पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः शून्यप्रायाम् अयोध्यां दृष्ट्वा अवाक्शिराः पितुः वेश्म प्राविशत्। अस्मिन् सर्गे सः पितुः आलये पितरम् अपश्यन् मातरं द्रष्टुं मातुः आलयं गच्छति। प्रोषितं सुतम् अनुप्राप्तं दृष्ट्वा कैकेयी हृष्टा सती सौवर्णम् आसनं त्यक्त्वा सहसा उत्पपात। धर्मात्मा भरतः तु श्रीविवर्जितं स्वगृहं प्रविश्य एव जनन्याः शुभौ चरणौ जग्राह। सा तं यशस्विनं मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य अङ्के आरोप्य प्रष्टुम् उपचक्रमे — ‘आर्यकस्य वेश्मनः च्युतस्य तव अद्य कति रात्रयः? रथेन शीघ्रम् आपततः तव अध्वश्रमः न अभवत् किम्? तव आर्यकः मातुलः युधाजित् च सुकुशली खलु? हे पुत्र, प्रवासस्य सर्वं सुखं मे वक्तुम् अर्हसि।’ अत्र कविः विरोधं तीक्ष्णं स्थापयति — नगरं समग्रं शोकमग्नम्, एकम् एव गृहं यत्र हर्षः, तत् च कैकेय्याः गृहम्। या माता पुत्रम् अङ्के आरोप्य वात्सल्येन पृच्छति, सा एव क्षणानन्तरं तस्मै पितुः मरणं कथयिष्यति। ‘श्रीविवर्जितं स्वगृहम्’ इति विशेषणम् अपि सूचकम् — गृहस्य बाह्या श्रीः गता, यतः अन्तः अधर्मः प्रविष्टः। तथापि भरतः पूर्ववत् एव मातुः पादौ गृह्णाति; तस्य विनयः अद्यापि अखण्डितः। कविः कैकेय्याः हर्षं द्विधा दर्शयति — सा आसनं त्यजति, उत्पतति, मूर्ध्नि आघ्राति, अङ्के आरोपयति; एतानि सर्वाणि वात्सल्यस्य चिह्नानि, किन्तु तेषां मूलं वात्सल्यं न, अपि तु राज्यलोभस्य सिद्धिः। यं पुत्रं सा राजानं कर्तुम् इच्छति, सः एव अधुना तस्याः पुरतः स्थितः।

कैकेय्या एवं प्रियं पृष्टः राजीवलोचनः पार्थिवनन्दनः भरतः मात्रे सर्वम् आचष्ट — ‘आर्यकस्य वेश्मनः च्युतस्य मे अद्य सप्तमी रात्रिः। हे अम्ब, तव तातः मम मातुलः युधाजित् च कुशली। परंतपः राजा यत् धनं रत्नं च मह्यं दत्तवान्, तस्य भारेण मार्गे वाहनानि परिश्रान्तानि अभवन्, अतः अहं पूर्वम् एव आगतः। राजवाक्यहरैः दूतैः त्वर्यमाणः अहम् आगतः। अधुना यत् अहं प्रष्टुम् इच्छामि, तत् अम्बा वक्तुम् अर्हति। तव अयं हेमभूषितः पर्यङ्कः शून्यः; अयम् इक्ष्वाकुजनः अपि मे प्रहृष्टः न प्रतिभाति। राजा प्रायेण इह अम्बायाः निवेशने भवति; तम् अहम् अद्य न पश्यामि, द्रष्टुम् इच्छन् एव च इह आगतः। पितुः पादौ ग्रहीष्यामि — पृच्छतः मम तं कथय। अथवा किं सः ज्येष्ठायाः अम्बायाः कौसल्यायाः निवेशने वर्तते?’ एषः प्रश्नक्रमः अतीव करुणः — भरतः शून्यं पर्यङ्कं पश्यति, अप्रहृष्टं जनं पश्यति, तथापि सत्यं न कल्पयति; सः केवलं पितुः स्थानं पृच्छति। पाठकः तु सर्वं जानाति, अतः प्रत्येकं पदं शल्यम् इव भिनत्ति। ‘राजा भवति भूयिष्ठम् इहाम्बाया निवेशने’ इति वाक्येन कविः दशरथस्य कैकेयीविषयकं पक्षपातम् अपि पुनः स्मारयति — यः पक्षपातः एव सर्वस्य अनर्थस्य मूलम् आसीत्। भरतस्य वचने विनयः अपि द्रष्टव्यः — सः न आज्ञापयति, ‘अम्बा वक्तुम् अर्हति’ इति एव प्रार्थयते। धनरत्नानां विषये अपि सः न श्लाघते; तेषां भारेण वाहनानि श्रान्तानि इति मात्रं वदति, स्वयं च मार्गे तानि त्यक्त्वा आगतः। एतेन कविः पुनः सूचयति — यस्य मनसि सम्पत्तेः लोभः नास्ति, तस्मै एव सम्पत् दीयमाना अस्ति।

अजानन्तं तं प्रति प्रजानन्ती कैकेयी राज्यलोभेन मोहिता प्रियवत् घोरम् अप्रियं प्रत्युवाच — ‘या गतिः सर्वभूतानां भवति, तां गतिं ते पिता गतः; सः महात्मा तेजस्वी यायजूकः सतां गतिः राजा दिवं गतः।’ एतत् वाक्यं श्रुत्वा धर्माभिजनवान् शुचिः भरतः पितृशोकबलार्दितः सहसा भूमौ पपात। ‘हा हतः अस्मि’ इति कृपणां दीनां वाचम् उदीरयन् महाबाहुः वीर्यवान् बाहू विक्षिप्य निपपात। ततः शोकेन संवीतः पितुः मरणेन दुःखितः महातेजाः भ्रान्ताकुलितचेतनः सः विललाप। अत्र कविः कैकेय्याः वचनस्य द्वैविध्यं स्पष्टं दर्शयति — शब्दाः मधुराः, अर्थः तु वज्रतुल्यः; ‘प्रियवत्’ इति एकेन पदेन एव तस्याः स्वभावः आवृतः। ‘अजानन्तं प्रजानन्ती’ इति विरोधालङ्कारः अपि तत्र एव — यत् सा जानाति तत् एव सः न जानाति, एतावता तयोः अन्तरम्। ‘राज्यलोभेन मोहिता’ इति कविः स्वयं निर्णयं वदति; अतः अत्र सन्देहाय अवकाशः नास्ति। पतनस्य वर्णनं द्विः कृतम् — प्रथमं ‘पपात सहसा भूमौ’ इति, ततः ‘निपपात बाहू विक्षिप्य’ इति; तेन शोकस्य आवेगः द्विगुणितः प्रतीयते। ‘यायजूकः सतां गतिः’ इति विशेषणाभ्यां कैकेयी अपि दशरथस्य माहात्म्यं स्वीकरोति — किन्तु तत् स्तुतिवचनम् एव तस्याः क्रूरतां तीव्रतरां करोति।

विलपन् सः वदति — ‘पितुः इदं शयनं पुरा अत्यन्तं सुरुचिरं भाति स्म, यथा वर्षान्ते रात्रौ चन्द्रेण युक्तं निर्मलं गगनम्। तत् एव इदं तेन धीमता विहीनं सत् अद्य न विभाति — चन्द्रेण हीनं व्योम इव, जलेन शुष्कः सागरः इव।’ एवम् उक्त्वा कण्ठेन बाष्पम् उत्सृज्य स्वात्मना परिपीडितः जयतां वरः सः श्रीमत् वदनं वस्त्रेण प्रच्छादयति। तम् आर्तं देवसंकाशं भुवि पतितम् — वने परशुना निकृत्तं सालस्य स्कन्धम् इव — समीक्ष्य माता मातङ्गसंकाशं चन्द्रार्कसदृशं शोकार्तं सुतम् उत्थाप्य इदम् अब्रवीत् — ‘उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ, हे महायशः राजन्, किम् अत्र शेषे? त्वद्विधाः सत्पुरुषाः सदसि सम्मताः न हि शोचन्ति। दानयज्ञाधिकारा शीलश्रुतितपोनुगा च तव बुद्धिः, हे बुद्धिसम्पन्न, अर्कस्य मन्दिरे प्रभा इव भाति।’ अत्र माता शोकसमये अपि स्तुतिं करोति, ‘राजन्’ इति च सम्बोधयति — एतत् एव तस्याः अभिप्रायं प्रकटयति; यत् सा वक्तुम् इच्छति तत् शोकनिवारणं न, अपि तु राज्यस्वीकारः। पुत्रस्य दुःखं तस्याः दृष्टौ राज्याभिषेकस्य विघ्नमात्रम्। अत्र उपमानानि अपि गणनीयानि — शय्या चन्द्रयुक्तं गगनम् इव आसीत्, अधुना चन्द्रहीनं व्योम इव, जलहीनः सागरः इव; पतितः भरतः परशुना निकृत्तः सालस्कन्धः इव; सः एव पुत्रः मातङ्गः इव, चन्द्रार्कसदृशः च। एकस्मिन् एव भागे कविः पञ्चभिः उपमानैः शोकस्य विस्तारं दर्शयति। ‘जयतां वरः’ इति विशेषणं तु विशेषेण मार्मिकम् — यः जेतॄणां श्रेष्ठः, सः अधुना वस्त्रेण मुखं प्रच्छादयति।

चिरं कालं रुदित्वा भूमौ परिवृत्य च सः बहुभिः शोकैः आवृतः जननीं प्रत्युवाच — ‘राजा रामम् अभिषेक्ष्यति, यज्ञं वा यक्ष्यते इति कृतसंकल्पः हृष्टः च अहं यात्राम् अकरवम्। तत् इदं तु अन्यथा एव अभूत्, मम मनः च विदीर्णम्, यतः नित्यं प्रियहिते रतं पितरम् अहं न पश्यामि। हे अम्ब, मयि अनागते एव केन व्याधिना राजा गतः? धन्याः ते रामादयः सर्वे, यैः स्वयम् एव पिता संस्कृतः। नूनं कीर्तिमान् महाराजः मां प्राप्तं न जानाति; अन्यथा तातः सत्वरं संनाम्य मां मूर्ध्नि उपजिघ्रेत्। क्व सः अक्लिष्टकर्मणः तातस्य सुखस्पर्शः पाणिः, यः रजसा ध्वस्तं मां पुनःपुनः परिमार्जति स्म?’ अस्मिन् भागे कविः भरतस्य शोकं स्मृतिद्वारा दर्शयति — सः पितुः शय्यां स्मरति, तस्य हस्तस्पर्शं स्मरति, तस्य मूर्धाघ्राणं स्मरति। एतानि सर्वाणि पुत्रस्य लघुबाल्यस्य चिह्नानि। ‘धन्या रामादयः’ इति वचनम् अपि मार्मिकम् — सः मन्यते यत् रामः अयोध्यायाम् एव अस्ति, तेन च पितुः अन्त्येष्टिः कृता; सत्यं तु सर्वथा भिन्नम्, तत् च सः अचिरात् एव श्रोष्यति। ‘मयि अनागते’ इति पदे पुत्रस्य वेदना निहिता — यदि सः समये आगमिष्यत्, तर्हि पितुः अन्तिमदर्शनं लभेत। ‘केन व्याधिना’ इति प्रश्नः अपि सूचयति यत् सः मरणस्य कारणं स्वाभाविकम् एव मन्यते; मातुः कर्म तु तस्य कल्पनायाम् अपि नास्ति।

‘यः मे भ्राता पिता बन्धुः च, यस्य दासः इति अहं सम्मतः, तस्य अक्लिष्टकर्मणः रामस्य समीपे मां शीघ्रम् आख्याहि। आर्यस्य धर्मं जानतः पुरुषस्य ज्येष्ठः भ्राता पिता एव भवति; तस्य पादौ ग्रहीष्यामि, सः हि इदानीं मम गतिः। हे आर्ये, धर्मवित् धर्मशीलः महाभागः दृढव्रतः सत्यविक्रमः मम पिता किम् अब्रवीत्? आत्मनः विषये तस्य पश्चिमं साधुसंदेशं श्रोतुम् इच्छामि।’ एवं पृष्टा कैकेयी यथातत्त्वं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘रामः इति विलपन्, ‘हा सीते, हा लक्ष्मण’ इति च वदन् सः महात्मा मतिमतां वरः परं लोकं गतः। पाशैः बद्धः महागजः इव कालधर्मेण परिक्षिप्तः तव पिता इमाम् एव पश्चिमां वाचं व्याजहार — सिद्धार्थाः खलु ते नराः, ये सीतया सह आगतं रामं महाबाहुं लक्ष्मणं च पुनरागतं द्रक्ष्यन्ति।’ अत्र भरतः न अद्यापि जानाति यत् रामः वनं गतः; सः केवलं ज्येष्ठस्य शरणं याचते। कैकेयी तु पितुः अन्तिमवचनं कथयन्ती एव तत् सत्यं गूढं सूचयति — ‘आगतं रामं द्रक्ष्यन्ति’ इति वचनम् एव तस्य प्रवासं ध्वनयति। एषा कवेः रचनाकुशलता — सत्यं क्रमेण एव प्रकटीभवति, एकवारं न। ‘यः मे भ्राता पिता बन्धुः, यस्य दासः अहं सम्मतः’ इति वाक्यम् अस्मिन् काण्डे भरतस्य चरित्रस्य मूलमन्त्रः इव; अग्रे अपि सः पुनःपुनः एवम् एव वक्ष्यति। ‘पिता हि भवति ज्येष्ठः’ इति च धर्मशास्त्रस्य वचनम् एव उद्धृतम्। कैकेयी यदा पितुः अन्तिमवचनं कथयति, तदा सा सत्यम् एव वदति — किन्तु तत् सत्यं तस्याः कृते गौरवास्पदं न, अपि तु अपराधस्य एव साक्ष्यम्।

तत् श्रुत्वा द्वितीयस्य अप्रियस्य शंसनेन सः विषसाद एव; विषण्णवदनः सन् सः भूयः मातरं पप्रच्छ — ‘इदानीं सः धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः क्व वर्तते, यः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया च सह समागतः?’ तथा पृष्टा सा यथान्यायम् आख्यातुम् उपचक्रमे; अस्य माता युगपत् एव अप्रियं वाक्यं प्रियशंसया इव अवदत् — ‘हे पुत्र, सः राजसुतः चीरवासाः सन् वैदेह्या सह महावनं दण्डकान् गतः, लक्ष्मणः च तस्य अनुचरः अभवत्।’ तत् श्रुत्वा भरतः त्रस्तः अभवत्, भ्रातुः चारित्रविषये शङ्का च तस्य जाता; स्वस्य वंशस्य माहात्म्यात् सः प्रष्टुम् उपचक्रमे — ‘कच्चित् रामेण कस्यचित् ब्राह्मणस्य धनं न हृतम्? कच्चित् तेन कोऽपि आढ्यः दरिद्रः वा अपापः न विहिंसितः? कच्चित् राजपुत्रः परदारान् न अभिमन्यते? कस्मात् मम भ्राता रामः दण्डकारण्यं प्रति विवासितः?’ एषः प्रश्नक्रमः भरतस्य चरित्रं प्रकाशयति — सः रामं न सन्दिह्यति, अपि तु निर्वासनस्य कारणम् अन्विष्यति; यतः इक्ष्वाकुवंशे निष्कारणं निर्वासनं न सम्भवति इति तस्य विश्वासः। ‘वंशस्य माहात्म्यात्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् प्रश्नः सन्देहात् न, अपि तु वंशधर्मस्य गौरवात् एव जातः। ‘विप्रियं प्रियशंसया’ इति विरोधः कैकेय्याः स्वभावं पुनः प्रकटयति — या वार्ता पुत्रस्य हृदयं भिनत्ति, तां सा प्रियवार्ताम् इव उत्साहेन कथयति। ‘चपला माता’ इति च कविः अग्रे वदति। भरतस्य त्रयः प्रश्नाः त्रीन् महापातकान् उद्दिश्य कृताः — ब्राह्मणधनहरणम्, निरपराधहिंसा, परदाराभिमर्शः; एते एव राजकुलस्य निर्वासनयोग्याः अपराधाः इति तस्य मतम्।

अथ तस्य चपला माता तेन एव स्त्रीस्वभावेन स्वकर्म यथातथं व्याहर्तुम् उपचक्रमे। महात्मना भरतेन एवम् उक्ता कैकेयी हृष्टा वृथा पण्डितमानिनी च सती उवाच — ‘रामेण कस्यचित् किंचिदपि ब्राह्मणधनं न हृतम्; तेन कोऽपि आढ्यः दरिद्रः वा अपापः न विहिंसितः; रामः परदारान् चक्षुर्भ्याम् अपि न पश्यति। किन्तु हे पुत्र, रामस्य अभिषेचनं श्रुत्वा एव मया ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनं याचितः। सः स्ववृत्तिं समास्थाय ते पिता तत् तथा एव अकरोत्; रामः तु सौमित्रिणा सीतया च सह प्रेषितः। तं प्रियं पुत्रम् अपश्यन् महायशाः महीपालः पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वम् उपपेदिवान्। हे धर्मज्ञ, त्वया इदानीं राजत्वम् अवलम्ब्यताम्; त्वत्कृते हि मया इदं सर्वम् एवंविधं कृतम्। मा शोकं कुरु, मा च संतापम्; धैर्यम् आश्रय, हे पुत्रक। इयं नगरी इदं च अनामयं राज्यं त्वदधीनम् एव। तत् हे पुत्र, विधिज्ञैः वसिष्ठमुख्यैः द्विजेन्द्रैः सहितः शीघ्रं विधिना अदीनसत्त्वं राजानं संकाल्य (संस्कृत्य) आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व।’ अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तबद्धः; तेन च कैकेय्याः आदेशः गाम्भीर्येण समाप्यते। सा यत् आत्मश्लाघया कथयति — ‘त्वत्कृते मया सर्वं कृतम्’ इति — तत् एव भरतस्य कृते सर्वाधिकं दुःसहम्; अग्रिमे सर्गे सः तस्याः वचनं श्रुत्वा तीव्रं रोषं प्रकटयिष्यति, मातरं च धिक्करिष्यति। एवम् अयं सर्गः कथायाः महतीं सन्धिं निर्माति — इतः परं भरतस्य चरित्रम् एव कथायाः केन्द्रं भवति। कैकेय्याः उत्तरं त्रिभिः खण्डैः विभक्तम् — प्रथमं सा रामस्य निर्दोषतां स्वीकरोति, ततः स्वकर्म निवेदयति, अन्ते च फलं याचते। एषः एव क्रमः तस्याः मोहस्य गभीरतां दर्शयति; या रामं निर्दोषम् इति जानाति, सा एव तं निर्वासितवती। ‘वृथापण्डितमानिनी’ इति कवेः विशेषणम् अत्र निर्णायकम् — सा आत्मानं नीतिज्ञां मन्यते, वस्तुतः तु स्वस्य एव पुत्रस्य सर्वनाशं कृतवती। भरतः तु अद्यापि किमपि न उक्तवान्; तस्य मौनम् एव अग्रिमस्य सर्गस्य रोषं सूचयति।

మునుపటి సర్గలో భరతుడు దాదాపు శూన్యమైన అయోధ్యను చూసి తల వంచుకొని తండ్రి భవనంలో ప్రవేశించాడు. ఈ సర్గలో అతడు తండ్రి నివాసంలో తండ్రిని చూడక, తల్లిని చూడటానికి తల్లి నివాసానికి వెళ్తున్నాడు. దూరదేశానికి వెళ్ళిన కొడుకు తిరిగి రావడం చూసి కైకేయి సంతోషించి బంగారు ఆసనాన్ని విడిచి హఠాత్తుగా లేచి నిలుచున్నది. ధర్మాత్ముడైన భరతుడు మాత్రం శోభ కోల్పోయిన తన ఇంట్లో ప్రవేశించిన వెంటనే తల్లి శుభమైన పాదాలను పట్టుకున్నాడు. ఆమె యశస్వి అయిన అతని శిరస్సును ఆఘ్రాణించి, కౌగిలించుకొని, ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని అడగడం మొదలుపెట్టింది: ‘తాతగారి ఇంటి నుండి బయలుదేరి ఈ రోజుకు ఎన్ని రాత్రులయ్యాయి? రథంలో వేగంగా వచ్చిన నీకు దారిలో శ్రమ కలగలేదు కదా? నీ తాతగారూ మేనమామ యుధాజిత్తూ క్షేమంగా ఉన్నారు కదా? నాయనా, ప్రవాసంలోని సుఖమంతా నాకు చెప్పు.’ ఇక్కడ కవి తీక్ష్ణమైన విరోధాన్ని నిలుపుతున్నాడు — నగరమంతా శోకంలో మునిగి ఉంది, సంతోషం ఉన్న ఇల్లు ఒక్కటే, అదీ కైకేయి ఇల్లు. కొడుకును ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని వాత్సల్యంతో అడుగుతున్న తల్లే క్షణం తరువాత అతనికి తండ్రి మరణాన్ని చెప్పబోతున్నది. ‘శోభ కోల్పోయిన తన ఇల్లు’ అనే విశేషణం కూడా సూచనాత్మకమైనదే — లోపల అధర్మం ప్రవేశించింది కాబట్టి ఇంటి బాహ్యశోభ పోయింది. అయినా భరతుడు మునుపటిలాగే తల్లి పాదాలు పట్టుకుంటున్నాడు; అతని వినయం ఇంకా చెక్కుచెదరలేదు. కవి కైకేయి సంతోషాన్ని రెండు విధాలుగా చూపిస్తున్నాడు — ఆమె ఆసనం విడుస్తుంది, లేచి నిలుస్తుంది, శిరస్సును ఆఘ్రాణిస్తుంది, ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకుంటుంది; ఇవన్నీ వాత్సల్యపు చిహ్నాలే, కాని వాటి మూలం వాత్సల్యం కాదు, రాజ్యలోభం నెరవేరడం. ఏ కొడుకును ఆమె రాజుగా చేయాలనుకుంటున్నదో అతడే ఇప్పుడు ఆమె ఎదుట నిలిచి ఉన్నాడు.

కైకేయి ఇలా ప్రేమగా అడగగా, కమలనేత్రుడైన రాజకుమారుడు భరతుడు తల్లికి అంతా చెప్పాడు: ‘తాతగారి ఇంటి నుండి బయలుదేరి ఈ రోజుకు నాకు ఏడవ రాత్రి. అమ్మా, నీ తండ్రీ నా మేనమామ యుధాజిత్తూ క్షేమంగా ఉన్నారు. శత్రుతాపకుడైన రాజు నాకు ఇచ్చిన ధనం, రత్నాల బరువుతో దారిలో వాహనాలు అలసిపోయాయి, అందుకే నేను ముందుగానే వచ్చేశాను. రాజసందేశం తెచ్చిన దూతలు తొందరపెట్టడంతో వచ్చాను. ఇప్పుడు నేను అడగదలచుకున్నది అమ్మ చెప్పాలి. బంగారంతో అలంకరించిన నీ ఈ పర్యంకం శూన్యంగా ఉంది; ఈ ఇక్ష్వాకు జనులు కూడా నాకు సంతోషంగా కనిపించడం లేదు. రాజు సాధారణంగా ఇక్కడ అమ్మ నివాసంలోనే ఉంటాడు; ఈ రోజు అతన్ని నేను చూడటం లేదు, చూడాలనే కోరికతోనే ఇక్కడికి వచ్చాను. తండ్రి పాదాలు పట్టుకుంటాను — అడుగుతున్న నాకు అతని గురించి చెప్పు. లేక పెద్దమ్మ కౌసల్య నివాసంలో ఉన్నాడా?’ ఈ ప్రశ్నక్రమం ఎంతో కరుణాజనకమైనది — భరతుడు శూన్యమైన పర్యంకాన్ని చూస్తున్నాడు, సంతోషం లేని జనాన్ని చూస్తున్నాడు, అయినా సత్యాన్ని ఊహించడం లేదు; అతడు కేవలం తండ్రి ఎక్కడ ఉన్నాడని అడుగుతున్నాడు. పాఠకునికి మాత్రం అంతా తెలుసు, అందువల్ల ప్రతి పదమూ ముల్లులా గుచ్చుకుంటుంది. ‘రాజు సాధారణంగా ఇక్కడ అమ్మ నివాసంలోనే ఉంటాడు’ అనే వాక్యంతో కవి కైకేయి పట్ల దశరథుని పక్షపాతాన్ని కూడా మళ్ళీ గుర్తుచేస్తున్నాడు — ఆ పక్షపాతమే సమస్త అనర్థానికీ మూలం. భరతుని మాటలో వినయాన్ని కూడా గమనించాలి — అతడు ఆజ్ఞాపించడం లేదు, ‘అమ్మ చెప్పాలి’ అని ప్రార్థిస్తున్నాడు. ధనరత్నాల విషయంలో కూడా అతడు గొప్పలు చెప్పుకోవడం లేదు; వాటి బరువుతో వాహనాలు అలసిపోయాయని మాత్రమే అంటున్నాడు, తాను దారిలోనే వాటిని విడిచి వచ్చాడు. దీనితో కవి మళ్ళీ సూచిస్తున్నాడు — ఎవరి మనస్సులో సంపదపై లోభం లేదో, అతనికే సంపద ఇవ్వబడుతున్నది.

తెలియని అతనితో, అంతా తెలిసిన కైకేయి రాజ్యలోభంతో మోహితురాలై, ప్రియమైనదానిలా ఘోరమైన అప్రియాన్ని చెప్పింది: ‘సర్వప్రాణులకూ ఏ గతి కలుగుతుందో ఆ గతినే నీ తండ్రి పొందాడు; మహాత్ముడూ, తేజస్వీ, యజ్ఞాలు చేసేవాడూ, సజ్జనులకు ఆశ్రయమూ అయిన రాజు దివికి వెళ్ళిపోయాడు.’ ఈ మాట విని ధర్మపరాయణమైన వంశంలో పుట్టిన, శుచి అయిన భరతుడు పితృశోకపు బలానికి దెబ్బతిని హఠాత్తుగా నేలపై పడిపోయాడు. ‘అయ్యో, చచ్చిపోయాను’ అని దీనమైన, హీనమైన మాట పలుకుతూ, మహాబాహువూ పరాక్రమవంతుడూ అయిన అతడు చేతులు విసిరేసి కూలిపోయాడు. తరువాత శోకంతో ఆవరించబడి, తండ్రి మరణంతో దుఃఖిస్తూ, మహాతేజస్వి అయిన అతడు భ్రాంతితో కలవరపడిన చిత్తంతో విలపించాడు. ఇక్కడ కవి కైకేయి మాటలోని ద్వైవిధ్యాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తున్నాడు — మాటలు మధురం, అర్థం మాత్రం వజ్రం వంటిది; ‘ప్రియవత్’ (ప్రియమైనదానిలా) అనే ఒక్క పదంతోనే ఆమె స్వభావం ఆవిష్కృతమైంది. ‘అజానంతం ప్రజానంతీ’ (తెలియనివానితో అంతా తెలిసినది) అనే విరోధాలంకారం కూడా అక్కడే ఉంది — ఆమెకు తెలిసినదే అతనికి తెలియదు, అదే వారిద్దరి మధ్య అంతరం. ‘రాజ్యలోభంతో మోహితురాలు’ అని కవి తానే తీర్పు చెబుతున్నాడు; అందువల్ల ఇక్కడ సందేహానికి తావు లేదు. పతనం రెండుసార్లు వర్ణించబడింది — మొదట ‘హఠాత్తుగా నేలపై పడ్డాడు’ అని, తరువాత ‘చేతులు విసిరేసి కూలిపోయాడు’ అని; దానితో శోకావేగం రెట్టింపైనట్లు తోస్తుంది. ‘యాయజూకః సతాం గతిః’ (యజ్ఞాలు చేసేవాడు, సజ్జనులకు ఆశ్రయం) అనే విశేషణాలతో కైకేయి కూడా దశరథుని మాహాత్మ్యాన్ని అంగీకరిస్తున్నది — కాని ఆ స్తుతివచనమే ఆమె క్రూరత్వాన్ని మరింత తీవ్రం చేస్తున్నది.

విలపిస్తూ అతడు అంటున్నాడు: ‘తండ్రి ఈ శయ్య ఇంతకు ముందు వర్షాకాలం ముగిసిన తరువాతి రాత్రి చంద్రునితో కూడిన నిర్మలమైన ఆకాశంలా ఎంతో మనోహరంగా ప్రకాశించేది. అదే ఇప్పుడు ఆ ధీమంతుడు లేకుండా ఈ రోజు ప్రకాశించడం లేదు — చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా, నీరు ఎండిపోయిన సముద్రంలా.’ ఇలా చెప్పి, గొంతుతో కన్నీరు కారుస్తూ, తనలో తానే బాధపడుతూ, విజేతలలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు తన శ్రీమంతమైన ముఖాన్ని వస్త్రంతో కప్పుకున్నాడు. ఆర్తుడై, దేవతలా ఉన్న, నేలపై పడిన అతన్ని — అడవిలో గొడ్డలితో నరకబడిన సాలవృక్షపు బోదెలా ఉన్నవానిని — చూసి, ఏనుగు వంటి, చంద్రసూర్యుల వంటి, శోకార్తుడైన ఆ కొడుకును తల్లి లేవనెత్తి ఇలా అన్నది: ‘లే లే, మహాయశస్వీ, రాజా, ఇక్కడ ఎందుకు పడుకున్నావు? సభలలో గౌరవించబడే నీ వంటి సత్పురుషులు శోకించరు కదా. బుద్ధిసంపన్నుడా, దానానికీ యజ్ఞానికీ అర్హమైన, శీలాన్నీ వేదాన్నీ తపస్సునూ అనుసరించే నీ బుద్ధి సూర్యమండలంలో కాంతిలా ప్రకాశిస్తున్నది.’ ఇక్కడ తల్లి శోకసమయంలో కూడా స్తుతి చేస్తున్నది, ‘రాజా’ అని సంబోధిస్తున్నది — ఇదే ఆమె అభిప్రాయాన్ని వెల్లడిస్తున్నది; ఆమె చెప్పదలచుకున్నది శోకనివారణ కాదు, రాజ్యస్వీకారం. కొడుకు దుఃఖం ఆమె దృష్టిలో రాజ్యాభిషేకానికి ఒక ఆటంకం మాత్రమే. ఇక్కడ ఉపమానాలను కూడా లెక్కించాలి — శయ్య చంద్రునితో కూడిన ఆకాశంలా ఉండేది, ఇప్పుడు చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా, నీరు లేని సముద్రంలా ఉంది; పడిపోయిన భరతుడు గొడ్డలితో నరకబడిన సాలవృక్షపు బోదెలా; అదే కొడుకు ఏనుగులా, చంద్రసూర్యుల వంటివాడు. ఒకే భాగంలో కవి ఐదు ఉపమానాలతో శోకపు విస్తారాన్ని చూపిస్తున్నాడు. ‘జయతాం వరః’ (విజేతలలో శ్రేష్ఠుడు) అనే విశేషణం ప్రత్యేకంగా మర్మస్పర్శి — విజేతలలో శ్రేష్ఠుడైనవాడు ఇప్పుడు వస్త్రంతో ముఖం కప్పుకుంటున్నాడు.

చాలాసేపు ఏడ్చి, నేలపై పొర్లి, ఎన్నో శోకాలతో ఆవరించబడిన అతడు తల్లితో ఇలా బదులిచ్చాడు: ‘రాజు రాముణ్ణి అభిషేకిస్తాడు, లేదా యజ్ఞం చేస్తాడు అని నిశ్చయించుకొని, సంతోషంగా నేను ప్రయాణం చేశాను. కాని ఇది మరోలా జరిగింది, నా మనస్సు బద్దలైంది, ఎందుకంటే నిత్యం నా ప్రియమూ హితమూ కోరే తండ్రిని నేను చూడలేకపోతున్నాను. అమ్మా, నేను రాకముందే రాజు ఏ వ్యాధితో వెళ్ళిపోయాడు? తండ్రికి స్వయంగా అంత్యసంస్కారం చేసిన రాముడు మొదలైనవారందరూ ధన్యులు. కీర్తిమంతుడైన మహారాజుకు నేను వచ్చానని తప్పక తెలియదు; లేకపోతే తండ్రి వెంటనే నన్ను వంచి నా శిరస్సును ఆఘ్రాణించేవాడు. ధూళితో మలినమైన నన్ను మళ్ళీ మళ్ళీ తుడిచే, అలుపెరుగని కర్మలు చేసే తండ్రి సుఖస్పర్శ గల ఆ చెయ్యి ఎక్కడ?’ ఈ భాగంలో కవి భరతుని శోకాన్ని స్మృతుల ద్వారా చూపిస్తున్నాడు — అతడు తండ్రి శయ్యను గుర్తుచేసుకుంటున్నాడు, అతని చేతి స్పర్శను గుర్తుచేసుకుంటున్నాడు, శిరస్సును ఆఘ్రాణించడాన్ని గుర్తుచేసుకుంటున్నాడు. ఇవన్నీ కొడుకు పసితనపు చిహ్నాలు. ‘ధన్యా రామాదయః’ (రాముడు మొదలైనవారు ధన్యులు) అనే మాట కూడా మర్మస్పర్శి — రాముడు అయోధ్యలోనే ఉన్నాడని, అతడే తండ్రికి అంత్యేష్టి చేశాడని అతడు భావిస్తున్నాడు; సత్యం మాత్రం పూర్తిగా భిన్నమైనది, దానిని అతడు త్వరలోనే వింటాడు. ‘మయి అనాగతే’ (నేను రాకముందే) అనే పదంలో కొడుకు వేదన దాగి ఉంది — అతడు సమయానికి వచ్చి ఉంటే తండ్రిని కడసారి చూసుకునేవాడు. ‘కేన వ్యాధినా’ (ఏ వ్యాధితో) అనే ప్రశ్న కూడా అతడు మరణకారణాన్ని స్వాభావికమైనదిగానే భావిస్తున్నాడని సూచిస్తుంది; తల్లి చేసిన పని అతని ఊహలో కూడా లేదు.

‘నాకు అన్నా, తండ్రీ, బంధువూ ఎవరో, ఎవరికి నేను దాసునిగా పరిగణించబడతానో, అలుపెరుగని కర్మలు చేసే ఆ రాముని దగ్గరకు నేను వచ్చానని త్వరగా చెప్పు. ధర్మం తెలిసిన ఆర్యపురుషునికి అన్నే తండ్రి; అతని పాదాలు పట్టుకుంటాను, ఇప్పుడు అతడే నాకు గతి. ఆర్యా, ధర్మవేత్తా, ధర్మశీలుడూ, మహాభాగుడూ, దృఢవ్రతుడూ, సత్యపరాక్రముడూ అయిన నా తండ్రి ఏమన్నాడు? నా గురించి అతడు చెప్పిన చివరి మంచి సందేశాన్ని వినాలనుకుంటున్నాను.’ ఇలా అడగబడిన కైకేయి ఉన్నది ఉన్నట్లు చెప్పింది: ‘‘రామా’ అని విలపిస్తూ, ‘హా సీతా, హా లక్ష్మణా’ అని అంటూ, బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ మహాత్ముడు పరలోకానికి వెళ్ళాడు. పాశాలతో బంధించబడిన మహాగజంలా కాలధర్మంతో చుట్టుముట్టబడిన నీ తండ్రి ఈ చివరి మాటనే పలికాడు — సీతతో కలిసి తిరిగి వచ్చిన రాముణ్ణీ, మహాబాహువైన లక్ష్మణుణ్ణీ మళ్ళీ చూసే మనుష్యులు నిజంగా కృతార్థులు.’ ఇక్కడ రాముడు అడవికి వెళ్ళాడని భరతునికి ఇంకా తెలియదు; అతడు కేవలం అన్న శరణు కోరుతున్నాడు. కైకేయి మాత్రం తండ్రి చివరి మాటను చెబుతూనే ఆ సత్యాన్ని నిగూఢంగా సూచిస్తున్నది — ‘తిరిగి వచ్చిన రాముణ్ణి చూస్తారు’ అనే మాటే అతని ప్రవాసాన్ని ధ్వనింపజేస్తున్నది. ఇదే కవి రచనాకౌశలం — సత్యం క్రమంగానే బయటపడుతుంది, ఒక్కసారిగా కాదు. ‘నాకు అన్నా, తండ్రీ, బంధువూ ఎవరో, ఎవరికి నేను దాసునిగా పరిగణించబడతానో’ అనే వాక్యం ఈ కాండలో భరతుని చరిత్రకు మూలమంత్రం వంటిది; ముందు కూడా అతడు మళ్ళీ మళ్ళీ ఇలాగే అంటాడు. ‘పితా హి భవతి జ్యేష్ఠః’ (అన్నే తండ్రి) అనేది ధర్మశాస్త్ర వచనమే ఉదహరించబడింది. తండ్రి చివరి మాటను కైకేయి చెబుతున్నప్పుడు ఆమె సత్యమే చెబుతున్నది — కాని ఆ సత్యం ఆమెకు గౌరవాన్ని తెచ్చేది కాదు, ఆమె అపరాధానికే సాక్ష్యం.

అది విని, రెండవ అప్రియవార్త తెలియడంతో అతడు మరింత కుంగిపోయాడు; విషణ్ణముఖుడై మళ్ళీ తల్లిని అడిగాడు: ‘తమ్ముడు లక్ష్మణునితోనూ సీతతోనూ కలిసి ఉన్న, కౌసల్యకు ఆనందాన్ని పెంచే ఆ ధర్మాత్ముడు ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?’ ఇలా అడగబడిన ఆమె యథాక్రమంగా చెప్పడం మొదలుపెట్టింది; అతని తల్లి అప్రియమైన మాటను ఒక్కసారిగా, ప్రియవార్త చెబుతున్నట్లుగా చెప్పింది: ‘నాయనా, ఆ రాజకుమారుడు నారచీరలు ధరించి వైదేహితో కలిసి దండకాలనే మహావనానికి వెళ్ళాడు, లక్ష్మణుడు అతనికి అనుచరుడయ్యాడు.’ అది విని భరతుడు భయపడ్డాడు, అన్న నడవడి గురించి అతనికి శంక కలిగింది; తన వంశపు మాహాత్మ్యం వల్ల అతడు అడగడం మొదలుపెట్టాడు: ‘రాముడు ఏ బ్రాహ్మణుడి ధనమైనా అపహరించలేదు కదా? అతడు ధనవంతుడినో దరిద్రుడినో, పాపం లేని ఎవరినైనా హింసించలేదు కదా? రాజకుమారుడు పరస్త్రీని కోరలేదు కదా? నా అన్న రాముడు దండకారణ్యానికి ఎందుకు పంపబడ్డాడు?’ ఈ ప్రశ్నక్రమం భరతుని చరిత్రను ప్రకాశింపజేస్తున్నది — అతడు రాముణ్ణి సందేహించడం లేదు, ప్రవాసానికి కారణాన్ని వెదకుతున్నాడు; ఎందుకంటే ఇక్ష్వాకు వంశంలో కారణం లేకుండా ప్రవాసం సంభవించదని అతని విశ్వాసం. ‘వంశపు మాహాత్మ్యం వల్ల’ అనే పదంతో కవి ఈ ప్రశ్న సందేహం వల్ల కాదు, వంశధర్మపు గౌరవం వల్లనే పుట్టిందని సూచిస్తున్నాడు. ‘విప్రియం ప్రియశంసయా’ (అప్రియాన్ని ప్రియవార్తలా) అనే విరోధం కైకేయి స్వభావాన్ని మళ్ళీ బయటపెడుతున్నది — కొడుకు హృదయాన్ని చీల్చే వార్తను ఆమె ప్రియవార్తలా ఉత్సాహంతో చెబుతున్నది. ‘చపలా మాతా’ (చంచలమైన తల్లి) అని కూడా కవి ముందు అంటాడు. భరతుని మూడు ప్రశ్నలూ మూడు మహాపాతకాలను ఉద్దేశించి చేయబడినవి — బ్రాహ్మణధనాపహరణం, నిరపరాధుల హింస, పరస్త్రీని తాకడం; ఇవే రాజకులంలో ప్రవాసానికి తగిన అపరాధాలని అతని అభిప్రాయం.

అప్పుడు చంచలురాలైన అతని తల్లి అదే స్త్రీస్వభావంతో తాను చేసిన పనిని ఉన్నది ఉన్నట్లు చెప్పడం మొదలుపెట్టింది. మహాత్ముడైన భరతుడు ఇలా అడగగా, సంతోషంతో, వృథాగా తానే పండితురాలినని భావించుకునే కైకేయి అన్నది: ‘రాముడు ఏ బ్రాహ్మణుడి ధనాన్నీ కొంచెమైనా అపహరించలేదు; అతడు ధనవంతుడినో దరిద్రుడినో, పాపం లేని ఎవరినీ హింసించలేదు; రాముడు పరస్త్రీలను కళ్ళతో కూడా చూడడు. కాని నాయనా, రాముని అభిషేకం గురించి వినగానే నేను నీ తండ్రిని నీకు రాజ్యమూ రామునికి ప్రవాసమూ కోరాను. నీ తండ్రి తన సత్యవ్రతాన్ని అనుసరించి అది అలాగే చేశాడు; రాముడు సౌమిత్రితోనూ సీతతోనూ కలిసి పంపబడ్డాడు. ఆ ప్రియమైన కొడుకును చూడలేక, మహాయశస్వి అయిన రాజు పుత్రశోకంతో కృశించి పంచత్వం పొందాడు. ధర్మజ్ఞా, ఇప్పుడు నువ్వు రాజ్యాన్ని స్వీకరించు; నీ కోసమే నేను ఇదంతా ఈ విధంగా చేశాను. శోకించకు, సంతాపపడకు; ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించు, నాయనా. ఈ నగరమూ, ఏ ఆపదా లేని ఈ రాజ్యమూ నీ అధీనంలోనే ఉన్నాయి. కాబట్టి నాయనా, విధి తెలిసిన వసిష్ఠాది ద్విజశ్రేష్ఠులతో కలిసి, దైన్యం లేని ధైర్యం గల రాజుకు త్వరగా విధిపూర్వకంగా అంత్యసంస్కారం చేసి, నిన్ను నువ్వు భూమికి రాజుగా అభిషేకించుకో.’ చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది; దానితో కైకేయి ఆదేశం గాంభీర్యంతో ముగుస్తున్నది. ఆమె ఆత్మస్తుతితో చెబుతున్నది — ‘నీ కోసమే నేను అంతా చేశాను’ అని — అదే భరతునికి అన్నిటికంటే దుస్సహమైనది; తరువాతి సర్గలో అతడు ఆమె మాట విని తీవ్రమైన రోషాన్ని ప్రకటిస్తాడు, తల్లిని ధిక్కరిస్తాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ కథలో ఒక గొప్ప సంధిని నిర్మిస్తున్నది — ఇక్కడి నుండి భరతుని చరిత్రే కథకు కేంద్రమవుతుంది. కైకేయి జవాబు మూడు భాగాలుగా విభజించబడింది — మొదట ఆమె రాముని నిర్దోషత్వాన్ని అంగీకరిస్తుంది, తరువాత తాను చేసిన పనిని తెలియజేస్తుంది, చివరకు ఫలాన్ని కోరుతుంది. ఈ క్రమమే ఆమె మోహపు లోతును చూపిస్తున్నది; రాముడు నిర్దోషి అని తెలిసినదే అతన్ని ప్రవాసానికి పంపింది. ‘వృథాపండితమానినీ’ (వృథాగా తానే పండితురాలినని భావించేది) అనే కవి విశేషణం ఇక్కడ నిర్ణాయకమైనది — ఆమె తనను నీతిజ్ఞురాలిగా భావిస్తుంది, నిజానికి తన కొడుకుకే సర్వనాశనం చేసింది. భరతుడు మాత్రం ఇంకా ఏమీ అనలేదు; అతని మౌనమే తరువాతి సర్గలోని రోషాన్ని సూచిస్తున్నది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் ஏறக்குறைய வெறுமையான அயோத்தியைக் கண்டு தலைகுனிந்து தந்தையின் மாளிகைக்குள் நுழைந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் தந்தையின் இல்லத்தில் தந்தையைக் காணாமல், தாயைக் காணத் தாயின் இல்லத்துக்குச் செல்கிறான். வெளியூர் சென்றிருந்த மகன் வந்ததைக் கண்டு கைகேயி மகிழ்ந்து, பொன் இருக்கையை விட்டுத் திடீரெனத் துள்ளி எழுந்தாள். தர்மாத்மாவான பரதனோ பொலிவிழந்த தன் இல்லத்துக்குள் நுழைந்ததுமே தாயின் மங்கலமான பாதங்களைப் பற்றி வணங்கினான். அவள் புகழ்மிக்க அவனுடைய உச்சியை முகர்ந்து, தழுவி, மடியில் அமர்த்திக்கொண்டு கேட்கத் தொடங்கினாள்: ‘உன் பாட்டனாரின் மாளிகையிலிருந்து புறப்பட்டு இன்றோடு எத்தனை இரவுகள்? தேரில் விரைந்து வந்த உனக்கு வழிக்களைப்பு ஏற்படவில்லையா? உன் பாட்டனாரும் தாய்மாமன் யுதாஜித்தும் நலமாக இருக்கிறார்கள் அல்லவா? மகனே, வெளியூர் வாசத்தின் இன்பங்களை எல்லாம் எனக்குச் சொல்.’ இங்கே கவிஞர் முரணைக் கூர்மையாக அமைக்கிறார் — நகரம் முழுவதும் துயரத்தில் மூழ்கியிருக்கிறது; மகிழ்ச்சி இருக்கும் ஒரே வீடு கைகேயியின் வீடு. மகனை மடியில் அமர்த்திப் பாசத்துடன் கேள்வி கேட்கும் அதே தாய் சற்று நேரத்தில் அவனிடம் தந்தையின் மரணத்தைச் சொல்லப்போகிறாள். ‘பொலிவிழந்த தன் இல்லம்’ என்ற அடைமொழியும் குறிப்பானது — உள்ளே அதர்மம் புகுந்ததால் இல்லத்தின் வெளிப் பொலிவு போய்விட்டது. ஆயினும் பரதன் முன்பு போலவே தாயின் பாதங்களைப் பற்றுகிறான்; அவனுடைய பணிவு இன்னும் உடையவில்லை. கவிஞர் கைகேயியின் மகிழ்ச்சியை இருவிதமாகக் காட்டுகிறார் — அவள் இருக்கையை விடுகிறாள், துள்ளி எழுகிறாள், உச்சியை முகர்கிறாள், மடியில் அமர்த்துகிறாள்; இவை அனைத்தும் பாசத்தின் அடையாளங்கள்; ஆனால் அவற்றின் வேர் பாசம் அல்ல, அரசைப் பெறும் பேராசை நிறைவேறியதே. எந்த மகனை அரசனாக்க அவள் விரும்புகிறாளோ அவனே இப்போது அவள் முன் நிற்கிறான்.

கைகேயி இவ்வாறு அன்புடன் கேட்டதும், தாமரைக் கண்ணனும் மன்னனின் மகனுமான பரதன் தாயிடம் அனைத்தையும் சொன்னான்: ‘பாட்டனாரின் மாளிகையிலிருந்து புறப்பட்டு இன்று எனக்கு ஏழாம் இரவு. அம்மா, உன் தந்தையும் என் தாய்மாமன் யுதாஜித்தும் நலமாக இருக்கிறார்கள். பகைவரை வாட்டும் அந்த மன்னர் எனக்குக் கொடுத்த செல்வத்தின், ரத்தினங்களின் சுமையால் வழியில் வாகனங்கள் களைத்துவிட்டன; ஆகையால் நான் முன்னதாகவே வந்துவிட்டேன். அரசச் செய்தியைக் கொண்டுவந்த தூதர்கள் அவசரப்படுத்தியதால் வந்தேன். இப்போது நான் கேட்க விரும்புவதை அம்மா சொல்ல வேண்டும். பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்ட உன்னுடைய இந்தக் கட்டில் வெறுமையாக இருக்கிறது; இந்த இக்ஷ்வாகு குல மக்களும் எனக்கு மகிழ்ச்சியாக இருப்பவர்களாகத் தோன்றவில்லை. அரசர் பெரும்பாலும் இங்கே அம்மாவின் இல்லத்தில்தான் இருப்பார்; அவரை நான் இன்று காணவில்லை; அவரைக் காண விரும்பியே இங்கே வந்தேன். தந்தையின் பாதங்களைப் பற்றுவேன் — கேட்கும் எனக்கு அவரைப் பற்றிச் சொல். அல்லது மூத்த அம்மா கௌசல்யையின் இல்லத்தில் இருக்கிறாரோ?’ இந்தக் கேள்வி வரிசை மிகவும் இரக்கத்துக்குரியது — பரதன் வெறுமையான கட்டிலைக் காண்கிறான், மகிழ்ச்சியற்ற மக்களைக் காண்கிறான்; ஆயினும் உண்மையை ஊகிக்கவில்லை; தந்தை இருக்கும் இடத்தை மட்டுமே கேட்கிறான். வாசகருக்கோ எல்லாம் தெரியும்; ஆகையால் ஒவ்வொரு சொல்லும் முள்போலக் குத்துகிறது. ‘அரசர் பெரும்பாலும் இங்கே அம்மாவின் இல்லத்தில் இருப்பார்’ என்ற வாக்கியத்தால் கவிஞர் தசரதனுக்குக் கைகேயி மீதிருந்த சார்பையும் மீண்டும் நினைவூட்டுகிறார் — அந்தச் சார்பே எல்லாக் கேடுகளுக்கும் வேராக இருந்தது. பரதனின் சொல்லில் பணிவையும் காண வேண்டும் — அவன் ஆணையிடவில்லை, ‘அம்மா சொல்ல வேண்டும்’ என்று வேண்டுகிறான். செல்வம், ரத்தினங்கள் பற்றியும் அவன் பெருமை பேசவில்லை; அவற்றின் சுமையால் வாகனங்கள் களைத்தன என்று மட்டுமே சொல்கிறான்; அவற்றை வழியிலேயே விட்டுவிட்டு வந்திருக்கிறான். இதனால் கவிஞர் மீண்டும் குறிக்கிறார் — செல்வத்தின் மீது பேராசை இல்லாதவனுக்கே செல்வம் அளிக்கப்படுகிறது.

ஒன்றும் அறியாத அவனிடம், அனைத்தும் அறிந்த கைகேயி அரசுப் பேராசையால் மயங்கி, இனியதைச் சொல்வது போலக் கொடிய, விரும்பத்தகாத செய்தியைச் சொன்னாள்: ‘எல்லா உயிர்களுக்கும் நேரும் கதியை உன் தந்தை அடைந்தார்; மகாத்மாவும், ஒளிமிக்கவரும், அடிக்கடி யாகம் செய்பவரும், சான்றோருக்குப் புகலிடமுமான அரசர் விண்ணுலகம் சென்றார்.’ இந்தச் சொல்லைக் கேட்டதும், தர்மமான குடிப்பிறப்புடைய தூயவனான பரதன், தந்தையைப் பற்றிய துயரத்தின் வலிமையால் தாக்குண்டு திடீரெனத் தரையில் விழுந்தான். ‘ஐயோ, நான் அழிந்தேன்’ என்று இரங்கத்தக்க, சோர்ந்த சொல்லை உதிர்த்தபடி, நீண்ட கைகளுடைய வீரமிக்க அவன் கைகளை வீசிக்கொண்டு விழுந்தான். பின்னர் துயரத்தால் சூழப்பட்டு, தந்தையின் மரணத்தால் வருந்தி, மிகுந்த ஒளியுடைய அவன் மனம் சுழன்று கலங்கியவனாகப் புலம்பினான். இங்கே கவிஞர் கைகேயியின் சொல்லின் இருமையைத் தெளிவாகக் காட்டுகிறார் — சொற்கள் இனியவை, பொருளோ இடிபோன்றது; ‘இனியதைச் சொல்வது போல’ என்ற ஒரே சொல்லால் அவளுடைய இயல்பு முழுவதும் அடங்கிவிடுகிறது. ‘அறியாதவனிடம் அறிந்தவள்’ என்ற முரண் அணியும் அங்கேயே — அவள் அறிந்ததையே அவன் அறியான்; இதுவே அவர்களுக்கிடையிலான இடைவெளி. ‘அரசுப் பேராசையால் மயங்கியவள்’ என்று கவிஞரே தீர்ப்புச் சொல்கிறார்; ஆகையால் இங்கே ஐயத்துக்கு இடமில்லை. விழுதல் இருமுறை வருணிக்கப்படுகிறது — முதலில் ‘திடீரெனத் தரையில் விழுந்தான்’ என்றும், பின்னர் ‘கைகளை வீசிக்கொண்டு விழுந்தான்’ என்றும்; அதனால் துயரத்தின் வேகம் இரட்டிப்பாகத் தோன்றுகிறது. ‘அடிக்கடி யாகம் செய்பவர், சான்றோருக்குப் புகலிடம்’ என்ற அடைமொழிகளால் கைகேயியும் தசரதனின் மேன்மையை ஒப்புக்கொள்கிறாள் — ஆனால் அந்தப் புகழ்ச்சொல்லே அவளுடைய கொடுமையை மேலும் கூர்மையாக்குகிறது.

புலம்பியபடி அவன் சொல்கிறான்: ‘தந்தையின் இந்தப் படுக்கை முன்பு, மழைக்காலம் முடிந்த பின் இரவில் சந்திரனோடு கூடிய தெளிந்த வானம் போல மிகவும் அழகாகப் பொலியும். அதே படுக்கை அந்த அறிவாளரை இழந்து இன்று பொலியவில்லை — சந்திரன் இல்லாத வானம் போல, நீர் வற்றிய கடல் போல.’ இவ்வாறு சொல்லி, தொண்டையிலிருந்து கண்ணீரை உகுத்து, தன் மனத்தாலேயே வாட்டப்பட்டு, வெற்றியாளர்களில் சிறந்த அவன் பொலிவுமிக்க தன் முகத்தை ஆடையால் மூடிக்கொள்கிறான். தேவனுக்கு நிகரான, துயருற்ற அவன், காட்டில் கோடரியால் வெட்டப்பட்ட சால மரத்தின் அடிமரம் போலத் தரையில் கிடப்பதைக் கண்டு, யானைக்கு நிகரானவனும் சந்திர சூரியர்களுக்கு நிகரானவனுமான, துயரால் வாடிய மகனைத் தாய் தூக்கி நிறுத்தி இவ்வாறு சொன்னாள்: ‘எழுந்திரு, எழுந்திரு, பெரும்புகழுடைய அரசனே, ஏன் இங்கே கிடக்கிறாய்? உன்னைப் போன்ற, சபையில் மதிக்கப்படும் சான்றோர் வருந்துவதில்லை அல்லவா. அறிவு நிறைந்தவனே, தானத்துக்கும் யாகத்துக்கும் உரியதும், ஒழுக்கத்தையும் வேதத்தையும் தவத்தையும் பின்பற்றுவதுமான உன் அறிவு, சூரியனின் மாளிகையில் ஒளிபோலப் பொலிகிறது.’ இங்கே தாய் துயர வேளையிலும் புகழ்கிறாள், ‘அரசனே’ என்றும் விளிக்கிறாள் — இதுவே அவளுடைய நோக்கத்தை வெளிப்படுத்துகிறது; அவள் சொல்ல விரும்புவது துயரத்தைத் தணிப்பது அல்ல, அரசை ஏற்பதே. மகனின் துயரம் அவள் பார்வையில் முடிசூட்டலுக்கான தடை மட்டுமே. இங்கே உவமைகளையும் எண்ண வேண்டும் — படுக்கை சந்திரனோடு கூடிய வானம் போல இருந்தது, இப்போது சந்திரனற்ற வானம் போல, நீரற்ற கடல் போல; விழுந்த பரதன் கோடரியால் வெட்டப்பட்ட சால அடிமரம் போல; அதே மகன் யானை போல, சந்திர சூரியர் போல. ஒரே பகுதியில் ஐந்து உவமைகளால் கவிஞர் துயரத்தின் விரிவைக் காட்டுகிறார். ‘வெற்றியாளர்களில் சிறந்தவன்’ என்ற அடைமொழி குறிப்பாக உள்ளத்தைத் தொடுவது — வெற்றியாளர்களில் சிறந்தவன் இப்போது ஆடையால் முகத்தை மூடிக்கொள்கிறான்.

நெடுநேரம் அழுது, தரையில் புரண்டு, பல துயரங்களால் சூழப்பட்ட அவன் தாயிடம் மறுமொழி சொன்னான்: ‘அரசர் ராமனுக்கு முடிசூட்டப்போகிறார், அல்லது யாகம் செய்யப்போகிறார் என்று எண்ணி மகிழ்ச்சியுடன் நான் பயணம் மேற்கொண்டேன். ஆனால் இது வேறு விதமாக ஆகிவிட்டது; என் மனம் பிளந்துவிட்டது; ஏனெனில் எப்போதும் எனக்கு இனியதிலும் நன்மையிலும் ஈடுபட்டிருந்த தந்தையை நான் காணவில்லை. அம்மா, நான் வருவதற்கு முன்பே எந்த நோயால் அரசர் போனார்? ராமன் முதலிய அனைவரும் பாக்கியசாலிகள்; அவர்களே தந்தைக்கு ஈமச்சடங்கு செய்தார்கள். புகழ்மிக்க மகாராஜா நான் வந்திருப்பதை நிச்சயமாக அறியவில்லை; இல்லையெனில் தந்தை விரைந்து என்னைக் குனிய வைத்து உச்சியை முகர்ந்திருப்பார். எளிதில் செயலாற்றும் தந்தையின், தொட இனிய அந்தக் கை எங்கே? புழுதி படிந்த என்னை அது மீண்டும் மீண்டும் துடைத்துவிடுமே.’ இந்தப் பகுதியில் கவிஞர் பரதனின் துயரத்தை நினைவுகளின் வழியாகக் காட்டுகிறார் — அவன் தந்தையின் படுக்கையை நினைக்கிறான், அவருடைய கையின் தொடுதலை நினைக்கிறான், அவர் உச்சி முகர்ந்ததை நினைக்கிறான். இவை அனைத்தும் மகனின் சின்னஞ்சிறு பருவத்தின் அடையாளங்கள். ‘ராமன் முதலியோர் பாக்கியசாலிகள்’ என்ற சொல்லும் உள்ளத்தைத் தொடுவது — ராமன் அயோத்தியிலேயே இருக்கிறான், அவனே தந்தைக்கு இறுதிச் சடங்கு செய்தான் என்று அவன் கருதுகிறான்; உண்மையோ முற்றிலும் வேறு; அதை அவன் விரைவிலேயே கேட்கப்போகிறான். ‘நான் வருவதற்கு முன்பே’ என்ற சொல்லில் மகனின் வேதனை பொதிந்திருக்கிறது — உரிய நேரத்தில் வந்திருந்தால் தந்தையின் கடைசிக் காட்சியைப் பெற்றிருப்பான். ‘எந்த நோயால்’ என்ற கேள்வியும் மரணத்தின் காரணம் இயற்கையானது என்றே அவன் கருதுவதைக் காட்டுகிறது; தாயின் செயல் அவனுடைய கற்பனையிலும் இல்லை.

‘எனக்குச் சகோதரனும் தந்தையும் உறவுமானவர், யாருக்கு நான் அடியான் என்று கருதப்படுகிறேனோ, எளிதில் செயலாற்றும் அந்த ராமனிடம் நான் வந்திருப்பதை விரைவில் தெரிவி. தர்மம் அறிந்த ஆர்யனுக்கு மூத்த சகோதரனே தந்தை ஆவான்; அவருடைய பாதங்களைப் பற்றுவேன்; இப்போது அவரே எனக்குப் புகலிடம். ஆர்யையே, தர்மம் அறிந்தவரும், தர்மசீலரும், பெரும் பேறுடையவரும், உறுதியான விரதமுடையவரும், சத்தியமே வீரமாகக் கொண்டவருமான என் தந்தை என்ன சொன்னார்? என்னைப் பற்றி அவர் விட்டுச்சென்ற கடைசி நற்செய்தியைக் கேட்க விரும்புகிறேன்.’ இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட கைகேயி உள்ளது உள்ளபடியே சொன்னாள்: ‘“ராமா” என்று புலம்பியபடி, “ஹா சீதை, ஹா லக்ஷ்மணா” என்று சொல்லியபடி, அறிவாளிகளில் சிறந்த அந்த மகாத்மா மேலுலகம் சென்றார். கயிறுகளால் கட்டப்பட்ட பெரிய யானையைப் போல மரணத்தின் நியதியால் வீழ்த்தப்பட்ட உன் தந்தை இந்தக் கடைசிச் சொல்லையே சொன்னார் — சீதையோடு திரும்பி வந்த ராமனையும், நீண்ட கைகளுடைய லக்ஷ்மணனையும் மீண்டும் காணும் மனிதர்களே தம் நோக்கம் நிறைவேறியவர்கள்.’ இங்கே ராமன் காட்டுக்குச் சென்றுவிட்டான் என்பது பரதனுக்கு இன்னும் தெரியாது; அவன் மூத்தவனிடம் புகல் மட்டுமே வேண்டுகிறான். கைகேயியோ தந்தையின் கடைசிச் சொல்லைச் சொல்லும்போதே அந்த உண்மையை மறைமுகமாகச் சுட்டுகிறாள் — ‘திரும்பி வந்த ராமனைக் காண்பார்கள்’ என்ற சொல்லே அவனுடைய வெளியூர் வாசத்தை ஒலிக்கிறது. இதுவே கவிஞரின் அமைப்புத் திறன் — உண்மை ஒரேயடியாக அல்ல, படிப்படியாகவே வெளிப்படுகிறது. ‘எனக்குச் சகோதரனும் தந்தையும் உறவுமானவர், யாருக்கு நான் அடியான் என்று கருதப்படுகிறேனோ’ என்ற வாக்கியம் இந்தக் காண்டத்தில் பரதனின் பண்புக்கு மூலமந்திரம் போன்றது; பின்னரும் அவன் மீண்டும் மீண்டும் இவ்வாறே சொல்வான். ‘மூத்தவனே தந்தை ஆவான்’ என்பதும் தர்மசாஸ்திரச் சொல்லே எடுத்துரைக்கப்படுகிறது. கைகேயி தந்தையின் கடைசிச் சொல்லைச் சொல்லும்போது உண்மையையே சொல்கிறாள் — ஆனால் அந்த உண்மை அவளுக்குப் பெருமை சேர்ப்பது அல்ல, அவளுடைய குற்றத்துக்கான சான்றே.

அதைக் கேட்டு, இரண்டாவது விரும்பத்தகாத செய்தி அறிவிக்கப்பட்டதால் அவன் மேலும் சோர்ந்தான்; வாடிய முகத்துடன் மீண்டும் தாயிடம் கேட்டான்: ‘தம்பி லக்ஷ்மணனோடும் சீதையோடும் சேர்ந்து சென்ற, கௌசல்யையின் மகிழ்ச்சியை வளர்க்கும் அந்தத் தர்மாத்மா இப்போது எங்கே இருக்கிறார்?’ இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட அவள் முறைப்படி சொல்லத் தொடங்கினாள்; இவனுடைய தாய் விரும்பத்தகாத சொல்லை இனிய செய்தியைச் சொல்வது போல ஒரேயடியாகச் சொன்னாள்: ‘மகனே, அந்த அரசகுமாரன் மரவுரி அணிந்து வைதேகியுடன் தண்டகப் பெருங்காட்டுக்குச் சென்றான்; லக்ஷ்மணனும் அவனைப் பின்தொடர்ந்தான்.’ அதைக் கேட்டுப் பரதன் அஞ்சினான்; சகோதரனின் நடத்தை பற்றி அவனுக்கு ஐயம் எழுந்தது; தன் வம்சத்தின் மேன்மையின் காரணமாக அவன் கேட்கத் தொடங்கினான்: ‘ராமன் எந்த அந்தணனின் செல்வத்தையாவது கவர்ந்தானா? செல்வனோ ஏழையோ பாவமற்ற எவரையாவது துன்புறுத்தினானா? அரசகுமாரன் பிறர் மனைவியை விரும்பினானா? எதன் காரணமாக என் சகோதரன் ராமன் தண்டகாரண்யத்துக்கு நாடு கடத்தப்பட்டான்?’ இந்தக் கேள்வி வரிசை பரதனின் பண்பை வெளிப்படுத்துகிறது — அவன் ராமனை ஐயுறவில்லை, நாடு கடத்தலின் காரணத்தைத் தேடுகிறான்; ஏனெனில் இக்ஷ்வாகு வம்சத்தில் காரணமின்றி நாடு கடத்தல் நிகழாது என்பது அவனுடைய நம்பிக்கை. ‘வம்சத்தின் மேன்மையின் காரணமாக’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் குறிக்கிறார் — கேள்வி ஐயத்தால் அல்ல, வம்ச தர்மத்தின் பெருமையாலேயே பிறந்தது. ‘விரும்பத்தகாததை இனியதாகச் சொல்லுதல்’ என்ற முரண் கைகேயியின் இயல்பை மீண்டும் வெளிப்படுத்துகிறது — மகனின் இதயத்தைப் பிளக்கும் செய்தியை அவள் இனிய செய்தியைப் போல உற்சாகத்துடன் சொல்கிறாள். ‘நிலையற்ற தாய்’ என்றும் கவிஞர் அடுத்துச் சொல்கிறார். பரதனின் மூன்று கேள்விகளும் மூன்று மாபாதகங்களைக் குறித்துக் கேட்கப்பட்டவை — அந்தணர் செல்வத்தைக் கவர்தல், குற்றமற்றவரைத் துன்புறுத்தல், பிறர் மனைவியைத் தீண்டுதல்; இவையே அரச குலத்தவரை நாடு கடத்தத் தகுந்த குற்றங்கள் என்பது அவனுடைய கருத்து.

அப்போது அவனுடைய நிலையற்ற தாய், அதே பெண்ணியல்பால், தன் செயலை உள்ளது உள்ளபடியே சொல்லத் தொடங்கினாள். மகாத்மாவான பரதன் இவ்வாறு கேட்டதும், மகிழ்ச்சியுடனும், வீணாகத் தன்னை அறிவாளியாகக் கருதியபடியும் கைகேயி சொன்னாள்: ‘ராமன் எவருடைய அந்தணச் செல்வத்தையும் சிறிதும் கவரவில்லை; செல்வனோ ஏழையோ பாவமற்ற எவரையும் அவன் துன்புறுத்தவில்லை; ராமன் பிறர் மனைவியைக் கண்ணால்கூடப் பார்ப்பதில்லை. ஆனால் மகனே, ராமனின் முடிசூட்டலைக் கேட்டதுமே நான் உன் தந்தையிடம் உனக்கு அரசையும் ராமனுக்கு நாடு கடத்தலையும் வேண்டினேன். உன் தந்தை தன் நடைமுறையைக் கடைப்பிடித்து அதை அப்படியே செய்தார்; ராமன் சௌமித்திரியோடும் சீதையோடும் அனுப்பப்பட்டான். அந்த அன்பு மகனைக் காணாமல், பெரும்புகழுடைய மன்னர் மகனைப் பற்றிய துயரத்தால் வாடி மரணமடைந்தார். தர்மம் அறிந்தவனே, இப்போது நீ அரசப் பதவியை ஏற்றுக்கொள்; உனக்காகவே நான் இவை அனைத்தையும் இவ்வாறு செய்தேன். துயரப்படாதே, வருந்தாதே; மனத் துணிவைக் கைக்கொள், மகனே. இந்த நகரமும், இந்தக் குறையற்ற அரசும் உன் வசமே. ஆகையால் மகனே, சடங்குமுறைகளை அறிந்த வசிஷ்டர் முதலிய சிறந்த அந்தணர்களுடன் சேர்ந்து, மனவலிமை குன்றாத அரசருக்கு விரைவில் முறைப்படி ஈமக்கடன் செய்து, உன்னைப் பூமியின் அரசனாக முடிசூட்டிக்கொள்.’ கடைசிச் சுலோகம் நீண்ட சந்தத்தில் அமைந்துள்ளது; அதனால் கைகேயியின் ஆணை கம்பீரத்துடன் முடிகிறது. ‘உனக்காகவே நான் அனைத்தையும் செய்தேன்’ என்று அவள் தற்புகழ்ச்சியுடன் சொல்வதே பரதனுக்கு மிகவும் பொறுக்க இயலாதது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவளுடைய சொல்லைக் கேட்டு அவன் கடுஞ்சினத்தை வெளிப்படுத்துவான், தாயை நிந்திப்பான். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் கதையில் ஒரு பெரும் திருப்பத்தை உருவாக்குகிறது — இனிமேல் பரதனின் பண்பே கதையின் மையமாகிறது. கைகேயியின் பதில் மூன்று பகுதிகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது — முதலில் அவள் ராமனின் குற்றமின்மையை ஒப்புக்கொள்கிறாள், பின்னர் தன் செயலைத் தெரிவிக்கிறாள், இறுதியில் பலனைக் கேட்கிறாள். இந்த வரிசையே அவளுடைய மயக்கத்தின் ஆழத்தைக் காட்டுகிறது; ராமன் குற்றமற்றவன் என்று அறிந்தவளே அவனை நாடு கடத்தினாள். ‘வீணாகத் தன்னை அறிவாளியாகக் கருதுபவள்’ என்ற கவிஞரின் அடைமொழி இங்கே தீர்மானமானது — அவள் தன்னை நீதிநெறி அறிந்தவளாகக் கருதுகிறாள்; உண்மையில் தன் மகனுக்கே முழு அழிவைச் செய்துவிட்டாள். பரதனோ இன்னும் எதுவும் சொல்லவில்லை; அவனுடைய மௌனமே அடுத்த சர்க்கத்தின் சினத்தைச் சுட்டுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಬಹುತೇಕ ಬರಿದಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ತಂದೆಯ ಭವನದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ತಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ತಾಯಿಯ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಪರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದ ಮಗನು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ಕೈಕೇಯಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಚಿನ್ನದ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದಳು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಾದರೋ ಶ್ರೀಹೀನವಾದ ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಲೇ ತಾಯಿಯ ಶುಭಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಅವಳು ಆ ಯಶಸ್ವಿಯ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ಕೇಳತೊಡಗಿದಳು: ‘ತಾತನ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ನಿನಗೆ ಇಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟು ರಾತ್ರಿಗಳಾದವು? ರಥದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬಂದ ನಿನಗೆ ದಾರಿಯ ಆಯಾಸವಾಗಲಿಲ್ಲವೇ? ನಿನ್ನ ತಾತನೂ ಸೋದರಮಾವ ಯುಧಾಜಿತನೂ ಕುಶಲವಾಗಿದ್ದಾರಷ್ಟೆ? ಮಗೂ, ಪ್ರವಾಸದ ಸುಖವನ್ನೆಲ್ಲ ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಡೀ ನಗರ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದೆ, ಹರ್ಷವಿರುವುದು ಒಂದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಅದು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮನೆ. ಮಗನನ್ನು ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಕೇಳುವ ತಾಯಿಯೇ ಕ್ಷಣದ ನಂತರ ಅವನಿಗೆ ತಂದೆಯ ಮರಣವನ್ನು ಹೇಳುವಳು. ‘ಶ್ರೀವಿವರ್ಜಿತಂ ಸ್ವಗೃಹಮ್’ (ಶ್ರೀಹೀನವಾದ ತನ್ನ ಮನೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸೂಚಕ — ಮನೆಯ ಹೊರಗಿನ ಶ್ರೀ ಹೋಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಒಳಗೆ ಅಧರ್ಮ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ. ಆದರೂ ಭರತನು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ತಾಯಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ವಿನಯ ಇನ್ನೂ ಅಖಂಡವಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹರ್ಷವನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಆಸನವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ, ಎದ್ದು ಬರುತ್ತಾಳೆ, ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಮೂಲ ವಾತ್ಸಲ್ಯವಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಲೋಭದ ಸಿದ್ಧಿ. ಯಾವ ಮಗನನ್ನು ಅವಳು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಯಸುತ್ತಾಳೋ ಅವನೇ ಈಗ ಅವಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.

ಕೈಕೇಯಿ ಹೀಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಕೇಳಲು, ಕಮಲಲೋಚನನಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನು ತಾಯಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು: ‘ತಾತನ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ನನಗೆ ಇಂದು ಏಳನೆಯ ರಾತ್ರಿ. ಅಮ್ಮಾ, ನಿನ್ನ ತಂದೆಯೂ ನನ್ನ ಸೋದರಮಾವ ಯುಧಾಜಿತನೂ ಕುಶಲವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ರಾಜನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಧನರತ್ನಗಳ ಭಾರದಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಹನಗಳು ದಣಿದವು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಬಂದೆ. ರಾಜನ ಸಂದೇಶ ತಂದ ದೂತರು ಅವಸರಪಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಬಂದೆ. ಈಗ ನಾನು ಕೇಳಬಯಸುವುದನ್ನು ಅಮ್ಮ ಹೇಳಬೇಕು. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನಿನ್ನ ಈ ಮಂಚ ಬರಿದಾಗಿದೆ; ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಪರಿವಾರವೂ ನನಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿಲ್ಲ. ರಾಜನು ಬಹುಪಾಲು ಅಮ್ಮನ ಈ ಭವನದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಇಂದು ಅವನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂದೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ. ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತೇನೆ — ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳು. ಅಥವಾ ಅವನು ಹಿರಿಯ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಭವನದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆಯೇ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ಭರತನು ಬರಿದಾದ ಮಂಚವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲದ ಜನರನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಂದೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಓದುಗನಿಗಾದರೋ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದವೂ ಮುಳ್ಳಿನಂತೆ ಚುಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ರಾಜಾ ಭವತಿ ಭೂಯಿಷ್ಠಮ್ ಇಹಾಂಬಾಯಾ ನಿವೇಶನೇ’ (ರಾಜನು ಬಹುಪಾಲು ಅಮ್ಮನ ಈ ಭವನದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ದಶರಥನಿಗೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಪಕ್ಷಪಾತವನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆ ಪಕ್ಷಪಾತವೇ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು. ಭರತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಅಮ್ಮ ಹೇಳಬೇಕು’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧನರತ್ನಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅವನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ವಾಹನಗಳು ದಣಿದವು ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ತಾನಾದರೋ ಅವನ್ನು ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಪತ್ತಿನ ಲೋಭವಿಲ್ಲವೋ ಅವನಿಗೇ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ತಿಳಿಯದ ಅವನಿಗೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದ ಕೈಕೇಯಿ ರಾಜ್ಯಲೋಭದಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾಗಿ, ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುವಂತೆ ಘೋರವಾದ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಉತ್ತರಿಸಿದಳು: ‘ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಯಾವ ಗತಿಯುಂಟೋ ಆ ಗತಿಯನ್ನು ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಹೊಂದಿದನು; ಮಹಾತ್ಮನೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಸದಾ ಯಜ್ಞಮಾಡುವವನೂ ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ಆಶ್ರಯನೂ ಆದ ರಾಜನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು.’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಶುಚಿಯಾದ ಭರತನು ಪಿತೃಶೋಕದ ಬಲದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಥಟ್ಟನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ‘ಹಾ, ನಾನು ಹತನಾದೆ’ ಎಂದು ದೀನವಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾ, ಮಹಾಬಾಹುವೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಅವನು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ತಂದೆಯ ಮರಣದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಚಿತ್ತ ಭ್ರಮಿಸಿ ಕಲಕಿಹೋದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿನ ದ್ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಬ್ದಗಳು ಮಧುರ, ಅರ್ಥ ಮಾತ್ರ ವಜ್ರದಂತೆ; ‘ಪ್ರಿಯವತ್’ (ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುವಂತೆ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಸ್ವಭಾವವೆಲ್ಲ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ‘ಅಜಾನಂತಂ ಪ್ರಜಾನಂತೀ’ (ತಿಳಿಯದವನಿಗೆ ತಿಳಿದವಳು) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರವೂ ಅಲ್ಲೇ ಇದೆ — ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿರುವುದೇ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಅವರ ನಡುವಿನ ಅಂತರ ಅಷ್ಟು. ‘ರಾಜ್ಯಲೋಭೇನ ಮೋಹಿತಾ’ ಎಂದು ಕವಿ ತಾನೇ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ. ಪತನದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ‘ಥಟ್ಟನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು’ ಎಂದು, ಅನಂತರ ‘ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲಿ ಕುಸಿದನು’ ಎಂದು; ಇದರಿಂದ ಶೋಕದ ಆವೇಗ ಇಮ್ಮಡಿಯಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಯಾಯಜೂಕಃ ಸತಾಂ ಗತಿಃ’ (ಸದಾ ಯಜ್ಞಮಾಡುವವನು, ಸಜ್ಜನರ ಆಶ್ರಯ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯೂ ದಶರಥನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಆದರೆ ಆ ಸ್ತುತಿವಚನವೇ ಅವಳ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ತಂದೆಯ ಈ ಶಯನ ಹಿಂದೆ, ಮಳೆಗಾಲ ಮುಗಿದ ನಂತರದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶದಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದೇ ಇದು ಆ ಧೀಮಂತನಿಲ್ಲದೆ ಇಂದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ — ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ, ನೀರು ಬತ್ತಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಗಂಟಲಿನಿಂದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನೊಳಗೇ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ತನ್ನ ಸುಂದರ ಮುಖವನ್ನು ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಯಂತಿದ್ದ, ಆರ್ತನಾದ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿದ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಕಾಂಡದಂತಿದ್ದವನನ್ನು — ನೋಡಿ, ತಾಯಿ ಆನೆಯಂತಹ, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತಹ, ಶೋಕಾರ್ತನಾದ ಮಗನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಏಳು ಏಳು, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನೇ, ಇಲ್ಲೇಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯರಾದ ನಿನ್ನಂತಹ ಸತ್ಪುರುಷರು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನನೇ, ದಾನಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ, ಶೀಲ ಶ್ರುತಿ ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಶೋಕದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ, ‘ರಾಜನ್’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಅವಳ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಹೇಳಬಯಸುವುದು ಶೋಕನಿವಾರಣೆಯಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಸ್ವೀಕಾರ. ಮಗನ ದುಃಖ ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಡ್ಡಿ ಮಾತ್ರ. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮಾನಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಬೇಕು — ಶಯನ ಚಂದ್ರಸಹಿತ ಆಕಾಶದಂತಿತ್ತು, ಈಗ ಚಂದ್ರರಹಿತ ಆಕಾಶದಂತೆ, ನೀರಿಲ್ಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ; ಬಿದ್ದ ಭರತನು ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿದ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಕಾಂಡದಂತೆ; ಅದೇ ಮಗನು ಆನೆಯಂತೆ, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ. ಒಂದೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಐದು ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಶೋಕದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಜಯತಾಂ ವರಃ’ (ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಾದರೋ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನು ಈಗ ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಖ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಅತ್ತು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊರಳಾಡಿ, ಅನೇಕ ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ತಾಯಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ರಾಜನು ರಾಮನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು, ಅಥವಾ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವನು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ನಾನು ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಬೇರೆಯೇ ಆಯಿತು, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಒಡೆದುಹೋಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಸದಾ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಹಿತಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದ ತಂದೆಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಮ್ಮಾ, ನಾನು ಬರುವ ಮೊದಲೇ ರಾಜನು ಯಾವ ವ್ಯಾಧಿಯಿಂದ ಹೋದನು? ರಾಮನೇ ಮೊದಲಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಧನ್ಯರು, ಅವರು ತಾವೇ ತಂದೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಕೀರ್ತಿವಂತನಾದ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ನಾನು ಬಂದಿರುವುದು ಖಂಡಿತ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ತಂದೆ ಬೇಗನೆ ನನ್ನನ್ನು ಬಾಗಿಸಿ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ತಂದೆಯ ಸುಖಸ್ಪರ್ಶದ ಆ ಕೈ ಎಲ್ಲಿ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಲಿನನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಒರೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕೈ?’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಭರತನ ಶೋಕವನ್ನು ನೆನಪುಗಳ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ತಂದೆಯ ಶಯನವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಕೈಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ನೆತ್ತಿ ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಗನ ಎಳೆಯ ಬಾಲ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ‘ಧನ್ಯಾ ರಾಮಾದಯಃ’ (ರಾಮನೇ ಮೊದಲಾದವರು ಧನ್ಯರು) ಎಂಬ ಮಾತೂ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಅವನೇ ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸತ್ಯ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆ, ಅದನ್ನು ಅವನು ಬೇಗನೆ ಕೇಳುವನು. ‘ಮಯಿ ಅನಾಗತೇ’ (ನಾನು ಬರುವ ಮೊದಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಮಗನ ವೇದನೆ ಅಡಗಿದೆ — ಸಮಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರೆ ತಂದೆಯ ಕೊನೆಯ ದರ್ಶನ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು. ‘ಯಾವ ವ್ಯಾಧಿಯಿಂದ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಅವನು ಮರಣದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ತಾಯಿಯ ಕೃತ್ಯ ಅವನ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ.

‘ಯಾರು ನನಗೆ ಅಣ್ಣನೂ ತಂದೆಯೂ ಬಂಧುವೂ ಆಗಿರುವನೋ, ಯಾರಿಗೆ ನಾನು ದಾಸನೆಂದು ಪರಿಗಣಿತನಾಗಿದ್ದೇನೋ, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ನಾನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸು. ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆರ್ಯ ಪುರುಷನಿಗೆ ಹಿರಿಯಣ್ಣನೇ ತಂದೆ; ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತೇನೆ, ಈಗ ಅವನೇ ನನಗೆ ಗತಿ. ಆರ್ಯೆ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಧರ್ಮಶೀಲನೂ ಮಹಾಭಾಗನೂ ದೃಢವ್ರತನೂ ಸತ್ಯವಿಕ್ರಮನೂ ಆದ ನನ್ನ ತಂದೆ ಏನು ಹೇಳಿದನು? ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕೈಕೇಯಿ ಇದ್ದುದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಹೇಳಿದಳು: ‘ರಾಮಾ ಎಂದು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ‘ಹಾ ಸೀತೆ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಪಾಶಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಗಜದಂತೆ ಕಾಲಧರ್ಮದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳಿದನು — ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮರಳಿ ಬಂದ ರಾಮನನ್ನೂ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಯಾರು ಕಾಣುವರೋ ಆ ಮನುಷ್ಯರು ಕೃತಾರ್ಥರು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಭರತನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಹಿರಿಯಣ್ಣನ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿಯಾದರೋ ತಂದೆಯ ಕೊನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಗೂಢವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮರಳಿ ಬಂದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವರು’ ಎಂಬ ಮಾತೇ ಅವನ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕವಿಯ ರಚನಾಕೌಶಲ — ಸತ್ಯ ಕ್ರಮವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಒಮ್ಮೆಲೇ ಅಲ್ಲ. ‘ಯಾರು ನನಗೆ ಅಣ್ಣನೂ ತಂದೆಯೂ ಬಂಧುವೂ, ಯಾರಿಗೆ ನಾನು ದಾಸನೆಂದು ಪರಿಗಣಿತನೋ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೂಲಮಂತ್ರದಂತಿದೆ; ಮುಂದೆಯೂ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳುವನು. ‘ಪಿತಾ ಹಿ ಭವತಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠಃ’ (ಹಿರಿಯಣ್ಣನೇ ತಂದೆ) ಎಂಬುದು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ವಚನವನ್ನೇ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿ ತಂದೆಯ ಕೊನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಆದರೆ ಆ ಸತ್ಯ ಅವಳಿಗೆ ಗೌರವದ ವಿಷಯವಲ್ಲ, ಅಪರಾಧದ ಸಾಕ್ಷಿಯೇ.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಎರಡನೆಯ ಅಪ್ರಿಯದ ಸೂಚನೆಯಿಂದ ಅವನು ಕುಸಿದುಹೋದನು; ವಿಷಣ್ಣವದನನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು: ‘ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಇರುವ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಈಗ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ?’ ಹಾಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳು ಯಥಾಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು; ಅವನ ತಾಯಿ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವಂತೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಮಗೂ, ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ದಂಡಕದ ಮಹಾವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದನು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಭಯಗೊಂಡನು, ಅಣ್ಣನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗೆ ಶಂಕೆ ಹುಟ್ಟಿತು; ತನ್ನ ವಂಶದ ಹಿರಿಮೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಕೇಳತೊಡಗಿದನು: ‘ರಾಮನು ಯಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಧನವನ್ನಾದರೂ ಅಪಹರಿಸಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಅವನು ಶ್ರೀಮಂತನನ್ನಾಗಲಿ ಬಡವನನ್ನಾಗಲಿ ಯಾವ ನಿರಪರಾಧಿಯನ್ನೂ ಹಿಂಸಿಸಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ರಾಜಕುಮಾರನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಬಯಸಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ರಾಮನನ್ನು ಏಕೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಸಂಶಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವನವಾಸದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ವನವಾಸ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ನಂಬಿಕೆ. ‘ವಂಶಸ್ಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಾತ್’ (ವಂಶದ ಹಿರಿಮೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಂದೇಹದಿಂದಲ್ಲ, ವಂಶಧರ್ಮದ ಗೌರವದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ‘ವಿಪ್ರಿಯಂ ಪ್ರಿಯಶಂಸಯಾ’ (ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ವಿರೋಧ ಕೈಕೇಯಿಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಮಗನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಅವಳು ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯಂತೆ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಚಪಲೆಯಾದ ತಾಯಿ’ ಎಂದು ಕವಿ ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭರತನ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು ಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿವೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣಧನಾಪಹರಣ, ನಿರಪರಾಧಿಯ ಹಿಂಸೆ, ಪರಸ್ತ್ರೀಸಂಗ; ರಾಜಕುಲದವರಿಗೆ ವನವಾಸಯೋಗ್ಯವಾದ ಅಪರಾಧಗಳು ಇವೇ ಎಂಬುದು ಅವನ ಮತ.

ಆಗ ಅವನ ಚಪಲೆಯಾದ ತಾಯಿ ಅದೇ ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಪಂಡಿತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಳಿದಳು: ‘ರಾಮನು ಯಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಧನವನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಪಹರಿಸಿಲ್ಲ; ಶ್ರೀಮಂತನನ್ನಾಗಲಿ ಬಡವನನ್ನಾಗಲಿ ಯಾವ ನಿರಪರಾಧಿಯನ್ನೂ ಹಿಂಸಿಸಿಲ್ಲ; ರಾಮನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಣ್ಣೆತ್ತಿಯೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಗೂ, ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದ ನಿನಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸವನ್ನೂ ಬೇಡಿದೆ. ತನ್ನ ಸತ್ಯವ್ರತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಅದನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದನು; ರಾಮನನ್ನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ಪ್ರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಬಳಲಿ ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಈಗ ನೀನು ರಾಜತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು; ನಿನಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದೆ. ಶೋಕಿಸಬೇಡ, ಸಂತಾಪಪಡಬೇಡ; ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು, ಮಗೂ. ಈ ನಗರವೂ ನಿರಾತಂಕವಾದ ಈ ರಾಜ್ಯವೂ ನಿನ್ನ ಅಧೀನವೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಗೂ, ವಿಧಿಜ್ಞರಾದ ವಸಿಷ್ಠನೇ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಧೀರನಾದ ರಾಜನ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಬೇಗನೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಒಡೆಯನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿಕೊ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಆದೇಶ ಗಾಂಭೀರ್ಯದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ನಿನಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿದೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯಿಂದ ಹೇಳುವುದೇ ಭರತನಿಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಸಹನೀಯ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ತೀವ್ರ ರೋಷವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವನು, ತಾಯಿಯನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸುವನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಕಥೆಯ ಮಹಾಸಂಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವೇ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಉತ್ತರ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಅವಳು ರಾಮನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಕೊನೆಗೆ ಫಲವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಕ್ರಮವೇ ಅವಳ ಮೋಹದ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಿಯೆಂದು ಬಲ್ಲವಳೇ ಅವನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದಳು. ‘ವೃಥಾಪಂಡಿತಮಾನಿನೀ’ (ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಪಂಡಿತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವವಳು) ಎಂಬ ಕವಿಯ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ — ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ನೀತಿಜ್ಞೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನ ಮಗನದೇ ಸರ್ವನಾಶವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ. ಭರತನು ಮಾತ್ರ ಇನ್ನೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮೌನವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ರೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ ഏറെക്കുറെ ശൂന്യമായ അയോധ്യയെ കണ്ട് തലകുനിച്ച് പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ പിതാവിനെ കാണാതെ അമ്മയെ കാണാൻ അമ്മയുടെ ഭവനത്തിലേക്കു പോകുന്നു. ദൂരെപ്പോയിരുന്ന മകൻ വന്നെത്തിയതു കണ്ട് കൈകേയി സന്തോഷിച്ച് സ്വർണാസനം വിട്ട് പെട്ടെന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. ധർമാത്മാവായ ഭരതനാകട്ടെ ശ്രീയറ്റ സ്വഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചയുടൻ അമ്മയുടെ ശുഭമായ പാദങ്ങൾ തൊട്ടുവന്ദിച്ചു. അവൾ യശസ്വിയായ അവന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന്, ആലിംഗനം ചെയ്ത്, മടിയിലിരുത്തി ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘മുത്തച്ഛന്റെ ഭവനത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടിട്ട് ഇന്നു നിനക്ക് എത്ര രാത്രിയായി? രഥത്തിൽ വേഗം വന്നപ്പോൾ നിനക്കു വഴിക്ഷീണം ഉണ്ടായില്ലേ? നിന്റെ മുത്തച്ഛനും മാതുലൻ യുധാജിത്തും സുഖമായിരിക്കുന്നല്ലോ? മകനേ, പ്രവാസത്തിലെ സുഖവിശേഷങ്ങളെല്ലാം എന്നോടു പറയൂ.’ ഇവിടെ കവി വൈരുധ്യം മൂർച്ചയോടെ സ്ഥാപിക്കുന്നു — നഗരം മുഴുവൻ ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു, ഹർഷമുള്ള ഒരേയൊരു ഗൃഹം, അതു കൈകേയിയുടെ ഗൃഹമാണ്. മകനെ മടിയിലിരുത്തി വാത്സല്യത്തോടെ ചോദിക്കുന്ന അമ്മതന്നെ നിമിഷങ്ങൾക്കകം അവനോടു പിതാവിന്റെ മരണം പറയും. ‘ശ്രീയറ്റ സ്വഗൃഹം’ എന്ന വിശേഷണവും സൂചകമാണ് — ഗൃഹത്തിന്റെ ബാഹ്യശ്രീ പോയി, കാരണം ഉള്ളിൽ അധർമം കടന്നുകൂടി. എങ്കിലും ഭരതൻ പതിവുപോലെ അമ്മയുടെ പാദങ്ങൾ തൊടുന്നു; അവന്റെ വിനയം ഇപ്പോഴും അഖണ്ഡമാണ്. കവി കൈകേയിയുടെ ഹർഷം പലവിധത്തിൽ കാണിക്കുന്നു — അവൾ ആസനം വിടുന്നു, ചാടിയെഴുന്നേൽക്കുന്നു, ശിരസ്സിൽ മുകരുന്നു, മടിയിലിരുത്തുന്നു; ഇവയെല്ലാം വാത്സല്യത്തിന്റെ ചിഹ്നങ്ങളാണ്, പക്ഷേ അവയുടെ മൂലം വാത്സല്യമല്ല, രാജ്യലോഭത്തിന്റെ സാഫല്യമാണ്. അവൾ ആരെ രാജാവാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ ആ മകൻതന്നെ ഇപ്പോൾ അവളുടെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു.

കൈകേയി ഇങ്ങനെ സ്നേഹത്തോടെ ചോദിച്ചപ്പോൾ താമരക്കണ്ണനായ രാജകുമാരൻ ഭരതൻ അമ്മയോട് എല്ലാം പറഞ്ഞു: ‘മുത്തച്ഛന്റെ ഭവനത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടിട്ട് ഇന്ന് എനിക്ക് ഏഴാം രാത്രിയാണ്. അമ്മേ, അമ്മയുടെ അച്ഛനും എന്റെ മാതുലൻ യുധാജിത്തും സുഖമായിരിക്കുന്നു. ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന രാജാവ് എനിക്കു നൽകിയ ധനത്തിന്റെയും രത്നങ്ങളുടെയും ഭാരത്താൽ വഴിയിൽ വാഹനങ്ങൾ തളർന്നു; അതിനാൽ ഞാൻ മുമ്പേ വന്നു. രാജസന്ദേശവുമായെത്തിയ ദൂതന്മാർ തിടുക്കപ്പെടുത്തിയതിനാലാണ് ഞാൻ വന്നത്. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ചോദിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്നത് അമ്മ പറഞ്ഞുതരണം. അമ്മയുടെ ഈ സ്വർണാലംകൃതമായ പര്യങ്കം ശൂന്യമാണ്; ഈ ഇക്ഷ്വാകുജനവും എനിക്കു സന്തുഷ്ടരായി തോന്നുന്നില്ല. രാജാവ് മിക്കപ്പോഴും ഇവിടെ അമ്മയുടെ ഭവനത്തിലാണ് ഉണ്ടാകാറുള്ളത്; അദ്ദേഹത്തെ ഇന്നു ഞാൻ കാണുന്നില്ല, അദ്ദേഹത്തെ കാണാനാഗ്രഹിച്ചുതന്നെയാണ് ഞാൻ ഇവിടെ വന്നത്. പിതാവിന്റെ പാദങ്ങൾ ഞാൻ തൊട്ടുവന്ദിക്കും — ചോദിക്കുന്ന എന്നോട് അദ്ദേഹം എവിടെയെന്നു പറയൂ. അതോ, അദ്ദേഹം ജ്യേഷ്ഠമാതാവായ കൗസല്യയുടെ ഭവനത്തിലാണോ?’ ഈ ചോദ്യക്രമം അത്യന്തം കരുണമാണ് — ഭരതൻ ശൂന്യമായ പര്യങ്കം കാണുന്നു, സന്തോഷമറ്റ ജനങ്ങളെ കാണുന്നു, എങ്കിലും സത്യം സങ്കല്പിക്കുന്നില്ല; പിതാവിന്റെ ഇരിപ്പിടം മാത്രം ചോദിക്കുന്നു. വായനക്കാരനാകട്ടെ എല്ലാം അറിയാം; അതിനാൽ ഓരോ പദവും ശൂലംപോലെ തുളയ്ക്കുന്നു. ‘രാജാവ് മിക്കപ്പോഴും ഇവിടെ അമ്മയുടെ ഭവനത്തിലാണ്’ എന്ന വാക്യത്താൽ കവി കൈകേയിയോടുള്ള ദശരഥന്റെ പക്ഷപാതവും വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ആ പക്ഷപാതമായിരുന്നു എല്ലാ അനർഥങ്ങൾക്കും മൂലം. ഭരതന്റെ വാക്കുകളിലെ വിനയവും ശ്രദ്ധിക്കണം — അവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, ‘അമ്മ പറഞ്ഞുതരണം’ എന്ന് അപേക്ഷിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ധനരത്നങ്ങളെക്കുറിച്ചും അവൻ പ്രശംസിക്കുന്നില്ല; അവയുടെ ഭാരത്താൽ വാഹനങ്ങൾ തളർന്നു എന്നുമാത്രം പറയുന്നു, അവയെ വഴിയിൽ വിട്ടിട്ട് അവൻ സ്വയം മുമ്പേ വന്നു. ഇതിലൂടെ കവി വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സമ്പത്തിൽ ലോഭമില്ലാത്തവനാണ് സമ്പത്ത് നൽകപ്പെടുന്നത്.

ഒന്നുമറിയാത്ത അവനോട്, എല്ലാമറിയുന്ന കൈകേയി, രാജ്യലോഭത്താൽ മോഹിതയായി, ഘോരമായ അപ്രിയം പ്രിയംപോലെ പറഞ്ഞു: ‘സർവഭൂതങ്ങൾക്കും ഏതു ഗതിയുണ്ടോ ആ ഗതിയിലേക്കു നിന്റെ പിതാവ് പോയി; മഹാത്മാവും തേജസ്വിയും നിരന്തരം യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവനും സജ്ജനങ്ങൾക്കു ശരണവുമായ ആ രാജാവ് സ്വർഗം പൂകി.’ ഈ വാക്കുകേട്ട്, ധർമനിഷ്ഠമായ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവനും ശുചിയുമായ ഭരതൻ പിതൃശോകത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ വേദനിച്ച് പെട്ടെന്നു നിലത്തുവീണു. ‘ഹാ, ഞാൻ നശിച്ചു’ എന്നു ദീനവും ദയനീയവുമായ വാക്ക് ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് മഹാബാഹുവും വീര്യവാനുമായ അവൻ കൈകൾ വിരിച്ച് വീണുപോയി. പിന്നെ ശോകത്തിൽ പൊതിഞ്ഞ്, പിതാവിന്റെ മരണത്താൽ ദുഃഖിതനായി, ഭ്രമിച്ചു കലങ്ങിയ ബോധത്തോടെ ആ മഹാതേജസ്വി വിലപിച്ചു. ഇവിടെ കവി കൈകേയിയുടെ വാക്കിന്റെ ദ്വൈവിധ്യം വ്യക്തമായി കാണിക്കുന്നു — വാക്കുകൾ മധുരം, അർഥമോ വജ്രതുല്യം; ‘പ്രിയംപോലെ’ എന്ന ഒരൊറ്റ പദത്തിൽത്തന്നെ അവളുടെ സ്വഭാവം ഉൾക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ‘അറിയാത്തവനോട് അറിയുന്നവൾ’ എന്ന വിരോധാലങ്കാരവും അവിടെത്തന്നെ — അവൾക്കറിയാവുന്നതുതന്നെ അവനറിയുന്നില്ല; അത്രയാണ് അവർ തമ്മിലുള്ള അന്തരം. ‘രാജ്യലോഭത്താൽ മോഹിത’ എന്നു കവി സ്വയം വിധി പറയുന്നു; അതിനാൽ ഇവിടെ സംശയത്തിന് ഇടമില്ല. വീഴ്ചയുടെ വർണന രണ്ടുതവണ ചെയ്തിരിക്കുന്നു — ആദ്യം ‘പെട്ടെന്നു നിലത്തുവീണു’ എന്ന്, പിന്നെ ‘കൈകൾ വിരിച്ച് വീണുപോയി’ എന്ന്; അതിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ ആവേഗം ഇരട്ടിയായി തോന്നുന്നു. ‘നിരന്തരം യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവൻ, സജ്ജനങ്ങൾക്കു ശരണം’ എന്ന വിശേഷണങ്ങളാൽ കൈകേയിയും ദശരഥന്റെ മാഹാത്മ്യം അംഗീകരിക്കുന്നു — പക്ഷേ ആ സ്തുതിവചനംതന്നെ അവളുടെ ക്രൂരതയെ കൂടുതൽ തീവ്രമാക്കുന്നു.

വിലപിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ പറയുന്നു: ‘പിതാവിന്റെ ഈ ശയ്യ മുമ്പ് അത്യന്തം മനോഹരമായി ശോഭിച്ചിരുന്നു, വർഷകാലം കഴിഞ്ഞ് രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രനോടു ചേർന്ന നിർമലമായ ആകാശംപോലെ. ബുദ്ധിമാനായ അദ്ദേഹമില്ലാതെ ഇതേ ശയ്യ ഇന്നു ശോഭിക്കുന്നില്ല — ചന്ദ്രനില്ലാത്ത ആകാശംപോലെ, വെള്ളം വറ്റിയ സമുദ്രംപോലെ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, തൊണ്ടയിൽനിന്നു കണ്ണീരൊഴുക്കി, ഉള്ളിൽ വേദനിച്ച്, ജേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ തന്റെ ശ്രീമത്തായ മുഖം വസ്ത്രംകൊണ്ടു മൂടുന്നു. ആർത്തനായി, ദേവതുല്യനായി, കാട്ടിൽ മഴുകൊണ്ടു വെട്ടിവീഴ്ത്തിയ സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ തടിപോലെ നിലത്തുവീണുകിടക്കുന്ന, മത്തഗജംപോലുള്ള, ചന്ദ്രസൂര്യതുല്യനായ, ശോകാർത്തനായ മകനെ കണ്ട് അമ്മ അവനെ എഴുന്നേല്പിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ, മഹായശസ്വിയായ രാജാവേ, എന്തിനാണ് ഇവിടെ കിടക്കുന്നത്? നിന്നെപ്പോലുള്ള, സദസ്സുകളിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന സത്പുരുഷന്മാർ ദുഃഖിക്കുകയില്ല. ദാനത്തിനും യജ്ഞത്തിനും അധികാരമുള്ളതും ശീലത്തെയും ശ്രുതിയെയും തപസ്സിനെയും പിന്തുടരുന്നതുമായ നിന്റെ ബുദ്ധി, ഹേ ബുദ്ധിമാനേ, സൂര്യമന്ദിരത്തിലെ പ്രഭപോലെ ശോഭിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ അമ്മ ശോകസമയത്തും സ്തുതിക്കുന്നു, ‘രാജാവേ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു — ഇതുതന്നെ അവളുടെ ഉദ്ദേശ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; അവൾ പറയാനാഗ്രഹിക്കുന്നത് ശോകം അകറ്റലല്ല, രാജ്യസ്വീകാരമാണ്. മകന്റെ ദുഃഖം അവളുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാജ്യാഭിഷേകത്തിനുള്ള ഒരു തടസ്സം മാത്രം. ഇവിടത്തെ ഉപമാനങ്ങളും എണ്ണിനോക്കേണ്ടതാണ് — ശയ്യ ചന്ദ്രനോടു ചേർന്ന ആകാശംപോലെയായിരുന്നു, ഇപ്പോൾ ചന്ദ്രനില്ലാത്ത ആകാശംപോലെ, വെള്ളമില്ലാത്ത സമുദ്രംപോലെ; വീണുകിടക്കുന്ന ഭരതൻ മഴുകൊണ്ടു വെട്ടിയ സാലത്തടിപോലെ; അതേ മകൻ മത്തഗജംപോലെ, ചന്ദ്രസൂര്യതുല്യൻ. ഒരേ ഭാഗത്തുതന്നെ കവി അഞ്ച് ഉപമാനങ്ങളാൽ ശോകത്തിന്റെ വിസ്തൃതി കാണിക്കുന്നു. ‘ജേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ’ എന്ന വിശേഷണമാകട്ടെ വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ് — ജയിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ ഇപ്പോൾ വസ്ത്രംകൊണ്ടു മുഖം മറയ്ക്കുന്നു.

ഏറെനേരം കരഞ്ഞ്, നിലത്തു കിടന്നുരുണ്ട്, പലവിധ ശോകങ്ങളാൽ പൊതിഞ്ഞ അവൻ അമ്മയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാജാവ് രാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്യും, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു യജ്ഞം നടത്തും എന്നു നിശ്ചയിച്ച്, സന്തോഷത്തോടെയാണ് ഞാൻ യാത്ര പുറപ്പെട്ടത്. എന്നാൽ ഇത് മറ്റൊരുവിധമായിത്തീർന്നു, എന്റെ മനസ്സു പിളർന്നു; കാരണം എന്നും എന്റെ പ്രിയത്തിലും ഹിതത്തിലും തത്പരനായിരുന്ന പിതാവിനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. അമ്മേ, ഞാൻ വന്നെത്തുന്നതിനുമുമ്പ് ഏതു രോഗത്താലാണ് രാജാവ് പോയത്? പിതാവിന്റെ സംസ്കാരം സ്വയം ചെയ്ത രാമാദികളെല്ലാം ധന്യരാണ്. കീർത്തിമാനായ മഹാരാജാവ് ഞാൻ വന്നത് തീർച്ചയായും അറിയുന്നില്ല; അല്ലെങ്കിൽ പിതാവ് വേഗം കുനിഞ്ഞ് എന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകരുമായിരുന്നു. ക്ലേശമില്ലാതെ കർമങ്ങൾ ചെയ്തിരുന്ന പിതാവിന്റെ, സുഖസ്പർശമുള്ള ആ കൈ എവിടെ — പൊടിപുരണ്ട എന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും തുടച്ചുവൃത്തിയാക്കിയിരുന്ന ആ കൈ?’ ഈ ഭാഗത്ത് കവി ഭരതന്റെ ശോകം ഓർമകളിലൂടെ കാണിക്കുന്നു — അവൻ പിതാവിന്റെ ശയ്യ ഓർക്കുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൈയുടെ സ്പർശം ഓർക്കുന്നു, അദ്ദേഹം ശിരസ്സിൽ മുകർന്നത് ഓർക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം മകന്റെ കുഞ്ഞുനാളിന്റെ ചിഹ്നങ്ങളാണ്. ‘രാമാദികൾ ധന്യർ’ എന്ന വാക്കും മർമസ്പർശിയാണ് — രാമൻ അയോധ്യയിൽത്തന്നെയുണ്ടെന്നും അവൻ പിതാവിന്റെ അന്ത്യേഷ്ടി ചെയ്തുവെന്നുമാണ് അവൻ കരുതുന്നത്; സത്യമാകട്ടെ തീർത്തും വ്യത്യസ്തം, അതു താമസിയാതെ അവൻ കേൾക്കും. ‘ഞാൻ വന്നെത്തുന്നതിനുമുമ്പ്’ എന്ന പദത്തിൽ മകന്റെ വേദന നിഹിതമാണ് — സമയത്തു വന്നിരുന്നെങ്കിൽ പിതാവിനെ അവസാനമായി കാണാമായിരുന്നു. ‘ഏതു രോഗത്താൽ’ എന്ന ചോദ്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നത് മരണകാരണം സ്വാഭാവികമാണെന്നാണ് അവൻ കരുതുന്നത് എന്നാണ്; അമ്മയുടെ പ്രവൃത്തി അവന്റെ സങ്കല്പത്തിൽപ്പോലുമില്ല.

‘എനിക്കു സഹോദരനും പിതാവും ബന്ധുവുമായവൻ, ആരുടെ ദാസനായി ഞാൻ കരുതപ്പെടുന്നുവോ, ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്ന ആ രാമന്റെ അടുക്കലേക്ക് എന്നെ വേഗം അറിയിക്കുക. ധർമമറിയുന്ന ആര്യപുരുഷന് ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ പിതാവുതന്നെയാണ്; ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ തൊട്ടുവന്ദിക്കും, ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹമാണ് എന്റെ ശരണം. ആര്യേ, ധർമജ്ഞനും ധർമശീലനും മഹാഭാഗനും ദൃഢവ്രതനും സത്യവിക്രമനുമായ എന്റെ പിതാവ് എന്താണ് പറഞ്ഞത്? എന്നെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാനത്തെ നല്ല സന്ദേശം കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ട കൈകേയി ഉള്ളതുപോലെ പറഞ്ഞു: ‘രാമാ എന്നു വിലപിച്ചുകൊണ്ടും, ഹാ സീതേ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ടും ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ മഹാത്മാവ് പരലോകം പ്രാപിച്ചു. കുരുക്കുകളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട മഹാഗജംപോലെ കാലധർമത്താൽ വലയം ചെയ്യപ്പെട്ട നിന്റെ പിതാവ് ഈ അവസാനവാക്കാണ് ഉച്ചരിച്ചത് — സീതയോടൊപ്പം തിരിച്ചുവന്ന രാമനെയും മഹാബാഹുവായ ലക്ഷ്മണനെയും വീണ്ടും കാണുന്ന മനുഷ്യർ തീർച്ചയായും കൃതാർഥരാണ്.’ ഇവിടെ രാമൻ വനത്തിലേക്കു പോയെന്ന് ഭരതൻ ഇപ്പോഴും അറിയുന്നില്ല; അവൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ശരണം മാത്രം യാചിക്കുന്നു. കൈകേയിയാകട്ടെ പിതാവിന്റെ അവസാനവാക്കു പറയുമ്പോൾത്തന്നെ ആ സത്യം ഗൂഢമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘തിരിച്ചുവന്ന രാമനെ കാണും’ എന്ന വാക്കുതന്നെ അവന്റെ പ്രവാസത്തെ ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ഇതാണ് കവിയുടെ രചനാകൗശലം — സത്യം ക്രമേണയാണ് വെളിപ്പെടുന്നത്, ഒറ്റയടിക്കല്ല. ‘എനിക്കു സഹോദരനും പിതാവും ബന്ധുവുമായവൻ, ആരുടെ ദാസനായി ഞാൻ കരുതപ്പെടുന്നുവോ’ എന്ന വാക്യം ഈ കാണ്ഡത്തിൽ ഭരതന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ മൂലമന്ത്രംപോലെയാണ്; മുന്നോട്ടും അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ഇങ്ങനെതന്നെ പറയും. ‘ജ്യേഷ്ഠൻ പിതാവുതന്നെ’ എന്നത് ധർമശാസ്ത്രത്തിലെ വചനംതന്നെ ഉദ്ധരിച്ചതാണ്. കൈകേയി പിതാവിന്റെ അവസാനവാക്കു പറയുമ്പോൾ അവൾ സത്യംതന്നെയാണ് പറയുന്നത് — പക്ഷേ ആ സത്യം അവൾക്ക് അഭിമാനകരമല്ല, അവളുടെ അപരാധത്തിന്റെ സാക്ഷ്യംതന്നെയാണ്.

അതു കേട്ട്, രണ്ടാമത്തെ അപ്രിയം അറിയിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ അവൻ ഏറെ വിഷാദിച്ചു; വിഷണ്ണമുഖത്തോടെ അവൻ വീണ്ടും അമ്മയോടു ചോദിച്ചു: ‘സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടുമൊപ്പം ചേർന്ന, കൗസല്യയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന ആ ധർമാത്മാവ് ഇപ്പോൾ എവിടെയാണ്?’ അങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ അവൾ ഉചിതമെന്നു തോന്നിയവിധം പറയാൻ തുടങ്ങി; അവന്റെ അമ്മ അപ്രിയമായ വാക്ക് പ്രിയവാർത്തയെന്നപോലെ ഒറ്റയടിക്കു പറഞ്ഞു: ‘മകനേ, ആ രാജകുമാരൻ മരവുരി ധരിച്ച് വൈദേഹിയോടൊപ്പം ദണ്ഡകമെന്ന മഹാവനത്തിലേക്കു പോയി; ലക്ഷ്മണൻ അവന്റെ അനുചരനായി.’ അതു കേട്ട് ഭരതൻ നടുങ്ങി; സഹോദരന്റെ ചാരിത്ര്യത്തെക്കുറിച്ച് അവന് ആശങ്കയുണ്ടായി; സ്വന്തം വംശത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം ഓർത്ത് അവൻ ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘രാമൻ ഏതെങ്കിലും ബ്രാഹ്മണന്റെ ധനം അപഹരിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ? ധനികനോ ദരിദ്രനോ ആയ ഏതെങ്കിലും നിരപരാധിയെ അവൻ ഉപദ്രവിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ? രാജകുമാരൻ പരസ്ത്രീകളെ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ? എന്തുകൊണ്ടാണ് എന്റെ സഹോദരൻ രാമൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ടത്?’ ഈ ചോദ്യക്രമം ഭരതന്റെ ചരിത്രം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ രാമനെ സംശയിക്കുന്നില്ല, നാടുകടത്തലിന്റെ കാരണം അന്വേഷിക്കുകയാണ്; കാരണം ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ കാരണമില്ലാതെ നാടുകടത്തൽ സാധ്യമല്ല എന്നാണ് അവന്റെ വിശ്വാസം. ‘വംശത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യത്താൽ’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചോദ്യം സംശയത്തിൽനിന്നല്ല, വംശധർമത്തിന്റെ ഗൗരവത്തിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടായത്. ‘അപ്രിയം പ്രിയവാർത്തപോലെ’ എന്ന വൈരുധ്യം കൈകേയിയുടെ സ്വഭാവം വീണ്ടും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — മകന്റെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്ന വാർത്തയെ അവൾ പ്രിയവാർത്തയെന്നപോലെ ഉത്സാഹത്തോടെ പറയുന്നു. ‘ചപലയായ അമ്മ’ എന്നു കവി തുടർന്നു പറയുന്നുമുണ്ട്. ഭരതന്റെ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ മൂന്നു മഹാപാതകങ്ങളെ ഉദ്ദേശിച്ചുള്ളവയാണ് — ബ്രാഹ്മണധനാപഹരണം, നിരപരാധിഹിംസ, പരസ്ത്രീസ്പർശം; രാജകുലത്തിൽ നാടുകടത്തലിന് അർഹമായ അപരാധങ്ങൾ ഇവയാണെന്നാണ് അവന്റെ മതം.

അപ്പോൾ അവന്റെ ചപലയായ അമ്മ അതേ സ്ത്രീസ്വഭാവത്തോടെ തന്റെ പ്രവൃത്തി ഉള്ളതുപോലെ പറയാൻ തുടങ്ങി. മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, സന്തുഷ്ടയും വെറുതെ താൻ പണ്ഡിതയാണെന്നു ഭാവിക്കുന്നവളുമായ കൈകേയി പറഞ്ഞു: ‘രാമൻ ആരുടെയും ബ്രാഹ്മണധനം ഒട്ടുംതന്നെ അപഹരിച്ചിട്ടില്ല; ധനികനോ ദരിദ്രനോ ആയ ഒരു നിരപരാധിയെയും അവൻ ഉപദ്രവിച്ചിട്ടില്ല; രാമൻ പരസ്ത്രീകളെ കണ്ണുകൊണ്ടുപോലും നോക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ മകനേ, രാമന്റെ അഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ചു കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ ഞാൻ നിന്റെ പിതാവിനോടു നിനക്കു രാജ്യവും രാമനു വനവാസവും യാചിച്ചു. തന്റെ പതിവുചര്യ — വാക്കുപാലനം — മുറുകെപ്പിടിച്ച് നിന്റെ പിതാവ് അത് അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്തു; രാമനാകട്ടെ സൗമിത്രിയോടും സീതയോടുമൊപ്പം അയയ്ക്കപ്പെട്ടു. ആ പ്രിയപുത്രനെ കാണാതെ, പുത്രശോകത്താൽ തളർന്ന്, മഹായശസ്വിയായ ഭൂപാലൻ മരണം പ്രാപിച്ചു. ഹേ ധർമജ്ഞാ, ഇനി നീ രാജപദവി ഏറ്റെടുക്കുക; നിനക്കുവേണ്ടിയാണ് ഞാൻ ഇതെല്ലാം ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ദുഃഖിക്കരുത്, സന്താപപ്പെടരുത്; ധൈര്യം അവലംബിക്കൂ, കുഞ്ഞേ. ഈ നഗരിയും ആപത്തില്ലാത്ത ഈ രാജ്യവും നിന്റെ അധീനത്തിലാണ്. അതുകൊണ്ട് മകനേ, വിധിയറിയുന്ന വസിഷ്ഠപ്രമുഖരായ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരോടൊപ്പം, മഹാമനസ്കനായ രാജാവിന്റെ സംസ്കാരം വിധിപോലെ വേഗം നടത്തി, നിന്നെത്തന്നെ ഭൂമിയുടെ അധിപനായി അഭിഷേകം ചെയ്യിക്കുക.’ അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ ബദ്ധമാണ്; അതിലൂടെ കൈകേയിയുടെ ആജ്ഞ ഗാംഭീര്യത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു. ആത്മപ്രശംസയോടെ അവൾ പറയുന്നത് — ‘നിനക്കുവേണ്ടിയാണ് ഞാൻ എല്ലാം ചെയ്തത്’ — അതുതന്നെയാണ് ഭരതന് ഏറ്റവും അസഹ്യം; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവളുടെ വാക്കുകേട്ട് അവൻ തീവ്രമായ രോഷം പ്രകടിപ്പിക്കും, അമ്മയെ ധിക്കരിക്കുകയും ചെയ്യും. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം കഥയിൽ ഒരു വലിയ സന്ധി നിർമിക്കുന്നു — ഇനിമുതൽ ഭരതന്റെ ചരിത്രമാണ് കഥയുടെ കേന്ദ്രം. കൈകേയിയുടെ ഉത്തരം മൂന്നു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആദ്യം അവൾ രാമന്റെ നിർദോഷത്വം സമ്മതിക്കുന്നു, പിന്നെ തന്റെ പ്രവൃത്തി അറിയിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ ഫലം ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ഈ ക്രമംതന്നെ അവളുടെ മോഹത്തിന്റെ ആഴം കാണിക്കുന്നു; രാമൻ നിർദോഷനാണെന്ന് അറിയുന്നവൾതന്നെയാണ് അവനെ നാടുകടത്തിയത്. ‘വെറുതെ പണ്ഡിതയാണെന്നു ഭാവിക്കുന്നവൾ’ എന്ന കവിയുടെ വിശേഷണം ഇവിടെ നിർണായകമാണ് — അവൾ സ്വയം നീതിജ്ഞയാണെന്നു കരുതുന്നു, വാസ്തവത്തിൽ സ്വന്തം മകന്റെതന്നെ സർവനാശം വരുത്തിയിരിക്കുന്നു. ഭരതനാകട്ടെ ഇതുവരെ ഒന്നും പറഞ്ഞിട്ടില്ല; അവന്റെ മൗനംതന്നെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ രോഷത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

In the previous sarga Bharata, having seen Ayodhyā almost deserted, entered his father's house with his head bowed. Now, not finding his father in his father's apartments, he went to see his mother in hers. When Kaikeyī saw her son home from abroad she sprang up in delight from her golden seat. The righteous Bharata, entering that house of his, now stripped of its beauty, clasped his mother's auspicious feet. She kissed her illustrious son on the head, embraced him, set him on her lap and began to question him. “How many nights is it since you left your grandfather's house? Aren't you tired from the road, driving here so fast? Is your grandfather well, and your uncle Yudhājit? Tell me everything, my son, about the pleasures of your stay.” The poet sets up a sharp contrast: the whole city is sunk in grief, and the one house where there is joy is Kaikeyī's. The mother who takes her son on her lap and questions him so tenderly will in a moment tell him that his father is dead. That the house is stripped of its beauty is telling too — its outward splendour has gone because wrong has entered within. Yet Bharata clasps his mother's feet as always; his humility is still unbroken. The poet shows Kaikeyī's delight in every gesture — she leaves her seat, springs up, kisses his head, takes him on her lap — all signs of a mother's love, but their root is not love so much as the success of her greed for the kingdom: the son she means to make king is standing before her.

So affectionately questioned, the lotus-eyed prince told his mother everything. “Tonight is my seventh since I left grandfather's house. Mother, your father is well, and so is my uncle Yudhājit. The king gave me so much wealth and so many jewels that the convoy grew weary on the road under their weight, so I came on ahead. I was hurried here by the messengers who brought the king's word. Now let my mother tell me what I want to ask. This gold-adorned couch of yours is empty, and the people of the House of Ikṣvāku do not look glad to me. The king is usually here in my mother's rooms; today I do not see him, though I came here hoping to. I want to clasp my father's feet — tell me, since I ask, where he is. Or is he in the rooms of my eldest mother, Kausalyā?” This string of questions is deeply moving: Bharata sees the empty couch and the unhappy faces and still does not imagine the truth; he only asks where his father is. The reader knows everything, so every word pierces like a dart. “The king is usually here in my mother's apartments” also recalls Daśaratha's partiality for Kaikeyī, the partiality that was the root of the whole disaster. Bharata's humility shows even here: he does not command but asks his mother to tell him. Nor does he boast of the wealth and jewels; he says only that their weight tired the convoy, and he has left them behind on the road. Once more the poet hints that wealth is being pressed on the one man who has no greed for it.

To him who did not know, Kaikeyī, who knew, deluded by greed for the kingdom, answered with something dreadful, spoken as though it were kind: “Your father has gone the way all creatures go. That great-souled, glorious king, constant in sacrifice, the refuge of the good, has gone to heaven.” The poet shows plainly the two faces of her speech: the words are sweet, the meaning strikes like a thunderbolt, and the single phrase “as though it were kind” sums up her nature. The contrast of “he who did not know” and “she who knew” measures the distance between them, and by saying “deluded by greed for the kingdom” the poet gives his own verdict, leaving no room for doubt. Even her praise of Daśaratha as a sacrificer and the refuge of the good only makes her cruelty sharper. Hearing her words, Bharata — pure and born of a righteous line — fell suddenly to the ground, struck down by grief for his father. Crying “Alas, I am undone!” in a piteous voice, the mighty-armed hero flung out his arms and collapsed. The fall is described twice, and so the force of his grief seems doubled. Then, wrapped in sorrow and stricken by his father's death, the great-spirited prince lamented, his mind wandering and confused.

“This bed of my father's used to shine so beautifully, like the clear night sky with its moon when the rains are over. Today it does not shine at all without that wise man — like the sky without the moon, like the sea dried up.” Choking back his tears and tormented within, that best of conquerors covered his handsome face with his cloth; the one who was first among victors now hides his face. He lay fallen on the ground, stricken, godlike, like the trunk of a sāla tree felled by an axe in the forest. His mother raised up her grief-worn son, who was like an elephant, like the sun and the moon, and said: “Get up, get up! Why are you lying there, illustrious king? Good men like you, honoured in the assembly, do not grieve. Your mind, wise one, given to charity and sacrifice, guided by good conduct, sacred learning and austerity, shines like the sun's radiance in its own house.” Even in his grief she praises him and calls him “king”, and that reveals her purpose: what she wants is not to ease his sorrow but to have him accept the kingdom. In her eyes her son's grief is only an obstacle to his consecration. Count the images in this one passage: the bed once like a moonlit sky, now like a moonless sky and a sea without water; the fallen Bharata like a sāla trunk cut down by an axe; the son like an elephant, like sun and moon. With five comparisons the poet spreads the grief wide.

After weeping a long while and rolling on the ground, Bharata, wrapped in many sorrows, answered his mother. “I set out joyfully on the journey thinking that the king was going to consecrate Rāma, or else perform a sacrifice. But it has turned out otherwise, and my heart is torn apart, because I do not see my father, who was always intent on what was dear and good for us. Mother, what illness took the king while I was away? Fortunate are Rāma and the others, who gave father his last rites with their own hands. Surely the great and glorious king does not know that I have come; otherwise he would have bent down at once and kissed me on the head. Where is that hand of my father's, whose deeds never wearied him, so pleasant to the touch, that used to brush the dust off me again and again?” Here the poet shows Bharata's grief through memory: he remembers his father's bed, the touch of his hand, the kiss on his head — all marks of a son's early childhood. “Fortunate are Rāma and the others” is heart-rending, for he believes Rāma is in Ayodhyā and performed their father's funeral; the truth is quite different, and he will soon hear it. In “while I was away” lies a son's pain that, had he come in time, he would have seen his father at the end. And by asking what illness it was he shows he thinks the death a natural one; his mother's deed has not even entered his imagination.

“Tell Rāma at once that I have come — Rāma, whose deeds never falter, who is my brother, my father and my kinsman, whose servant I am held to be. To a man who knows the dharma of the noble, the eldest brother is a father. I will clasp his feet; he is my refuge now. And noble lady, what did my father say — that righteous king who knew dharma, greatly blessed, firm in his vows, true in his valour? I want to hear his last good message for me.” He quotes the rule of dharma that the eldest brother is a father, and his words — Rāma is my brother, father and kinsman, and I am his servant — are almost the watchword of Bharata's character in this kāṇḍa; he will say the same again and again. He still does not know that Rāma has gone to the forest; he only seeks his elder brother's protection. So questioned, Kaikeyī told him the truth. “Crying ‘Rāma!’ and ‘Alas, Sītā! Alas, Lakṣmaṇa!’ that great-souled king, wisest of the wise, went to the other world. Caught in the noose of time like a great elephant, your father spoke these last words: ‘Those men will have their wish who see Rāma come back with Sītā, and mighty-armed Lakṣmaṇa returned.’” In reporting his father's last words she hints at the hidden truth, for “who see Rāma come back” itself implies that he is gone. Such is the poet's craft: the truth comes out step by step, not all at once. And when Kaikeyī reports the king's dying words she does speak the truth — but that truth brings her no honour; it is the very evidence of her crime.

Hearing that, Bharata sank at this second piece of bad news. With a fallen face he asked his mother again: “Where is he now, that righteous one who is Kausalyā's joy, who has gone away with his brother Lakṣmaṇa and with Sītā?” Asked this, she set about telling him plainly, uttering the painful news as though she were announcing something welcome — the news that would break her son's heart she told eagerly, as if it were good. “That prince, my son, has gone in bark garments to the great forest of the Daṇḍakas with Vaidehī, and Lakṣmaṇa has followed him.” At that Bharata was appalled. Fearing for his brother's good name, and prompted by the greatness of his line, he began to ask: “Has Rāma taken any brahmin's wealth? Has he harmed any innocent man, rich or poor? Has the prince coveted another man's wife? Why has my brother Rāma been banished to the Daṇḍaka forest?” These questions reveal Bharata's character: he does not suspect Rāma but searches for the cause of the banishment, believing that in Ikṣvāku's line no one could be banished without cause; the questions spring not from doubt but from pride in the dharma of his house. His three questions name three great sins — stealing a brahmin's wealth, harming the innocent, and violating another's wife — which in his view were the only crimes for which a royal prince could be exiled.

Then his fickle mother, in her woman's way, began to tell exactly what she had done. Delighted with herself and vainly thinking herself wise, Kaikeyī answered the great-souled Bharata: “Rāma has taken no brahmin's wealth from anyone; he has harmed no innocent man, rich or poor; Rāma does not so much as look at another man's wife. But I, my son, as soon as I heard of Rāma's consecration, asked your father for the kingdom and for Rāma's banishment. Holding to his own rule, your father did just that, and Rāma was sent away with Saumitri and Sītā. And not seeing that beloved son, the glorious king, worn down by grief for him, died. Now, you who know dharma, take up the kingship; it was for your sake that I did all this. Do not grieve, do not be distressed; take courage, my child. This city and this untroubled kingdom are yours. So, my son, with Vasiṣṭha and the other great brahmins who know the rites, quickly and duly perform the funeral of that undaunted king, and have yourself consecrated over the earth.” Her answer falls into three parts: first she grants Rāma's innocence, then she tells her own deed, and last she claims its reward. That order shows how deep her delusion ran: she knew Rāma was blameless, and still she had him banished. The poet's word for her, “vainly thinking herself wise”, is decisive: she thought herself a shrewd politician, when in truth she had brought ruin on her own son. Her boast, “it was for your sake that I did all this”, is the hardest of all for Bharata to bear, and in the next sarga, hearing it, he will burst out in fury and denounce his mother. Bharata has not yet said a word, and his very silence foreshadows that anger. So this sarga marks a great turning in the story: from here on Bharata's character stands at its centre.