पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः मातामहम् अश्वपतिम् आपृच्छ्य शत्रुघ्नसहितः रथम् आरुह्य राजगृहात् निर्गतः। अस्मिन् सर्गे कविः तस्य सप्तदिवसात्मिकां यात्रां क्रमेण वर्णयति — नदीनां ग्रामाणां वनानां च नामभिः पूर्णा एषा वर्णना समग्रे रामायणे दुर्लभा। वीर्यवान् सः राजगृहात् प्राङ्मुखः अभिनिर्याय प्रथमं सुदामां नदीं संतीर्य ताम् अवेक्ष्य अगच्छत्। ततः द्युतिमान् इक्ष्वाकुनन्दनः ह्लादिनीं दूरपारां प्रतीचीनस्रोतसं तरङ्गिणीं शतद्रुनदीम् अतरत्। तदनन्तरं सः ऐलधाने नदीं तीर्त्वा अपरपर्वतान् प्राप्य, स्वान्तःपतितानि वस्तूनि शिलारूपाणि करोति इति प्रसिद्धां शिलां नदीम् अपि तीर्त्वा, आग्नेय्यां दिशि स्थितं शल्यकर्षणनामकं देशम् अगच्छत्। सत्यसन्धः शुचिः च सन् सः शिलावहां नदीं प्रेक्षमाणः महाशैलान् अतिक्रम्य कुबेरस्य चैत्ररथं वनं प्रति प्रायात्। मार्गवर्णने कविः भरतस्य त्वरां न विस्मरति — प्रतिपदं सः गच्छति एव, क्वापि न विश्राम्यति; यतः दूतानां वचनम् ‘आत्ययिकं कृत्यम्’ इति तस्य हृदये वर्तते। ‘सत्यसन्धः शुचिः’ इति विशेषणद्वयम् अपि सूचकम् — यः पुरुषः मार्गे अपि शौचं प्रतिज्ञां च न त्यजति, सः एव अग्रे राज्यम् अपि न ग्रहीष्यति।

ततः सः सरस्वतीं गङ्गां च उभे अपि युगपत् प्रतिपद्य वीरमत्स्यदेशस्य उत्तरभागे स्थितं भारुण्डवनं प्राविशत्। तत्र वेगवतीं कुलिङ्गानाम्नीं पर्वतैः आवृतां ह्लादिनीं नदीं दृष्ट्वा, ततः यमुनां प्राप्य तां संतीर्य सः सैन्यम् आश्वासयत्। तत्र मार्गश्रमेण तप्तानि गात्राणि जलेन शीतीकृत्य, क्लान्तान् वाजिनः आश्वास्य, स्वयं च स्नात्वा जलं पीत्वा अग्रिममार्गार्थम् उदकम् आदाय सः प्रायात्। ततः भद्रः राजपुत्रः भद्रेण यानेन मनुष्यैः अल्पम् एव सेवितं महारण्यं मारुतः आकाशम् इव वेगेन अत्यगात्। अत्र उपमा सूक्ष्मा — वायोः गतिः यथा अप्रतिहता, तथा एव भरतस्य गतिः; किन्तु वायुः प्रीत्या वहति, अयं तु शङ्कया। सैन्यस्य आश्वासनम् अपि सूचयति यत् नायकः स्वयं न श्राम्यति, अपि तु अनुयायिनां श्रमं गणयति — एतत् भरतस्य राजगुणस्य लक्षणम्। ‘भद्रः भद्रेण यानेन’ इति पदयुग्मे कविः शब्दक्रीडां करोति — कल्याणस्वभावः पुरुषः कल्याणरूपेण रथेन गच्छति; किन्तु पाठकः जानाति यत् तस्य गन्तव्यं तु सर्वथा अकल्याणम् एव।

अंशुधाननामके स्थाने दुस्तरां महानदीं भागीरथीं प्राप्य राघवः शीघ्रं प्राग्वटनाम्ना विश्रुतं नगरम् उपागच्छत्। तत्र प्राग्वटे गङ्गां तीर्त्वा सः कुटिकोष्टिकां नदीं समायात्; सबलः सन् ताम् अपि तीर्त्वा धर्मवर्धनं नगरम् अगच्छत्। ततः तोरणग्रामस्य दक्षिणार्धेन गत्वा जम्बूप्रस्थं प्राप्तवान्; तदनन्तरं दशरथात्मजः वरूथनामकं रमणीयं ग्रामं ययौ। तत्र रमणीये वने एकां रात्रिं वासं कृत्वा सः पुनः प्राङ्मुखः प्रायात्, यत्र प्रियकाः (कदम्बवृक्षाः) बहवः सन्ति तत् उज्जिहानायाः उद्यानं च प्राप्तवान्। तान् प्रियकान् प्राप्य सः शीघ्रगामिनः वाजिनः रथे योजयित्वा, वाहिनीं शनैः आगन्तुम् अनुज्ञाप्य, स्वयं त्वरितः प्रायात्। एषः एव यात्रायाः सन्धिबिन्दुः — इतः परं भरतः सेनाम् अपि त्यजति, केवलं रथेन धावति। मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां लिखितं यत् अयोध्यातः प्रेषिताः दूताः ऋजुमार्गेण आगताः, भरतस्य तु चतुरङ्गिण्या सेनया सह गन्तव्यम् आसीत्, अतः तस्य मार्गे भिन्नानि ग्रामाणि नदीनगराणि च आगतानि। अत्र एका सूक्ष्मा सूचना अपि वर्तते — यः राजपुत्रः मातामहस्य दत्तं धनं गजान् अश्वान् अमात्यांश्च न अभिनन्दितवान्, सः अधुना तत् सर्वं मार्गे एव त्यक्त्वा गच्छति। वैभवं तस्य न लक्ष्यम्, गन्तव्यम् एव लक्ष्यम्। ‘प्राङ्मुखः ययौ’ इति पुनरुक्त्या कविः दिशम् अपि स्मारयति — पूर्वदिक् एव अयोध्यायाः दिक्।

सर्वतीर्थे वासं कृत्वा सः उत्तानिकां नदीम् अतरत्, अन्याः च विविधाः नदीः पार्वतीयैः तुरङ्गमैः युक्तेन रथेन उत्तीर्णवान्। हस्तिपृष्ठकं ग्रामम् आसाद्य सः कुटिकां नदीम् अपि अतरत्; ततः नरव्याघ्रः लोहित्ये कपीवतीं नदीं ततार। एकसाले स्थाणुमतीं, विनते गोमतीं नदीं च तीर्त्वा, कलिङ्गनगरे च सालवनं प्राप्य अत्यन्तं परिश्रान्तवाहनः भरतः शीघ्रम् आगच्छत्। तत् वनं च सत्वरम् अतीत्य सप्तम्याः रात्रेः अरुणोदये सः मनुना राज्ञा निर्मिताम् अयोध्यां ददर्श। मार्गे सप्त रात्रीः उषितः पुरुषव्याघ्रः तां पुरीं दूरात् एव अपश्यत्। अत्र कविः सङ्ख्यां स्पष्टं स्थापयति — सप्तरात्रम् एव यात्रायाः कालः, तत् च अग्रिमे सर्गे भरतः स्वयं मातरं प्रति ‘अद्य मे सप्तमी रात्रिः’ इति वदन् पुनः सूचयति। एतावता कालेन अयोध्यायां सर्वं परिवृत्तम् आसीत्, तत् तु सः न जानाति। ‘मनुना राज्ञा निर्मिताम्’ इति विशेषणं करुणारसं वर्धयति — या पुरी वंशस्य आदिपुरुषेण स्थापिता, सा एव अद्य वंशस्य शोकेन मलिना। अरुणोदयः अपि सूचकः — प्रकाशस्य काले एव सः अन्धकारं द्रक्ष्यति। अत्र यात्रावर्णनं समाप्यते; इतः परं सर्गस्य शेषः सर्वः नगरस्य शून्यतायाः वर्णनम् एव।

अग्रतः अयोध्यां दृष्ट्वा भरतः सारथिं प्रति इदम् अब्रवीत् — ‘एषा यशस्विनी पुण्योद्याना पुरी मे न अतिप्रतीता, न पूर्ववत् प्रसन्ना प्रतिभाति। हे सारथे, दूरात् अयोध्या पाण्डुमृत्तिका इव दृश्यते। या यज्वभिः गुणसम्पन्नैः वेदपारगैः ब्राह्मणैः, ऋद्धैः च बहुभिः जनैः आकीर्णा, राजर्षिवरेण पालिता च आसीत्, तस्याम् अयोध्यायां पुरा समन्तात् नरनारीणां तुमुलः महान् शब्दः श्रूयते स्म; तम् अहम् अद्य न शृणोमि। सायाह्ने उद्यानेषु क्रीडित्वा उपरतैः नरैः समन्तात् विप्रधावद्भिः यानि उद्यानानि शोभन्ते स्म, तानि मे अद्य अन्यथा एव प्रकाशन्ते — कामिभिः परित्यक्तानि सन्ति, रुदन्ति इव च प्रतीयन्ते। हे सारथे, अरण्यभूता इव इयं पुरी मां प्रतिभाति। अत्र न यानैः, न गजैः, न अश्वैः निर्गच्छन्तः आगच्छन्तः वा नरमुख्याः पूर्ववत् दृश्यन्ते।’ अन्तिमः अत्र श्लोकः षट्पादः — एकस्मिन् एव अङ्के त्रीणि अर्धानि निबद्धानि। अस्मिन् सर्वस्मिन् भागे कविः एकम् एव उपायम् अनुसरति — यत् अस्ति तत् न वर्णयति, अपि तु यत् आसीत् अधुना च नास्ति, तत् एव गणयति। ‘पुरा… अद्य न’ इति द्वन्द्वः पुनःपुनः आवर्तते, तेन च पाठकस्य मनसि नगरस्य पूर्वा शोभा तस्याः च अभावः युगपत् उदेति। भरतः न किमपि श्रुतवान्, किन्तु नगरम् एव तस्मै कथयति। सारथिः तु मौनम् एव अवलम्बते — सः सत्यं जानाति, किन्तु वक्तुं न शक्नोति।

‘पुरा यानि उद्यानानि मत्तैः प्रमुदितैः च जनैः भान्ति स्म, जनानां रतिसंयोगेषु अत्यन्तगुणवन्ति च आसन्, तानि एव अद्य सर्वथा निरानन्दानि पश्यामि; मार्गे स्रस्तपर्णैः वृक्षैः तानि क्रोशन्ति इव। अद्यापि मत्तानां मृगपक्षिणां सरक्तां मधुरां कलां वाणीं बहुशः व्याहरतां शब्दः न श्रूयते। चन्दनागुरुभ्यां सम्पृक्तः धूपेन सम्मूर्च्छितः अमलः श्रीमान् पवनः यथा पुरा प्रवाति स्म, सः किं नु अद्य न प्रवाति? भेरीमृदङ्गवीणानां कोणेन संघट्टितः यः शब्दः पुरा सदा अश्रूयत, सः किम् अद्य विरतः? अनिष्टानि पापानि विविधानि अमनोज्ञानि च निमित्तानि पश्यामि, तेन मे मनः सीदति। हे सूत, सर्वथा मम बन्धुषु कुशलं दुर्लभम् इति भाति; असति अपि कारणे मम हृदयं मुह्यति इव सीदति च।’ एवं कविः बहुभिः श्लोकैः शून्यतायाः चित्रं रचयति — यत् नास्ति तस्य एव गणनया नगरस्य शोकः दर्श्यते। अत्र इन्द्रियक्रमः अपि द्रष्टव्यः — प्रथमं चक्षुषा उद्यानानि दृश्यन्ते, ततः श्रोत्रेण मृगपक्षिणां वाद्यानां च शब्दाभावः गृह्यते, ततः घ्राणेन चन्दनागुरुधूपगन्धस्य अभावः। एवं त्रिभिः इन्द्रियैः एकम् एव सत्यम् आगच्छति। ‘विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः’ इति उत्प्रेक्षा विशेषेण मार्मिका — वृक्षाः पर्णानि मुञ्चन्ति, तत् तु कविः आक्रन्दनम् इति पश्यति; यथा शोके मनुष्याः केशान् मुञ्चन्ति। अन्ते भरतः स्वयम् एव निर्णयम् आह — ‘बन्धुषु कुशलं दुर्लभम्’ इति। ‘असति सम्मोहे’ इति पदेन सः स्वस्य शङ्कायाः निर्हेतुकत्वम् अपि स्वीकरोति, तथापि हृदयं न शाम्यति। एतत् एव वाल्मीकेः मनोविज्ञानम् — बुद्धिः कारणं न पश्यति, हृदयं तु पूर्वम् एव जानाति।

विषण्णः श्रान्तहृदयः त्रस्तः संलुलितेन्द्रियः च भरतः इक्ष्वाकुपालितां पुरीं शीघ्रं प्राविशत्। श्रान्तवाहनः सः वैजयन्तनाम्ना द्वारेण प्रविष्टवान्; द्वाःस्थाः उत्थाय जयम् उक्त्वा तेन सह ययुः। अनेकाग्रहृदयः सः तं द्वाःस्थं जनं प्रत्यर्च्य तत्र अश्वपतेः क्लान्तं सूतम् अब्रवीत् — ‘हे अनघ, कारणं विना अहं किमर्थम् एवं त्वरया आनीतः? मम हृदयम् अशुभम् आशङ्कते, शीलं च पतति इव। नृपतीनां विनाशे पूर्वं यादृशाः आकाराः श्रुताः, तान् सर्वान् अहम् इह पश्यामि, हे सारथे। गृहाणि सम्मार्जनविहीनानि परुषाणि च उपलक्षये, तेषां कवाटानि असंयतानि, सर्वशः श्रीविहीनानि च। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनरहितानि, अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च सन्ति। कुटुम्बिनां भवनानि अलक्ष्मीकानि पश्यामि, यानि मालाशोभारहितानि असम्मृष्टाजिराणि च वर्तन्ते।’ अत्र भरतस्य शङ्का क्रमेण दृढा भवति — प्रथमं सः उद्यानानि पश्यति, ततः गृहाणि, ततः देवालयान्; बहिरङ्गात् अन्तरङ्गं प्रति दृष्टिः चलति। ‘वैजयन्तेन द्वारेण’ इति नाम्ना कविः अयोध्यायाः राजद्वारम् उल्लिखति; द्वाःस्थाः तं दृष्ट्वा उत्थाय ‘जय’ इति वदन्ति — एषः आचारमात्रः जयशब्दः अत्र अत्यन्तं विषण्णः प्रतिभाति, यतः येन जयः वक्तव्यः तस्य पिता मृतः, भ्राता च वनं गतः। ‘अनेकाग्रहृदयः’ इति पदेन कविः तस्य चित्तस्य विक्षेपं दर्शयति — सः द्वाःस्थान् अर्चयति, किन्तु मनः अन्यत्र। सूतः अपि ‘क्लान्तः’ इति विशेष्यते; अश्वपतेः सारथिः सप्तरात्रं रथं वाहयित्वा श्रान्तः, तथापि भरतः तम् एव पृच्छति, यतः अन्यः कोऽपि तस्य विश्वासपात्रं नासीत्। गृहाणां वर्णने पञ्च लक्षणानि उक्तानि — असम्मार्जनम्, अनर्गलितकवाटत्वम्, बलिकर्मलोपः, धूपाभावः, कुटुम्बानां क्षुधा च। एतानि सर्वाणि शोकगृहस्य एव लक्षणानि; नगरं समग्रम् एव सूतकगृहम् इव जातम्।

‘देवागाराणि शून्यानि सन्ति, इह पूर्ववत् न भान्ति; देवतार्चाः प्रविद्धाः, यज्ञगोष्ठाः च तथैव। माल्यापणेषु अद्य पण्यानि न राजन्ते; वणिजः अपि अत्र पूर्ववत् न दृश्यन्ते। ध्यानेन संविग्नहृदयाः नष्टव्यापारेण यन्त्रिताः च जनाः वर्तन्ते; देवायतनेषु चैत्येषु च पक्षिमृगाः दीनाः सन्ति। मलिनं अश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशं सस्त्रीपुंसं जनं पुरे उत्कण्ठितं पश्यामि।’ एवम् उक्त्वा दीनमानसः भरतः अयोध्यायां तानि अनिष्टानि प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ। शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजसा अरुणीकृतद्वारकवाटयन्त्रां पूर्वम् इन्द्रपुरीसदृशीं तां पुरीं दृष्ट्वा सः दुःखेन सम्पूर्णतरः बभूव। यानि मनसः अप्रियाणि अन्यदा अस्य पुरे न अभवन्, तानि पश्यन् सः अवाक्शिराः दीनमनाः अहृष्टः च सन् पितुः वेश्म प्राविशत्। एतेन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे सः पितरं तत्र अपश्यन् मातुः गृहं गमिष्यति, तत्र च सत्यं श्रोष्यति। अन्तिमयोः श्लोकयोः वृत्तम् एव परिवर्तते — अनुष्टुभः त्यक्त्वा कविः दीर्घवृत्तम् उपजातिम् आश्रयति, यथा अस्य सर्गमालायाः बहुषु सर्गेषु दृश्यते; तेन च समाप्तेः गाम्भीर्यं वर्धते। ‘इन्द्रपुरीप्रकाशाम्’ इति विशेषणं च ‘रजोरुणद्वारकवाटयन्त्राम्’ इति विशेषणं च एकस्मिन् एव श्लोके स्थापयित्वा कविः पूर्वापरयोः दशयोः अन्तरं क्षणे एव दर्शयति। ‘अवाक्शिराः’ इति पदम् अपि स्मर्तव्यम् — यः राजपुत्रः उन्नतशिराः सन् प्रस्थितः आसीत्, सः अधुना नतशिराः पितुः गृहं प्रविशति। सम्पूर्णे सर्गे भरतः किमपि सत्यं न श्रुतवान्, तथापि सर्वं शङ्कितवान्; एषा एव कवेः कुशलता — शोकस्य निवेदनात् पूर्वं शोकस्य छाया एव पाठकं स्पृशति।

మునుపటి సర్గలో భరతుడు తాతగారైన అశ్వపతి అనుమతి తీసుకొని శత్రుఘ్నునితో కలిసి రథమెక్కి రాజగృహం నుండి బయలుదేరాడు. ఈ సర్గలో కవి అతని ఏడు రోజుల ప్రయాణాన్ని క్రమంగా వర్ణిస్తున్నాడు — నదుల, గ్రామాల, వనాల పేర్లతో నిండిన ఈ వర్ణన మొత్తం రామాయణంలోనే అరుదైనది. పరాక్రమవంతుడైన అతడు రాజగృహం నుండి తూర్పుముఖంగా బయలుదేరి, మొదట సుదామా నదిని దాటి, దానిని చూస్తూ ముందుకు సాగాడు. తరువాత తేజస్వి అయిన ఇక్ష్వాకునందనుడు ఆహ్లాదకరమైన, విశాలమైన, పశ్చిమాభిముఖంగా ప్రవహించే, అలలతో కూడిన శతద్రు నదిని దాటాడు. ఆ తరువాత అతడు ఐలధానం దగ్గర నదిని దాటి, అపరపర్వతాలను చేరి, తనలో పడిన వస్తువులను రాళ్ళుగా మార్చివేస్తుందని ప్రసిద్ధమైన శిలా నదిని కూడా దాటి, ఆగ్నేయ దిశలో ఉన్న శల్యకర్షణం అనే దేశానికి వెళ్ళాడు. సత్యసంధుడూ శుచీ అయిన అతడు శిలావహా నదిని చూస్తూ, మహాపర్వతాలను దాటి, కుబేరుని చైత్రరథ వనం వైపు సాగాడు. మార్గవర్ణనలో కవి భరతుని తొందరను మరచిపోడు — అడుగడుగునా అతడు సాగిపోతూనే ఉన్నాడు, ఎక్కడా విశ్రమించడం లేదు; ఎందుకంటే ‘అత్యవసరమైన పని’ అనే దూతల మాట అతని హృదయంలో ఉంది. ‘సత్యసంధః శుచిః’ అనే రెండు విశేషణాలు కూడా సూచనాత్మకమైనవి — దారిలో కూడా శుచినీ ప్రతిజ్ఞనూ విడువనివాడే ముందు రాజ్యాన్ని కూడా స్వీకరించడు.

తరువాత అతడు సరస్వతీ గంగల సంగమాన్ని చేరి, వీరమత్స్యదేశపు ఉత్తరభాగంలో ఉన్న భారుండవనంలో ప్రవేశించాడు. అక్కడ వేగంగా ప్రవహించే, పర్వతాలతో చుట్టబడిన, ఆహ్లాదకరమైన కులింగా అనే నదిని చూసి, తరువాత యమునను చేరి దానిని దాటి, అతడు సైన్యానికి విశ్రాంతినిచ్చాడు. అక్కడ దారి శ్రమతో వేడెక్కిన శరీరాలను నీటితో చల్లబరచి, అలసిన గుర్రాలకు విశ్రాంతినిచ్చి, తానూ స్నానం చేసి నీళ్ళు తాగి, ముందరి దారి కోసం నీళ్ళు తీసుకొని బయలుదేరాడు. తరువాత శుభస్వభావుడైన ఆ రాజకుమారుడు శుభమైన వాహనంలో, మనుష్యులు అరుదుగా సంచరించే మహారణ్యాన్ని, వాయువు ఆకాశాన్ని దాటినట్లు, వేగంగా దాటాడు. ఇక్కడ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — వాయువు గమనం ఎలా అడ్డులేనిదో, భరతుని గమనం కూడా అలాగే; కాని వాయువు సంతోషంగా వీస్తుంది, ఇతడు మాత్రం శంకతో సాగుతున్నాడు. సైన్యానికి విశ్రాంతినివ్వడం కూడా సూచిస్తున్నది — నాయకుడు తాను అలసిపోకపోయినా అనుచరుల శ్రమను లెక్కిస్తాడు — ఇది భరతునిలోని రాజగుణానికి లక్షణం. ‘భద్రః భద్రేణ యానేన’ (శుభుడు శుభమైన వాహనంతో) అనే పదజంటలో కవి శబ్దక్రీడ చేస్తున్నాడు — కల్యాణస్వభావుడు కల్యాణరూపమైన రథంలో వెళ్తున్నాడు; కాని అతని గమ్యం పూర్తిగా అకల్యాణమేనని పాఠకునికి తెలుసు.

అంశుధానం అనే చోట దాటడానికి కష్టమైన మహానది భాగీరథిని చేరి, రాఘవుడు త్వరగా ప్రాగ్వటం అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన నగరానికి వచ్చాడు. అక్కడ ప్రాగ్వటంలో గంగను దాటి అతడు కుటికోష్టికా నదిని చేరాడు; సైన్యంతో కలిసి దానిని కూడా దాటి ధర్మవర్ధనం అనే నగరానికి వెళ్ళాడు. తరువాత తోరణగ్రామానికి దక్షిణభాగం గుండా వెళ్ళి జంబూప్రస్థాన్ని చేరాడు; ఆ తరువాత దశరథకుమారుడు వరూథం అనే రమణీయమైన గ్రామానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ రమణీయమైన వనంలో ఒక రాత్రి గడిపి అతడు మళ్ళీ తూర్పుముఖంగా బయలుదేరి, ప్రియక (కదంబ) వృక్షాలు ఎక్కువగా ఉన్న ఉజ్జిహానా ఉద్యానాన్ని చేరాడు. ఆ ప్రియకవృక్షాలను చేరి, అతడు వేగంగా పరిగెత్తే గుర్రాలను రథానికి కట్టి, సైన్యాన్ని నెమ్మదిగా రమ్మని అనుమతించి, తాను తొందరగా బయలుదేరాడు. ఇదే ప్రయాణంలోని సంధిబిందువు — ఇక్కడి నుండి భరతుడు సైన్యాన్ని కూడా విడిచి కేవలం రథంతో పరుగెత్తుతున్నాడు. ముద్రణలోని పాదటిప్పణిలో ఇలా రాయబడింది — అయోధ్య నుండి పంపబడిన దూతలు సూటి దారిలో వచ్చారు, భరతుడు మాత్రం చతురంగసైన్యంతో వెళ్ళవలసి వచ్చింది, అందువల్ల అతని దారిలో వేరే గ్రామాలూ నదులూ నగరాలూ వచ్చాయి. ఇక్కడ ఒక సూక్ష్మమైన సూచన కూడా ఉంది — తాతగారు ఇచ్చిన ధనాన్నీ ఏనుగులనూ గుర్రాలనూ అమాత్యులనూ ఆనందంగా స్వీకరించని రాజకుమారుడు ఇప్పుడు అదంతా దారిలోనే విడిచిపెట్టి వెళ్తున్నాడు. వైభవం అతని లక్ష్యం కాదు, గమ్యమే లక్ష్యం. ‘ప్రాఙ్ముఖః యయౌ’ (తూర్పుముఖంగా వెళ్ళాడు) అనే పునరుక్తితో కవి దిశను కూడా గుర్తుచేస్తున్నాడు — తూర్పు దిక్కే అయోధ్య దిక్కు.

సర్వతీర్థంలో బస చేసి అతడు ఉత్తానికా నదిని దాటాడు, పర్వతప్రాంతపు గుర్రాలు కట్టిన రథంతో ఇతర రకరకాల నదులను కూడా దాటాడు. హస్తిపృష్ఠకం అనే గ్రామాన్ని చేరి అతడు కుటికా నదిని కూడా దాటాడు; తరువాత ఆ నరవ్యాఘ్రుడు లోహిత్యం దగ్గర కపీవతీ నదిని దాటాడు. ఏకసాలం దగ్గర స్థాణుమతినీ, వినతం దగ్గర గోమతీ నదినీ దాటి, కలింగనగరం దగ్గర సాలవనాన్ని చేరి, బాగా అలసిన వాహనాలతో భరతుడు త్వరగా వచ్చాడు. ఆ వనాన్ని కూడా వేగంగా దాటి, ఏడవ రాత్రి అరుణోదయ వేళ, మనువు రాజు నిర్మించిన అయోధ్యను అతడు చూశాడు. దారిలో ఏడు రాత్రులు గడిపిన ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు ఆ నగరాన్ని దూరం నుండే చూశాడు. ఇక్కడ కవి సంఖ్యను స్పష్టంగా నిలుపుతున్నాడు — ప్రయాణకాలం ఏడు రాత్రులే; తరువాతి సర్గలో భరతుడు తానే తల్లితో ‘ఈ రోజు నాకు ఏడవ రాత్రి’ అని చెబుతూ దానిని మళ్ళీ సూచిస్తాడు. ఇంతకాలంలో అయోధ్యలో అంతా మారిపోయింది, అది మాత్రం అతనికి తెలియదు. ‘మనువు రాజు నిర్మించిన’ అనే విశేషణం కరుణరసాన్ని పెంచుతున్నది — వంశపు ఆదిపురుషుడు స్థాపించిన నగరమే ఈ రోజు వంశపు శోకంతో మలినమైంది. అరుణోదయం కూడా సూచనాత్మకమే — వెలుగు వచ్చే వేళలోనే అతడు చీకటిని చూడబోతున్నాడు. ఇక్కడ యాత్రావర్ణన ముగుస్తున్నది; ఇక్కడి నుండి సర్గలో మిగిలినదంతా నగరపు శూన్యత వర్ణనే.

ఎదురుగా అయోధ్యను చూసి భరతుడు సారథితో ఇలా అన్నాడు: ‘యశస్విని, పుణ్యోద్యానాలు గల ఈ నగరం నాకు అంతగా పరిచితమైనదానిలా, మునుపటిలా ప్రసన్నంగా కనిపించడం లేదు. సారథీ, దూరం నుండి అయోధ్య తెల్లని మట్టిదిబ్బలా కనిపిస్తున్నది. యజ్ఞాలు చేసే, గుణసంపన్నులైన, వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులతో, సంపన్నులైన ఎంతోమంది జనులతో నిండి, రాజర్షిశ్రేష్ఠుని పాలనలో ఉన్న ఈ అయోధ్యలో ఇంతకు ముందు అన్నివైపులా స్త్రీపురుషుల కోలాహలమైన గొప్ప శబ్దం వినిపించేది; దానిని ఈ రోజు నేను వినడం లేదు. సాయంకాలం ఉద్యానాలలో ఆడుకొని విరమించిన మనుష్యులు అన్నివైపులా పరుగెత్తుతుండగా ఏ ఉద్యానాలు శోభించేవో, అవి ఈ రోజు నాకు మరోలా కనిపిస్తున్నాయి — విలాసపురుషులు విడిచిపెట్టినవై, ఏడుస్తున్నట్లుగా తోస్తున్నాయి. సారథీ, ఈ నగరం నాకు అడవిలా మారినట్లు తోస్తున్నది. ఇక్కడ వాహనాలతో గాని, ఏనుగులతో గాని, గుర్రాలతో గాని వెళ్తూ వస్తూ ఉండే ప్రముఖులు మునుపటిలా కనిపించడం లేదు.’ ఇక్కడ చివరి శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ఒకే సంఖ్య కింద మూడు అర్ధభాగాలు కూర్చబడ్డాయి. ఈ భాగమంతటిలో కవి ఒకే ఉపాయాన్ని అనుసరిస్తున్నాడు — ఉన్నదానిని వర్ణించడు, ఒకప్పుడు ఉండి ఇప్పుడు లేనిదానినే లెక్కిస్తాడు. ‘ఇంతకు ముందు… ఈ రోజు లేదు’ అనే ద్వంద్వం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, దానితో పాఠకుని మనస్సులో నగరపు పూర్వశోభా దాని అభావమూ ఏకకాలంలో ఉదయిస్తాయి. భరతుడు ఏమీ వినలేదు, కాని నగరమే అతనికి చెబుతున్నది. సారథి మాత్రం మౌనాన్నే ఆశ్రయిస్తున్నాడు — అతనికి సత్యం తెలుసు, కాని చెప్పలేడు.

‘ఇంతకు ముందు మత్తులైన, సంతోషంగా ఉన్న జనులతో ప్రకాశించే, జనుల ప్రేమసమాగమాలకు ఎంతో అనుకూలమైన ఆ ఉద్యానాలనే ఈ రోజు పూర్తిగా ఆనందం లేనివిగా చూస్తున్నాను; దారిలో ఆకులు రాలుతున్న చెట్లతో అవి ఆక్రోశిస్తున్నట్లున్నాయి. మదించిన మృగాలూ పక్షులూ అనురాగంతో కూడిన మధురమైన కలరవాన్ని పదేపదే పలికే ధ్వని ఇప్పటికీ వినిపించడం లేదు. చందనంతో, అగరుతో కలిసి, ధూపంతో నిండిన, నిర్మలమైన, మనోహరమైన గాలి ఇంతకు ముందు వీచినట్లు ఈ రోజు ఎందుకు వీచడం లేదు? భేరీ, మృదంగ, వీణల నుండి కోణం (వాయించే పుల్ల) తాకిడితో ఇంతకు ముందు ఎల్లప్పుడూ వినిపించే శబ్దం ఈ రోజు ఎందుకు ఆగిపోయింది? అనిష్టమైన, పాపసూచకమైన, రకరకాల అమనోజ్ఞమైన నిమిత్తాలను చూస్తున్నాను, అందువల్ల నా మనస్సు కుంగిపోతున్నది. సూతా, నా బంధువులలో క్షేమం అన్నివిధాలా దుర్లభమని తోస్తున్నది; కారణం లేకపోయినా నా హృదయం మోహంలో పడినట్లు కుంగిపోతున్నది.’ ఈ విధంగా కవి ఎన్నో శ్లోకాలతో శూన్యత చిత్రాన్ని రచిస్తున్నాడు — లేనిదానిని లెక్కించడం ద్వారానే నగరపు శోకం చూపబడుతున్నది. ఇక్కడ ఇంద్రియక్రమాన్ని కూడా గమనించాలి — మొదట కంటితో ఉద్యానాలు చూడబడతాయి, తరువాత చెవితో మృగపక్షుల, వాద్యాల శబ్దం లేకపోవడం గ్రహించబడుతుంది, తరువాత ముక్కుతో చందన-అగరు-ధూప గంధం లేకపోవడం. ఈ విధంగా మూడు ఇంద్రియాల ద్వారా ఒకే సత్యం వస్తున్నది. ‘విక్రోశద్భిరివ ద్రుమైః’ (ఆక్రోశిస్తున్నట్లున్న చెట్లతో) అనే ఉత్ప్రేక్ష ప్రత్యేకంగా మర్మస్పర్శి — చెట్లు ఆకులు రాలుస్తున్నాయి, దానిని కవి ఆక్రందనగా చూస్తున్నాడు; శోకంలో మనుష్యులు జుట్టు విరబోసుకున్నట్లు. చివరకు భరతుడు తానే నిర్ణయం చెబుతున్నాడు — ‘బంధువులలో క్షేమం దుర్లభం’ అని. ‘అసతి సమ్మోహే’ (కారణం లేకపోయినా) అనే పదంతో అతడు తన శంక నిర్హేతుకమైనదని కూడా అంగీకరిస్తున్నాడు, అయినా హృదయం శాంతించడం లేదు. ఇదే వాల్మీకి మనోవిజ్ఞానం — బుద్ధి కారణాన్ని చూడదు, హృదయం మాత్రం ముందుగానే తెలుసుకుంటుంది.

విషణ్ణుడై, అలసిన హృదయంతో, భయపడుతూ, ఇంద్రియాలన్నీ కలతపడగా భరతుడు ఇక్ష్వాకులు పాలించిన నగరంలో త్వరగా ప్రవేశించాడు. అలసిన వాహనాలతో అతడు వైజయంతం అనే ద్వారం గుండా ప్రవేశించాడు; ద్వారపాలకులు లేచి ‘జయం’ అని పలికి అతనితో పాటు నడిచారు. ఏకాగ్రత లేని హృదయంతో అతడు ఆ ద్వారపాలకులను ప్రతిసత్కరించి, అక్కడ అశ్వపతి పంపిన అలసిన సారథితో అన్నాడు: ‘పాపరహితుడా, కారణం లేకుండా నన్ను ఇంత తొందరగా ఎందుకు తీసుకువచ్చారు? నా హృదయం అశుభాన్ని శంకిస్తున్నది, నా నిబ్బరం జారిపోతున్నట్లుంది. సారథీ, రాజులు నశించినప్పుడు కనిపించే లక్షణాలను గురించి ఇంతకు ముందు విన్నాను, అవన్నీ ఇక్కడ చూస్తున్నాను. ఇళ్ళు ఊడ్చబడకుండా, కళావిహీనంగా కనిపిస్తున్నాయి, వాటి తలుపులు మూయబడకుండా ఉన్నాయి, అన్నివిధాలా శోభ కోల్పోయాయి. బలికర్మ లేకుండా, ధూపపరిమళం లేకుండా ఉన్నాయి, కుటుంబాలు భోజనం చేయలేదు, జనులు కాంతిహీనులై ఉన్నారు. గృహస్థుల భవనాలు సంపదను కోల్పోయినవిగా, మాలలతో శోభ లేనివిగా, ఊడ్చని ముంగిళ్ళతో ఉన్నవిగా చూస్తున్నాను.’ ఇక్కడ భరతుని శంక క్రమంగా దృఢపడుతున్నది — మొదట అతడు ఉద్యానాలను చూస్తాడు, తరువాత ఇళ్ళను, తరువాత దేవాలయాలను; దృష్టి బయటి నుండి లోపలికి కదులుతుంది. ‘వైజయంతేన ద్వారేణ’ అనే పేరుతో కవి అయోధ్య రాజద్వారాన్ని ప్రస్తావిస్తున్నాడు; ద్వారపాలకులు అతన్ని చూసి లేచి ‘జయ’ అంటారు — ఆచారమాత్రమైన ఈ జయశబ్దం ఇక్కడ ఎంతో విషాదంగా తోస్తుంది, ఎందుకంటే ఎవనికి జయం పలకబడుతున్నదో అతని తండ్రి మరణించాడు, అన్న అడవికి వెళ్ళాడు. ‘అనేకాగ్రహృదయః’ (ఏకాగ్రత లేని హృదయం గలవాడు) అనే పదంతో కవి అతని చిత్తవిక్షేపాన్ని చూపిస్తున్నాడు — అతడు ద్వారపాలకులను సత్కరిస్తున్నాడు, కాని మనస్సు మరెక్కడో ఉంది. సారథి కూడా ‘క్లాంతః’ (అలసినవాడు) అని విశేషించబడ్డాడు; అశ్వపతి సారథి ఏడు రాత్రులు రథం నడిపి అలసిపోయాడు, అయినా భరతుడు అతన్నే అడుగుతున్నాడు, ఎందుకంటే అతనికి నమ్మదగినవాడు మరెవరూ లేరు. ఇళ్ళ వర్ణనలో ఐదు లక్షణాలు చెప్పబడ్డాయి — ఊడ్చకపోవడం, తలుపులు గడియ వేయకపోవడం, బలికర్మ లోపించడం, ధూపం లేకపోవడం, కుటుంబాల ఆకలి. ఇవన్నీ శోకగృహపు లక్షణాలే; నగరమంతా సూతకగృహంలా అయిపోయింది.

‘దేవాలయాలు శూన్యంగా ఉన్నాయి, ఇక్కడ మునుపటిలా ప్రకాశించడం లేదు; దేవతావిగ్రహాలు పూజ లేక విడిచిపెట్టబడ్డాయి, యజ్ఞశాలలు కూడా అలాగే ఉన్నాయి. పూలమాలల అంగళ్ళలో ఈ రోజు సరుకులు శోభించడం లేదు; వ్యాపారులు కూడా ఇక్కడ మునుపటిలా కనిపించడం లేదు. జనులు చింతతో కలతపడిన హృదయాలతో, వ్యాపారం పోయి బంధితుల్లా ఉన్నారు; దేవాయతనాలలోనూ చైత్యవృక్షాల దగ్గరా పక్షులూ మృగాలూ దీనంగా ఉన్నాయి. మలినంగా, కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో, దీనంగా, చింతాక్రాంతంగా, కృశించి, ఆతురతతో ఉన్న స్త్రీపురుషులను నగరంలో చూస్తున్నాను.’ ఇలా చెప్పి, దీనమనస్కుడైన భరతుడు అయోధ్యలోని ఆ అనిష్టాలను చూస్తూ రాజభవనానికి వెళ్ళాడు. శూన్యమైన కూడళ్ళూ ఇళ్ళూ వీధులూ గల, ధూళితో ఎర్రబడిన ద్వారాలూ తలుపులూ యంత్రాలూ గల, ఒకప్పుడు ఇంద్రపురితో సమానమైన ఆ నగరాన్ని చూసి అతడు దుఃఖంతో మరింత నిండిపోయాడు. ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ ఈ నగరంలో జరగని, మనస్సుకు అప్రియమైనవాటిని చూస్తూ, తల వంచుకొని, దీనమనస్కుడై, సంతోషం లేకుండా అతడు తండ్రి భవనంలో ప్రవేశించాడు. దీనితో సర్గ ముగుస్తున్నది; తరువాతి సర్గలో అతడు తండ్రిని అక్కడ చూడక తల్లి ఇంటికి వెళ్తాడు, అక్కడే సత్యం వింటాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలలో ఛందస్సే మారుతుంది — అనుష్టుప్పును విడిచి కవి దీర్ఘమైన ఉపజాతి వృత్తాన్ని ఆశ్రయిస్తున్నాడు, ఈ సర్గమాలలోని ఎన్నో సర్గలలో కనిపించినట్లే; దానితో ముగింపు గాంభీర్యం పెరుగుతున్నది. ‘ఇంద్రపురీప్రకాశామ్’ (ఇంద్రపురి వలె ప్రకాశించే) అనే విశేషణాన్నీ ‘రజోరుణద్వారకవాటయంత్రామ్’ (ధూళితో ఎర్రబడిన ద్వారాలూ తలుపులూ యంత్రాలూ గల) అనే విశేషణాన్నీ ఒకే శ్లోకంలో ఉంచి, కవి పూర్వాపర దశల మధ్య అంతరాన్ని క్షణంలో చూపిస్తున్నాడు. ‘అవాక్శిరాః’ (తల వంచుకున్నవాడు) అనే పదాన్ని కూడా గుర్తుంచుకోవాలి — తల ఎత్తుకొని బయలుదేరిన రాజకుమారుడు ఇప్పుడు తల వంచుకొని తండ్రి ఇంట్లో ప్రవేశిస్తున్నాడు. సర్గ మొత్తంలో భరతుడు ఏ సత్యాన్నీ వినలేదు, అయినా అన్నిటినీ శంకించాడు; ఇదే కవి నేర్పు — శోకాన్ని తెలియజేయడానికి ముందే శోకపు నీడ పాఠకుణ్ణి తాకుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் தாய்வழிப் பாட்டனார் அசுவபதியிடம் விடைபெற்று, சத்ருக்னனுடன் தேரில் ஏறி ராஜகிருகத்திலிருந்து புறப்பட்டான். இந்தச் சர்க்கத்தில் கவிஞர் அவனுடைய ஏழு நாள் பயணத்தை வரிசையாக வருணிக்கிறார் — நதிகள், கிராமங்கள், காடுகள் ஆகியவற்றின் பெயர்களால் நிறைந்த இந்த வருணனை ராமாயணம் முழுவதிலும் அரிது. வீரமிக்க அவன் ராஜகிருகத்திலிருந்து கிழக்கு நோக்கிப் புறப்பட்டு, முதலில் சுதாமா நதியைக் கடந்து, அதைப் பார்த்தபடி சென்றான். பின்னர் ஒளிமிக்க இக்ஷ்வாகு குலக்கொழுந்து, இனிய ஓசையுடைய, அகன்ற கரைகள் கொண்ட, மேற்கு நோக்கிப் பாயும், அலைகள் நிறைந்த சதத்ரு நதியைக் கடந்தான். அதன் பின் ஐலதானம் என்ற இடத்தில் நதியைக் கடந்து, அபரபர்வதங்கள் என்ற பகுதியை அடைந்து, தன்னுள் விழும் பொருள்களைக் கல்லாக்குவதாகப் புகழ்பெற்ற சிலா நதியையும் கடந்து, தென்கிழக்குத் திசையில் உள்ள சல்யகர்ஷணம் என்ற நாட்டை அடைந்தான். சத்தியத்தில் உறுதியானவனும் தூயவனுமான அவன் சிலாவஹா நதியைப் பார்த்தபடி பெரும் மலைகளைக் கடந்து குபேரனின் சைத்ரரதக் காட்டை நோக்கிச் சென்றான். வழியின் வருணனையில் கவிஞர் பரதனின் அவசரத்தை மறக்கவில்லை — ஒவ்வொரு அடியிலும் அவன் சென்றுகொண்டே இருக்கிறான், எங்கும் ஓய்வெடுக்கவில்லை; ஏனெனில் ‘அவசரக் காரியம்’ என்ற தூதர்களின் சொல் அவன் இதயத்தில் இருக்கிறது. ‘சத்தியத்தில் உறுதியானவன், தூயவன்’ என்ற இரண்டு அடைமொழிகளும் குறிப்பானவை — வழியிலும் தூய்மையையும் வாக்கையும் கைவிடாதவனே பின்னர் அரசையும் ஏற்கமாட்டான்.

பின்னர் அவன் சரஸ்வதி, கங்கை இரண்டும் சங்கமிக்கும் இடத்தை அடைந்து, வீரமத்ஸ்ய நாட்டின் வடபகுதியில் உள்ள பாருண்டக் காட்டுக்குள் நுழைந்தான். அங்கே வேகமாக ஓடும், மலைகளால் சூழப்பட்ட, இனிய ஓசையுடைய குலிங்கா என்ற நதியைக் கண்டு, பின்னர் யமுனையை அடைந்து அதைக் கடந்து, படைக்கு ஓய்வளித்தான். அங்கே வழிக்களைப்பால் சூடேறிய உடல்களை நீரால் குளிர்வித்து, களைத்த குதிரைகளுக்கு ஓய்வளித்து, தானும் நீராடி நீர் பருகி, மேல்வழிக்காக நீரையும் எடுத்துக்கொண்டு புறப்பட்டான். பின்னர் நல்லியல்புடைய அந்த அரசகுமாரன் நல்ல வாகனத்தில், மனிதர்கள் அரிதாகவே செல்லும் பெருங்காட்டைக் காற்று வானத்தைக் கடப்பது போல வேகமாகக் கடந்தான். இங்கே உவமை நுட்பமானது — காற்றின் வேகம் தடையற்றது போலவே பரதனின் வேகமும்; ஆனால் காற்று மகிழ்ச்சியுடன் வீசுகிறது, இவனோ ஐயத்துடன் செல்கிறான். படைக்கு ஓய்வளித்ததும் ஒன்றைக் குறிக்கிறது — தலைவன் தான் களைப்படையாவிட்டாலும் பின்தொடர்பவர்களின் களைப்பைக் கணக்கில் கொள்கிறான் — இது பரதனின் அரசப் பண்பின் அடையாளம். ‘நல்லியல்புடையவன் நல்ல வாகனத்தில்’ (பத்ரஃ பத்ரேண யானேன) என்ற சொல்லிணையில் கவிஞர் சொல்விளையாட்டு செய்கிறார் — மங்கல இயல்புடையவன் மங்கலமான தேரில் செல்கிறான்; ஆனால் அவன் சென்றடையும் இடமோ முற்றிலும் அமங்கலமானது என்று வாசகருக்குத் தெரியும்.

அம்சுதானம் என்ற இடத்தில் கடப்பதற்கு அரிய பெருநதியான பாகீரதியை அடைந்து, ராகவன் விரைவில் பிராக்வடம் என்று புகழ்பெற்ற நகரத்தை அடைந்தான். அங்கே பிராக்வடத்தில் கங்கையைக் கடந்து குடிகோஷ்டிகா நதிக்கு வந்தான்; படையுடன் அதையும் கடந்து தர்மவர்தனம் என்ற நகரத்தை அடைந்தான். பின்னர் தோரண கிராமத்தின் தென்பகுதி வழியாகச் சென்று ஜம்பூப்ரஸ்தத்தை அடைந்தான்; அதன் பின் தசரதனின் மகன் வரூதம் என்ற அழகிய கிராமத்துக்குச் சென்றான். அங்கே அழகிய காட்டில் ஓர் இரவு தங்கி, மீண்டும் கிழக்கு நோக்கிப் புறப்பட்டு, பிரியக மரங்கள் (கடம்ப மரங்கள்) நிறைந்த உஜ்ஜிஹானையின் பூங்காவை அடைந்தான். அந்தப் பிரியக மரங்களை அடைந்ததும் அவன் விரைந்தோடும் குதிரைகளைத் தேரில் பூட்டி, படையை மெதுவாக வருமாறு அனுமதித்துவிட்டுத் தான் விரைந்து புறப்பட்டான். இதுவே பயணத்தின் திருப்புமுனை — இதன் பிறகு பரதன் படையையும் விட்டுவிட்டுத் தேரில் மட்டுமே விரைகிறான். அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பில் இவ்வாறு எழுதப்பட்டுள்ளது — அயோத்தியிலிருந்து அனுப்பப்பட்ட தூதர்கள் நேர்வழியில் வந்தனர்; பரதனோ நால்வகைப் படையுடன் செல்ல வேண்டியிருந்தது; ஆகையால் அவனுடைய வழியில் வேறு கிராமங்களும் நதிகளும் நகரங்களும் வந்தன. இங்கே ஒரு நுட்பமான குறிப்பும் இருக்கிறது — தாய்வழிப் பாட்டனார் அளித்த செல்வத்தையும் யானைகளையும் குதிரைகளையும் அமைச்சர்களையும் மகிழ்ந்து ஏற்காத அந்த அரசகுமாரன், இப்போது அவை அனைத்தையும் வழியிலேயே விட்டுவிட்டுச் செல்கிறான். செல்வம் அவனுடைய இலக்கு அல்ல, சென்றடையும் இடமே இலக்கு. ‘கிழக்கு நோக்கிச் சென்றான்’ என்று மீண்டும் சொல்வதன் மூலம் கவிஞர் திசையையும் நினைவூட்டுகிறார் — கிழக்கே அயோத்தியின் திசை.

சர்வதீர்த்தம் என்ற இடத்தில் தங்கி, அவன் உத்தானிகா நதியைக் கடந்தான்; மலைநாட்டுக் குதிரைகள் பூட்டிய தேரில் வேறு பல நதிகளையும் கடந்தான். ஹஸ்திபிருஷ்டகம் என்ற கிராமத்தை அடைந்து குடிகா நதியையும் கடந்தான்; பின்னர் மனிதருள் புலியான அவன் லோஹித்யம் என்ற இடத்தில் கபீவதி நதியைக் கடந்தான். ஏகசாலத்தில் ஸ்தாணுமதியையும், விநதத்தில் கோமதி நதியையும் கடந்து, கலிங்க நகரில் சாலவனத்தை அடைந்து, வாகனங்கள் மிகவும் களைத்திருக்க, பரதன் விரைந்து வந்தான். அந்தக் காட்டையும் விரைந்து கடந்து, ஏழாம் இரவின் அருணோதய வேளையில், மனு மன்னனால் நிர்மாணிக்கப்பட்ட அயோத்தியைக் கண்டான். வழியில் ஏழு இரவுகள் தங்கிய மனிதருள் புலியான அவன் அந்த நகரத்தைத் தொலைவிலிருந்தே கண்டான். இங்கே கவிஞர் எண்ணிக்கையைத் தெளிவாக நிறுவுகிறார் — பயணத்தின் காலம் ஏழு இரவுகளே; அதை அடுத்த சர்க்கத்தில் பரதனே தாயிடம் ‘இன்று எனக்கு ஏழாம் இரவு’ என்று சொல்லி மீண்டும் குறிக்கிறான். இந்தக் காலத்துக்குள் அயோத்தியில் எல்லாம் மாறிவிட்டிருந்தது; அதை அவன் அறியான். ‘மனு மன்னனால் நிர்மாணிக்கப்பட்ட’ என்ற அடைமொழி இரக்கச் சுவையைக் கூட்டுகிறது — வம்சத்தின் முதல்வனால் நிறுவப்பட்ட நகரமே இன்று வம்சத்தின் துயரத்தால் களையிழந்திருக்கிறது. அருணோதயமும் குறிப்பானது — ஒளி வரும் வேளையிலேயே அவன் இருளைக் காணப்போகிறான். இங்கே பயண வருணனை முடிகிறது; இனி சர்க்கத்தின் எஞ்சிய பகுதி முழுவதும் நகரத்தின் வெறுமையின் வருணனையே.

முன்னே அயோத்தியைக் கண்டு பரதன் தேரோட்டியிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘புகழ்மிக்க, புனிதமான பூங்காக்களுடைய இந்த நகரம் எனக்கு மிகவும் அறிமுகமானதாகத் தோன்றவில்லை; முன்பு போல மலர்ச்சியுடன் தோன்றவில்லை. தேரோட்டியே, தொலைவிலிருந்து அயோத்தி வெளிறிய மண்ணைப் போலத் தெரிகிறது. யாகம் செய்பவர்களும், நற்பண்புகள் நிறைந்தவர்களும், வேதம் கற்றுத் தேர்ந்தவர்களுமான அந்தணர்களாலும், செல்வம் மிக்க பல மக்களாலும் நிறைந்து, ராஜரிஷிகளில் சிறந்தவரால் காக்கப்பட்டிருந்த அந்த அயோத்தியில், முன்பு சுற்றிலும் ஆண்களும் பெண்களும் எழுப்பும் பேரொலி கேட்கும்; அதை நான் இன்று கேட்கவில்லை. மாலையில் பூங்காக்களில் விளையாடி ஓய்ந்த மக்கள் சுற்றிலும் ஓடியாடுவதால் எந்தப் பூங்காக்கள் பொலிவுடன் இருந்தனவோ, அவை இன்று எனக்கு வேறு விதமாகத் தோன்றுகின்றன — இன்பம் நாடுவோரால் கைவிடப்பட்டு அழுவது போலத் தோன்றுகின்றன. தேரோட்டியே, இந்த நகரம் காடாகிவிட்டது போல எனக்குத் தோன்றுகிறது. இங்கே வாகனங்களிலோ யானைகளிலோ குதிரைகளிலோ வெளியே செல்லும் அல்லது உள்ளே வரும் முக்கியமானவர்கள் முன்பு போலக் காணப்படவில்லை.’ இங்கே கடைசிச் சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது — ஒரே எண்ணின் கீழ் மூன்று அரைச் சுலோகங்கள் பிணைக்கப்பட்டுள்ளன. இந்தப் பகுதி முழுவதிலும் கவிஞர் ஒரே உத்தியைப் பின்பற்றுகிறார் — இருப்பதை வருணிக்கவில்லை; முன்பு இருந்து இப்போது இல்லாததையே எண்ணுகிறார். ‘முன்பு… இன்று இல்லை’ என்ற இணை மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; அதனால் வாசகரின் மனத்தில் நகரத்தின் பழைய பொலிவும் அதன் இன்மையும் ஒருசேர எழுகின்றன. பரதன் எதையும் கேள்விப்படவில்லை; ஆனால் நகரமே அவனுக்குச் சொல்கிறது. தேரோட்டியோ மௌனத்தையே பற்றியிருக்கிறான் — அவனுக்கு உண்மை தெரியும், ஆனால் சொல்ல இயலவில்லை.

‘முன்பு மகிழ்ச்சியில் திளைத்தவர்களாலும் களிப்புற்றவர்களாலும் பொலிந்த, மக்களின் காதல் சந்திப்புகளுக்கு மிகவும் ஏற்றவையாக இருந்த அதே பூங்காக்களை இன்று முற்றிலும் மகிழ்ச்சியற்றவையாகக் காண்கிறேன்; வழியில் இலைகள் உதிர்ந்த மரங்களால் அவை கதறுவது போலத் தோன்றுகின்றன. களிப்புற்ற விலங்குகளும் பறவைகளும் பலமுறை எழுப்பும் உணர்ச்சி ததும்பும் இனிய மழலை ஒலி இன்னும் கேட்கவில்லை. சந்தனமும் அகிலும் கலந்து, தூபத்தால் நிறைந்த, தூய, இனிய காற்று முன்பு வீசியது போல இன்று ஏன் வீசவில்லை? பேரிகை, மிருதங்கம், வீணை ஆகியவற்றைக் கோல்கொண்டு மீட்டுவதால் எழும், முன்பு எப்போதும் கேட்ட ஒலி இன்று ஏன் நின்றுவிட்டது? விரும்பத்தகாத, தீய, பலவகையான, மனத்துக்கு ஒவ்வாத அறிகுறிகளைக் காண்கிறேன்; அதனால் என் மனம் சோர்கிறது. சூதனே, என் உறவினர்களிடம் நலம் இருப்பது எவ்வகையிலும் அரிது என்று தோன்றுகிறது; காரணம் இல்லாதிருந்தும் என் இதயம் மயங்குவது போலச் சோர்கிறது.’ இவ்வாறு கவிஞர் பல சுலோகங்களால் வெறுமையின் சித்திரத்தை வரைகிறார் — இல்லாதவற்றை எண்ணுவதன் மூலமே நகரத்தின் துயரம் காட்டப்படுகிறது. இங்கே புலன்களின் வரிசையையும் கவனிக்க வேண்டும் — முதலில் கண்ணால் பூங்காக்கள் காணப்படுகின்றன; பின்னர் காதால் விலங்குகள், பறவைகள், இசைக்கருவிகள் ஆகியவற்றின் ஒலி இல்லாமை உணரப்படுகிறது; பின்னர் மூக்கால் சந்தனம், அகில், தூபம் ஆகியவற்றின் மணம் இல்லாமை. இவ்வாறு மூன்று புலன்களின் வழியாகவும் ஒரே உண்மை வந்தடைகிறது. ‘கதறுவது போன்ற மரங்களால்’ என்ற தற்குறிப்பேற்றம் குறிப்பாக உள்ளத்தைத் தொடுவது — மரங்கள் இலைகளை உதிர்க்கின்றன; அதைக் கவிஞர் கதறலாகக் காண்கிறார், துயரத்தில் மனிதர்கள் கூந்தலை அவிழ்ப்பது போல. இறுதியில் பரதனே முடிவைச் சொல்கிறான் — ‘உறவினர்களிடம் நலம் அரிது’ என்று. ‘மயக்கத்துக்குக் காரணம் இல்லாதிருந்தும்’ என்ற சொல்லால் தன் ஐயம் காரணமற்றது என்பதையும் அவன் ஒப்புக்கொள்கிறான்; ஆயினும் இதயம் அமைதியடையவில்லை. இதுவே வால்மீகியின் உளவியல் — அறிவு காரணத்தைக் காணவில்லை, இதயமோ முன்பே அறிந்துவிட்டது.

சோர்ந்து, களைத்த இதயத்துடன், அஞ்சி, புலன்கள் கலங்கிய பரதன் இக்ஷ்வாகுக்களால் காக்கப்பட்ட நகரத்துக்குள் விரைந்து நுழைந்தான். களைத்த வாகனங்களுடன் அவன் வைஜயந்தம் என்ற வாயில் வழியாக நுழைந்தான்; வாயில் காவலர்கள் எழுந்து ‘வெற்றி!’ என்று வாழ்த்தி அவனுடன் சென்றனர். பல திசைகளில் சிதறிய மனத்துடன் அவன் அந்த வாயில் காவலர்களுக்கு மரியாதை செய்துவிட்டு, அங்கே அசுவபதியின் களைத்த தேரோட்டியிடம் சொன்னான்: ‘குற்றமற்றவனே, காரணம் இல்லாமல் நான் ஏன் இப்படி அவசரமாக அழைத்துவரப்பட்டேன்? என் இதயம் தீங்கை ஐயுறுகிறது, என் இயல்பான நிலையும் தளர்வது போல இருக்கிறது. தேரோட்டியே, மன்னர்கள் அழியும்போது முன்பு எத்தகைய அறிகுறிகள் தோன்றும் என்று கேட்டிருக்கிறேனோ, அவை அனைத்தையும் இங்கே காண்கிறேன். வீடுகள் பெருக்கப்படாமல் கரடுமுரடாக இருப்பதைக் காண்கிறேன்; அவற்றின் கதவுகள் தாழிடப்படாமல், எல்லா வகையிலும் பொலிவிழந்திருக்கின்றன. அவை பலியிடுதல் இல்லாமல், தூபத்தின் நறுமணம் இல்லாமல், குடும்பத்தினர் உணவு உண்ணாமல், மக்கள் ஒளியிழந்தவர்களாக இருக்கின்றன. இல்லறத்தாரின் வீடுகள் திருவற்றவையாக, மாலை அலங்காரம் இல்லாமல், முற்றங்கள் பெருக்கப்படாமல் இருப்பதைக் காண்கிறேன்.’ இங்கே பரதனின் ஐயம் படிப்படியாக உறுதிப்படுகிறது — முதலில் அவன் பூங்காக்களைக் காண்கிறான், பின்னர் வீடுகளை, பின்னர் கோயில்களை; வெளிப்புறத்திலிருந்து உட்புறம் நோக்கிப் பார்வை நகர்கிறது. ‘வைஜயந்த வாயில் வழியாக’ என்ற பெயரால் கவிஞர் அயோத்தியின் அரச வாயிலைக் குறிப்பிடுகிறார்; வாயில் காவலர்கள் அவனைக் கண்டு எழுந்து ‘வெற்றி’ என்கிறார்கள் — வெறும் சம்பிரதாயமான இந்த வெற்றி முழக்கம் இங்கே மிகுந்த சோகமாகத் தோன்றுகிறது; ஏனெனில் யாருக்கு வெற்றி சொல்லப்படுகிறதோ அவனுடைய தந்தை இறந்துவிட்டார், அண்ணன் காட்டுக்குச் சென்றுவிட்டான். ‘பல திசைகளில் சிதறிய மனத்துடன்’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் அவனுடைய மனக் கலக்கத்தைக் காட்டுகிறார் — அவன் காவலர்களுக்கு மரியாதை செய்கிறான், ஆனால் மனம் வேறெங்கோ இருக்கிறது. தேரோட்டியும் ‘களைத்தவன்’ என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறான்; அசுவபதியின் தேரோட்டி ஏழு இரவுகள் தேரை ஓட்டிக் களைத்திருக்கிறான்; ஆயினும் பரதன் அவனிடமே கேட்கிறான், ஏனெனில் வேறு எவரும் அவனுக்கு நம்பிக்கைக்குரியவராக இல்லை. வீடுகளின் வருணனையில் ஐந்து அடையாளங்கள் சொல்லப்படுகின்றன — பெருக்காமை, கதவுகள் தாழிடப்படாமை, பலியிடுதல் இல்லாமை, தூபம் இல்லாமை, குடும்பத்தினரின் பசி. இவை அனைத்தும் துக்க வீட்டின் அடையாளங்களே; நகரம் முழுவதுமே தீட்டு நிலவும் வீடு போல ஆகிவிட்டது.

‘கோயில்கள் வெறுமையாக இருக்கின்றன, இங்கே முன்பு போலப் பொலியவில்லை; தெய்வ வழிபாடுகள் கைவிடப்பட்டுள்ளன, யாகசாலைகளும் அப்படியே. மாலைக் கடைகளில் இன்று விற்பனைப் பொருள்கள் பொலியவில்லை; வணிகர்களும் இங்கே முன்பு போலக் காணப்படவில்லை. மக்கள் கவலையால் கலங்கிய இதயத்துடனும், தொழில் நின்றுபோனதால் கட்டுண்டவர்களாகவும் இருக்கிறார்கள்; கோயில்களிலும் சைத்தியங்களிலும் பறவைகளும் விலங்குகளும் வாடியிருக்கின்றன. அழுக்கடைந்து, கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன், வாடி, கவலையில் ஆழ்ந்து, மெலிந்து, ஏக்கம் கொண்டிருக்கும் ஆண்களையும் பெண்களையும் நகரத்தில் காண்கிறேன்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, சோர்ந்த மனத்துடன் பரதன் அயோத்தியில் அந்தத் தீய அறிகுறிகளைக் கண்டபடி அரண்மனைக்குச் சென்றான். வெறுமையான நாற்சந்திகளும் வீடுகளும் தெருக்களும் கொண்ட, வாயில்களின் கதவுகளும் தாழ்ப்பாள்களும் புழுதியால் செந்நிறமான, முன்பு இந்திரனின் நகருக்கு நிகராக இருந்த அந்த நகரத்தைக் கண்டு அவன் துயரத்தால் மேலும் நிறைந்தான். முன்பு இந்த நகரத்தில் ஒருபோதும் நிகழ்ந்திராத, மனத்துக்கு ஒவ்வாதவற்றைக் கண்டபடி, அவன் தலைகுனிந்து, சோர்ந்த மனத்துடன், மகிழ்ச்சியற்றவனாகத் தந்தையின் மாளிகைக்குள் நுழைந்தான். இதனுடன் சர்க்கம் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவன் அங்கே தந்தையைக் காணாமல் தாயின் இல்லத்துக்குச் செல்வான்; அங்கே உண்மையைக் கேட்பான். கடைசி இரண்டு சுலோகங்களில் சந்தமே மாறுகிறது — அனுஷ்டுப்பை விடுத்துக் கவிஞர் நீண்ட சந்தமான உபஜாதியைக் கையாள்கிறார்; இந்தச் சர்க்கத் தொடரின் பல சர்க்கங்களில் இவ்வாறு காணப்படுகிறது; அதனால் முடிவின் கம்பீரம் கூடுகிறது. ‘இந்திரனின் நகருக்கு நிகராக ஒளிர்ந்த’ என்ற அடைமொழியையும் ‘புழுதியால் செந்நிறமான வாயில் கதவுகளும் தாழ்ப்பாள்களும் கொண்ட’ என்ற அடைமொழியையும் ஒரே சுலோகத்தில் வைத்துக் கவிஞர் முந்தைய நிலைக்கும் பிந்தைய நிலைக்கும் உள்ள வேறுபாட்டை ஒரு கணத்தில் காட்டுகிறார். ‘தலைகுனிந்து’ என்ற சொல்லும் நினைவில் கொள்ளத்தக்கது — தலைநிமிர்ந்து புறப்பட்ட அரசகுமாரன் இப்போது தலைகுனிந்து தந்தையின் இல்லத்துக்குள் நுழைகிறான். சர்க்கம் முழுவதிலும் பரதன் எந்த உண்மையையும் கேட்கவில்லை, ஆயினும் எல்லாவற்றையும் ஐயுற்றான்; இதுவே கவிஞரின் திறமை — துயரம் அறிவிக்கப்படுவதற்கு முன்பே துயரத்தின் நிழல் வாசகரைத் தொடுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಾತ ಅಶ್ವಪತಿಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ರಥವನ್ನೇರಿ ರಾಜಗೃಹದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅವನ ಏಳು ದಿನಗಳ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ನದಿಗಳ, ಗ್ರಾಮಗಳ, ಕಾಡುಗಳ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ವರ್ಣನೆ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲೇ ಅಪರೂಪ. ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ರಾಜಗೃಹದಿಂದ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೊರಟು, ಮೊದಲು ಸುದಾಮಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಸಾಗಿದನು. ಅನಂತರ ಕಾಂತಿಮಂತನಾದ ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನು ಮನೋಹರವಾದ, ಅಗಲವಾದ, ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ, ಅಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶತದ್ರು (ಸಟ್ಲೆಜ್) ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಅದರ ನಂತರ ಐಲಧಾನ ಎಂಬಲ್ಲಿ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಅಪರಪರ್ವತ ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ, ತನ್ನೊಳಗೆ ಬಿದ್ದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕಲ್ಲಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಶಿಲಾ ನದಿಯನ್ನೂ ದಾಟಿ, ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಶಲ್ಯಕರ್ಷಣ ಎಂಬ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ಶುಚಿಯೂ ಆದ ಅವನು ಶಿಲಾವಹಾ ನದಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಮಹಾಪರ್ವತಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕುಬೇರನ ಚೈತ್ರರಥ ವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಮಾರ್ಗವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಭರತನ ಅವಸರವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ಪ್ರತಿ ಹೆಜ್ಜೆಯಲ್ಲೂ ಅವನು ಸಾಗುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲೂ ವಿಶ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ‘ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯ’ ಎಂಬ ದೂತರ ಮಾತು ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಸತ್ಯಸಂಧಃ ಶುಚಿಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳೂ ಸೂಚಕ — ದಾರಿಯಲ್ಲೂ ಶೌಚವನ್ನೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಬಿಡದ ಪುರುಷನೇ ಮುಂದೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸನು.

ಅನಂತರ ಅವನು ಸರಸ್ವತಿ ಗಂಗೆಗಳು ಎರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತಲುಪಿ, ವೀರಮತ್ಸ್ಯ ದೇಶದ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಭಾರುಂಡ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮನೋಹರವಾದ ಕುಲಿಂಗಾ ಎಂಬ ನದಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಅನಂತರ ಯಮುನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅದನ್ನು ದಾಟಿ ಅವನು ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ದಾರಿಯ ಶ್ರಮದಿಂದ ಕಾದಿದ್ದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ತಣಿಸಿ, ದಣಿದ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡಿ, ತಾನೂ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ನೀರು ಕುಡಿದು, ಮುಂದಿನ ದಾರಿಗಾಗಿ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೊರಟನು. ಅನಂತರ ಮಂಗಳಸ್ವಭಾವದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಮಂಗಳಕರವಾದ ವಾಹನದಲ್ಲಿ, ಮನುಷ್ಯರು ಅಷ್ಟಾಗಿ ಸಂಚರಿಸದ ಮಹಾರಣ್ಯವನ್ನು, ಗಾಳಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ದಾಟುವಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ದಾಟಿದನು. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಗಾಳಿಯ ಗತಿ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದುದಾಗಿರುವಂತೆ ಭರತನ ಗತಿಯೂ; ಆದರೆ ಗಾಳಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಬೀಸುತ್ತದೆ, ಇವನು ಮಾತ್ರ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡಿದ್ದೂ ನಾಯಕನು ತಾನು ದಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಶ್ರಮವನ್ನು ಗಣಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಭರತನ ರಾಜಗುಣದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಭದ್ರಃ ಭದ್ರೇಣ ಯಾನೇನ’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಮಂಗಳಸ್ವಭಾವದ ಪುರುಷನು ಮಂಗಳಕರವಾದ ರಥದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವನ ಗಮ್ಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಮಂಗಳವೇ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.

ಅಂಶುಧಾನ ಎಂಬ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಮಹಾನದಿ ಭಾಗೀರಥಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ರಾಘವನು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಾಗ್ವಟ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನಗರವನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಗ್ವಟದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಕುಟಿಕೋಷ್ಟಿಕಾ ನದಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು; ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಅದನ್ನೂ ದಾಟಿ ಧರ್ಮವರ್ಧನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅನಂತರ ತೋರಣ ಗ್ರಾಮದ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗದ ಮೂಲಕ ಹೋಗಿ ಜಂಬೂಪ್ರಸ್ಥವನ್ನು ತಲುಪಿದನು; ಅದರ ನಂತರ ದಶರಥನ ಮಗನು ವರೂಥ ಎಂಬ ರಮಣೀಯ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ರಮಣೀಯವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೊರಟನು, ಪ್ರಿಯಕ (ಕದಂಬ) ವೃಕ್ಷಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿರುವ ಉಜ್ಜಿಹಾನಾ ನಗರದ ಉದ್ಯಾನವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಆ ಪ್ರಿಯಕ ವೃಕ್ಷಗಳ ಬಳಿ ಬಂದು ಅವನು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿಸಿ, ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬರುವಂತೆ ಅನುಮತಿಯಿತ್ತು, ತಾನು ಅವಸರದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಇದೇ ಪ್ರಯಾಣದ ಸಂಧಿಬಿಂದು — ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಭರತನು ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ರಥದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೂತರು ನೇರದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದರು, ಆದರೆ ಭರತನು ಚತುರಂಗಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಗ್ರಾಮಗಳೂ ನದಿಗಳೂ ನಗರಗಳೂ ಬಂದವು. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೂಚನೆಯೂ ಇದೆ — ತಾತನು ಕೊಟ್ಟ ಧನ, ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸದಿದ್ದ ರಾಜಕುಮಾರನು ಈಗ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ವೈಭವ ಅವನ ಗುರಿಯಲ್ಲ, ಗಮ್ಯವೇ ಗುರಿ. ‘ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಃ ಯಯೌ’ (ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೋದನು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪೂರ್ವವೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದಿಕ್ಕು.

ಸರ್ವತೀರ್ಥ ಎಂಬಲ್ಲಿ ತಂಗಿ ಅವನು ಉತ್ತಾನಿಕಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು, ಇತರ ನಾನಾ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಪ್ರದೇಶದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ದಾಟಿದನು. ಹಸ್ತಿಪೃಷ್ಠಕ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ತಲುಪಿ ಕುಟಿಕಾ ನದಿಯನ್ನೂ ದಾಟಿದನು; ಅನಂತರ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರನು ಲೋಹಿತ್ಯ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಕಪೀವತೀ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಏಕಸಾಲ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಣುಮತೀ ನದಿಯನ್ನೂ ವಿನತ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಗೋಮತೀ ನದಿಯನ್ನೂ ದಾಟಿ, ಕಲಿಂಗನಗರದಲ್ಲಿ ಸಾಲವನವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಅತ್ಯಂತ ದಣಿದ ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಭರತನು ಬೇಗನೆ ಮುಂದೆ ಬಂದನು. ಆ ವನವನ್ನೂ ಅವಸರದಿಂದ ದಾಟಿ, ಏಳನೆಯ ರಾತ್ರಿಯ ಅರುಣೋದಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮನುರಾಜನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಳೆದ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ಆ ನಗರವನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳೇ ಪ್ರಯಾಣದ ಅವಧಿ, ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಾನೇ ತಾಯಿಗೆ ‘ಇಂದು ನನಗೆ ಏಳನೆಯ ರಾತ್ರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಬದಲಾಗಿಹೋಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ‘ಮನುನಾ ರಾಜ್ಞಾ ನಿರ್ಮಿತಾಮ್’ (ಮನುರಾಜನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಕರುಣರಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ವಂಶದ ಆದಿಪುರುಷನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಗರವೇ ಇಂದು ವಂಶದ ಶೋಕದಿಂದ ಮಲಿನವಾಗಿದೆ. ಅರುಣೋದಯವೂ ಸೂಚಕ — ಬೆಳಕಿನ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಅವನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಕಾಣುವನು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣವರ್ಣನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಸರ್ಗದ ಉಳಿದ ಭಾಗವೆಲ್ಲವೂ ನಗರದ ಶೂನ್ಯತೆಯ ವರ್ಣನೆಯೇ.

ಎದುರಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಭರತನು ಸಾರಥಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಯಶಸ್ವಿಯಾದ, ಪುಣ್ಯೋದ್ಯಾನಗಳುಳ್ಳ ಈ ನಗರ ನನಗೆ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಹರ್ಷದಾಯಕವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹಿಂದಿನಂತೆ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸಾರಥಿಯೇ, ದೂರದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡ ಮಣ್ಣಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಯಜ್ಞಮಾಡುವ, ಗುಣಸಂಪನ್ನರಾದ, ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದಲೂ ಸಮೃದ್ಧರಾದ ಅನೇಕ ಜನರಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ್ದ, ರಾಜರ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಗಂಡಸರ ಹೆಂಗಸರ ಗದ್ದಲದ ದೊಡ್ಡ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು; ಅದನ್ನು ನಾನು ಇಂದು ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತು ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಆಟವಾಡಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ಜನರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಯಾವ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವೋ, ಅವು ಇಂದು ನನಗೆ ಬೇರೆಯೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ — ವಿಹಾರಿಗಳಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿವೆ. ಸಾರಥಿಯೇ, ಈ ನಗರ ನನಗೆ ಅರಣ್ಯದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಆನೆಗಳ ಮೇಲಾಗಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲಾಗಲಿ ಹೊರಹೋಗುವ ಅಥವಾ ಒಳಬರುವ ಪ್ರಮುಖ ಜನರು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿನ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳನ್ನು ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಇಡೀ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದೇ ಉಪಾಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇರುವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ಇದ್ದು ಈಗ ಇಲ್ಲದುದನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹಿಂದೆ… ಇಂದು ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಗರದ ಹಿಂದಿನ ಶೋಭೆಯೂ ಅದರ ಅಭಾವವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತವೆ. ಭರತನು ಏನನ್ನೂ ಕೇಳಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಗರವೇ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದೆ. ಸಾರಥಿ ಮಾತ್ರ ಮೌನವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನಿಗೆ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಹೇಳಲಾರ.

‘ಹಿಂದೆ ಯಾವ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಮತ್ತರಾದ ಹರ್ಷಭರಿತ ಜನರಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವೋ, ಜನರ ಪ್ರಣಯಮಿಲನಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದ್ದವೋ, ಅವನ್ನೇ ಇಂದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆನಂದಹೀನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲೆಯುದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮರಗಳಿಂದ ಅವು ಗೋಳಿಡುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ. ಮತ್ತರಾಗಿ ಮಧುರವಾದ ಅನುರಾಗಭರಿತ ಕಲರವವನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಧ್ವನಿ ಇಂದು ಇನ್ನೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ಚಂದನ ಅಗರುಗಳೊಡನೆ ಬೆರೆತ, ಧೂಪದ ಸುಗಂಧದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ಸುಂದರ ಗಾಳಿ ಹಿಂದೆ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಇಂದು ಏಕೆ ಬೀಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ಭೇರಿ, ಮೃದಂಗ, ವೀಣೆಗಳನ್ನು ಕೋಲಿನಿಂದ ಬಾರಿಸುವಾಗ ಹಿಂದೆ ಸದಾ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಶಬ್ದ ಇಂದೇಕೆ ನಿಂತುಹೋಗಿದೆ? ಅನಿಷ್ಟವಾದ, ಪಾಪಕರವಾದ, ನಾನಾ ಬಗೆಯ, ಅಹಿತವಾದ ಶಕುನಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಕುಸಿಯುತ್ತಿದೆ. ಸೂತನೇ, ನನ್ನ ಬಂಧುಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲ ದುರ್ಲಭವೆಂದು ಸರ್ವಥಾ ತೋರುತ್ತಿದೆ; ಕಾರಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಹೃದಯ ಮೂಢವಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಕವಿ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಶೂನ್ಯತೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲದುದರ ಎಣಿಕೆಯಿಂದಲೇ ನಗರದ ಶೋಕವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಕಾಣಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಕಿವಿಯಿಂದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಮತ್ತು ವಾದ್ಯಗಳ ಶಬ್ದಾಭಾವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಮೂಗಿನಿಂದ ಚಂದನ ಅಗರು ಧೂಪಗಳ ಗಂಧದ ಅಭಾವವನ್ನು. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಒಂದೇ ಸತ್ಯ ಬಂದು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ‘ವಿಕ್ರೋಶದ್ಭಿರಿವ ದ್ರುಮೈಃ’ (ಗೋಳಿಡುತ್ತಿರುವಂತಹ ಮರಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಮರಗಳು ಎಲೆಗಳನ್ನು ಉದುರಿಸುತ್ತವೆ, ಅದನ್ನು ಕವಿ ಆಕ್ರಂದನವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ಕೂದಲನ್ನು ಕೆದರಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಾನೇ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಂಧುಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲ ದುರ್ಲಭ’ ಎಂದು. ‘ಅಸತಿ ಸಮ್ಮೋಹೇ’ (ಕಾರಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಶಂಕೆ ನಿರ್ಹೇತುಕವೆಂಬುದನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಹೃದಯ ಶಾಂತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ — ಬುದ್ಧಿ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಹೃದಯ ಮಾತ್ರ ಮೊದಲೇ ಅರಿತಿದೆ.

ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿ, ದಣಿದ ಹೃದಯದಿಂದ, ಭಯಗೊಂಡು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಲಕಿಹೋಗಿ ಭರತನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಗರವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ದಣಿದ ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಅವನು ವೈಜಯಂತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ದ್ವಾರದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಎದ್ದುನಿಂತು ‘ಜಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನೊಡನೆ ಹೋದರು. ಚಿತ್ತ ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿರದ ಅವನು ಆ ದ್ವಾರಪಾಲಕರನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಪತಿಯ ದಣಿದ ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅನಘನೇ, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನನ್ನೇಕೆ ಇಷ್ಟು ಅವಸರದಿಂದ ಕರೆತರಲಾಯಿತು? ನನ್ನ ಹೃದಯ ಅಶುಭವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಿದೆ, ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ಸಾರಥಿಯೇ, ರಾಜರ ವಿನಾಶವಾದಾಗ ಎಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆಂದು ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿದ್ದೆನೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮನೆಗಳು ಗುಡಿಸದೆ ಒರಟಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ, ಅವುಗಳ ಬಾಗಿಲುಗಳು ಮುಚ್ಚಿಲ್ಲ, ಸರ್ವಥಾ ಶೋಭಾಹೀನವಾಗಿವೆ. ಬಲಿಕರ್ಮವಿಲ್ಲ, ಧೂಪದ ಸುಗಂಧವಿಲ್ಲ, ಕುಟುಂಬಗಳು ಊಟಮಾಡಿಲ್ಲ, ಜನರು ಕಾಂತಿಹೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಗೃಹಸ್ಥರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಶ್ರೀಹೀನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಅವು ಹೂಮಾಲೆಗಳ ಶೋಭೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಅಂಗಳಗಳು ಗುಡಿಸದೆ ಇವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಶಂಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಅವನು ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಮನೆಗಳನ್ನು, ಅನಂತರ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು; ದೃಷ್ಟಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಳಗಿನತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವೈಜಯಂತೇನ ದ್ವಾರೇಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕವಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜದ್ವಾರವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ; ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಎದ್ದುನಿಂತು ‘ಜಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ — ಈ ಕೇವಲ ಆಚಾರದ ಜಯಶಬ್ದ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಾದಕರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರಿಗೆ ಜಯ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನ ತಂದೆ ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅಣ್ಣ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅನೇಕಾಗ್ರಹೃದಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಚಿತ್ತದ ವಿಕ್ಷೇಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ದ್ವಾರಪಾಲಕರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಬೇರೆಲ್ಲೋ ಇದೆ. ಸೂತನನ್ನೂ ‘ಕ್ಲಾಂತಃ’ (ದಣಿದವನು) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅಶ್ವಪತಿಯ ಸಾರಥಿ ಏಳು ರಾತ್ರಿ ರಥ ನಡೆಸಿ ದಣಿದಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಭರತನು ಅವನನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದವರು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಮನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಗುಡಿಸದಿರುವುದು, ಬಾಗಿಲುಗಳು ಮುಚ್ಚದಿರುವುದು, ಬಲಿಕರ್ಮದ ಲೋಪ, ಧೂಪದ ಅಭಾವ, ಕುಟುಂಬಗಳ ಹಸಿವು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶೋಕಗೃಹದ ಲಕ್ಷಣಗಳೇ; ಇಡೀ ನಗರವೇ ಸೂತಕದ ಮನೆಯಂತಾಗಿದೆ.

‘ದೇವಾಲಯಗಳು ಬರಿದಾಗಿವೆ, ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ದೇವತಾಪೂಜೆಗಳು ಕೈಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಹೂಮಾಲೆಗಳ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದು ಮಾರಾಟದ ವಸ್ತುಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನಹೃದಯರಾಗಿ, ವ್ಯಾಪಾರ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟವರಂತೆ ಜನರು ಇದ್ದಾರೆ; ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲೂ ಚೈತ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಪಕ್ಷಿಮೃಗಗಳು ದೀನವಾಗಿವೆ. ಮಲಿನರಾದ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳ, ದೀನರಾದ, ಚಿಂತಾಮಗ್ನರಾದ, ಬಡಕಲಾದ ಗಂಡಸರೂ ಹೆಂಗಸರೂ ಸೇರಿದ ಜನರನ್ನು ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಾತರರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ದೀನಮನಸ್ಕನಾದ ಭರತನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಅನಿಷ್ಟಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ರಾಜಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಬರಿದಾದ ಚೌಕಗಳು, ಮನೆಗಳು, ಬೀದಿಗಳು; ಧೂಳಿನಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ದ್ವಾರ, ಕದ, ಯಂತ್ರಗಳು — ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನ ನಗರದಂತಿದ್ದ ಆ ನಗರವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ದುಃಖದಿಂದ ಮತ್ತಷ್ಟು ತುಂಬಿಹೋದನು. ಇದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಎಂದೂ ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆದಿರದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದವುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ, ದೀನಮನಸ್ಕನಾಗಿ, ಸಂತೋಷರಹಿತನಾಗಿ ಅವನು ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇದರೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ತಾಯಿಯ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವನು, ಅಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅನುಷ್ಟುಭವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕವಿ ಉಪಜಾತಿ ಎಂಬ ದೀರ್ಘವೃತ್ತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ, ಈ ಸರ್ಗಮಾಲೆಯ ಅನೇಕ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವಂತೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಇಂದ್ರಪುರೀಪ್ರಕಾಶಾಮ್’ (ಇಂದ್ರನ ನಗರದಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನೂ ‘ರಜೋರುಣದ್ವಾರಕವಾಟಯಂತ್ರಾಮ್’ (ಧೂಳಿನಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ದ್ವಾರ ಕದ ಯಂತ್ರಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನೂ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ಕವಿ ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಅಂತರವನ್ನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವಾಕ್ಶಿರಾಃ’ (ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದವನು) ಎಂಬ ಪದವನ್ನೂ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ತಲೆಯೆತ್ತಿ ಹೊರಟಿದ್ದ ರಾಜಕುಮಾರನು ಈಗ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ತಂದೆಯ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಡೀ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಯಾವ ಸತ್ಯವನ್ನೂ ಕೇಳಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಶಂಕಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಇದೇ ಕವಿಯ ಕುಶಲತೆ — ಶೋಕವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವ ಮುನ್ನವೇ ಶೋಕದ ನೆರಳು ಓದುಗನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ മാതാമഹനായ അശ്വപതിയോടു യാത്ര ചോദിച്ച് ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം രഥത്തിൽ കയറി രാജഗൃഹത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. ഈ സർഗത്തിൽ കവി അവന്റെ ഏഴു ദിവസത്തെ യാത്ര ക്രമമായി വർണിക്കുന്നു — നദികളുടെയും ഗ്രാമങ്ങളുടെയും വനങ്ങളുടെയും പേരുകളാൽ നിറഞ്ഞ ഈ വർണന സമഗ്രരാമായണത്തിലും അപൂർവമാണ്. വീര്യവാനായ അവൻ രാജഗൃഹത്തിൽനിന്നു കിഴക്കോട്ടു പുറപ്പെട്ട് ആദ്യം സുദാമാനദി കടന്ന് അതിനെ നോക്കിക്കൊണ്ടു മുന്നോട്ടുപോയി. പിന്നെ തേജസ്വിയായ ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനൻ ആഹ്ലാദകരവും വിസ്താരമേറിയതും പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകുന്നതും തിരമാലകളുള്ളതുമായ ശതദ്രുനദി കടന്നു. തുടർന്ന് ഐലധാനത്തുവച്ച് നദി കടന്ന്, അപരപർവതങ്ങളിലെത്തി, തന്നിൽ വീഴുന്ന വസ്തുക്കളെ കല്ലാക്കുന്നു എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ശിലാനദിയും കടന്ന്, തെക്കുകിഴക്കേദിക്കിലുള്ള ശല്യകർഷണം എന്ന ദേശത്തെത്തി. സത്യസന്ധനും ശുചിയുമായ അവൻ ശിലാവഹാനദിയെ നോക്കിക്കൊണ്ട് മഹാപർവതങ്ങൾ കടന്ന് കുബേരന്റെ ചൈത്രരഥവനത്തിലേക്കു പോയി. വഴിയുടെ വർണനയിൽ കവി ഭരതന്റെ തിടുക്കം മറക്കുന്നില്ല — ഓരോ ചുവടിലും അവൻ പോയ്ക്കൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു, എവിടെയും വിശ്രമിക്കുന്നില്ല; കാരണം ‘അടിയന്തരമായ കാര്യം’ എന്ന ദൂതവാക്ക് അവന്റെ ഹൃദയത്തിലുണ്ട്. ‘സത്യസന്ധനും ശുചിയും’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളും സൂചകമാണ് — വഴിയിൽപ്പോലും ശുചിത്വവും പ്രതിജ്ഞയും കൈവിടാത്തവൻതന്നെയാണ് മുന്നോട്ട് രാജ്യംപോലും സ്വീകരിക്കാത്തത്.

പിന്നെ സരസ്വതിയെയും ഗംഗയെയും ഒരുമിച്ചു പ്രാപിച്ച് അവൻ വീരമത്സ്യദേശത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്തുള്ള ഭാരുണ്ഡവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ വേഗമേറിയതും പർവതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും ആഹ്ലാദകരവുമായ കുലിംഗാനദിയെ കണ്ട്, പിന്നെ യമുനയിലെത്തി അതു കടന്ന് അവൻ സൈന്യത്തിനു വിശ്രമം നൽകി. അവിടെ വഴിയിലെ അധ്വാനത്താൽ ചൂടുപിടിച്ച ദേഹങ്ങൾ വെള്ളംകൊണ്ടു തണുപ്പിച്ച്, തളർന്ന കുതിരകൾക്കു വിശ്രമം നൽകി, സ്വയം കുളിച്ചു വെള്ളം കുടിച്ച്, മുന്നോട്ടുള്ള വഴിക്കായി വെള്ളവുമെടുത്ത് അവൻ പുറപ്പെട്ടു. പിന്നെ ഭദ്രനായ രാജകുമാരൻ ഭദ്രമായ വാഹനത്തിൽ, മനുഷ്യർ അപൂർവമായി മാത്രം സഞ്ചരിക്കുന്ന മഹാരണ്യം, കാറ്റ് ആകാശത്തെയെന്നപോലെ വേഗത്തിൽ കടന്നു. ഇവിടെ ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — കാറ്റിന്റെ ഗതി തടസ്സമില്ലാത്തതുപോലെ ഭരതന്റെ ഗതിയും; പക്ഷേ കാറ്റ് സന്തോഷത്തോടെ വീശുന്നു, ഇവനോ ആശങ്കയോടെ. സൈന്യത്തിനു വിശ്രമം നൽകുന്നതും സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — നായകൻ സ്വയം തളരുന്നില്ല, പക്ഷേ അനുയായികളുടെ ക്ഷീണം കണക്കിലെടുക്കുന്നു; ഇത് ഭരതന്റെ രാജഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ‘ഭദ്രൻ ഭദ്രമായ വാഹനത്തിൽ’ എന്ന പദജോടിയിൽ കവി ശബ്ദക്രീഡ നടത്തുന്നു — കല്യാണസ്വഭാവനായ പുരുഷൻ കല്യാണരൂപമായ രഥത്തിൽ പോകുന്നു; പക്ഷേ അവൻ ചെന്നെത്തുന്നിടം സർവഥാ അകല്യാണമാണെന്ന് വായനക്കാരനറിയാം.

അംശുധാനം എന്ന സ്ഥലത്ത് കടക്കാൻ പ്രയാസമേറിയ മഹാനദി ഭാഗീരഥിയിലെത്തി, രാഘവൻ വേഗം പ്രാഗ്വടം എന്നു പ്രസിദ്ധമായ നഗരത്തിലെത്തി. അവിടെ പ്രാഗ്വടത്തുവച്ച് ഗംഗ കടന്ന് അവൻ കുടികോഷ്ടികാനദിയിലെത്തി; സൈന്യത്തോടൊപ്പം അതും കടന്ന് ധർമവർധനനഗരത്തിലേക്കു പോയി. പിന്നെ തോരണഗ്രാമത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്തുകൂടി പോയി ജംബൂപ്രസ്ഥത്തിലെത്തി; തുടർന്ന് ദശരഥപുത്രൻ വരൂഥം എന്ന മനോഹരഗ്രാമത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ മനോഹരമായ വനത്തിൽ ഒരു രാത്രി താമസിച്ച് അവൻ വീണ്ടും കിഴക്കോട്ടു പുറപ്പെട്ടു; ധാരാളം പ്രിയകവൃക്ഷങ്ങൾ (കടമ്പുമരങ്ങൾ) ഉള്ള ഉജ്ജിഹാനയിലെ ഉദ്യാനത്തിലെത്തി. ആ പ്രിയകവൃക്ഷങ്ങൾക്കടുത്തെത്തി, വേഗമേറിയ കുതിരകളെ രഥത്തിൽ പൂട്ടി, സൈന്യത്തോടു പതുക്കെ വന്നാൽ മതിയെന്ന് അനുവാദം നൽകി, അവൻ സ്വയം തിടുക്കത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. ഇതാണ് യാത്രയുടെ സന്ധിബിന്ദു — ഇനിമുതൽ ഭരതൻ സൈന്യത്തെയും വിട്ട് രഥത്തിൽ മാത്രം കുതിക്കുന്നു. അയോധ്യയിൽനിന്ന് അയയ്ക്കപ്പെട്ട ദൂതന്മാർ നേർവഴിക്കാണ് വന്നതെന്നും, ഭരതനാകട്ടെ ചതുരംഗസൈന്യത്തോടൊപ്പം പോകേണ്ടിയിരുന്നതിനാൽ അവന്റെ വഴിയിൽ വ്യത്യസ്തമായ ഗ്രാമങ്ങളും നദികളും നഗരങ്ങളും വന്നുവെന്നും അച്ചടിപ്പതിപ്പിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ എഴുതിയിട്ടുണ്ട്. ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു സൂചനയുമുണ്ട് — മാതാമഹൻ നൽകിയ ധനത്തെയും ആനകളെയും കുതിരകളെയും അമാത്യന്മാരെയും സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിക്കാതിരുന്ന രാജകുമാരൻ ഇപ്പോൾ അതെല്ലാം വഴിയിൽത്തന്നെ വിട്ടിട്ടു പോകുന്നു. വൈഭവമല്ല അവന്റെ ലക്ഷ്യം, ചെന്നെത്തേണ്ടിടമാണ്. ‘കിഴക്കോട്ടു പോയി’ എന്ന പുനരുക്തിയാൽ കവി ദിക്കും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — കിഴക്കാണ് അയോധ്യയുടെ ദിക്ക്.

സർവതീർഥത്തിൽ താമസിച്ച് അവൻ ഉത്താനികാനദി കടന്നു; പർവതദേശത്തെ കുതിരകളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിൽ മറ്റു പലതരം നദികളും കടന്നു. ഹസ്തിപൃഷ്ഠകഗ്രാമത്തിലെത്തി അവൻ കുടികാനദിയും കടന്നു; പിന്നെ നരവ്യാഘ്രൻ ലോഹിത്യത്തുവച്ച് കപീവതീനദി കടന്നു. ഏകസാലത്തുവച്ച് സ്ഥാണുമതിയും വിനതത്തുവച്ച് ഗോമതീനദിയും കടന്ന്, കലിംഗനഗരത്തിലെ സാലവനത്തിലെത്തി, വാഹനങ്ങൾ അത്യന്തം തളർന്നിട്ടും ഭരതൻ വേഗം മുന്നോട്ടുവന്നു. ആ വനവും തിടുക്കത്തിൽ കടന്ന്, ഏഴാം രാത്രിയുടെ അരുണോദയത്തിൽ, മനുരാജാവ് നിർമിച്ച അയോധ്യയെ അവൻ കണ്ടു. വഴിയിൽ ഏഴു രാത്രി താമസിച്ച ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ ആ നഗരിയെ ദൂരെനിന്നുതന്നെ കണ്ടു. ഇവിടെ കവി സംഖ്യ വ്യക്തമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഏഴു രാത്രിയാണ് യാത്രയുടെ കാലം; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ‘ഇന്ന് എനിക്ക് ഏഴാം രാത്രിയാണ്’ എന്ന് അമ്മയോടു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഭരതൻതന്നെ അതു വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇത്രയും കാലംകൊണ്ട് അയോധ്യയിൽ എല്ലാം മാറിമറിഞ്ഞിരുന്നു, അത് അവൻ അറിയുന്നില്ല. ‘മനുരാജാവ് നിർമിച്ച’ എന്ന വിശേഷണം കരുണരസം വർധിപ്പിക്കുന്നു — വംശത്തിന്റെ ആദിപുരുഷൻ സ്ഥാപിച്ച നഗരിതന്നെ ഇന്ന് വംശത്തിന്റെ ശോകത്താൽ മലിനമായിരിക്കുന്നു. അരുണോദയവും സൂചകമാണ് — വെളിച്ചം വരുന്ന നേരത്തുതന്നെയാണ് അവൻ ഇരുട്ടു കാണാൻ പോകുന്നത്. ഇവിടെ യാത്രാവർണന അവസാനിക്കുന്നു; ഇനി സർഗത്തിന്റെ ബാക്കിയെല്ലാം നഗരത്തിന്റെ ശൂന്യതയുടെ വർണനയാണ്.

മുന്നിൽ അയോധ്യയെ കണ്ട് ഭരതൻ സാരഥിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘യശസ്വിനിയും പുണ്യോദ്യാനങ്ങളുള്ളതുമായ ഈ നഗരി എനിക്ക് അത്ര തെളിഞ്ഞതായി തോന്നുന്നില്ല, പഴയതുപോലെ പ്രസന്നമായി തോന്നുന്നില്ല. ഹേ സാരഥേ, ദൂരെനിന്നു നോക്കുമ്പോൾ അയോധ്യ ഒരു വെളുത്ത മൺകൂനപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവരും ഗുണസമ്പന്നരും വേദപാരഗരുമായ ബ്രാഹ്മണരാലും സമ്പന്നരായ അനേകം ജനങ്ങളാലും നിറഞ്ഞിരുന്ന, രാജർഷിശ്രേഷ്ഠനാൽ പാലിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ആ അയോധ്യയിൽ മുമ്പ് എല്ലായിടത്തുനിന്നും സ്ത്രീപുരുഷന്മാരുടെ വലിയ ആരവം കേൾക്കാമായിരുന്നു; അത് ഇന്നു ഞാൻ കേൾക്കുന്നില്ല. സന്ധ്യയ്ക്ക് ഉദ്യാനങ്ങളിൽ കളിച്ചുകഴിഞ്ഞ് എല്ലാ ഭാഗത്തേക്കും ഓടിനടക്കുന്ന മനുഷ്യരാൽ ശോഭിച്ചിരുന്ന ഉദ്യാനങ്ങൾ ഇന്ന് എനിക്കു വേറൊരുവിധത്തിൽ തോന്നുന്നു — കാമുകന്മാർ ഉപേക്ഷിച്ചവയായി, കരയുന്നതുപോലെ. ഹേ സാരഥേ, ഈ നഗരി ഒരു കാടായിത്തീർന്നതുപോലെ എനിക്കു തോന്നുന്നു. ഇവിടെ വാഹനങ്ങളിലോ ആനകളിലോ കുതിരകളിലോ പുറത്തേക്കു പോകുന്നവരോ അകത്തേക്കു വരുന്നവരോ ആയ പ്രമുഖന്മാരെ പഴയതുപോലെ കാണുന്നില്ല.’ ഇവിടെ അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ് — ഒരേ സംഖ്യയിൽ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ നിബദ്ധമാണ്. ഈ ഭാഗത്തെല്ലാം കവി ഒരൊറ്റ ഉപായമാണ് പിന്തുടരുന്നത് — ഉള്ളതിനെ വർണിക്കുന്നില്ല, ഉണ്ടായിരുന്നതും ഇപ്പോൾ ഇല്ലാത്തതുമായതിനെ എണ്ണുന്നു. ‘മുമ്പ്… ഇന്ന് ഇല്ല’ എന്ന ദ്വന്ദ്വം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ നഗരത്തിന്റെ പഴയ ശോഭയും അതിന്റെ അഭാവവും ഒരുമിച്ച് ഉദിക്കുന്നു. ഭരതൻ ഒന്നും കേട്ടിട്ടില്ല, പക്ഷേ നഗരംതന്നെ അവനോടു പറയുന്നു. സാരഥിയാകട്ടെ മൗനം അവലംബിക്കുന്നു — അവന് സത്യമറിയാം, പക്ഷേ പറയാൻ കഴിയുന്നില്ല.

‘മുമ്പ് മത്തരും സന്തുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചിരുന്ന, ജനങ്ങളുടെ പ്രണയസംഗമങ്ങൾക്ക് അത്യന്തം ഉചിതമായിരുന്ന ഉദ്യാനങ്ങളെ ഇന്ന് ഞാൻ സർവഥാ ആനന്ദമറ്റവയായി കാണുന്നു; വഴിയിൽ ഇലകൊഴിഞ്ഞ മരങ്ങളാൽ അവ നിലവിളിക്കുന്നതുപോലെ. ഇന്നും മത്തരായ മൃഗപക്ഷികൾ അനുരാഗത്തോടെ മധുരമായ കളസ്വരത്തിൽ ധാരാളമായി ശബ്ദിക്കുന്ന ഒച്ച കേൾക്കുന്നില്ല. ചന്ദനവും അകിലും കലർന്ന്, ധൂപത്താൽ സുഗന്ധപൂരിതമായി, നിർമലവും ശ്രീമത്തുമായ കാറ്റ് മുമ്പു വീശിയിരുന്നതുപോലെ ഇന്നു വീശാത്തതെന്ത്? കോൽകൊണ്ടു മീട്ടുന്ന ഭേരിയുടെയും മൃദംഗത്തിന്റെയും വീണയുടെയും മുമ്പ് എന്നും കേട്ടിരുന്ന ശബ്ദം ഇന്നു നിലച്ചതെന്ത്? അനിഷ്ടവും പാപകരവും പലതരം അമനോജ്ഞവുമായ നിമിത്തങ്ങൾ ഞാൻ കാണുന്നു; അതിനാൽ എന്റെ മനസ്സു തളരുന്നു. ഹേ സൂതാ, എന്റെ ബന്ധുക്കൾക്കു കുശലം സർവഥാ ദുർലഭമാണെന്നു തോന്നുന്നു; കാരണമൊന്നുമില്ലാതിരുന്നിട്ടും എന്റെ ഹൃദയം മോഹിച്ചതുപോലെ തളരുന്നു.’ ഇങ്ങനെ അനേകം ശ്ലോകങ്ങളാൽ കവി ശൂന്യതയുടെ ചിത്രം രചിക്കുന്നു — ഇല്ലാത്തതിനെ എണ്ണുന്നതിലൂടെതന്നെ നഗരത്തിന്റെ ശോകം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധിക്കണം — ആദ്യം കണ്ണുകൊണ്ട് ഉദ്യാനങ്ങൾ കാണുന്നു, പിന്നെ ചെവികൊണ്ട് മൃഗപക്ഷികളുടെയും വാദ്യങ്ങളുടെയും ശബ്ദമില്ലായ്മ ഗ്രഹിക്കുന്നു, പിന്നെ മൂക്കുകൊണ്ട് ചന്ദനാഗരുധൂപഗന്ധത്തിന്റെ അഭാവം. ഇങ്ങനെ മൂന്ന് ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ ഒരേ സത്യം വന്നെത്തുന്നു. ‘നിലവിളിക്കുന്നതുപോലുള്ള മരങ്ങളാൽ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ് — മരങ്ങൾ ഇല പൊഴിക്കുന്നു, അതിനെ കവി നിലവിളിയായി കാണുന്നു; ശോകത്തിൽ മനുഷ്യർ മുടിയഴിച്ചിടുന്നതുപോലെ. ഒടുവിൽ ഭരതൻ സ്വയം നിഗമനം പറയുന്നു — ‘ബന്ധുക്കൾക്കു കുശലം ദുർലഭം’ എന്ന്. ‘കാരണമില്ലാതിരുന്നിട്ടും’ എന്ന പദത്താൽ അവൻ തന്റെ ആശങ്കയ്ക്കു കാരണമില്ലെന്നും സമ്മതിക്കുന്നു, എങ്കിലും ഹൃദയം ശമിക്കുന്നില്ല. ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ മനഃശാസ്ത്രം — ബുദ്ധി കാരണം കാണുന്നില്ല, ഹൃദയമാകട്ടെ മുമ്പേ അറിയുന്നു.

വിഷണ്ണനും ക്ഷീണിച്ച ഹൃദയമുള്ളവനും ഭയന്നവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയവനുമായ ഭരതൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ പാലിച്ച നഗരിയിൽ വേഗം പ്രവേശിച്ചു. തളർന്ന വാഹനങ്ങളുമായി അവൻ വൈജയന്തം എന്ന കവാടത്തിലൂടെ പ്രവേശിച്ചു; കാവൽക്കാർ എഴുന്നേറ്റ് ‘ജയ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവനോടൊപ്പം നടന്നു. പലതിലും ചിതറിയ മനസ്സോടെ അവൻ ആ കാവൽക്കാരെ പ്രത്യഭിവാദ്യം ചെയ്തിട്ട് അവിടെവച്ച് അശ്വപതിയുടെ ക്ഷീണിതനായ സൂതനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഹേ അനഘാ, കാരണമൊന്നുമില്ലാതെ എന്തിനാണ് എന്നെ ഇങ്ങനെ തിടുക്കത്തിൽ കൊണ്ടുവന്നത്? എന്റെ ഹൃദയം അശുഭം ആശങ്കിക്കുന്നു, എന്റെ ധൈര്യം വീണുപോകുന്നതുപോലെ. രാജാക്കന്മാരുടെ വിനാശസമയത്തുള്ളതായി മുമ്പു കേട്ടിട്ടുള്ള ലക്ഷണങ്ങളെല്ലാം ഞാൻ ഇവിടെ കാണുന്നു, ഹേ സാരഥേ. വീടുകൾ അടിച്ചുവാരാത്തവയും പരുക്കനുമായി ഞാൻ കാണുന്നു; അവയുടെ വാതിലുകൾ അടച്ചിട്ടില്ല, എല്ലാവിധത്തിലും ശ്രീയറ്റവയുമാണ്. ബലികർമമില്ലാത്തവയും ധൂപസുഗന്ധമില്ലാത്തവയും, കുടുംബാംഗങ്ങൾ ഭക്ഷണം കഴിക്കാത്തവയും, ജനങ്ങൾ പ്രഭയറ്റവയുമാണ് അവ. ഗൃഹസ്ഥരുടെ ഭവനങ്ങൾ ലക്ഷ്മീവിഹീനങ്ങളായി ഞാൻ കാണുന്നു; അവ മാലകളുടെ ശോഭയില്ലാത്തവയും മുറ്റം അടിച്ചുവാരാത്തവയുമാണ്.’ ഇവിടെ ഭരതന്റെ ആശങ്ക ക്രമേണ ദൃഢമാകുന്നു — ആദ്യം അവൻ ഉദ്യാനങ്ങൾ കാണുന്നു, പിന്നെ വീടുകൾ, പിന്നെ ദേവാലയങ്ങൾ; പുറത്തുനിന്ന് അകത്തേക്കു ദൃഷ്ടി നീങ്ങുന്നു. ‘വൈജയന്തകവാടത്തിലൂടെ’ എന്ന പേരിനാൽ കവി അയോധ്യയുടെ രാജകവാടം പരാമർശിക്കുന്നു; കാവൽക്കാർ അവനെ കണ്ട് എഴുന്നേറ്റ് ‘ജയ’ എന്നു പറയുന്നു — ആചാരം മാത്രമായ ഈ ജയശബ്ദം ഇവിടെ അത്യന്തം വിഷാദപൂർണമായി തോന്നുന്നു; കാരണം ആരോടാണോ ‘ജയ’ പറയുന്നത്, അവന്റെ പിതാവ് മരിച്ചു, സഹോദരൻ വനത്തിലേക്കു പോയി. ‘അനേകാഗ്രഹൃദയൻ’ — പലതിലും ചിതറിയ മനസ്സുള്ളവൻ — എന്ന പദത്താൽ കവി അവന്റെ ചിത്തവിക്ഷേപം കാണിക്കുന്നു — അവൻ കാവൽക്കാരെ ആദരിക്കുന്നു, പക്ഷേ മനസ്സ് മറ്റെവിടെയോ. സൂതനും ‘ക്ഷീണിതൻ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അശ്വപതിയുടെ സാരഥി ഏഴു രാത്രി രഥം ഓടിച്ച് തളർന്നിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും ഭരതൻ അവനോടുതന്നെ ചോദിക്കുന്നു, കാരണം മറ്റാരും അവനു വിശ്വാസപാത്രമായി ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. വീടുകളുടെ വർണനയിൽ അഞ്ചു ലക്ഷണങ്ങൾ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അടിച്ചുവാരായ്ക, വാതിൽ അടയ്ക്കായ്ക, ബലികർമലോപം, ധൂപമില്ലായ്മ, കുടുംബാംഗങ്ങളുടെ പട്ടിണി. ഇവയെല്ലാം ശോകഗൃഹത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്; നഗരം മുഴുവൻ സൂതകഗൃഹംപോലെയായിരിക്കുന്നു.

‘ദേവാലയങ്ങൾ ശൂന്യമാണ്, ഇവിടെ പഴയതുപോലെ ശോഭിക്കുന്നില്ല; ദേവതാർച്ചനകൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, യജ്ഞശാലകളും അങ്ങനെതന്നെ. പൂമാലക്കടകളിൽ ഇന്നു ചരക്കുകൾ ശോഭിക്കുന്നില്ല; വ്യാപാരികളെയും ഇവിടെ പഴയതുപോലെ കാണുന്നില്ല. ചിന്തയാൽ ഉദ്വിഗ്നഹൃദയരും വ്യാപാരം നഷ്ടപ്പെട്ടതിനാൽ ഞെരുങ്ങിയവരുമാണ് ജനങ്ങൾ; ദേവാലയങ്ങളിലും ചൈത്യങ്ങളിലും പക്ഷിമൃഗങ്ങൾ ദീനരായിരിക്കുന്നു. മലിനരും കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളുള്ളവരും ദീനരും ചിന്താമഗ്നരും കൃശരുമായ സ്ത്രീപുരുഷന്മാരെ നഗരത്തിൽ ഉത്കണ്ഠിതരായി ഞാൻ കാണുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ദീനമനസ്കനായ ഭരതൻ അയോധ്യയിലെ ആ അനിഷ്ടങ്ങൾ കണ്ടുകൊണ്ട് രാജഗൃഹത്തിലേക്കു പോയി. ശൂന്യമായ നാൽക്കവലകളും വീടുകളും വീഥികളുമുള്ള, പൊടിയാൽ ചുവന്ന വാതിലുകളും കതകുകളും യന്ത്രങ്ങളുമുള്ള, മുമ്പ് ഇന്ദ്രപുരിക്കു സമമായിരുന്ന ആ നഗരിയെ കണ്ട് അവൻ ദുഃഖത്താൽ അത്യന്തം നിറഞ്ഞു. മുമ്പൊരിക്കലും ഈ നഗരത്തിൽ ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്ത, മനസ്സിന് അപ്രിയമായ കാര്യങ്ങൾ കണ്ടുകൊണ്ട്, തലകുനിച്ച്, ദീനമനസ്സോടെ, സന്തോഷമറ്റവനായി അവൻ പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ പിതാവിനെ അവിടെ കാണാതെ അമ്മയുടെ ഭവനത്തിലേക്കു പോകും, അവിടെ സത്യം കേൾക്കുകയും ചെയ്യും. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വൃത്തംതന്നെ മാറുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പു വിട്ട് കവി ദീർഘവൃത്തമായ ഉപജാതിയെ ആശ്രയിക്കുന്നു, ഈ സർഗപരമ്പരയിലെ പല സർഗങ്ങളിലും കാണുന്നതുപോലെ; അതിലൂടെ സമാപനത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം വർധിക്കുന്നു. ‘ഇന്ദ്രപുരിപോലെ പ്രകാശിച്ചിരുന്നത്’ എന്ന വിശേഷണവും ‘പൊടിയാൽ ചുവന്ന വാതിലുകളും കതകുകളും യന്ത്രങ്ങളുമുള്ളത്’ എന്ന വിശേഷണവും ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ വച്ചുകൊണ്ട് കവി മുമ്പത്തെയും ഇപ്പോഴത്തെയും അവസ്ഥകൾ തമ്മിലുള്ള അന്തരം ഒറ്റനിമിഷത്തിൽ കാണിക്കുന്നു. ‘തലകുനിച്ച്’ എന്ന പദവും ഓർക്കേണ്ടതാണ് — തലയുയർത്തിപ്പിടിച്ചു പുറപ്പെട്ടിരുന്ന രാജകുമാരൻ ഇപ്പോൾ തലകുനിച്ച് പിതാവിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. സർഗത്തിലുടനീളം ഭരതൻ ഒരു സത്യവും കേട്ടില്ല, എങ്കിലും എല്ലാം ആശങ്കിച്ചു; ഇതാണ് കവിയുടെ കൗശലം — ശോകം അറിയിക്കപ്പെടുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ ശോകത്തിന്റെ നിഴൽ വായനക്കാരനെ സ്പർശിക്കുന്നു.

In the previous sarga Bharata had taken leave of his grandfather Aśvapati and left Rājagṛha in his chariot with Śatrughna. Here the poet follows his seven-day journey stage by stage, and a description so full of the names of rivers, villages and forests is rare anywhere in the Rāmāyaṇa. Setting out eastward from Rājagṛha, the valiant prince first crossed the river Sudāmā and looked back at it. Then the glorious delight of the Ikṣvākus crossed the Śatadru, a refreshing river with a far shore, its waves running westward. At Ailadhāna he crossed a river, reached the Apara mountains, crossed the Śilā too, the river said to turn whatever falls into it to stone, and came to the country called Śalyakarṣaṇa in the south-east. True to his word and keeping himself pure, he gazed on the river Śilāvahā, passed the great crags and went on toward Kubera's Caitraratha wood. Through all this the poet does not let us forget Bharata's haste: at every step he is moving and nowhere does he rest, because the messengers' words about urgent business are lodged in his heart. The two epithets, true to his word and pure, are telling as well; the man who does not give up purity or his pledge even on the road is the man who will later refuse the kingdom itself.

Coming on the Sarasvatī and the Gaṅgā together, he entered the Bhāruṇḍa forest north of the Vīramatsya country. There he saw the swift and refreshing river Kuliṅgā, ringed by hills; then he reached the Yamunā, crossed it and let his troops rest. He cooled their limbs, weary from the road, with water, revived the tired horses, bathed and drank himself, and set off again carrying water for the way ahead. Then the prince, auspicious himself and riding an auspicious carriage, crossed a great forest where few men went, swift as the wind crossing the sky. The simile is subtle: like the wind his course could not be checked, but the wind blows gladly, and he went in dread. That he stopped to rest his men shows that the leader thought of his followers' weariness, not only his own, which is a mark of Bharata's kingly nature. And in calling him auspicious in an auspicious carriage the poet plays on the word, for the reader knows that where he is going nothing auspicious awaits.

Reaching the Bhāgīrathī, that great river hard to cross, at Aṃśudhāna, the Rāghava came swiftly to the famous town of Prāgvaṭa. Crossing the Gaṅgā there, he came to the river Kuṭikoṣṭikā, crossed it too with his forces, and reached the town of Dharmavardhana. Passing through the southern half of Toraṇa he came to Jambūprastha, and the son of Daśaratha then went on to the pleasant village of Varūtha. After spending one night in the lovely wood there, he went on eastward to the garden of Ujjihānā, where the priyaka trees grow in numbers. There he had swift horses yoked to his chariot, gave the army leave to follow slowly, and hurried on by himself. This is the turning point of the journey: from here Bharata leaves even his army behind and races on in his chariot alone. His road differed from the messengers', for they had come by the direct way, while he, with a full army in train, had to pass by other villages, rivers and towns. And there is a quiet hint too: the prince who took no pleasure in his grandfather's gifts of wealth, elephants, horses and ministers now leaves all of it behind on the road. Splendour was not his aim; only his destination. And the poet repeats that he went eastward, for east was the direction of Ayodhyā.

After halting at Sarvatīrtha he crossed the river Uttānikā and many other rivers in a chariot drawn by horses bred in the hills. Reaching the village of Hastipṛṣṭhaka he crossed the Kuṭikā, and that tiger among men forded the Kapīvatī at Lohitya. He crossed the Sthāṇumatī at Ekasāla and the Gomatī at Vinata, came to the sāla forest at Kaliṅganagara, and pressed on quickly though his horses were utterly spent. Crossing that forest at speed, at dawn after the seventh night he came in sight of Ayodhyā, the city built by King Manu. That tiger among men had spent seven nights on the road when he saw the city from afar. The poet fixes the number firmly: the journey took seven nights, and Bharata himself will say so to his mother in the next sarga. In that time everything in Ayodhyā had changed, though he did not know it. Calling it the city built by King Manu deepens the pathos: the city founded by the first of the line is today stained with the grief of that line. Dawn too is telling, for it is at the hour of light that he will see darkness. Here the account of the journey ends; all the rest of the sarga describes the emptiness of the city.

Seeing Ayodhyā before him, Bharata said to his charioteer: “This famous city with its holy gardens does not look to me as it should, nor as bright as it once was. From far off, charioteer, Ayodhyā looks as pale as dust. It used to be thronged with sacrificers, with virtuous brahmins who had mastered the Vedas and with many prosperous people, and ruled by the best of royal sages; in Ayodhyā there always rose a great tumult of men and women on every side, and today I do not hear it. In the evening the pleasure gardens used to shine, with men leaving their play and hurrying home from all directions; today they look different to me — abandoned by lovers, as if they were weeping. This city seems to me to have become a wilderness, charioteer. No carriages are to be seen, no elephants, no horses, and no leading men going out or coming in as they used to.” Throughout this passage the poet follows a single method: he does not describe what is there, but counts what used to be there and is there no longer. “Once… and today not” comes back again and again, so that the city's former glory and its loss rise together in the reader's mind. Bharata has heard nothing, yet the city itself is telling him. The charioteer keeps silent; he knows the truth but cannot bring himself to speak it.

“The gardens that used to shine, full of joy and revelry and richly furnished for people's pleasures, I now see utterly joyless, the trees along the path shedding their leaves as though crying out. Even now no sound is heard of excited beasts and birds calling again and again in sweet, impassioned voices. The pure and lovely breeze that used to blow, mingled with sandal and aloe and laden with incense — why does it not blow today as it did before? And the sound of drums, tabours and lutes struck with the bow, always to be heard before — why has it stopped today? I see many evil and ill-omened signs of every kind, and my mind sinks under them. Charioteer, in every way it seems that all is not well with my kinsmen. There is no reason for it, yet my heart is bewildered and sinks within me.” So over many verses the poet paints a picture of emptiness, showing the city's grief by counting what is missing. Notice the order of the senses: first the eye sees the gardens, then the ear misses the sound of birds, beasts and music, then the nose misses the scent of sandal, aloe and incense, and through all three senses one truth arrives. The image of the trees crying out is especially moving: the trees are dropping their leaves, but the poet sees it as a lament, as mourners let down their hair. At last Bharata states his own conclusion, that all is not well with his kinsmen, and admits there is no reason for his fear; still his heart will not be quiet. This is Vālmīki's understanding of the mind: reason sees no cause, but the heart already knows.

Dejected, weary at heart, frightened and with his senses in turmoil, Bharata quickly entered the city ruled by the Ikṣvākus. His horses spent, he came in by the Vaijayanta gate, the royal gate of Ayodhyā; the gatekeepers rose, hailed him with cries of victory and walked along with him. That customary cry of victory rings very sadly here, for the one being hailed has lost his father and his brother has gone to the forest. His mind scattered in many directions, he returned the gatekeepers' greeting — he honoured them, but his thoughts were elsewhere — and spoke to Aśvapati's weary charioteer. The charioteer was worn out from driving seven nights, yet Bharata asked him, because there was no one else he could trust. “Why have I been brought here in such haste, blameless friend, with no reason given? My heart forebodes evil and my composure is failing. All the signs we have heard of that appear when kings perish, I see every one of them here, charioteer. I see the houses unswept and rough, their doors left unbarred, wholly without beauty, without offerings, without the fragrance of incense, their households unfed and their people without any lustre. I see householders' homes marked with ill fortune, stripped of garlands, their courtyards unswept.” Bharata's suspicion grows firmer step by step, his gaze moving from gardens to houses to temples, from the outside inward. The houses show five marks — unswept, doors unbarred, offerings neglected, no incense, households going hungry — and all are marks of a house in mourning; the whole city had become like a house under the impurity of a death.

“The temples stand empty and do not shine as they used to; the images of the gods are neglected, and so are the halls of sacrifice. No wares are on show in the flower-sellers' stalls today, and the merchants are not to be seen as before. People's hearts are troubled with brooding and they are hemmed in by the collapse of trade; in the temples and shrines the birds and beasts look wretched. And in the city I see the people, women and men alike, soiled, their eyes full of tears, wretched, lost in thought, thin and full of longing.” Having said this, Bharata, sick at heart, looked at those grim sights in Ayodhyā and went on to the royal palace. He saw the crossroads, houses and streets deserted, the doors, their panels and bolts reddened with dust, in a city that had once been as bright as Indra's own, and he was filled to overflowing with sorrow. By setting “bright as Indra's city” and “doors red with dust” in a single verse, the poet shows in an instant the gap between what was and what is. Seeing things that grieved his mind and had never before been seen in that city, he bowed his head and, dejected and joyless, entered his father's house. The prince who had set out with his head held high now enters his father's house with his head bowed. With this the sarga ends; in the next he will not find his father there, will go to his mother's rooms and there hear the truth. Through the whole sarga Bharata has been told nothing, yet he has sensed everything; this is the poet's skill, that the shadow of the grief touches the reader before the grief itself is told.