂ ಪಾಪೇ ನ ಶೋಚಸೇ’ (ಪಾಪಿಯೇ, ನೀನೇಕೆ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅವಳ ನಿರ್ದಯತೆಯ ಅನಾವರಣವೇ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ತನ್ನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕಾಣದೆ ನಾನು ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಉತ್ಸಾಹಪಡಲಿ?’ ಎಂದು. ಮೇರುಪರ್ವತವು ತನ್ನ ವನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವಂತೆ ಮಹಾರಾಜನೂ ಆ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯನ್ನು ಸದಾ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದನು — ರಾಜನಿಗೂ ಆಧಾರ ರಾಮನೇ ಆಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಈ ಉಪಮೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಹಾಧುರಂಧರನು ಎತ್ತಿದ ಈ ಭಾರವನ್ನು, ಪಳಗದ ಎಳೆಯ ಎತ್ತು ನೊಗವನ್ನು ಹೊರುವಂತೆ, ನಾನು ಯಾವ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಲಿ?’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಉಪಾಯಗಳಿಂದಲೋ ಬುದ್ಧಿಬಲದಿಂದಲೋ ನನಗೆ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ, ಮಗನಿಗಾಗಿ ಹಂಬಲಿಸುವ ನಿನ್ನ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ನಾನು ಈಡೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು. ‘ದಮ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಪಳಗದ ಎಳೆಯ ಎತ್ತು; ಅದು ದೊಡ್ಡ ನೊಗವನ್ನು ಹೊರಲಾರದು ಎಂಬುದು ಉಪಮೆಯ ಆಶಯ. ಹೀಗೆ ಭರತನು ತನ್ನ ಲಘುತ್ವವನ್ನೂ ರಾಮನ ಗುರುತ್ವವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸದಾ ತಾಯಿಯಂತೆ ಗೌರವಿಸದಿದ್ದರೆ, ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ನನಗೆ ಯಾವ ಹಿಂಜರಿಕೆಯೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ’ — ರಾಮನ ಗೌರವದಿಂದಲೇ ಅವಳು ಇನ್ನೂ ತಾಯಿ ಎಂಬುದು ಅರ್ಥ. ‘ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಳಾದವಳೇ, ಹಿರಿಯರು ನಿಂದಿಸಿದ ಈ ಪಾಪದೃಷ್ಟಿಯ ಬುದ್ಧಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು?’ ಎಂದು ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಹಿರಿಯನನ್ನೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಉಳಿದ ಸಹೋದರರು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಕ್ರೂರಿಯೇ, ನೀನು ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ರಾಜನಡವಳಿಕೆಯ ಶಾಶ್ವತ ಗತಿಯನ್ನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಸದಾ ಹಿರಿಯನನ್ನೇ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲ ರಾಜರಿಗೂ ಇದು ಸಮಾನ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಗಾದರೋ ವಿಶೇಷವಾಗಿ’ ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿ ಮಾಡಿದ್ದು ಕೇವಲ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಅಪಕಾರವಲ್ಲ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯೇ. ‘ಶಾಶ್ವತೀಂ ಗತಿಮ್’ (ಶಾಶ್ವತ ಗತಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪರಂಪರೆಯ ನಿತ್ಯತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿತರಾದ, ಕುಲಚಾರಿತ್ರ್ಯದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಯಾವ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಹೆಮ್ಮೆಯಿತ್ತೋ, ಅದು ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ಇಂದು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಿತು ಎಂದು ಭರತನು ಖೇದದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ಇಡೀ ವಂಶದ ಕೀರ್ತಿ ನಷ್ಟವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಸುಮಹಾಭಾಗೆಯೇ, ನಿನ್ನ ಜನ್ಮವೂ ರಾಜಕುಲದಲ್ಲೇ ಆಯಿತು; ಆದರೂ ಈ ನಿಂದ್ಯವಾದ ಬುದ್ಧಿಮೋಹ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು?’ ಎಂದು ಅವನು ವಿಸ್ಮಯಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವಳೇ, ನಿನ್ನ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ನಾನು ಈಡೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನೀನು ನನ್ನ ಜೀವವನ್ನೇ ಕೊನೆಗಾಣಿಸುವ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದೀಯೆ’ ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾಯಿಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ನಿಷ್ಫಲವೇ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಮಹಾಭಾಗೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ವ್ಯಂಗ್ಯಗರ್ಭಿತ — ಮಹಾಭಾಗ್ಯವತಿಗೆ ಇಂತಹ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ವ್ಯಸನಮ್’ (ವಿಪತ್ತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಆಪತ್ತೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಈಗಲೇ ಪಾಪರಹಿತನೂ ಸ್ವಜನರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನೂ ಆದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಡಿನಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು. ‘ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ, ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅವನಿಗೆ ದಾಸನಾಗಿ, ಸ್ಥಿರವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಇರುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯವಲ್ಲ, ರಾಮನ ದಾಸ್ಯವೇ ಅವನ ಅಭೀಷ್ಟ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತುಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಚುಚ್ಚುತ್ತಾ, ಶೋಕಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಮಂದರಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಿಂಹದಂತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಈ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕದೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ನಿಂದೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದಾಸಭೂತೋ ಭವಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ದಾಸನಾಗುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸದವನೇ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊರುವನು. ಸಿಂಹದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ರೋಷ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൈകേയി ഭരതനോട് എല്ലാ വൃത്താന്തവും പറഞ്ഞു — ദശരഥന്റെ മരണം, രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും സീതയുടെയും വനഗമനം, താൻ രണ്ടു വരങ്ങൾ യാചിച്ചത്. ഈ സർഗത്തിൽ ആ കേൾവിയുടെ ഫലം പ്രകടമാകുന്നു. പിതാവിനു സംഭവിച്ചതും സഹോദരന്മാർ നാടുകടത്തപ്പെട്ടതും കേട്ട് ദുഃഖത്താൽ പൊള്ളിയ ഭരതൻ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ആദ്യം അവൻ താൻ നശിച്ചവനാണെന്നുതന്നെ പറയുന്നു: ‘പിതാവും പിതൃതുല്യനായ സഹോദരനും നഷ്ടപ്പെട്ട്, ദുഃഖിക്കുന്ന എനിക്കു രാജ്യംകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം?’ പിന്നെ അമ്മയെ തീവ്രമായി കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു: ‘ദുഃഖത്തിനുമേൽ നീ എനിക്കു ദുഃഖം തന്നു, മുറിവിൽ ഉപ്പു പുരട്ടിയതുപോലെ; രാജാവിനെ പ്രേതാവസ്ഥയിലാക്കിയും രാമനെ താപസനാക്കിയുമാണ് നീ ഇതു സാധിച്ചത്.’ തുടർന്ന് കുലത്തിന്റെ നാശത്തിനായി വന്ന കാളരാത്രിയെപ്പോലെ അവൻ അവളെ വർണിക്കുന്നു — തീക്കനലിനെയെന്നപോലെ അവളെ സ്വീകരിച്ചിട്ടും പിതാവ് അത് അറിഞ്ഞില്ല എന്ന്. ഇവിടെ ‘നശിച്ചവൻ’ എന്ന പദത്താൽ ഭരതൻ തന്നെത്തന്നെ മരിച്ചവനെപ്പോലെ കരുതുന്നു. അവന്റെ ശോകം പിതൃവിയോഗത്തിൽനിന്നു മാത്രമല്ല, തന്റെ പേരിൽ ചെയ്യപ്പെട്ട അധർമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ലജ്ജയിൽനിന്നുംകൂടി ജനിച്ചതാണെന്ന് കവി സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് ഭരതൻ കൈകേയിയെ നേരിട്ട് ‘പാപം കാണുന്നവളേ, കുലത്തിനു കളങ്കമായവളേ’ എന്നു വിളിച്ചു പറയുന്നു: ‘നീയാണ് എന്റെ പിതാവിനെ മരണത്തിലെത്തിച്ചത്; മോഹത്താൽ ഈ കുലത്തിൽനിന്നു സുഖം നീക്കിക്കളഞ്ഞു.’ സത്യസന്ധനും മഹായശസ്വിയുമായ ദശരഥൻ നിന്നെ ഭാര്യയായി ലഭിച്ചിട്ട് തീവ്രദുഃഖത്താൽ പൊള്ളി മരിച്ചു എന്ന് അവൻ പറയുന്നു — ഇവിടെ ‘നിന്നെ ലഭിച്ചിട്ട്’ എന്ന പദത്താൽ രാജാവിന്റെ വിനാശം വിവാഹത്തോടെതന്നെ ആരംഭിച്ചു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ രണ്ടു ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു: ‘ധർമവത്സലനായ മഹാരാജാവ് എന്തിനു നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു? രാമൻ എന്തിനു നാടുകടത്തപ്പെട്ടു, എന്തിനു വനത്തിലേക്കു പോയി?’ ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റ്) അവ ഭരതന്റെ ആവേഗം ഇരട്ടിയാക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘മോഹത്താൽ’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — കൈകേയിയുടെ പ്രവൃത്തി ബുദ്ധിപൂർവമായിരുന്നെങ്കിലും മോഹമൂലമാണെന്നാണ് ഭരതന്റെ മതം. ‘എന്തിന്’ എന്ന് ആവർത്തിച്ച ചോദ്യത്താൽ അവന്റെ വിസ്മയവും ആവേഗവും സൂചിതമാകുന്നു.

പിന്നെ ഭരതൻ അമ്മമാരുടെ അവസ്ഥ ഓർക്കുന്നു: ‘പുത്രശോകത്താൽ പീഡിതരായ കൗസല്യയും സുമിത്രയും നിന്നെപ്പോലൊരു അമ്മയെ പ്രാപിച്ചിട്ട് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതുതന്നെ ദുഷ്കരമാണ്.’ തുടർന്ന് കൈകേയിയോടുള്ള രാമന്റെ പെരുമാറ്റം അവൻ ഉദ്ധരിക്കുന്നു — ആര്യനും ധർമാത്മാവും ഗുരുജനങ്ങളോടുള്ള പെരുമാറ്റമറിയുന്നവനുമായ രാമൻ സ്വന്തം അമ്മയോടെന്നപോലെതന്നെ അനുപമമായ പെരുമാറ്റമാണ് നിന്നോടു പുലർത്തിയത്. അതുപോലെ ദീർഘദർശിനിയായ ജ്യേഷ്ഠമാതാവ് കൗസല്യ ധർമത്തെത്തന്നെ ആശ്രയിച്ച് നിന്നോടു സഹോദരിയോടെന്നപോലെ പെരുമാറി. ഇതിലൂടെ ഭരതൻ കാണിക്കുന്നു — എല്ലാവരും കൈകേയിയോടു സൗഹാർദമാണ് കാട്ടിയത്, അവളുടെ പ്രത്യുപകാരമോ വിഷമായിരുന്നു. ഇതാണ് അവന്റെ നിന്ദയുടെ അടിസ്ഥാനം. ‘സഹോദരിയോടെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ കവി കൗസല്യയുടെ ഔദാര്യം കാണിക്കുന്നു — ജ്യേഷ്ഠരാജ്ഞിയായിട്ടും ഇളയ സപത്നിയെ അവൾ സ്വന്തം സഹോദരിയെപ്പോലെ കരുതി. ‘നനു’ — അല്ലേ — എന്ന നിപാതത്താൽ ഭരതൻ കൈകേയിയെത്തന്നെ സാക്ഷിയാക്കുന്നു.

കൗസല്യയുടെ മഹാത്മാവായ മകനെ മരവുരിയും വല്കലവും ധരിപ്പിച്ച് വനവാസത്തിനയച്ചിട്ടും, പാപിനീ, നീ ദുഃഖിക്കുന്നില്ലേ എന്ന് ഭരതൻ വിസ്മയത്തോടെ ചോദിക്കുന്നു. ‘പാപം കാണാത്തവനും ശൂരനും ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവനും യശസ്വിയുമായ അവനെ മരവുരിയുടുപ്പിച്ച് നാടുകടത്തിയതിൽ നീ എന്തു കാരണമാണ് കാണുന്നത്?’ എന്നത് രണ്ടാമത്തെ ചോദ്യം — ഇവിടെ ‘എന്തു കാരണം’ എന്ന പദത്താൽ രാമനിൽ ഒരു ദോഷവുമില്ലെന്നും അതിനാൽ നാടുകടത്തലിന്റെ കാരണം ലോഭംമാത്രമാണെന്നും അവൻ കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ നിർണയിക്കുന്നു: ‘ലുബ്ധയായ നിനക്ക് രാമനോടുള്ള എന്റെ ഭാവം അറിയില്ലായിരുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി നീ ഈ മഹാനർഥം വരുത്തിവച്ചത്.’ കൈകേയിയുടെ ലോഭമാണ് എല്ലാറ്റിനും മൂലമെന്ന് ഇവിടെ വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു. ‘മരവുരിയുടുപ്പിച്ച് നാടുകടത്തി’ എന്ന പദങ്ങളാൽ താപസവേഷത്തിന്റെ കാരുണ്യം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പാപിനീ, നീ എങ്ങനെ ദുഃഖിക്കാതിരിക്കുന്നു’ എന്ന ചോദ്യം അവളുടെ നിർദയതയുടെ അനാവരണംതന്നെയാണ്.

തുടർന്ന് ഭരതൻ തന്റെ അസാമർഥ്യം പ്രകടമാക്കുന്നു: ‘പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കാണാതെ ഏതു ശക്തിപ്രഭാവത്താലാണ് രാജ്യം രക്ഷിക്കാൻ ഞാൻ ധൈര്യപ്പെടുക?’ മഹാരാജാവുപോലും ബലവാനും മഹൗജസ്സുമായ അവനെ എന്നും ആശ്രയിച്ചിരുന്നു, മേരുപർവതം തന്റെ മേരുവനത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നതുപോലെ — രാജാവിന്റെ ആധാരംപോലും രാമനായിരുന്നുവെന്ന് ഈ ഉപമ കാണിക്കുന്നു. ‘മഹാധുരന്ധരനായ ഒരാൾ വഹിച്ചിരുന്ന ഈ ഭാരം, മെരുക്കപ്പെടാത്ത കാളക്കുട്ടി നുകമെന്നപോലെ ഏറ്റെടുത്ത്, ഏതു ശക്തികൊണ്ടാണ് ഞാൻ താങ്ങുക?’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. ഒടുവിൽ അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു: ‘ഉപായങ്ങളാലോ ബുദ്ധിബലത്താലോ എനിക്കു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽപോലും, മകനുവേണ്ടി കൊതിക്കുന്ന നിന്റെ ആഗ്രഹം ഞാൻ സഫലമാക്കുകയില്ല.’ ‘ദമ്യം’ എന്നാൽ പരിശീലനം കിട്ടാത്ത ഇളംകാള; അതിനു വലിയ നുകം വഹിക്കാനാവില്ല എന്നാണ് ഉപമയുടെ ആശയം. ഇങ്ങനെ ഭരതൻ തന്റെ ലഘുത്വവും രാമന്റെ ഗുരുത്വവും ഒരുമിച്ചു പ്രകടമാക്കുന്നു.

ഭരതൻ പറയുന്നു: ‘രാമൻ നിന്നെ എന്നും അമ്മയെപ്പോലെ കരുതിയിരുന്നില്ലെങ്കിൽ, പാപനിശ്ചയയായ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ എനിക്ക് ഒരു മടിയും ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല’ — രാമന്റെ ഗൗരവംകൊണ്ടുമാത്രമാണ് അവൾ ഇപ്പോഴും അമ്മയായിരിക്കുന്നത് എന്നർഥം. ‘സദാചാരത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടയായവളേ, പൂർവികർ നിന്ദിച്ചിട്ടുള്ള ഈ പാപദർശിനിയായ ബുദ്ധി നിനക്ക് എങ്ങനെ ഉണ്ടായി?’ എന്ന് അവൻ ചോദിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ രാജധർമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഈ കുലത്തിൽ എല്ലാവരിലും ജ്യേഷ്ഠനാണ് രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്; മറ്റു സഹോദരന്മാർ ശ്രദ്ധയോടെ അവനെ അനുസരിച്ചു വർത്തിക്കുന്നു. ‘ക്രൂരേ, നീ രാജധർമം നോക്കുന്നില്ലെന്നും രാജചര്യയുടെ ശാശ്വതമായ ഗതി അറിയുന്നില്ലെന്നും ഞാൻ കരുതുന്നു. രാജപുത്രന്മാരിൽ എന്നും ജ്യേഷ്ഠൻതന്നെയാണ് അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്; എല്ലാ രാജാക്കന്മാർക്കും ഇതു സമാനമാണ്, ഇക്ഷ്വാകുക്കൾക്കു വിശേഷിച്ചും.’ ഇതിലൂടെ അവൻ കാണിക്കുന്നു — കൈകേയി ചെയ്തത് കുടുംബത്തോടുള്ള അപകാരം മാത്രമല്ല, രാജധർമത്തിന്റെതന്നെ ലംഘനമാണ്. ‘ശാശ്വതമായ ഗതി’ എന്ന പദത്താൽ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ നിത്യത പറയപ്പെടുന്നു.

ധർമത്താൽതന്നെ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നവരും കുലാചാരത്താൽ ശോഭിക്കുന്നവരുമായ ഇക്ഷ്വാകുക്കൾക്ക് ഉണ്ടായിരുന്ന ചാരിത്ര്യത്തിന്റെ അഭിമാനം നിന്നെ പ്രാപിച്ചതോടെ ഇന്നു നഷ്ടമായി എന്ന് ഭരതൻ ഖേദത്തോടെ പറയുന്നു — ഒരൊറ്റ സ്ത്രീയാൽ വംശത്തിന്റെ മുഴുവൻ കീർത്തി നശിച്ചു എന്നാണ് ഭാവം. ‘മഹാഭാഗ്യവതീ, നിന്റെ ജനനവും രാജകുലത്തിൽത്തന്നെയാണ്; എന്നിട്ടും നിന്ദ്യമായ ഈ ബുദ്ധിമോഹം നിന്നിൽ എങ്ങനെ ഉണ്ടായി?’ എന്ന് അവൻ വിസ്മയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവൻ ദൃഢമായി പറയുന്നു: ‘പാപനിശ്ചയേ, എന്റെ ജീവനൊടുക്കുന്ന വിപത്ത് ആരംഭിച്ചവളായ നിന്റെ ആഗ്രഹം ഞാൻ നിറവേറ്റുകയില്ല.’ ഇതിലൂടെ ഭരതൻ രാജ്യം നിരസിക്കുന്നു — അമ്മയുടെ ശ്രമമെല്ലാം നിഷ്ഫലമാണെന്ന് അവൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ‘സുമഹാഭാഗേ’ എന്ന സംബോധന വ്യംഗ്യഗർഭമാണ് — മഹാഭാഗ്യവതിക്ക് ഇത്തരം ദുർബുദ്ധി ഉചിതമല്ല എന്നാണ് ഭാവം. ‘വ്യസനം’ എന്ന പദത്താൽ അവൻ ആ പ്രവൃത്തിയെ ആപത്തായിത്തന്നെ എണ്ണുന്നു.

ഒടുവിൽ ഭരതൻ തന്റെ നിശ്ചയം പ്രകടമാക്കുന്നു: ‘ഇതാ, ഞാൻ ഇപ്പോൾത്തന്നെ നിനക്ക് അപ്രിയം വരുത്താനായി, പാപമില്ലാത്തവനും സ്വജനങ്ങൾക്കു പ്രിയനുമായ സഹോദരനെ വനത്തിൽനിന്നു തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരും.’ ‘രാമനെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന്, ദീപ്തതേജസ്വിയായ അവന്റെ ദാസനായി, സ്വസ്ഥമായ മനസ്സോടെ ഞാൻ കഴിയും’ — രാജ്യമല്ല, രാമന്റെ ദാസ്യമാണ് അവന്റെ അഭീഷ്ടം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാത്മാവായ ഭരതൻ അപ്രിയമായ വാക്കുകളാൽ അവളെ കുത്തിനോവിച്ചുകൊണ്ട്, ശോകാർത്തനായി, മന്ദരപർവതത്തിലെ ഗുഹയിലിരിക്കുന്ന സിംഹത്തെപ്പോലെ വീണ്ടും ഗർജിച്ചു. ഈ വംശസ്ഥവൃത്തശ്ലോകത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അതേ നിന്ദ കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു. ‘ഞാൻ ദാസനാകും’ എന്ന വാക്കിനാൽ ഭരതന്റെ ചരിത്രം പ്രകാശിക്കുന്നു — നൽകപ്പെട്ട രാജ്യംപോലും ആഗ്രഹിക്കാത്തവൻതന്നെയാണ് മുന്നോട്ട് രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ശിരസ്സിൽ വഹിക്കുന്നത്. സിംഹോപമയാൽ അവന്റെ രോഷമാണ് സൂചിതമാകുന്നത്, ദൗർബല്യമല്ല.

In the previous sarga Kaikeyī had told Bharata everything: Daśaratha's death, the departure of Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā for the forest, and her own demand of the two boons. Now the effect of that hearing comes out. When he had heard how his father died and how his two brothers had been driven out, Bharata, burning with grief, began to speak. First he spoke of his own ruin: “What use is a kingdom to me, struck down and grieving as I am, bereft of my father and of the brother who was a father to me?” Then he turned on his mother with bitter reproach: “You have heaped grief on my grief and rubbed salt into a wound. You have made the king a dead man and Rāma an ascetic.” He called her the night of doom come to destroy the family, and said that his father had clasped her to him like a live coal without knowing it. By calling himself struck down, Bharata counts himself as good as dead. And from the start of the sarga the poet makes clear that his grief comes not only from losing his father but from shame at the wrong done in his name.

Then Bharata addressed Kaikeyī directly as one who saw only evil and a disgrace to her line: “You brought my father to his death, and in your blindness you have destroyed the happiness of this house for ever.” It was by taking her as his wife, he said, that Daśaratha, true to his word and famous, had been seared by bitter grief and perished; the phrase implies that the king's ruin had begun with the marriage itself. Then he asked two questions: “Why was the great king, who loved righteousness, destroyed? Why was Rāma sent into exile, and why did he go to the forest?” The word “blindness” matters: in Bharata's view, though her deed was deliberate, it was rooted in delusion. And his double “why” shows both his astonishment and the force of his feeling.

Then Bharata thought of the other mothers. “Kausalyā and Sumitrā are crushed by grief for their sons; with you for a fellow-queen, it will be hard for them to go on living at all.” He reminded her how Rāma had treated her: “Surely my noble brother, righteous and knowing what is owed to elders, behaved toward you with perfect courtesy, just as he did toward his own mother. And my eldest mother Kausalyā, who looks far ahead, held fast to righteousness and treated you like a sister.” With the word “surely” he makes Kaikeyī herself the witness. So he shows that everyone had treated her with affection, and she had repaid it with poison; this is the ground of his whole reproach. And the image of a sister shows Kausalyā's generosity: though the senior queen, she regarded her younger rival as her own sister.

“You sent her great-souled son off to live in the forest in bark and rags — and you, wicked woman, do not even grieve?” he asked in amazement, and the bark garments of the ascetic are recalled again and again to stir pity. “He sees evil in no one, he is brave, self-mastered, renowned. What reason can you see for driving him out dressed in bark?” By asking for her reason he makes it plain that there was no fault in Rāma, so that the only cause of the banishment was greed. Then he gave his verdict: “In your greed you did not understand what I feel for Rāma, and so, for the sake of a kingdom, you have brought on this great calamity.” Here it is made clear that Kaikeyī's greed is the root of it all, and his question why she does not grieve lays bare her heartlessness.

Next Bharata confessed his own inadequacy. “Without Rāma and Lakṣmaṇa, those tigers among men, by what strength or power could I hope to protect this kingdom? Even the great king, righteous as he was, always leaned on that strong and mighty one, as Mount Meru leans on the forest that grows on it.” The simile shows that Rāma had been the king's own support. “This burden could be borne only by a great draught-ox; how could I carry it, like an untrained calf put under the yoke? Where would I find the strength?” The calf is a young, untamed bullock that cannot draw a heavy load, and with this image Bharata shows at once his own smallness and Rāma's greatness. And then he made his vow: “Even if I had the power, through stratagems or strength of mind, I still would not give you what you want, you who crave your son's advancement.”

“I would not hesitate to cast you off, you of wicked purpose, were it not that Rāma has always looked on you as a mother” — that is, it is only for Rāma's sake that she is still his mother. “How did this evil purpose, which our forefathers always condemned, arise in you, fallen as you are from the conduct of the good?” Then he reminded her of the law of kings. “In this house the eldest is always consecrated as king, and the other brothers, self-controlled, live under him. I do not think, cruel woman, that you have any regard for a king's duty, or know the eternal course of royal conduct. Among a king's sons it is always the eldest who is consecrated; this holds for all kings alike, and for the Ikṣvākus above all.” So he shows that what Kaikeyī had done was not only a wrong against the family but a violation of royal dharma itself, of a tradition that is everlasting.

The Ikṣvākus, Bharata said sadly, had been guarded by righteousness alone and made splendid by the conduct proper to their line, and that proud tradition of character had been undone today by her coming among them; one woman had destroyed the good name of a whole dynasty. “You too, lady of great fortune, were born of a royal house. How then did this shameful delusion take hold of you?” The respectful address is edged with irony: such wickedness does not befit one so fortunate. Then he spoke firmly: “Woman of wicked resolve, I will not do what you want — you who have set in motion a disaster that will be the end of my life.” With this Bharata refused the kingdom, declaring all his mother's efforts wasted, and he counted what she had done as nothing but a calamity.

Finally Bharata declared his resolve. “Here and now, to thwart you, I will bring my blameless brother, dear to all his kin, back from the forest. And having brought Rāma back, I will become the servant of that man of blazing splendour, and my heart will be at peace.” It was not the kingdom he wanted but to be Rāma's servant, and in these words his character shines out: the man who will not take the kingdom even when it is given him is the one who will later carry Rāma's sandals on his head. So speaking, great-souled Bharata, stabbing her with volley after volley of harsh words and himself stricken with grief, roared out once more like a lion in a cave of Mount Mandara. The lion image marks his anger, not any weakness. So the sarga ends, and in the next his reproach grows fiercer still.